Björn Ranelid

De zonde

Uit het Zweeds vertaald door Lia van Strien

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een stimuleringsbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Synden, verschenen bij Bonnierförlagen

Oorspronkelijke tekst © Björn Ranelid 1994

Published by agreement with Nordin Agency, Malmö, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Lia van Strien en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Helma van Bergeijk

Omslagillustratie © Patricia Burger

ISBN 978 90 445 3174 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2004

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Toen ik geboren werd stond mijn vader op het uiterste randje van een droom en boog zich over de vrouw. Die beschreef de binnenkant van zijn oog. De vroedvrouw keek door de doorschijnende schil van de oogstappel.

Het licht vond een naad in hem. Daarna liep hij naar oude Viktor en wilde bij zonsondergang de kerkklokken horen: We hebben een zoon gekregen. Hij is welgeschapen en mooi. Ingrid en ik hebben acht jaar op hem gewacht.

Lang ging hij met zijn handen over het lichaam van de vrouw en liet ze nabij haar schoot in gebed samenkomen: Schenk me een kind. Laat in jou mijn zaad tot rust komen.

Eindelijk begreep hij dat de wereld niet ophield bij zijn vingertoppen. Velen hoorden dat hij een schaduw met zich meesleepte.

Wie wist dat de duif zo snel met zijn ogen knipperde dat er niet meer was dan een glimp van paarlemoer dat keer op keer opdroogde? Meer toonden de mensen in het dorp niet van hun ziel.

Hij vertelde het aan iedereen in de haven. Ze waren niet gewend hem daar te zien. Vissers en schippers hadden niet veel gemeen met Sven Rodhe. De woorden waren teer, als kaarsen, maar toch blies de eerste die hij tegenkwam ze grijnzend uit.

Daar stond Fredrik Post met een gezicht van grauw poeder dat zou oplossen voor de nacht viel. Beter een handvol waarheid, dan een net dat door de vangst kapotging. Daarom liet hij zijn ogen rollen en toonde open en bloot dat hij verlangd had en getreurd.

Hij had vijanden. Iemand trok een zwarte regel uit de krant van die dag en hield de dolk voor zich uit. Op weg naar huis overdacht hij zijn leven. De vrouw was mooi en goed voor hem.

De boer stapelde hout op en wierp zijn bijl, zodat die de droom van de man doorkliefde, één deel voor hoon en één deel voor afgunst.

De fuik van Torkel Brodd bood ruimte aan het wonder. De mazen reikten vandaar tot aan de Sargassozee. Ik werd geboren tijdens de donkere dagen van de palingtijd, toen de scholen in een eigenaardig schrift langs de kust kronkelden en men een speciale blik nodig had om het te duiden.

Plotseling leek hij een door de zee gestenigd man. Viktor en zijn helper trapten op de plank in de kerktoren, terwijl het geluid van de klokken over het dorp en de omliggende streek daverde.

Toen de man zijn hand hief om te slaan, vielen het kind en de vrouw als een net over hem heen. Dat begreep hij pas veel later en toen was alles over en voorbij.

#

De dominee verbrandde de leugen en ik verborg mijn oog in de as. Op een dag zullen ze gedwongen worden om het op te graven. Eerst was ik een engel. Daarna werd ik een hond en nu herken ik op grote afstand de geur van een etterbak. Lang hebben ze mijn naam bijgeschaafd, totdat de zenuwen blootlagen.

Ik til mijn poot op en pis waar het me maar uitkomt. Iemand dooft de hemel en gooit stenen naar me. Dan bijt ik naar de duisternis en prent de geur in mijn geheugen.

Mijn dag kan bestaan uit een groot glas, dat met koud en helder water gevuld is. Ik heb dorst. De zon brandt op de aarde, zodat die barst. Plotseling klautert een gekrompen mensje over de rand en spiegelt er zijn gezicht. Hij grijnst en jubelt.

Wie ben ik? Zoek me waar de zwaluw haar dekstro heeft, zacht en afgelegen. Daar laten hun walgelijke ogen en handen me een ogenblik met rust. Ze denken dat ze me naar de rand van het dorp kunnen verplaatsen en me kunnen wegscheuren zonder iets van betekenis kwijt te raken.

Ik ben eerder een traankoker dan een rusteloze loopjongen. Geloof me, ik heb het geduld om lang naast mijn kuil te zitten luisteren hoe de reuzel op een laag vuurtje tot olie druppelt.

Ik heet Julius Rodhe. De geruchten fladderen als patrijzen om me heen. Velen willen dat de kou zijn weg vindt en zich in mijn beendergestel nestelt. Bevroren vlees is niet geschikt voor mensen.

Als ik in het donker meerdere stappen doe, val ik. Nadat de dokter het zilveren plaatje in mijn schedel vastzette, dacht ik lange tijd dat daarin licht opgeslagen werd, zodat er genoeg zou zijn om de winter door te komen. Voordat het bot vastgroeide, wurmden de mensen er het begin van een lang verhaal door naar binnen over dit dorp aan de kust. Velen spanden de tijd tussen twee schreeuwen.

De boom des levens stond voor ons woonhuis. Ik maakte een mooie snee in de appel en werd een zaadje naast Irma Åkerberg.

’s Nachts schuurt de stilte langs mijn huisje. Ik hoor duidelijk dat er buiten iemand op een van de muren schrijft. Sommigen verdragen het niet dat die het hele jaar door witgekalkt zijn. Tijdens mijn kinderjaren raakte ik in de war van korte momenten van warmte.

Een klein meisje of jongetje doet zijn of haar uiterste best om dat wat wreed is en ziekelijk te verbergen. Ik weet waarom. Een hond begrijpt veel van wat voor de mensen een raadsel is. Een mens verteert van verdriet, haat en liefde, en de engelen ontfermen zich over het stof dat hij achterlaat.

Wanneer de gek zijn adem uitblaast over het genie, voltooien zij samen de eenzame mens. Ze maken hem waarachtig. Geen ander wezen lijkt zoveel op God als dit. Alles wat zij willen en kunnen, gebeurt omdat het gebeuren moet.

Het mismaakte kind is als de zaadstengels die een biet in het eerste jaar vormt: je kunt ze maar beter wieden.

Ik heb vele graven gedolven en weer dichtgegooid, maar nu keer ik de tijd en de aarde. Als je in staat bent om iets volkomen te verbergen, heb je niets geschapen.

De liefde is de hand en het oog, maar niet het woord.

Eerst werd ik bang, toen ze me steeds verder wegdreven. Hier in het dorp dampten verdriet en pijn niet langer na dan een koeienvlaai nodig had om af te koelen en op te stijven. Voorbij het bos, de weiden en de strook zee, en toen begreep ik dat ze zichzelf op een zijspoor zetten. Ik dronk het zog van hun enige min en zij was oeroud.

Sommigen lagen in varkenskotten en anderen waren voor eeuwig getuierd. Enkelen zwalkten rond in leugens en vermoedens, totdat ze een oor voor me gemaakt hadden met schelp en al, dat ik over het dorp te luisteren legde.

Vader zei dat er na de tweede keer schoffelen geen sprietje onkruid te vinden mocht zijn: Zitten de wortels diep, dan pakken we de vleugeleg. Die heeft goed snijdende ganzenpootmessen.

Je bent ook het leven van je vader en moeder. Daarmee worden de verantwoordelijken gezegend. Ze wonden me op tot een bolletje garen en rolden dat tussen zich heen en weer. Mijn innerlijk was voor hen verborgen.

Getuigen in woord en geschrift zijn bijna altijd te vriendelijk, verzachten en ontzien. Ik heilig geen namen meer en jullie krijgen mijn verhaal zonder pardon.

Anderen liepen met sjaals van voorzichtigheid rond hun nek. Ik probeerde mijn ogen bij hen vandaan te houden nadat ik begrepen had dat het niet eenvoudig was hun voor te liegen. Lang ging ik door voor een mooi kind, totdat ik mijn mond opendeed en een paar woorden liet vallen.

De ergste leugen snijd ik los met een mes en houd ik tegen het licht. Twee gezichten hebben het vermogen om met elkaar te praten, ook als er niets te horen valt. Wat dan gebeurt, is wat telt en ik sla hen gade.

We houden de wacht over elkaar en rijpen in eikenhouten vaten. Met vereende krachten worden staalbanden om ons hart gelegd. Aanstonds gebeurt het en ze hebben geen idee wat hun te wachten staat. Wat voorafging en komen zal, vloeit samen.

De dood is onschuldiger dan al het andere. Pas op, God. Jij bent de grootste bedrieger ter wereld. Ik ontzie niemand.

Ik lig in bed en denk aan wat iedereen in de streek angst aanjaagt, behalve mij. Hier bevindt zich mijn tak en hij is de op een na oudste. Niemand kan hem breken. Weldra is mijn tijd gekomen. Het moet geschieden.

God trekt zich in de eeuwigheid terug en treurt, maar daarvan is op onze gezichten niets af te lezen. Hij spaart het licht op van alle sterren die doven. Wanneer het kwaad zich verdicht, is het kleinste kind in staat erdoorheen te schijnen. De duivel durft niet te slapen, uit angst een ziel kwijt te raken. Daarom droomt hij nooit en dat is zijn voornaamste gebrek.

Dat schreef dominee Gustaf Uhrström in zijn preek op de langste dag van het jaar. Ik zal erop toezien dat die man elk woord terugneemt. Ik walg van hen. Ik heb dorst. Geef me koud en helder water te drinken. Duw de mens die mijn dag op klautert omver. Anders doe ik het eigenhandig.

Ik vertel over dit dorp en de mensen hier, maar ik ben niet vriendelijk en ik verberg niets. Het is een wreed verhaal en ik heb het lang met me meegedragen. De schuldigen dachten dat ze ermee weg zouden komen.

De dominee woont hier. Hij wilde naar een andere kerkgemeente, maar iets hield hem hier. Zijn overtreding kent geen verjaringstermijn. Noem het wraak, of wat u maar wilt.

*

Eerst vulde je mijn vader en moeder met zachte woordjes en liet hen zich aan de liefde branden. Ik ging op mijn benen staan. Daarna blies je tocht en zorgde je ervoor dat de deur aan de achterkant van het huis openwaaide toen moeder naar de frambozenstruiken liep en dacht dat het gat in de keukenvloer verlaten was. De glazen potten daarbeneden blonken bescheiden.

Ik had niet meer dan veertig seconden nodig om de stenen trap op te kruipen en naar de opening gezogen te worden. Wat is dat op de eeuwigheid?

Jij spaarde het licht op, maar daar was het donker en aanlokkelijk. Ik was twee jaar en negen maanden.

Mijn vader en moeder wezen naar het levende en het dode en ik bootste de klanken na: stoel, lamp, Sven en Ingrid Rodhe. Dan moesten ze lachen en klapten in hun handen. Toen gleed ik over de rand het grote avontuur in dat naar vocht en ingesloten duisternis rook.

Je gaf me twee meter vrije val tegen de harde vloer. Je liet een van je vruchten los voordat hij rijp was, en vlees en botten barstten. Alle letters en woorden stroomden eruit. Was dat waar jij je verdriet in wikkelde, toen je je terugtrok in de eeuwigheid?

Mijn schedel barstte. De dominee zou vast gezegd hebben dat het gebeurde omdat de Almachtige een scheur nodig had voor het licht. Het gebeurde ook wel dat hij benen en armen van zuigelingen tot rust bracht en zich erbarmde over mismaakte kalveren. Overal waren zijn sporen te vinden. Een veulen en een merrie vielen in de mergelgroeve. Grootvader verkocht een paar tikken aan wie hij liefhad en zijn zoon Sven erfde zijn hand.

Iemand pakte een grote bezem en schrobde het verdriet, de schoonheid en de vreugde weg. Eindelijk viel de wereld stil. Ik sliep elf etmalen aan één stuk of een eeuwigheid. Ik herinnerde me niets van mijn val op de keldervloer. Moeder zei dat ik in de tuin achter het huis aan het spelen was. De zon scheen en het was warm buiten. Ze stond in de keuken. Het was een uur of vier ’s middags en ze was eten voor het gezin aan het klaarmaken. De frambozen waren rijp. We hadden zeventien struiken vanaf de grote linde tot aan de landweg.

Ze gaf ons haar verhaal, maar ik heb dat moment duizenden keren opgeroepen en nu kan ik haar herinnering niet onderscheiden van die van mij. De mensenziel is wonderlijk. Ze weegt niets. Niettemin bedekt zij het oppervlak van de Aarde en reikt tot aan de sterren en nog verder.

Plotseling was er niets meer tussen mijn geboorte en het gat in de keukenvloer. Ze wachtten op mijn eerste woord nadat ik gevallen was. Mijn benen deden niet wat ik wilde en ik had last van duizelingen.

Ze wezen naar de dingen om mij heen en vormden klanken. Op een dag zette mijn vader mij in zijn auto en reed hij helemaal naar Stockholm. Een beroemde arts onderzocht me en luisterde naar de geluiden die ik uitstootte als ik probeerde te praten.

Hij heette Herbert Olivecrona. Hij schreef op witte vellen en wees lang en volhardend. Mijn tong scheurde zich los van mijn lichaam. Op elk willekeurig moment kon hij in een hond veranderen die in het ziekenhuispark ronddolde. Een kat sloop rond tussen twee struiken. Hij leerde saus van aardappel te onderscheiden, maar bij de dokter gehoorzaamde hij niet.

Vader betaalde en we logeerden naast de afdeling. Toen was ik bijna vijf jaar. Ik herinner me de ogen die op mijn lippen wachtten, de aanwijsstok, de witte vellen en klanken uit een machine. Soms kwamen ze met meerderen tegelijk naar me kijken.

Tussen mijn geboorte en het gat in de keukenvloer was plaats voor het hele dorp en alle bossen, akkers en steden waar we op weg van en naar Stockholm doorheen reden. Ten slotte mat mijn tong tientallen kilometers en lag hij als een schepvat over de provincies.

In de grootste letters maakte ik grotten en gangen waarin niemand anders de weg wist. Binnenkort ga je naar school, zei vader. B komt na A en de zon stijgt op uit je keelholte en schijnt over alle woorden en letters. Zie je mijn vinger? Als je hem volgt met je ogen wanneer ik hem verplaats, wacht je een beloning.

Tussen het leeghoofd en degene met de naam van lucht werd ik een engel. Dat was toen ik twaalf jaar was. Als ik heel lief was, zouden ze het niet weer doen. Zo leerde ik de ergste pijn te verdragen en ook die kende geen woorden.

Al toen ik in de eerste klas bij juf Söderlind begon, zeiden de miezerige etterbakken Oskar Melin en Bertil Sampe dat ik helemaal niet in het gat gevallen was. Ze beweerden dat het een heel ander verhaal was, maar het is me te veel om dat nu te vertellen.

*

Mijn vader heette dus Sven Rodhe. Als ik flink was en goed mijn best deed met mijn tong en mond, gingen we met de auto naar het paleis van de koning, het parlementsgebouw en de grote boten die aan de kade van de Nybrobaai lagen. Hij wees en praatte. Af en toe waggelde ik als ik liep en werd ik overvallen door duizelingen. Een opstapje, een kleine verhoging, betekende meer dan twintig centimeter, aangezien ik alle hoogtes met eigen maten mat.

Grootmoeder las me voor over engelen. Ik stelde vragen en zij probeerde antwoord te geven. Ze zweefden boven de mensen en ze waren vrijwel altijd onzichtbaar voor ons.

Hoe komt het dat ze vliegen en zweven?

Ze wegen niets. Ze zijn als lucht en adem. We noemen ze zielen, zei grootmoeder.

Toen begreep ik wat er gebeurd was. Toen ik in het gat viel, was ik veranderd. Wat anderen over mij zeiden had niets te betekenen. Ik was een engel.

Het eerste bezoek aan dokter Olivecrona in Stockholm duurde bijna tien weken. Hij was professor en geneesheer-directeur van het Serafimerlazaret. Een paar keer gingen we een weekend thuis bij moeder langs. Zij was benieuwd wat we allemaal deden in de grote stad.

Mijn vader vertelde: Julius maakt zich de letters eigen en maakt klanken bij woorden. Hij is geduldig en vlijtig. De dokter en de zusters geven hem complimentjes. We maken iedere dag wandelingen in de parken en langs de straten. Ik trek hem in een wagentje en we gaan met de auto naar verschillende plaatsen.

Na die lange periode zei Olivecrona dat we bij een spraakjuf verder zouden gaan: Er is niets mis met de jongen. Geen van zijn vriendjes heeft een zilveren plaatje in zijn hoofd. Dat hoeven jullie niet te poetsen. Hij moet oefenen, oefenen en nog eens oefenen met praten. Met zijn gevoel voor evenwicht zal hij moeten leren leven, maar het kan nog vooruitgaan.

Ik hield vaders hand vast. Alleen goud was mooier dan zilver. Nu blonk het binnen in mijn schedel. We moesten eens per jaar terugkomen. Vader en moeder mochten de dokter bellen of schrijven als ze vragen hadden die met mij te maken hadden.

Ik durfde niet te zeggen dat ik in een engel veranderd was. Dan zouden ze vast denken dat ik door de val in het gat gek geworden was.

*

Mijn vader was agronoom. Moeder was thuis en deed het huishouden. We hadden geen andere dieren dan een paar kippen en een haan, maar die hielden we niet voor de inkomsten. Hij wilde naar ze kijken als hij thuiskwam, na het lesgeven en het praktische werk op het Landbouwinstituut. Een tijdje hadden we ook een paard.

De boerderij en de landerijen waren overgeërfd. Vader was de zevende generatie op die plek en de eerste in het geslacht die ging studeren en een ander beroep verkoos dan dat van boer.

Ik was enig kind. Soms spraken ze over nog een kind en dat ze graag een broertje of zusje voor mij wilden. Het kwam er niet.

Als ik op een stoel ging staan, werd ik duizelig, en draaide ik een paar keer in het rond, dan viel ik misselijk om. Ik merkte dat mijn vader genoeg kreeg van mijn tong. Het was niet meer leuk om aan te wijzen, klanken te maken en de woorden tien, twintig keer te herhalen.

Ik hield mijn inzicht verborgen. Het was onzichtbaar. Het woog niets en het zweefde vrij over de vloeren, de akkers en de daken van de huizen.

Het gebeurde dat hij me dagen achtereen twee, drie uur per dag aan de letters tuierde en berekende hoeveel tijd er nog restte voor ik een uitnodiging voor de eerste klas zou krijgen.

Ik ging met moeder mee naar de kruidenier en ze glimlachte naar me. Hij stak een schep diep in grote zakken en woog verschillende waren uit. Een paar keer zei hij iets tegen me en wachtte op antwoord.

Dan greep moeder in en zag erop toe dat mijn zwijgen in een tuit of zakje verpakt werd. Het had alle smaken in een.

Toen de letters en woorden uit mijn schedel stroomden, kwam er ruimte vrij voor al dat andere. Ik herinnerde me de vergulde toren en kronen van het stadhuis in Stockholm, het Hagapark en alle ogen en gezichten die ik tegenkwam.

Op een keer vertelde moeder dat de koning van Zweden zeldzame en kostbare dingen verzamelde. Hij trok door zijn land en bekeek fabrieken, universiteiten en andere opmerkelijke zaken die de mensen gebouwd hadden en geschapen.

Toen zei ik dat hij het verhaal van mijn zilveren plaatje zou moeten horen: De dokter heeft foto’s gemaakt van wat er binnen in mijn hoofd zit. Van buitenaf is niets te zien. Zullen we meneer Olivecrona een brief schrijven en hem vragen om een paar foto’s op te sturen?

Moeder lachte. Ze zei dat ik een grapjas was. Het was weliswaar mooi en origineel om zoiets in je lichaam te hebben, maar de koning was vast niet de juiste persoon om dat aan te laten zien.

Ik zei niet dat het hele dorp en de omliggende streken mijn hoofd in waren getrokken. Het onzichtbare vloog en zweefde en er leek oneindig veel plaats te zijn.

Mijn vader sprak ruim van tevoren met mijn lerares. Dat begreep ik veel later. Hij was belezen en geschoold en niet de eerste de beste. Soms stond zijn naam in de kranten en hij schreef zelf artikelen over zijn voornaamste specialisme.

Juf Söderlind was aardig voor me. Vermoedelijk dachten de andere kinderen er niet over na dat ze mij nooit naar voren riep om op het bord te schrijven. Ik kon beter rekenen dan op twee na iedereen in de klas en als ik de tijd maar kreeg, kon ik bijna alles zeggen wat ik wilde.

Vader en moeder beweerden dat het erger had kunnen zijn en dat het nog niet te laat was voor een wonder. Meestal lagen de letters op het papier stil en kon ik ze aaien voordat iemand vond dat ik te langzaam las.

De juf gaf me speciaal huiswerk mee. Ik vertelde over iets wat ik gezien had en gehoord. Op een keer beschreef ik het Koninklijk Paleis, het parlementsgebouw en de Grote Kerk van Stockholm. Ik zei dat koning Gustav III in het Hagapark gewoond had. Ik had de koperen tent en de echotempel in dat park gezien. Vader had de woorden en namen met grote letters in een schriftje geschreven.

Bij een andere gelegenheid vertelde ik over de streek. Ik noemde het aantal telefoonpalen en melkbussenrekken en nog veel meer van wat ik onder het zilver verzameld had. Veel mensen hadden bestek en sieraden van dat mooie metaal, maar ik had het in mijn hoofd zitten.

En ook dat werd gewichtloos als ik zweefde en vloog.

#

Er zijn Indische monniken en nonnen die een gelofte hebben afgelegd nooit te zitten. Ze rusten wat door over een schommel of de laagste tak van een boom te leunen. Vrouwen dragen belletjes rond hun hals, heupen en enkels, maar ze lopen zo lichtjes en soepel dat niemand hen hoort.

God slikt het vuur in om het bos te redden. Als hij de wind had doen keren of zijn adem tegen onze keukendeur had gericht, was ik niet in het gat gevallen. Hij maakt onderscheid zonder te zeggen waarom.

Vader hield mijn handen vast en we stonden op de vloer van de opkamer terwijl moeder me lokte en zei dat ik niet bang moest zijn: Lieve Julius, probeer het nou, vijf meter, daarna mag je uitrusten.

Ik oefende iedere dag. Een van grootvaders paarden sloeg doof en blind op hol langs de grote weg. Toen hij bij de Grasklokjeswei aankwam, hobbelde de wagen er aan tuigen en disselbomen achteraan. De wagen bleef steken in het braakland langs de zoom van het veld en daarna was het paard de rest van zijn leven vrij om te gaan waar het wilde. Niemand weet wanneer de eerste stap in ongeluk en tragedie gezet wordt. Het was nog tweehonderd meter naar het varkenskot van Bogren. De ene muur grensde aan de wei en daar viel het. Het brak zijn nek en toen grootvader kwam, lag het roerloos stil.

Hier waren overal tekens voor me. Op een keer zat ik Oskar Melin op deze wei achterna omdat hij me pestte, maar al na tien meter tuimelde ik en hij draaide zich om en zijn lach vloog de lucht in. Hij slikte geen vuur en hij redde niemand. Jonge geitjes en kikkervisjes vreesden hem. Sommige honden en koeien zouden zijn geur nooit vergeten.

Ik droeg geen zichtbare tuigage en mijn nek bleef die keer gespaard. Hazen en zwaluwen hoorden me van verre aankomen als ik over de velden liep en de stallen naderde.

Dolle olifanten walsten bomen en huizen omver en vertrapten mensen. De dienaren hielden brandende staven vast om de dieren op te schrikken. Keizer Akbar had die uitgevonden. Hij had een hol stuk bamboe genomen en een gat gemaakt als handvat. Daarna drukte hij wat klei naar het midden van het stuk en liet dat drogen. Waarna hij het met kruit vulde.

Op het moment dat beide uiteinden van de bamboestok aangestoken werden, draaide die met een vreselijk kabaal rond. De moedigste dienaar pakte de stok en hield deze de dolle olifant voor.

Soms gebeurde het dat het dier bedaarde, alsof het zich zijn meerdere uit de oertijd herinnerde. Een klein jongetje of meisje kon de toverstaf daarna overnemen en een rijmpje oplezen voor de gelukkige afloop.

Noch juf Söderlind, noch de kinderen maakten een wapen van bamboe toen ik de klas probeerde uit te vluchten. We waren die les een toets aan het maken. Ik had me ’s nachts niet lekker gevoeld, maar was er toch heen gegaan.

Opeens kreeg ik last van mijn buik. Ik stak mijn vinger op, maar ze zag me niet. Toen riep ik de juf bij haar naam. Ze stond bij Karolina’s tafel. Vijftien, twintig seconden bleef ik zitten. Toen stond ik met een ruk op en probeerde zo snel mogelijk bij de deur te komen, maar het was alsof de duivel ermee speelde.

Ik botste tegen een tafel aan. Mijn benen gehoorzaamden van geen kanten. Ik scheet in mijn broek zonder dat ik me kon bewegen. We zaten in het eerste semester. Het gebeurde in november, op de zestiende. De verjaardag en het tijdstip deden er niet toe. Wat er wel toe deed, waren op hol geslagen paarden en mensen die het ogenblik met kruit vulden en er stil van werden.

Niemand in de klas vergat dat uur en de cijfers op de kalender. De stront liep langs mijn benen omlaag. Irma zag het, iedereen zag het.

Er stonden vijf poepdozen in het lage gebouwtje op het schoolplein, maar die keer haalde ik het niet. Je werd er nooit met rust gelaten. Sommige meisjes hielden het trillend op tot ze thuis waren. Bertil Sampe, Oskar Melin en nog een paar anderen liepen om het schijthuis heen en posteerden zich bij de helling naar het weiland.

Ik droeg geen belletjes rond mijn enkels en middel. De mensen kenden al vroeg het zware ritme van mijn tred. Karna zei altijd dat ze niet naar mijn tred moesten kijken, maar naar mijn gezicht. Daar zit jouw kracht en schoonheid, zei ze, maar dat was toen slechts een schrale troost.

De zaaimachine had acht rijen en heette Melichar. Vader reed naar de firma Paulsson in de stad en kocht een tractor. Zowel de tractor als de mestverspreider waren van het merk John Deere. De meeste machines had hij als eerste in de streek en hij hield nauwgezet de aantekeningen en boeken bij over zijn waarnemingen op het land.

Hij zaaide het liefst in een onafgebroken rij zoals bij het graan. De duizendpooteg vernietigde het onkruid en bracht vochtige grond naar boven. Toen ik acht jaar was, kreeg ik twee en een halve voet naast elkaar tussen de rijen. De duizendpoot en de larve van de kniptor hadden geen weet van de oneindigheid en genoten van de planten zolang ze met rust gelaten werden.

Hij bepaalde eigenmachtig het akkoordloon per veld voor de helpers. Hij stelde elk van de velden vast op vijfhonderd vierkante meter, tien meter in de breedte en vijftig in de lengte. De oude maat was driehonderdtwaalf. Hij wilde meer, maar kleinere hoopjes na het rooien en hij was bang voor grondwaterdaling en vorst. De macht over het veld is aan mij of de parasieten, zei hij.

De eerste keer dat ik haar zag, was Irma met haar vader mee. Toen was ze verlegen en draalde rond zijn benen. Ze kwam tot het puntje van mijn neus. Ik haalde vlierbloesemsap bij moeder en vroeg of ze een slokje wilde.

Je loopt zo raar, zei ze, zonder me aan te kijken.

We zaten aan de rand van de greppel en haar vader en moeder waren de bieten aan het uitdunnen. Bij elkaar waren ze met zijn achten tussen de rijen. Het was juni.

Zon en licht zijn goed, zei ik. Dan zijn de bieten op hun best.

Je loopt raar, zei ze.

Ik ben in het keldergat gevallen, zei ik. Ze zat rechts van me. We zaten op plantafstand van elkaar. Het ging tochten en de keukendeur woei open. Ik was achter aan het spelen. Moeder had vergeten het luik dicht te doen, toen ze frambozen van de struiken ging plukken.

Ik hoorde dat ze het vlierbloesemsap doorslikte. De donkere pony hing als de vleugel van een zwaluw over haar voorhoofd en ze rook naar textiel en een beetje warmte. Het gras om ons heen droeg er zijn steentje aan bij.

Deed het pijn?

Ik was bijna dood. Ik sliep elf dagen en elf nachten. Alles was weg.

We komen in dezelfde klas, jij en ik. We krijgen juf Söderlind. Dat heeft moeder gezegd. Het wordt vast leuk bij haar, zei ik.

Kun jij je naam schrijven?

Bijna, zei ik.

Ik kan de mijne helemaal en ook die van vader en moeder. Kijk maar, zei ze.

Ze stond op en zocht naar iets om mee te schrijven. Ze vond een stokje, ging op haar hurken zitten, schreef vier letters en liet daarna een klein stukje open, kleiner dan tussen de rijen bieten. Daarna voegde ze haar achternaam toe: Irma Åkerberg. Hjalmar. Anna.

Nu is het jouw beurt, zei ze en gaf me het stokje. Dat werd warm van dat ene korte moment. Ik kon niet op mijn hurken zitten en tegelijkertijd mijn evenwicht bewaren, maar dat mocht ze niet weten. Daarom draaide ik me een beetje naar opzij en ondersteunde met mijn linkerhand mijn hoofd.

Ze wachtte.

Kleine of grote? zei ik.

Dat maakt niet uit, maar de eerste letter van je naam moet altijd groot zijn.

De zon scheen. Drie vrouwen en vier mannen waren op de akker aan het uitdunnen. Ze leken net grote sprinkhanen, die daar geland waren. Een van hen was naar de kant gegaan.

Vader was naar het Landbouwinstituut. Misschien was dit mijn eerste stap over de drempel van de eenzaamheid, waar geen hulp te krijgen was.

Als een wesp me nou maar in mijn nek zou steken of iemand ons zou roepen. Grootvaders paard sloeg op hol en soms werden olifanten dol. Dan kwam de moedigste dienaar met de bamboestok met kruit en stak die aan beide kanten aan.

Ik lag daar maar te liggen. Zij vroeg waar ik op wachtte en ik gaf geen antwoord. Toen drukte ik het stokje in het grind en begon. Schenk me de duizeligheid, dacht ik. Grootmoeder zei dat God hielp als je tot hem bad en er met heel je hart achter stond.

Ik schreeuwde zo hard ik kon omdat ik wist dat God hardhorend was en de engelen snel schrokken: Verdomde wesp. Hij heeft me in mijn kont gestoken. Au. Klerebeest. Je kunt verlamd raken en doodgaan van die krengen.

Ze werd bang en stond met een ruk op. Ik bleef jammeren en greep van achteren naar mijn broek: Nu moet die angel eruit gehaald worden en moet ik zorgen dat ik azijnwater krijg. Moeder heeft het in de kast staan. Ik gebruik het tegen brandnetels en muggen.

Ik strompelde naar het huis en liet haar achter. Toen ik de doorrit in ging en uit haar zicht was, liep ik normaal. Misschien grijnsde ik wat besmuikt en vond ik dat ik dat slim en verstandig aangepakt had.

Door een van de ramen in het huis keek ik naar de mannen en vrouwen die aan het uitdunnen waren. Toen ze klaar waren voor die dag, liep ik naar de plek waar Irma en ik gezeten hadden. De drie namen in het grind stonden er nog.

Een streep en een bocht had ik getrokken, voordat de wesp me stak, maar moeder hoefde het azijnwater niet te voorschijn te halen en op mijn achterwerk was geen stipje rood te bekennen.

#

Jak, bak, molenzak, jek, bek, bussenrek, nu laat ik je vrij.

Lavendel, kruizemunt en rudbeckia, gebroken hartje. Damascuspruim en laurierboom, zei moeder. Ze liep van de keuken naar de dwergkwee en de granaatappels, maar ik durfde de namen niet hardop te zeggen als zij in de buurt was. Olala, mirtebessen en kleine, zure kroosjes! riep ze. Vader was toen niet thuis. Hoor je me, Julius? Moerbeien! En sneeuwballen, begin juni!

De witte herfstguldeling doopte hij September, met een hoofdletter aan het begin. Hij smaakte niet lekker, maar niemand in de familie had het lef om de vier bomen om te zagen. Het meest straalde de Rosenhäger die hier in 1735 ook al stond. Lees Olof Rodhes kronieken maar! Zij is onze edelvrouwe. Zie je haar mantel, als ze in bloei staat? Hij wilde dat de wasachtige schil vlamde. Ze rijpte in oktober en we bewaarden de oogst tot eind januari in de kelder.

Voor vader waren temperatuur, licht en donker wetenschap: De Rosenhäger verdraagt absoluut geen zure grond en de aarde moet luchtig en warm zijn.

De Witte Astrakan droeg appels als kinderhoofdjes. Het oudst van alle bomen, op de eik in het zuiden en de drie kastanjes na, was de perenboom. Die gaf niet meer veel te proeven. Eén jaar telde ik zestien onrijpe vruchten. Overgrootvader en de eerste eigenaar van de boerderij hadden opgeschreven wat hier groeide.

De druifhyacint had vele namen: kraalhyacint, blauwe druifjes en parelbloempjes. Eén ranonkelachtige had volle, gele bloemen die op uniformknopen leken en werd daarom gouden knoopjes genoemd. Het peperboompje bloeide vroeg in het voorjaar, voor de bladeren ontloken. Moeder noemde hem Bloem op de kale tak. Zowel de schors als de bessen hadden een heel scherpe smaak.

Ik wilde een hut daar waar de takken zich uitspreidden. Het is ruim vijf meter tot het puntje van de hoogste tak, zei vader. Hij gebruikte zijn meetlint voor alles en iedereen, maar mijn verlangen ontging hem. Het jongste hout zit binnenin, leerde hij me. Een grote afstand tussen de jaarringen betekent dat de groei snel gaat. Dat is niet goed.

Ik had Oskar Melin driehonderd meter verderop in een vertakking zien zitten en hij riep iedereen die in zijn buurt kwam na. Het was een zondag, de kerkklok luidde. Ik sjokte naar huis en wilde dat ook. De zon stond laag boven de zee en rond de greppels trilde het gif van de papavers. Soms wilde ik mezelf veranderen in een kat of haas en in het veld liggen, omringd door hoge stelen naar de wind luisteren en me door de geur van koolzaad laten bedwelmen.

De fazanten waren bangig en als ze opgeschrikt werden, vlogen ze laag en slecht. Op een keer kwam vader thuis met een hen en zei dat ze tegen de zijkant van de auto aan was gevlogen. Hij wilde dat ik het warme lijfje zou voelen: Het was bij het meertje van Åkesson. Ze brak haar nek, maar toen ik haar van de weg optilde, leefde ze nog. De haan is mooier, al zou het net andersom moeten zijn.

Hij hield haar voor aan mij en moeder alsof het een klein mensenkind was. Moeder streek met haar hand over de rug, maar ik aarzelde en voelde me raar vanbinnen.

Toen veranderde hij van toon en vond dat ik me aanstelde. Hij zei dat ze dood was. Een mens zou onbehagen en onlust moeten leren bedwingen. We slaan vliegen dood en vertrappen mieren en slakken.

Hij liet me niet los met zijn blik en mijn benen werden zwaar en waren onmogelijk in beweging te krijgen. Om zijn mond krulde een glimlach. Ook een vader was vanbuiten het oudst. Verdriet en pijn, woede en vreugde ontsproten binnenin en drongen zich naar buiten toe.

Toen pakte hij mijn hand en legde die op de veren. Ik deed mijn ogen dicht en rook de geur van het dier. Het was de tweede keer in drie jaar: een ree en een fazant en de dood.

Jak, bak, molenzak, jek, bek, bussenrek, nu laat ik je vrij.

Voor pruimen zijn er haast geen namen, zei moeder, Reine Claude en Mirabellen en dat is het. Met appels en peren is het wel anders.

Ik luisterde en als ik alleen was, probeerde ik de klanken na te bootsen. Het liefst wilde ik vijf meter hoog in een hut zitten en uitkijken over de weilanden en de huizen en boerenplaatsen om me heen.

We slaan geen spijkers in de stam, zei vader, en je kunt zo hoog niet klimmen. Ga in het venster van de hooizolder zitten. Daarvandaan heb je vrij zicht. We zijn zuinig op je, Julius!

Johan Tilly dacht het zijne over hoogtes en de vaste grond. De tijd en de klok kregen geen grip op mij en ik liep in een gezapig tempo van onze plaats de weg en twee paadjes af. Toen kwam ik bij zijn huisje aan. Hij was aan het bijbouwen en had een apart gedeelte voor werk. Je kon het zo gek niet bedenken of hij maakte het uit hout en ijzer. De motorfiets en het zijspan woonden in een hoek. De Plymouth nam plaats in.

Kom langs wanneer je maar zin hebt, zei hij. Majken mag je. Ze wil graag een kleintje en zodra ik met haar heb lopen knuffelen, blijft ze maar wat ronddrentelen als een hoentje dat graag wil nestelen. Heel mooi en aardig allemaal en ik word helemaal warm vanbinnen, maar ik ben er nog niet klaar voor. Tweeëndertig is geen leeftijd voor een man die twintig kilometer met de post door de weilanden rent. Ik moet eerst de wereld zien. Vandaag tilde ik zonder moeite honderdvijftien kilo aan de halter de lucht in. Ik zal er verdorie zijn op de jaarmarkt dit jaar om Haring-Per uit Knäbäck uit te dagen. Hij schept zo godsallemachtig op dat-ie zowat uit z’n broek knapt, maar hij is bang voor de vrouwtjes. Een echte gewichtheffer moet wel van vrouwen houden. Hij is alleen maar groot. Ondergetekende zit in het welter en daar ben ik niet rouwig om. Als je lange afstanden rent of fietst, is het van belang om niet veel lichaamsgewicht mee te sjouwen.

Laat maar horen wat je wilt! Een ritje op de motorfiets of wil je kijken hoe ik een mast voor de boot schaaf?

Van vader mag ik geen hut in de perenboom, ook al is die bijna dood en geeft hij haast geen vruchten meer.

Je bent nu acht jaar, zei hij.

En vijf maanden. Ik zit bij juf Söderlind in de tweede.

Tabak en fluim, brandewijn en luim, biefstuk en pruim. Dat is het leven, zei Nils Puckel, die stierf toen hij een kippenbotje in het verkeerde keelgat kreeg.

Zeven keer twee flinke spijkers en dan ben je bovenin. Je houdt je armen stevig om de stam en klimt rustig op je gemak omhoog. En anders pakken we de ladder en kom ik achter je aan. Dan ben je veilig.

Majken kwam naar buiten en ze droeg een vest en een jurk. Ze groette me vrolijk en gaf me een hand. Het was de vierde keer dat we elkaar ontmoetten, maar tijd speelde tussen ons geen rol. Dat voelde ik meteen. Ze rook lekker en haar ogen waren aanstekelijk.

Ze voer uit naar Johan, als hij ongepoetste schoenen aanhad. Daarom kocht ze zwarte en bruine crème voor het leer. Er moet een hond uit Boston op het deksel staan, anders is het geen goed spul. Ik weet alles over de leest, schoenlepels, veters, zolen en hakken, zei ze zonder dat het ook maar een beetje als opschepperij klonk. Je kunt veel over iemand zeggen, alleen al door te kijken naar wat hij aan zijn voeten heeft.

Vader en ik hebben onze schoenen laten poetsen bij Nordiska Kompaniet in Stockholm, zei ik. Een echte neger wreef met de borstel en hij had snelle handen en zong en floot de hele tijd. Hij poetste ze op met kattenleer en beschermde onze sokken en broekspijpen met riempjes. Een meneer in uniform heette ons welkom bij de ingang. Hetzelfde bij de lift. Bertil Sampe dacht dat ik loog, toen ik het op school vertelde. Hij kan me niet uitstaan. Op een dag zal ik hem op zijn smoel slaan.

Johan sloeg twaalf lange spijkers tot aan de onderste tak en hij plaatste ze in een speciaal patroon. Hij beloofde geduld te hebben en het gaf niets als ik niet omhoog durfde te klimmen.

Ik weet dat je een ongeluk hebt gehad, zei hij. Ik heb begrepen dat je lang in het ziekenhuis in Stockholm gelegen hebt en de beste dokter van Zweden had. Je hoofd is iets om zuinig op te zijn. Daarom heb ik altijd een pothelm op, als ik op de BSA zit.

Majken stond ernaast en luisterde met een glimlach. Als ik erover nadacht, was zij het en niemand anders, die me als eerste het goedhartige gezicht toonde. Het kwam na het oog van de leugen en de warme dood van de fazant.

Zoveel om in de gaten te houden voor een mens. Vader reed met me naar de hoofdstad en daar zag ik de torens van de Engelbrektkerk en Högalid. Hij zei de namen tien keer en ik had nog nooit hogere gebouwen gezien, niet eens op plaatjes. Je had de grote letters moeten zien boven op de Telefoontoren: een N en een K van Nordiska Kompaniet aan de ene kant en een enorme klok aan de andere kant. De wijzerplaat was rood verlicht en de letters groen. Dat was neon. Dat hebben we hier niet. Stel je voor: op de Visfabriek of de boerenwinkel.

Johan heeft beloofd dat we er volgende zomer op de motor heen gaan, zei ze.

Deze spijkers kunnen een volwassen gorilla dragen. De stam is smal, dus je hoeft niet zo te knijpen met je armen. Ik ben de hele tijd vlak bij je. Probeer eerst te klimmen, dan bouw ik daarna een hut voor je. Volgende week heb je een vloertje om op te zitten, met een rand van planken eromheen. Dat wordt jouw eigen uitkijkpost. Daarvandaan kun je een heel eind in de verte kijken. Je kunt de molen en de kerk en de lelijke stal van Risberg in de gaten houden. Lukt het je niet, dan heb ik een verrassing voor je die je stoutste dromen te boven gaat. En ik bedoel niet de ladder.

Majken beloofde dat ze weg zou gaan als ik met haar in de buurt niet zou durven. Ze mocht met alle plezier blijven, met dat gezicht van haar en die klank in haar stem. Ik zette die af tegen kwade en sluwe tonen.

Johan floot. Hij slingerde zich een keer langs de stam omhoog en ging schrijlings over een grove tak zitten. Daarna deed hij het langzaam nog een keer en praatte terwijl hij op de spijkers stapte: Of je er nu vijf minuten over doet of een kwartier maakt niet uit. We hebben de tijd en we houden koppig vol.

Ik probeerde het. De onderste spijker zat nauwelijks twintig centimeter boven de grond. Ik vertelde hun dat ik nogal snel last had van duizelingen.

Die dag durfde ik vier spijkers te klimmen, maar meer niet. Hij haalde er ook de ladder bij. Dan kon hij steeds schuin achter me zijn. Ik hield mijn ogen recht op de stam en kwam tot aan de grove tak.

Volgende week dinsdag is je hut klaar. Dan haal ik de verrassing te voorschijn, zei hij.

Majken bood aan om de volgende keer dat ik in het dorp schoenen ging kopen met me mee te gaan. We hebben thuis wijnranken en walnotenbomen, zei ik. Terwijl ik sprak, keek ze naar mijn gezicht en haar ogen trokken de woorden naar buiten zonder ze te knijpen en te dwingen: De sierkers is mooi. We hebben monnikskap en pruimen bij de aardappelkelder en vader houdt bijen in korven, maar bij al het andere werk krijgt hij hulp. Hij schrijft ieder jaar een paar honderd pagina’s over bieten en graan. Hij helpt niet mee met uitdunnen en wieden en oogsten. Dat doen de Åkerbergs en nog drie, vier anderen. Soms schrijft hij in de krant en hij geeft les op het Landbouwinstituut.

Misschien haalde ik de letters en klanken van sommige woorden door elkaar, maar als dat al zo was dan zeiden ze er niets van. Dat was fijn en het gaf me moed.

*

Dit is mijn gebod, van God voor jullie, zei de dominee in de zondagsschool: Dat gij elkander liefhebt, gelijkerwijs Ik u heb liefgehad.

De woorden stonden in mijn boek onder een plaatje van Jezus Christus. De lijm was door het papier heen te ruiken. In de kerk hing hij aan het kruis en ik plakte hem tussen twee blaadjes vast.

Wanneer jullie bidden, moet dat een warm gevoel geven in jullie hart, zei Gustaf Uhrström. Ik deed echt een paar avonden achtereen mijn best als ik in bed lag, maar er gebeurde helemaal niets onder mijn pyjamajasje.

Ik vouwde mijn handen en zei dat ik de boom in wilde, naar de hut. Majken keek naar me en het scheelde niet veel of ik had gezegd dat ik haar leuk vond.

Nu moet ik nog twee keer naar de zondagsschool, dacht ik. De dominee sprak urenlang over de leugen, de liefde en het wonder. Jezus Christus genas de zieken en de lammen en hij deed het water wijken en liep met droge voeten naar de overkant.

Ik zei niet dat God mijn schedel gezegend had en hem veertien centimeter gescheurd had, enkel en alleen om het licht erin te laten en daar vast te houden. Het zilveren plaatje scheen als een zon in mijn binnenste. Ook hield ik mijn mond over dat ik vaak tegen moeder loog wanneer ze vroeg waar ik uithing, omdat ik mezelf geleerd had welke namen ze graag hoorde.

Johan Tilly behoorde daar niet toe.