Anna Politkovskaja

Russisch dagboek

Uit het Engels vertaald door Arie van der Ent

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel A Russian Diary verschenen bij Harvill Secker

Oorspronkelijke tekst © erven Anna Politkovskaja, 2007

Eerste Nederlandstalige uitgave © Arie van der Ent en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Colin McPherson/Corbis

ISBN 978 90 445 3173 2

NUR 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoe werd Poetin herkozen?

Volgens de volkstelling van oktober 2003 telt Rusland 145,2 miljoen inwoners, waarmee we qua bevolkingsaantal het zevende land van de wereld zijn. Iets minder dan 116 miljoen mensen, 79,8% van de bevolking, omschrijft zichzelf als etnisch Russisch. We hebben 109 miljoen stemgerechtigden.

7 december 2003

De dag van de parlementsverkiezingen voor de Doema[1], de dag waarop Poetin[2] zijn herverkiezingscampagne voor het presidentschap begon. ’s Morgens maakte hij bij een stembureau zijn opwachting voor het volk van Rusland. Hij was vrolijk, uitgelaten zelfs, en een tikje nerveus. Dat was ongewoon: door de bank genomen is hij stuurs. Met een brede glimlach vertelde hij de aanwezigen dat zijn geliefde labrador, Connie, die nacht jongen had gekregen. ‘Vladimir Vladimirovitsj maakt zich zo zorgen’, tetterde mevrouw Poetina achter haar man vandaan. ‘We maken snel weer dat we thuis zijn’, voegde ze eraan toe. Ze stond te trappelen om terug te keren naar de teef die de partij Verenigd Rusland[3] met haar onberispelijke politieke timing dit cadeautje had gegeven.

Diezelfde morgen werden in Jessentoeki, een klein kuuroord in de noordelijke Kaukasus, de eerste dertien slachtoffers begraven van een terreuraanslag op een boemeltreintje. Het was een trein uit de ochtendspits, bekend als de ‘studententrein’, met jongelui op weg naar school.

Toen Poetin na het stemmen op de journalisten afstapte, leek het erop dat hij zeker zijn medeleven met de families van de dodelijke slachtoffers zou uitdrukken. Misschien zich zelfs verontschuldigen zou voor het feit dat de regering er eens te meer niet in geslaagd was haar burgers te beschermen. In plaats daarvan vertelde hij hun hoe blij hij was met de nieuwe puppy’s van zijn labrador.

Vrienden belden. ‘Dit is een blunder van de eerste orde. Russen zullen nu nooit op Verenigd Rusland gaan stemmen.’

Toen rond middernacht echter de uitslagen binnen begonnen te komen, eerst uit het verre oosten, daarna uit Siberië, de Oeral en zo verder naar het westen, verkeerden veel mensen in een shock. Al mijn pro-democratische vrienden en bekenden belden elkaar opnieuw en zeiden: ‘Het kan niet waar zijn. Wij hebben op Javlinski[4] gestemd, zij het met …’ Een enkeling had op Chakamada[5] gestemd.

De volgende morgen was het ongeloof verdwenen. Rusland had de leugens en de arrogantie van de democraten verworpen en zich stilletjes aan Poetin overgegeven. Een meerderheid had op de spookpartij Verenigd Rusland gestemd, die als enig politiek programma had: Poetin steunen. Verenigd Rusland had Ruslands ambtenaren achter zijn vaandel verzameld – alle oude functionarissen van de Communistische Partij en de Komsomol, die nu bij legio regeringsdiensten werkzaam waren – en ze hadden gezamenlijk enorme geldbedragen uitgedeeld om zijn kiezersbedrog te promoten.

Berichten uit de regio’s laten zien hoe dat in zijn werk was gegaan. Buiten een van de stembureaus in Saratov deelde een dame gratis wodka uit met een spandoek ‘Stem Tretjak’, de kandidaat van Verenigd Rusland. Tretjak won. De Doemaleden van de hele provincie werden weggevaagd door kandidaten van Verenigd Rusland, op een paar na die kort voor de verkiezingen naar de partij waren overgestapt. De verkiezingscampagne in Saratov werd gekenmerkt door geweld, waarbij kandidaten die niet de goedkeuring van Verenigd Rusland hadden in elkaar waren geslagen door ‘onbekende belagers’ en zich uit de race hadden teruggetrokken. Eentje die campagne bleef voeren tegen een prominente kandidaat van Verenigd Rusland kreeg tot tweemaal toe plastic zakken met lichaamsdelen door zijn ruiten gegooid: een paar oren en een mensenhart. De provinciale kiescommissie had een alarmnummer voor berichten van onregelmatigheden tijdens de campagne en de stemming, maar 80% van de telefoontjes betrof simpelweg pogingen de lokale nutsbedrijven te chanteren. Mensen dreigden niet te gaan stemmen tenzij hun lekkende leidingen of radiatoren werden gerepareerd. Dat werkte heel goed. De inwoners van de districten Zavod en Lenin hadden weer water en verwarming. Een aantal dorpen in het district Atkar kreeg na jaren wachten eindelijk weer stroom en telefoon. De mensen waren verleid. Meer dan 60% van de kiezers in de stad had zijn stem uitgebracht, en in de provincie was de opkomst 53%. Meer dan genoeg om de verkiezingen geldig te doen zijn.

Een van de waarnemers van de democraten zag op een stembureau in Arkadak hoe mensen tweemaal stemden, eenmaal in het stemhokje en een tweede maal door een stemformulier in te vullen onder leiding van de voorzitter van de lokale kiescommissie. Ze wilde ijlings het klachtennummer bellen maar werd aan het haar bij de telefoon vandaan getrokken.

Vjatsjeslav Volodin, een van de belangrijkste functionarissen van Verenigd Rusland die in Balakov verkiesbaar waren, boekte een mammoetzege, met 82,9% van de stemmen; een ongehoorde overwinning voor een politicus zonder enig charisma, alleen fameus om zijn onsamenhangende steunbetuigingen aan Poetin op televisie. Hij had geen specifieke beleidsvoornemens aangekondigd om de belangen van de lokale bevolking te behartigen. In de provincie Saratov als geheel behaalde Verenigd Rusland 48,2% van de stemmen zonder de noodzaak te voelen een manifest te publiceren of te verdedigen. De Communisten kregen 15,7%, de Liberaal-Democraten[6] (de partij van Vladimir Zjirinovski[7]) 8,9%, de nationalistische partij Rodina[8] (Vaderland) 5,7%. De enige onaangename verrassing was dat meer dan tien procent van de stemmen was uitgebracht op ‘geen van bovenstaande kandidaten’. Eén tiende van de kiezers was naar het stembureau gekomen, had de wodka gedronken en gezegd dat ze allemaal dood konden vallen.

Volgens cijfers van de nationale kiescommissie werden in Tsjetsjenië[9], een gebied dat totaal onder militaire controle stond, tien procent stemmen meer uitgebracht dan er kiezers stonden geregistreerd.

Sint-Petersburg behield zijn reputatie van meest progressieve en democratisch gezinde stad van Rusland. Maar ook daar haalde Verenigd Rusland 31% van de stemmen, Rodina zo’n 14%. De democratische Unie van Rechtse Krachten[10] en Jabloko[11] (Appel) kregen elk maar 9%, de Communisten 8,5% en de Liberaal-Democraten 8%. De onafhankelijke kandidaten Irina Chakamada, Aleksandr Golov, Igor Artemjev en Grigori Tomtsjin, in heel Rusland welbekende democraten en liberalen, leden een smadelijke nederlaag.

Waarom? De autoriteiten wrijven zich vergenoegd in de handen en zeggen laatdunkend dat ‘de democraten het alleen maar aan zichzelf te wijten hebben’ dat ze het contact met de bevolking verloren hebben. Aan de andere kant menen de autoriteiten dat ze de bevolking nu aan hun kant hebben.

Hier volgen enkele uittreksels uit opstellen van leerlingen uit Sint-Petersburg met de thema’s ‘Hoe wij thuis de verkiezingen zien’ en ‘Zal de verkiezing van een nieuwe Doema de president helpen in zijn werk?’:

‘Bij ons thuis stemmen ze niet meer. Ze geloven niet langer in verkiezingen. De verkiezingen zullen de president niet helpen. Alle politici beloven het leven beter te maken, maar helaas … Ik zou meer waarachtigheid willen …’

‘Die verkiezingen zijn waardeloos. Het maakt niet uit wie er in de Doema gekozen wordt, want er zal niets veranderen, omdat we geen mensen kiezen die de dingen in het land gaan verbeteren maar mensen die stelen. Deze verkiezingen zullen niemand helpen, de president niet en gewone stervelingen evenmin.’

‘Onze regering is gewoon belachelijk. Ik wou dat mensen niet zo op geld waren, dat onze regering ten minste iets van een zedelijk principe had en dat de mensen elkaar zo min mogelijk zouden bedriegen. De regering is de dienaar van het volk. Wij kiezen haar, niet omgekeerd. Eerlijk gezegd weet ik niet waarom we gevraagd zijn dit opstel te schrijven. Het heeft alleen maar onze lessen onderbroken. De regering gaat dit sowieso niet lezen.’

‘Hoe mijn familie de verkiezingen ziet? Ze zijn er niet in geïnteresseerd. Alle wetten die de Doema heeft aangenomen, waren zinloos en hebben niets nuttigs voor de mensen gedaan. Als dit niet allemaal voor het volk is, voor wie dan wel?’

‘Zullen de verkiezingen helpen? Dat is een interessante vraag. We zullen zien. Waarschijnlijk geen zier. Ik ben geen politicus, ik heb niet de opleiding die je daarvoor nodig hebt, maar het belangrijkste is dat we de corruptie moeten bestrijden. Zolang we gangsters in de overheidsinstellingen van ons land hebben, zal het leven niet beter worden. Weet u wat er zich nu in het leger afspeelt? Eindeloze intimidatie. Zeiden de mensen vroeger dat het leger van jongens mannen maakte, nu maakt het invaliden van hen. Mijn vader zegt dat hij weigert zijn zoon zo’n leger in te laten gaan. “Zodat mijn zoon na het leger invalide is of, erger nog, ergens dood in een put in Tsjetsjenië ligt, vechtend voor god weet wat, zodat iemand die republiek er onder kan krijgen?” Zolang de huidige regering aan de macht is, zie ik geen uitweg uit de huidige situatie. Ik hoef haar geen dankjewel te zeggen voor mijn ongelukkige jeugd.’

Het lijken de gedachten van oude mensen, niet van de toekomstige burgers van een nieuw Rusland. Dat is de werkelijke prijs van politiek cynisme – het afhaken van de jongere generatie.

8 december

Deze morgen is het eindelijk duidelijk dat links min of meer overleefd heeft, maar dat liberaal en democratisch ‘rechts’ zijn weggevaagd. Jabloko en Grigori Javlinski zelf hebben geen zetel in de Doema gehaald, evenmin als de Unie van Rechtse Krachten met Boris Nemtsov en Irina Chakamada, noch een van de onafhankelijke kandidaten. Er is nu vrijwel niemand in het Russische parlement om voor de democratische idealen op te komen en een constructieve, intelligente oppositie tegen het Kremlin te voeren.

De zege van de partij Verenigd Rusland is echter nog niet het ergste. Aan het eind van de dag, als zo’n beetje alle stemmen geteld zijn, is het zonneklaar dat Rusland voor het eerst sinds de ineenstorting van de USSR vooral ook de extreme nationalisten heeft begunstigd, die de kiezers beloofden dat ze alle ‘vijanden van Rusland’ op zouden hangen.

Dat is natuurlijk afschuwelijk, maar misschien kun je ook niets anders verwachten in een land waar veertig procent van de bevolking onder onze povere officiële armoedegrens leeft. Het was wel duidelijk dat de democraten geen belangstelling hadden om contact te onderhouden met deze laag van de bevolking. Ze richtten zich liever tot de rijken en tot de leden van de opkomende middenklasse, door het particuliere eigendom en de belangen van de nieuwe bezitters te verdedigen. De armen bezitten geen huizen en dus negeerden de democraten hen. De nationalisten niet.

Het hoeft geen verbazing te wekken dat dit deel van het electoraat zich prompt van de democraten afkeerde, terwijl de nieuwe bezitters het zinkende schip van Jabloko en de Unie van Rechtse Krachten verlieten zodra ze in de gaten kregen dat Javlinski, Nemtsov en Chakamada hun goede verstandhouding met het Kremlin leken te verliezen. De rijken verkasten naar de concentratie van ambtenaren zonder wie de Russische zakenwereld, die veelal corrupt is en die de officiële corruptie steunt en voedt, niet kan bloeien.

Vlak voor de verkiezingen zeiden de hoge bonzen van Verenigd Rusland openlijk: ‘Wij hebben zó veel geld! De zakenwereld heeft zo veel schenkingen gedaan dat we niet weten wat we er allemaal mee aan moeten!’ Dat was geen bluf. Dat waren steekpenningen die betekenden: ‘U vergeet ons na de verkiezingen toch niet?’ In een corrupt land heeft de zakenwereld nog minder scrupules dan in landen waar de corruptie tenminste is teruggedrongen tot een aanvaardbaar niveau en waar ze niet als sociaal gerechtvaardigd wordt gezien.

Wat hadden ze verder nog aan Javlinski of aan de Unie van Rechtse Krachten? Voor onze nieuwe rijken heeft vrijheid niets te maken met politieke partijen. Vrijheid is de vrijheid om flink op vakantie te gaan. Hoe rijker ze zijn, hoe vaker ze het vliegtuig pakken, en dan niet naar Antalya, maar naar Tahiti of Acapulco. Voor de meesten van hen staat vrijheid gelijk aan de toegang tot luxe goederen. Ze vinden het nu handiger hun belangen te laten behartigen door partijen en bewegingen die pro-Kremlin zijn en die meestal primitief corrupt zijn. Voor deze partijen heeft elk probleem zijn prijs: je betaalt het geld en je krijgt de wetgeving die je nodig hebt of de kwestie wordt voor jou door een Doemalid bij het bureau van de procureur-generaal aangekaart. Mensen hebben het nu zelfs over ‘denunciaties door Doemaleden’. Vandaag de dag vormen die een prijsbewust middel om je rivalen zakelijk uit te schakelen.

Corruptie verklaart ook de groei van de door en door chauvinistische ‘Liberaal-Democratische Partij’ van Zjirinovski. Dit is een populistische ‘oppositie’, die helemaal geen oppositie is, omdat ze ondanks haar voorkeur voor hysterische uitbarstingen bij tal van onderwerpen altijd de lijn van het Kremlin steunt. Ze krijgen aanzienlijke schenkingen van ons door en door cynische en apolitieke midden- en kleinbedrijf, om te lobbyen voor particuliere belangen in het Kremlin en aanpalende gebieden als het bureau van de procureur-generaal, het ministerie van Binnenlandse Zaken, het Federale Veiligheidsbureau, het ministerie van Justitie en de rechtbanken. Ze gebruiken de techniek van de denunciaties van afgevaardigden.

Op die manier is Zjirinovski zowel de laatste maal als deze keer in de Doema gekomen. Zijn partij heeft nu maar liefst achtendertig zetels, een benijdenswaardig aantal.

De partij Rodina is een andere chauvinistische organisatie, geleid door Dmitri Rogozin[12] en door de spindoctors van het Kremlin speciaal voor deze verkiezingen in het leven geroepen. Het oogmerk was gematigd nationalistische stemmen weg te halen bij de meer extreme Nationaal-Bolsjewieken. Rodina heeft eveneens goed geboerd, met zevenendertig zetels.

*

Ideologisch gezien is de nieuwe Doema meer gericht op Russisch traditionalisme dan op het Westen. Alle kandidaten die voor Poetin waren, werden niet moe deze lijn te benadrukken. Verenigd Rusland moedigde de visie aan dat het Russische volk was vernederd door het Westen, met openlijk antiwesterse en antikapitalistische propaganda. In de hersenspoeling in de aanloop naar de verkiezingen werd niet gerept over ‘hard werken’, ‘competitie’ of ‘initiatief’, tenzij met een negatieve connotatie. Aan de andere kant werd er wel heel wat afgepraat over ‘aloude Russische tradities’.

De kiezers kregen een keur aan patriottisme aangeboden, naar ieders smaak. Rodina bood vooral heroïsch patriottisme, Verenigd Rusland gematigd patriottisme en de Liberaal-Democratische Partij ondubbelzinnig chauvinisme. Alle kandidaten die op de hand van Poetin waren, maakten veel werk van gebed en bekruisiging als ze een televisiecamera zagen, van het kussen van het kruis en van de handen van orthodoxe priesters.

Het was lachwekkend, maar de mensen vielen er graag voor. De partijen die voor Poetin waren hebben nu een absolute meerderheid in de Doema. Verenigd Rusland, de door het Kremlin in het leven geroepen partij, behaalde 212 zetels. Nog eens 65 ‘onafhankelijken’ zijn eigenlijk ook voor het Kremlin. Het resultaat is de komst van een anderhalve-partijsysteem, een grote regeringspartij met verschillende ‘aanleunpartijen’ van diverse pluimage.

De democraten hadden zo de mond vol over het belang van de vestiging van een echt meerpartijensysteem in Rusland. Het was iets waar Jeltsin[13] persoonlijk belang aan hechtte, maar dat is nu allemaal verleden tijd. De nieuwe zetelverdeling in de Doema sluit de mogelijkheid van belangwekkende onenigheid uit.

Kort na de verkiezingen ging Poetin zover ons te laten weten dat het parlement geen plaats was voor debat maar voor een schoonmaak op wetgevend terrein. Hij was ingenomen dat de nieuwe Doema geen discussieclub was geworden.

De Communisten haalden als partij eenenveertig zetels, plus nog eens twaalf van individuele communisten die als onafhankelijke kandidaat hadden meegedaan. Het doet me pijn te zeggen dat de communistische afgevaardigden vandaag de dag de meest gematigde en redelijke stemmen in de vierde Doema zijn. Ze werden amper twaalf jaar geleden omvergeworpen, maar eind 2003 waren ze de grote hoop van Ruslands democraten geworden.

In de maanden die volgden veranderden de rekenkundige verhoudingen in de Doema een beetje doordat afgevaardigden van de ene partij naar de andere verhuisden. Letterlijk alles wat het bureau van de president erdoor wil krijgen vindt een meerderheid. Hoewel de meerderheid van Verenigd Rusland in december 2003 niet groot genoeg was om de grondwet te veranderen (waar 301 stemmen voor nodig zijn), betekende dit in de praktijk geen probleem. Het Kremlin ‘ontwierp’ gewoon een constitutionele meerderheid.

Ik kies het woord met zorg. De verkiezingen waren minutieus voorbereid en uitgevoerd. Ze werden gehouden met talrijke inbreuken op de kieswet en waren als zodanig frauduleus. Er was geen mogelijkheid enig aspect ervan wettelijk aan te vechten omdat de ambtenaren inmiddels de rechterlijke macht onder controle hadden. Er was niet één uitspraak van één enkele rechtsinstelling tegen de uitslag, van de Hoge Raad tot de laagste rechtbank, hoe onomstotelijk het bewijs ook was. Deze juridische bevestiging van de Grote Leugen werd gerechtvaardigd ter voorkoming van ‘een destabilisering van de situatie in het land’.

De administratieve hulpbronnen van de overheid kwamen bij deze verkiezingen net zo in actie als in de sovjettijd. Dit was tot op grote hoogte ook het geval bij de verkiezingen van 1996 en 2000, om Jeltsin maar verkozen te krijgen, ook al was hij ziek en afgeleefd. Ditmaal kende het bureau van de president echter geen enkele terughoudendheid. De ambtenarij ging even enthousiast met de partij Verenigd Rusland samen als ze met de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU) placht te doen. Poetin deed het sovjetsysteem herleven op een manier zoals Gorbatsjov[14] noch Jeltsin voor hem had gedaan. Het is zijn unieke prestatie geweest om Verenigd Rusland te vormen, tot groot genoegen van ambtenaren die maar al te graag lid van deze nieuwe CPSU wilden worden. Ze hadden Big Brother, die altijd voor hen gedacht had, ronduit gemist.

De Russische kiezers misten Big Brother echter ook, omdat ze geen enkel bemoedigend woord van de democraten hadden gehoord. Er waren geen protesten. De verkiezingsleuzen van Verenigd Rusland waren van de Communisten gestolen en gingen allemaal over rijke bloedzuigers die er met onze nationale rijkdommen vandoor gingen en ons haveloos achterlieten. De leuzen bleken juist zo populair omdat het ditmaal niet de Communisten waren die ze voerden.

Het moet ook gezegd dat een meerderheid van onze burgers in 2003 van harte instemde met de gevangenneming, door de inspanningen van leden van Verenigd Rusland, van de oligarch Michail Chodorkovski[15], hoofd van het olieconcern Joekos. Hoewel het zonder twijfel een misdrijf is om de administratieve hulpbronnen van de overheid te manipuleren, genoten de politici dientengevolge wel de steun van de bevolking. Het was voor de overheid gewoon zaak niets aan het toeval over te laten.

8 december

In de vroege morgen kwamen politiek analisten in het tv-programma Het vrije woord bijeen om te discussiëren over de uitslagen die binnenkwamen. Ze waren opgelaten. Igor Boenin had het over de crisis van het Russische liberalisme, over hoe de affaire-Joekos opeens midden in de campagne een golf van anti-oligarchistische gevoelens teweeg had gebracht. Ze hadden het over de haat die zich in de harten van veel mensen had opgekropt, ‘vooral van nette mensen die het niet over hun hart konden verkrijgen Zjirinovski te steunen’, en over het feit dat het eclectische Verenigd Rusland erin geslaagd was iedereen te verenigen, van de meest liberalen tot de meest reactionairen. Hij voorspelde dat de president nu de plaats van de liberalen in de regerende elite zou innemen.

In hetzelfde programma suggereerde Vjatsjeslav Nikonov, de kleinzoon van Molotov, dat jongeren niet waren gaan stemmen en dat dit de voornaamste reden voor de nederlaag van de democraten was. ‘Ivan de Verschrikkelijke en Stalin zijn meer naar de smaak van het Russische volk.’

Het avondprogramma ging verder. Het had iets van een begrafenis, met het bijkomende gevoel dat er zwaar weer op til was. De mensen in de studio leken meer geneigd een goed heenkomen te zoeken dan te vechten. Georgi Satarov, oud-adviseur van president Jeltsin, hamerde erop dat de uitslag bepaald was door de ‘stem voor de nostalgie’ van de mensen die terugverlangden naar de USSR. De democraten lagen zwaar onder vuur. De schrijver Vasili Aksjonov klaagde dat de liberalen er niet in geslaagd waren de onverkwikkelijkheid van de affaire-Joekos voor het voetlicht te brengen. De democraten hadden nagelaten zich voor of tegen de behandeling van Chodorkovski uit te spreken.

*

Het vrije woord werd kort daarna uit de lucht gehaald door moedermaatschappij NTV, waarop Poetin als commentaar gaf: ‘Wie heeft er nu behoefte aan een praatprogramma voor politieke verliezers?’ Hij doelde daarmee ongetwijfeld op Javlinski, Nemtsov en de andere verslagen liberalen en democraten.

Vjatsjeslav Nikonov zou zich een paar maanden later omtoveren tot een felle pleitbezorger van Poetin. Er zouden onder politieke analisten veel van dat soort bekeringen volgen.

Waar gingen we nu heen? Onze vrijheden waren ons van bovenaf toebedeeld en de democraten waren naar het Kremlin blijven rennen voor garanties die niet meer zouden worden herroepen, waarmee ze in feite accepteerden dat de overheid het recht had het liberalisme te reguleren. De democraten waren blijven beloven en konden nu geen kant meer op.

Op 25 november, dertien dagen voor de verkiezingen, had een aantal van ons journalisten vijf uur lang gepraat met Grigori Javlinski van Jabloko. Hij leek heel kalm en er vast van overtuigd, op het arrogante af, dat hij wel in de Doema zou komen. We hadden het vermoeden van handjeklap met het bureau van de president: toebedeling van administratieve hulpbronnen om Jabloko te steunen in ruil voor het ‘begraven’ van een aantal kwesties tijdens de campagne. Mij en vele anderen die doorgaans op Jabloko stemden, bezorgde dat kippenvel.

Javlinski had geen tijd voor het idee van een bondgenootschap van Jabloko en de democratische Unie van Rechtse Krachten.

‘Ik ben van mening dat de Unie van Rechtse Krachten een enorm aandeel heeft gehad in het uitbreken van de Tsjetsjeense Oorlog. Het was de enige partij die ook maar enigszins als democratisch kon worden aangeduid, en vóór een burgermaatschappij, en toch kozen ze ervoor om te zeggen dat het Russische leger in Tsjetsjenië zou worden herboren en dat iedereen die daar anders over dacht een verrader was die de Russische troepen een dolksteek in de rug gaf.’

‘Met wie anders kan Jabloko nu optrekken tegen de oorlog in Tsjetsjenië?’

‘Nu? Dat weet ik niet. Als de Unie van Rechtse Krachten toe zou geven dat ze ernaast zat, zouden we de mogelijkheid van een alliantie met hen kunnen bespreken. Maar zolang Nemtsov net doet of hij een vredesduif is en Tsjoebajs over het liberale ideaal spreekt, sorry hoor, maar dan ben ik niet bereid om die mogelijkheid te bespreken. Met wie we ons verder kunnen verenigen weet ik niet.’

‘Maar het was niet de Unie van Rechtse Krachten die de Tweede Tsjetsjeense Oorlog is begonnen.’

‘Nee, dat was Poetin, maar zij steunde hem als kandidaat voor het presidentschap en legitimeerde hem en passant als oorlogsleider in de ogen van de intelligentsia en de hele middenklasse.’

‘U staat op voet van oorlog met de Unie van Rechtse Krachten. U wilt geen alliantie met hen, maar u hebt wel een aantal compromissen gesloten met de president en zijn bureau om een bepaalde mate van administratieve steun voor uw campagne te krijgen. In mijn ogen is de oorlog in Tsjetsjenië precies het compromis in kwestie en er zijn ook veel geruchten in die richting geweest. U hebt ermee ingestemd niet al te veel heisa te maken over de kwestie-Tsjetsjenië en in ruil daarvoor kreeg u de garantie dat u het benodigde stemmenpercentage voor de Doema zou krijgen.’

‘Vaart u niet blind op geruchten. Dat is een volstrekt verkeerde benadering. Er bestaan ook geruchten over uw eigen krant. Geen andere krant mag over Tsjetsjenië schrijven, maar jullie gaan niet dicht. Het gerucht is dat jullie die speelruimte krijgen zodat zij naar Straatsburg kunnen gaan en met uw krant kunnen zwaaien om te laten zien wat een vrije pers wij hebben. Kijk eens wat er in Novaja gazeta allemaal over Tsjetsjenië geschreven wordt! Ik denk geen moment dat het echt zo in elkaar steekt …’

‘Geeft u alstublieft evengoed een direct antwoord.’

‘Ik heb nooit zo’n deal gesloten of met zo’n compromis ingestemd. Geen sprake van.’

‘Maar u hebt wel overleg gehad met het bureau van de president?’

‘Nee, nooit. In september 1999 hadden ze het over geld geven aan ons.’

‘Waar kwam dat geld vandaan?’

‘Aan dat soort details zijn we niet toegekomen, omdat ik zei dat het onaanvaardbaar was. Ik zei dat ik niet tegen Poetin was – ik had de man nog amper gezien – maar dat ik ook niet zes maanden van tevoren alles kon goedkeuren wat hij zou gaan doen. Ik kreeg te horen dat “wij in dat geval ook niet tot overeenstemming met u kunnen komen”. Later, na de verkiezingen, toen de partijleiders in het Kremlin werden uitgenodigd en naar hun stemmenpercentage zaten gerangschikt, zei een van de hoogst geplaatste functionarissen van het land: “En u had hier kunnen zitten …” Ik antwoordde: “Nou ja, zo gaan die dingen.” Ditmaal hebben ze dat niet eens aangeboden.’

‘Wanneer hebt u Poetin voor het laatst gesproken?’

‘Op 11 juli, over de affaire-Chodorkovski en het onderzoek naar Joekos.’

‘Op uw verzoek?’

‘Ja. Ze hadden de hele Staatsraad en de leiders van de politieke partijen in het Kremlin uitgenodigd om economische programma’s en zo te bespreken. De bijeenkomst eindigde om halfelf ’s avonds en ik zei Poetin dat ik hem dringend moest spreken. Om halftwaalf had ik een ontmoeting met hem bij hem thuis. We namen diverse problemen door, maar het voornaamste was Chodorkovski.’

‘Besefte u dat Chodorkovski in de gevangenis zou komen?’

‘Dat kon je niet van tevoren weten, maar het was wel duidelijk dat de kwestie heel hoog werd opgenomen. Toen de Financial Times in Londen een enorm artikel publiceerde met foto’s van Chodorkovski, Michail Fridman[16] en Roman Abramovitsj, met een heel grote kop erboven, wat ze normaal nooit doen, besefte ik dat Chodorkovski iets naars ging overkomen. Het verhaal kwam erop neer dat deze oligarchen bezig waren hun rijkdom naar het Westen te sluizen en daar voorbereidingen troffen alles te verkopen. Er waren citaten van Fridman waarin hij zei dat het onmogelijk was in Rusland een modern bedrijfsleven van de grond te krijgen, dat, hoewel zijzelf best behoorlijk goede managers waren, er in die zee van corruptie geen manier was om in ons land fatsoenlijke bedrijven op te zetten.’

‘Hebt u zich al neergelegd bij het feit dat Poetin een tweede ambtstermijn zal krijgen?’

‘Zelfs als ik me daar niet bij neerleg, krijgt hij die toch.’

‘Hoe schat u realistisch gezien uw kansen in?’

‘Hoe zou ik dat moeten weten? Ons eigen onderzoek leert ons dat we acht à negen procent hebben, maar we hebben het wel over verkiezingen waarbij her en der stemmen worden toegevoegd, dat noemen ze “geleide democratie”. De mensen geven het gewoon op.’

‘Ik heb de indruk dat u het ook opgeeft. Tenslotte verwierpen de mensen in Georgië[17] de uitslagen van frauduleuze verkiezingen en gebruikten buitenparlementaire middelen om de situatie te veranderen. Moet u niet hetzelfde doen? Moeten we niet allemaal hetzelfde doen? Bent u bereid buitenparlementaire middelen te baat te nemen?’

‘Nee, die weg ga ik niet op, omdat ik weet dat het in Rusland op bloedvergieten zou uitlopen, en dan niet dat van mij.’

‘En de Communisten? Denkt u dat zij de straat op zouden kunnen gaan?’

‘Iedereen krijgt van lieverlee de informatie dat ze twaalf tot dertien procent krijgen. Daar is iedereen het inmiddels wel over eens. Ik sluit het niet uit, omdat Poetin politiek gezien met veel succes hun kleren heeft gestolen. Verenigd Rusland gaat vast niet de straat op omdat ze vijfendertig procent hebben gekregen in plaats van achtendertig, en andere massapartijen zijn er niet. Die bestaan domweg niet. Na 1996 is het een praktische onmogelijkheid geworden om in Rusland een politieke oppositie te vormen. Ten eerste missen we een onafhankelijke rechterlijke macht. Een oppositie moet in staat zijn een beroep te doen op een onafhankelijk rechtssysteem. Ten tweede missen we onafhankelijke massamedia. Ik bedoel natuurlijk televisie en dan vooral het eerste en tweede kanaal. Ten derde zijn er geen onafhankelijke geldbronnen om iets substantieels te bekostigen. Bij afwezigheid van deze drie fundamentele zaken is het onmogelijk een levensvatbare politieke oppositie in Rusland van de grond te krijgen.

Er bestaat op het moment geen democratie in Rusland, omdat democratie zonder oppositie onmogelijk is. Alle voorwaarden voor een politieke oppositie zijn vernietigd toen Jeltsin in 1996 de Communisten versloeg, en tot op grote hoogte hebben wij het toegestaan dat ze vernietigd werden. Vandaag de dag bestaat in Rusland niet eens de theoretische mogelijkheid van een demonstratie van honderdduizend man.

Het is een eigenaardigheid van het huidige regime dat het de oppositie niet zomaar bruut de kop indrukt, zoals in de tijd van het totalitarisme. Toen vernietigde het systeem domweg de democratische instellingen. Nu worden alle soorten privaatrechtelijke en openbare instellingen door de overheid aan haar eigen doelstellingen aangepast. Als iemand zich wil verzetten, wordt hij gewoon vervangen. Als je niet vervangen wilt worden, nou, dan kun je maar beter uitkijken. Vijfennegentig procent van alle problemen wordt opgelost door toepassing van deze technieken van aanpassing of vervanging. Als we een hekel hebben aan de Journalistenbond, maken we gewoon de Unie van de Massamedia. Als we een hekel hebben aan NTV en zijn eigenaar, vinden we NTV opnieuw uit, met een andere eigenaar.

Als ze een ongezonde belangstelling voor uw krant zouden krijgen, weet ik maar al te goed wat er zou gebeuren. Ze beginnen met jullie mensen weg te kopen, ze sturen aan op een interne revolte. Dat zou niet snel gaan, jullie hebben een goed team, maar geleidelijk, door geld en andere middelen te gebruiken, door mensen uit te nodigen dichter tegen het machtscentrum aan te schurken, door de duimschroeven aan te draaien, in het gevlij te komen, zou alles dan uit elkaar vallen. Dat is wat ze met NTV hebben gedaan. Gleb Pavlovski heeft openlijk verklaard dat ze de openbare politiek de nek hebben omgedraaid. Het was niets minder dan de waarheid. De autoriteiten creëren bewust van dat soort paren, zodat iedereen iemand heeft om te schaduwen. Rodina kan het opnemen tegen de Communisten, de Unie van Rechtse Krachten tegen Jabloko, de Volkspartij tegen Verenigd Rusland.’

‘Maar als ze al dat soort trucjes te baat kunnen nemen, waar zijn ze dan zo bang voor?’

‘Verandering. De overheid handelt vanuit haar bedrijfsbelang. Ze wil de macht niet verliezen. Dat zou haar in een hachelijke positie brengen en dat weet ze.’

Javlinski zou niet in de Doema komen.

*

Waren we in het tijdperk-Poetin getuige van een crisis van de Russische parlementaire democratie? Nee, van haar dood. In de eerste plaats zijn, zoals Lilia Sjevtsova, onze beste politiek analist, het nauwkeurig verwoordde, de rechterlijke en uitvoerende macht van de overheid versmolten en dat betekent de wedergeboorte van het sovjetsysteem. Als gevolg daarvan is de Doema pure decoratie, een forum om klakkeloos Poetins beslissingen te bekrachtigen.

In de tweede plaats – en daarom is dit het einde en niet zomaar een crisis – heeft het Russische volk zijn zegen gegeven. Niemand is opgestaan. Er zijn geen demonstraties geweest, massaprotesten, daden van burgerlijke ongehoorzaamheid. De kiezers lieten het gelaten over zich heen komen en waren bereid niet alleen zonder Javlinski te leven, maar ook zonder democratie. Het vond het best om voor schut te worden gezet. Volgens een officiële opiniepeiling vond twaalf procent van de Russen dat afgevaardigden van Verenigd Rusland het best uit de verf waren gekomen in de televisiedebatten die aan de verkiezingen vooraf waren gegaan. En dat ondanks het feit dat de afgevaardigden van Verenigd Rusland botweg geweigerd hadden aan enig televisiedebat deel te nemen. Ze hadden niets anders te melden dan dat hun daden voor zich spraken. Zoals Aksjonov opmerkte: ‘De overgrote meerderheid van de kiezers zei: “Laten we de dingen maar bij het oude houden.”’

Met andere woorden, terug naar de USSR – een tikje geretoucheerd, opgepoetst, gemoderniseerd, maar toch de goede oude Sovjet-Unie, nu met een bureaucratisch kapitalisme waarin de overheidsambtenaar de voornaamste oligarch is, onnoemelijk rijker dan enige bezitter of kapitalist.

Als we naar de USSR teruggingen, was de consequentie dat Poetin in maart 2004 zeker zou gaan winnen. Het was een uitgemaakte zaak. Het bureau van de president sloeg de handen ineen en wierp alle schaamte van zich af. In de maanden die volgden, tot aan 14 maart 2004, toen Poetin daadwerkelijk herkozen werd, verdwenen de middelen om het evenwicht in de staat te bewaren en vormde het geweten van de president de enige rem. Helaas betekenden de aard van de man en de aard van zijn oude beroep dat zulks niet genoeg was.

9 december

Om 10.53 uur blies een zelfmoordterroriste zich op voor hotel National in Moskou, tegenover de Doema en honderdvijfenveertig meter van het Kremlin. ‘Waar is die Doema?’ vroeg ze een voorbijganger voor ze de lucht in vloog. Lange tijd lag het hoofd van een Chinese toerist zonder lichaam naast haar op het asfalt. Mensen schreeuwden om hulp, maar hoewel er geen tekort aan politie is in dat gebied duurde het wel twintig minuten voor die naar de plaats van de explosie kwam, klaarblijkelijk uit angst voor een nieuwe explosie. Een halfuur na het incident arriveerden de ambulances en sloot de politie de straat af.

10 december

Er is weinig commentaar op het terreurincident of op de vraag waarom zulke daden worden gepleegd.

Ruslands Eerste Kamer, de Federatieraad, heeft de datum van Poetins herverkiezing afgekondigd. Poetin gaat meteen in de hoogste versnelling, gebruikmakend van allerlei verjaardagen en feestdagen om zichzelf aan het land en de wereld te presenteren als Ruslands leidende expert op elk gebied dat maar in het zonnetje staat. Op Veeteeltdag is hij onze meest illustere veeboer, op Bouwvakkersdag onze topmetselaar. Bizar natuurlijk, maar Stalin speelde hetzelfde spelletje.

Toevallig is het vandaag de internationale Dag van de Mensenrechten en dus trommelde Poetin onze grootste (door hem geselecteerde) voorvechters van de mensenrechten op in het Kremlin, voor een bijeenkomst van de Presidentiële Commissie voor de Mensenrechten. Deze begon om zes uur ’s avonds en werd voorgezeten door Ella Pamfilova[18], een democrate uit de Jeltsintijd.

De kinderarts Leonid Rosjalj sprak een minuut lang van zijn liefde voor de president, Ljoedmila Aleksejeva van de Moskouse Helsinkigroep sprak vijf minuten lang over het onjuiste gebruik van staatsfondsen tijdens verkiezingen (wat Poetin niet ontkende), Ida Koeklina van het Verbond van Comités van Soldatenmoeders sprak drie minuten lang over de uitbuiting van soldaten als slavenkrachten en andere legergruwelen, Valeri Abramkin van het Centrum voor de Hervorming van het Strafrechtsysteem sprak vijf minuten over dingen die in strafinrichtingen gebeuren (de president leek zijn redevoering meer te waarderen dan de andere), Ella Pamfilova sprak uitvoerig over de slechte relaties tussen de mensenrechtenactivisten en de wetshandhavende organen, Svetlana Gannoesjkina van het Mensenrechtencentrum Memorial had drie minuten om de implicaties van de nieuwe wet op het burgerschap toe te lichten, Tamara Morsjtsjakova, adviseur van het Constitutionele Hof, had zeven minuten om voorstellen te presenteren om de overheid publiek aansprakelijk te kunnen stellen, Aleksej Simonov sprak drie minuten over de vrijheid van meningsuiting en het lot van journalisten, en Sergej Borisov en Aleksandr Aoezan van de Consumentenvereniging spraken over de noodzaak het midden- en kleinbedrijf te beschermen.

Tegenover zich vonden zij het hoofd en de adjunct van het bureau van de president, de procureur-generaal van Rusland, Vladimir Oestinov, de minister van Binnenlandse Zaken, Boris Gryzlov, de minister van Justitie, de minister van de Pers, de voorzitters van het Constitutionele Hof, van het Opperste Gerechtshof en van de Zakelijke Arbitragerechtbank. Nikolaj Patroesjev, directeur van de FSB[19], was aan het begin eveneens aanwezig maar vertrok kort daarop.

Een voor een bestookten de activisten procureur-generaal Oestinov. Tussen hun aanvallen door gaf Poetin hem ook nog eens een uitbrander en beschuldigde hem van onterechte besluiten. Tamara Morsjtsjakova maakte zich sterk voor een juridisch commentaar op wat gezegd werd, waarbij ze er bijvoorbeeld op aandrong dat een maatschappelijk werker aanwezig was bij de ondervraging en dagvaarding van minderjarigen. In veel landen gebeurt dit standaard, maar voor het Kremlin klonk het totaal nieuw. Oestinov probeerde er zich van af te maken door te beweren dat dit tegen de Russische wet zou indruisen en Morsjtsjakova snoerde hem de mond door duidelijk te maken dat de wetten waar hij aan refereerde domweg niet bestonden. Dit betekende ofwel dat de procureur-generaal de wet niet kende, wat werkelijk ondenkbaar is, of dat hij zijn gehoor doelbewust misleidde. Met de aanwezigheid van Poetin is dit eveneens nauwelijks voorstelbaar, waardoor we weer bij de eerste mogelijkheid terechtkomen, wat onverenigbaar is met het ambt van procureur-generaal.

‘Alleen als ze zelf iets aan den lijve hebben ondervonden kun je iets bereiken’, vertelde Svetlana Gannoesjkina mij. ‘Toen de president met Bush belde, liep ik naar Viktor Ivanov, de adjunct van het bureau van de president en de voorzitter van een werkgroep over migratiewetgeving. Ik kwam er onverwacht achter dat we even negatieve gevoelens hadden over verblijfsvergunningen. Ivanovs vrouw had recent vijf uur in de rij gestaan om een tijdelijke verblijfsvergunning te krijgen voor vrienden die hen in Moskou bezochten. Ze was des duivels geweest.’

Dit maakte dat Ivanov inzag hoe dom het was om de verblijfsregistratie nieuw leven in te blazen en hij bezwoer die aan te vechten. Als generaal van de FSB bood hij aan met Gannoesjkina een gezamenlijke werkgroep in het leven te roepen om het stelsel te hervormen. ‘Belt u maar’, zei hij. ‘Stelt u een lijst van leden voor de werkgroep op. We zetten er samen onze schouders onder.’

Een ander voorbeeld van de triomf van persoonlijke betrokkenheid boven ambtelijke laksheid deed zich voor toen Valeri Abramkin, een voorvechter van de rechten van gevangenen, de president een afschuwelijk verhaal vertelde over twee minderjarige meisjes die ten onrechte waren veroordeeld. Hun status van minderjarige was over het hoofd gezien, zowel door de rechtbank als door de gevangenisautoriteiten, en pas aan het licht gekomen nadat de meisjes onder escorte naar hun verbanningsoord waren getransporteerd, waarna ze werden vrijgelaten. Tot ieders verbazing reageerde Poetin hier heel fel op. Heel even kreeg zijn blik iets menselijks. Het bleek dat zijn familie te maken had gekregen met een dergelijk incident, waarbij twee jonge meisjes betrokken waren die het slachtoffer waren geworden van een gebrek aan respect voor de wet en nu de steun kregen van zijn vrouw. Het lijkt er echt op dat enige persoonlijke ervaring een voorwaarde is wil het bureau van de president aandacht hebben voor de slachtoffers van onrecht.

‘Je krijgt de indruk dat de informatie van de president over bepaalde kwesties heel summier en schematisch is. Het is niet dat hij er niets aan doet’, luidde de reactie van Svetlana Gannoesjkina.

Poetin luisterde voornamelijk naar wat er gezegd werd en als hij al iets zei, presenteerde hij zich als iemand die aan hun kant stond. Hij deed net alsof hij een mensenrechtenactivist was. Nu de democraten monddood zijn gaat hij kennelijk Jabloko en de Unie van Rechtse Krachten voor ons vertegenwoordigen. De voorspelling van de politiek analisten op de avond van de parlementsverkiezingen wordt bewaarheid.

Dat was waarschijnlijk Poetins voornaamste reden om de mensenrechtenactivisten te ontmoeten: om te laten zien dat hij hun zorgen deelde. Hij is een voortreffelijke imitator. Als het nodig is, trekt hij met je op, zo niet, dan is hij je vijand. Hij hult zich bekwaam in andermans kleren en menigeen valt voor deze voorstelling. De vergadering van mensenrechtenactivisten smolt ook voor Poetins vertolking van hun eigen rol en ondanks een fundamenteel andere kijk op de werkelijkheid stortten ze hun hart bij hem uit.

Op zeker moment liet iemand zich zelfs ontvallen dat ze het gevoel hadden dat Poetin hen veel beter begreep dan de veiligheidsfunctionarissen. Poetin zat niet om een antwoord verlegen en vuurde terug dat dit was ‘omdat hij in zijn hart een democraat is’.

Onnodig te zeggen dat de algehele vreugde hierna alleen maar groter werd. Dokter Rosjalj vroeg of hij ‘heel even’ iets mocht zeggen. ‘Vladimir Vladimirovitsj,’ zei hij, ‘ik vind u zo aardig.’ Hij heeft dat eerder gezegd. Vladimir Vladimirovitsj keek naar het tafelblad.

De dokter ging verder: ‘…en ik hou niet van Chodorkovski.’ Opeens verstijfde Vladimir Vladimirovitsj. God mocht weten waar deze kinderarts heen wilde, maar het was wel duidelijk dat hij zijn boot op de klippen stuurde. ‘Ook al mag ik u wel en Chodorkovski niet, toch zie ik Chodorkovski niet graag onder arrest geplaatst. Hij is tenslotte geen moordenaar. Waar zou hij volgens ons heen kunnen vluchten?’

Je zag de gezichtsspieren van de president werken en de aanwezigen beten op het puntje van hun tong. Daarna noemde niemand nog eens de naam Chodorkovski, alsof Poetin de vader op sterven was en Chodorkovski diens verloren zoon. De mensenrechtenactivisten zetten de aanval niet door, zoals had mogen worden verwacht, maar staken de staart tussen de benen. De lucht betrok en er was na dat slippertje over Joekos maar één iemand die het aandurfde een van de onderwerpen aan te snijden waarvan de naaste medewerkers van de president liever niet hadden dat ze ter sprake werden gebracht uit angst dat de president zijn zelfbeheersing verloor. Svetlana Gannoesjkina bracht de kwestie-Tsjetsjenië ter sprake.

Aan het eind van haar korte toespraak over de problemen van migratie, die door het bureau van de president waren weggenomen, ging Gannoesjkina voort met te zeggen dat ze niet mocht verwachten dat de president iets over Tsjetsjenië zou zeggen en hem derhalve simpelweg een boek wilde overhandigen dat net gepubliceerd was door het Mensenrechtencentrum Memorial, Hier leven mensen: Tsjetsjenië, een kroniek van geweld.

Dat was een verrassing. De bodyguards hadden geen tijd om in te grijpen. Poetin nam het boek aan en toonde er belangstelling voor, wat eveneens een verrassing was. De resterende tijd van de bijeenkomst, tot halftien, zat hij erin te bladeren. Op het eind begon hij zelf over Tsjetsjenië: ‘In de eerste plaats’, herinnert Gannoesjkina zich, ‘is hij er zeker van dat het helemaal niet erg is om tijdens de campagne tegen het terrorisme de mensenrechten met voeten te treden. Er zijn redenen die rechtvaardigen dat de wet overtreden wordt, omstandigheden waarin de wet genegeerd mag worden. In de tweede plaats luidde Poetins commentaar, al bladerend in het boek: “Dit is slecht geschreven. Als jullie zo zouden schrijven dat de mensen het konden begrijpen, zouden ze achter jullie staan en konden jullie echte invloed op de regering uitoefenen. Maar de manier waarop dit gepresenteerd wordt, is hopeloos.”’

Waar hij op doelde, was natuurlijk niet Tsjetsjenië, maar de nederlaag van Jabloko en de Unie van Rechtse Krachten bij de verkiezingen. Poetin heeft gelijk, gelooft Gannoesjkina. Ze is lang lid geweest van Jabloko en werkte in de Doema als assistente van de afgevaardigden van Jabloko. ‘Wij zijn niet in staat om mensen uit te leggen dat we aan de ene noch aan de andere kant staan, maar rechten verdedigen.’

Hierna kwam het gesprek als vanzelf op Irak. De activisten zeiden dat het niet te vergelijken was: de Tsjetsjenen waren Russische burgers, anders dan de Iraki’s. Poetin pareerde dit door te zeggen dat Rusland een betere indruk maakte dan de VS, omdat wij veel meer militairen hebben aangeklaagd die misdaden hebben begaan in Tsjetsjenië dan de Verenigde Staten tegen hun oorlogsmisdadigers in Irak.’

De procureur-generaal viel hem bij: ‘Meer dan zeshonderd gevallen.’ Dat lieten de mensenrechtenactivisten niet over hun kant gaan: hoeveel van deze gevallen hadden tot een veroordeling geleid? De vraag bleef onbeantwoord.

Ljoedmila Aleksejeva, leider van de Moskouse Helsinkigroep en de ongekroonde nestor van de Russische mensenrechtenactivisten, iemand die door de overheid tot icoon van de mensenrechtenbeweging voor het Kremlin is gebombardeerd, stelde voor een rondetafelgesprek te houden met dezelfde deelnemers om de problemen van Tsjetsjenië met de president te bespreken. ‘Daar moeten we nog maar eens over nadenken’, sputterde de president bij zijn afscheid, wat zoveel betekende als: dat gaat in geen geval gebeuren.

Er volgden inderdaad geen beraadslagingen tussen Poetin en de mensenrechtenactivisten, maar na hun decemberontmoeting besloten sommigen van hen, net als enkele democraten, hun loyaliteit van de verslagen Javlinski en Nemtsov te verleggen naar de kersverse democratische Poetin, van wie ze klaarblijkelijk dachten dat hij hun zaak evengoed kon dienen.

Hetzelfde gebeurde met een aantal bekende journalisten. Pal voor onze ogen werden reputaties geschonden. We keken toe hoe Vladimir Solovjov, een populaire radio- en televisiepresentator, abrupt en openbaar zijn hartstochtelijke steun voor Poetin en de Russische overheid beleed. Hij was een van de moedigste, best geïnformeerde en democratische verslaggevers, die bijvoorbeeld niet lang daarvoor de doortraptheid van de regering aan de kaak had gesteld in verband met de chemische aanval bij de ramp in Nord-Ost [toen 912 leden van het publiek van een musical door Tsjetsjenen werden gegijzeld].

Dit gebeurde nadat hij in intiem contact met het Kremlin was gebracht en in de watten werd gelegd. Hij onderging een gedaanteverwisseling. Het is een terugkerend Russisch probleem: te dicht bij het Kremlin kunnen mensen moeilijk nee zeggen en verliezen hun onderscheidingsvermogen. Het Kremlin weet dat maar al te goed. Er zijn er al genoeg geweest die door het Kremlin zijn gebiologeerd. Eerst worden ze zachtjes aan de borst van de overheid gedrukt. De beste manier om zelfs de meest recalcitrante tegenstanders eronder te krijgen is in Rusland niet geld, maar een warm onthaal uit de bittere kou, al is het eerst op enige afstand. De dwarsliggers beginnen algauw bakzeil te halen. We hebben het gezien met Solovjov, met dokter Rosjalj, en nu hebben zelfs de bewonderaars van Sacharov[20] en Jelena Bonner[21] het over Poetins charisma en zeggen ze dat hij hun reden tot hoop geeft.

Het is natuurlijk niet de eerste keer in de recente geschiedenis dat we dit samenkomen van het bewind en de mensenrechtenverdedigers, het regime en de democraten, zien. Maar het is wel voor het eerst dat het zo’n verwoestende uitwerking op de democraten heeft. Welke hoop rest het Russische volk als het ene deel van de oppositie is weggebombardeerd en het andere, vrijwel alles wat restte, wordt afgedankt voor later gebruik?

[1]Doema: het Russische parlement dat onder de Jeltsingrondwet in 1993 de Opperste Sovjet verving. Telt 450 gekozen afgevaardigden.

[2]Poetin, Vladimir: nam in 1991 ontslag uit de KGB in de rang van luitenant-kolonel. Directeur van de FSB van 1998-1999 en volgde in 2000 Boris Jeltsin op als president van de Russische Federatie. Herkozen in 2004. In 2008 komt er een eind aan zijn presidentschap.

[3]Verenigd Rusland: in 2001 door het Kremlin geschapen partij om Poetin te steunen. Heeft een tweederde meerderheid in de Doema.

[4]Javlinski, Grigori: in 1990 auteur van een mislukt programma om Rusland in twee jaar van een communistische in een vrijemarkteconomie te veranderen. Was in 1995 medeoprichter van de politieke partij Jabloko, die later president Jeltsin weg probeerde te krijgen. Weigerde mee te doen aan de presidentsverkiezingen van 2004, op grond van het feit dat Poetin de parlementsverkiezingen van 2003 had vervalst om Jabloko buiten de Doema te houden.

[5]Chakamada, Irina: ondernemer en kandidaat bij de presidentsverkiezingen van 2004. Voorzitter van de Democratische Partij Vrij Rusland.

[6]Liberaal-Democraten: eerste geregistreerde oppositiepartij, in 1989, na de opheffing van het monopolie van de Communistische Partij. Een verwarrend genaamde ultranationalistische partij, geleid door Vladimir Zjirinovski. Men denkt dat de partij door Jeltsin werd gesubsidieerd om steun aan de Communistische Partij te onttrekken.

[7]Zjirinovski, Vladimir: uitgesproken populistisch en ultranationalistisch politicus. Leider van de Russische Liberaal-Democratische Partij. Gaf als commentaar op de vergiftiging van voormalig KGB-agent Litvinenko in 2006 dat ‘een verrader met welke methode ook moet worden geëlimineerd’.

[8]Rodina: in 2003 opgerichte nationalistische en algemeen socialistische partij, geleid door Dmitri Rogozin. Sommigen geloven dat de partij door het Kremlin is opgezet om stemmen van teleurgestelde Communisten te trekken. In de verkiezingen van 2003 won de partij zevenendertig zetels in de Doema en ze zegt nu dat ze ‘voor Poetin, maar tegen de regering’ is.

[9]Tsjetsjenië: gelegen in het oostelijk deel van de Noordelijke Kaukasus en overwegend bewoond door soennitische moslims. Het grootste deel van het economisch potentieel is in de twee Tsjetsjeense Oorlogen verwoest, wat gepaard ging met een reusachtig verlies aan levens van militairen en burgers. Volgens de Russische overheid is sinds 2000 meer dan 2 miljard dollar gestoken in wederopbouw, al gaat de Russische economische controledienst ervan uit dat niet meer dan 350 miljoen dollar is besteed zoals bedoeld.

[10]Unie van Rechtse Krachten: in 1999 uit een aantal kleine partijen gevormde liberale partij, sterk voor de introductie van vrijemarkthervormingen en uiterst kritisch tegenover Poetins breideling van democratische vrijheden.

[11]Jabloko: in 1995 opgezette liberale partij, als reactie op een interne machtsstrijd in het democratische kamp. Spreekt zich uit tegen aantasting van de persvrijheid en van democratische politieke praktijken, steunt Ruslands uiteindelijke integratie in de Europese Unie, is tegen de oorlog in Tsjetsjenië en heeft opgeroepen tot de verdrijving van Poetins bewind met constitutionele middelen.

[12]Rogozin, Dmitri: leider van de nationalistische Rodinapartij die tot begin 2006 luidkeels de rechten van etnische Russen verdedigde, toen hij, waarschijnlijk onder druk van het Kremlin, zijn toon matigde. Zijn partij begon kennelijk een steeds grotere bedreiging te vormen voor de overheidspartij Verenigd Rusland.

[13]Jeltsin, Boris: eerste president van de Russische Federatie (1991-1999). Slaagde erin de Communistische Partij in de Russische Republiek verboden te krijgen en de USSR te ontmantelen ten gunste van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten. Zou de Eerste Tsjetsjeense Oorlog zijn begonnen om met steun van het leger zijn persoonlijke macht te behouden en deze macht aan Vladimir Poetin hebben overgedragen om zijn rivalen voor het presidentschap van 2000 te verschalken.

[14]Gorbatsjov, Michail: laatste secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (1984-1990) en eerste president van de USSR (1990-1991). Zijn pogingen het communistische regime te democratiseren leidden tot de ineenstorting ervan.

[15]Chodorkovski, Michail: voormalige rijkste man van Rusland en oprichter van de Menatepbank en het olieconcern Joekos. Steunde de democratische oppositiepartijen en stelde de introductie van transparante westerse bedrijfsvoering voor. Viel in ongenade bij het Poetinregime, werd in 2003 gearresteerd wegens vermeende belastingonregelmatigheden en tot negen jaar gevangenisstraf veroordeeld.

[16]Fridman, Michail: in 1988 medeoprichter van de Alfagroep, thans eigenaar van de grootste particuliere bank van Rusland, met belangen in olie, groothandel en telecommunicatie.

[17]Georgië: eerste republiek die zich onafhankelijk verklaarde van Rusland, kort voor de ineenstorting van de USSR. Problemen met separatisten in vooral Abchazië en Zuid-Ossetië worden door Rusland aangemoedigd. Rijk aan natuurlijke hulpbronnen, aantrekkelijk voor toeristen en vermaard om zijn wijnbouw moet het vechten tegen corruptie, wat de economie tegenhoudt.

[18]Pamfilova, Ella: in de jaren negentig afgevaardigde in de Doema en in 2000 presidentskandidate. Voorzitter van de Presidentiële Commissie voor de Ontwikkeling van Burgermaatschappij en Mensenrechten.

[19]FSB (Federaal Veiligheidsbureau): de huidige binnenlandse veiligheidsorganisatie, opvolger van de Federale Contraspionagedienst.

[20]Sacharov, Andrej: wordt gezien als de vader van de sovjetwaterstofbom, maar werd later een van de moedigste critici van het sovjetregime. Kreeg in 1975 de Nobelprijs voor de Vrede maar mocht niet het land uit om die in ontvangst te nemen. Hij keerde zich tegen de corruptie en het gebrek aan legitimiteit van het sovjetregime en was van grote invloed binnen de elite zelf. Overleed in 1989.

[21]Bonner, Jelena: onvermoeibare mensenrechtenactiviste wier vader, secretaris van de Komintern van Armeense komaf, in 1937 door het regime werd vermoord. Weduwe van Nobelprijswinnaar, natuurkundige en mensenrechtenactivist Andrej Sacharov.