Trees van Rijsewijk

Kumari

Mijn dochter uit Nepal

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Tekst en foto’s © Trees van Rijsewijk, 1999

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © TwinType, Breda

ISBN 978 90 445 3175 6

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 1999.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De wereld achter de wolken

De wolken boven het weiland waarin ik lig stapelen zich op en scheuren dan weer open. Het is mei, de paardebloemen zijn uitgebloeid en de pluisjes drijven met de wind mee.

Ik moet een jaar of acht zijn geweest toen ik mijn ouders vroeg: ‘Hoe ziet die wereld achter de wolken eruit? Hoe ver kun je gaan? Kun je daar naartoe?’

Voor mijn ouders was de wereld er een van korenvelden, boomgaarden, een rotsvast vertrouwen in God en de zorg voor tien kinderen.

Na zevenentwintig jaar ging ik op zoek naar het antwoord op de vraag die ik als achtjarige stelde. Het zou een belangrijke episode in mijn leven blijken: ik maakte een trektocht, alleen, op de fiets, door India, Nepal, Tibet en China. Een tocht van vijftienduizend kilometer, en tijdens die tocht leerde ik een wereld kennen waarvan de geur, kleur, gewoonte, muziek en het geloof anders waren. Een wereld die mij de mogelijkheid bood een nieuwe kijk te krijgen op mijn eigen leven – een leven dat drastisch zou veranderen. Deze reis vol onzekerheden en soberheid ervaarde ik als een luxe! Ik reed bergkammen op zonder te weten wat zich daarachter bevond. Telkens werd ik verrast door prachtige landschappen en aardige mensen die hun warmte en gastvrijheid toonden door me eten of onderdak aan te bieden.

In de ogen van de maatschappij had ik toen al alle zekerheden verworven die mij een geslaagd mens maakten. Genoeg diploma’s en een prachtige, succesvolle loopbaan als lerares. Als basis een degelijke opvoeding, geloof in God, zekerheid en waarden en normen die de onvergankelijke constructie van mijn leven zouden moeten waarborgen. Anderen noemden dit geluk.

Al die zekerheden verwierp ik toen ik mijn meisjesdroom wilde realiseren en voor onbepaalde tijd vertrok om vele boeiende mensen te ontmoeten met een andere denkwijze en levensstijl. Het werd een reis naar het onbekende, en daarvoor moest ik alleen zijn en op de fiets. Een bus zou mij belemmerd hebben. Ik wilde wegen noch slaapplaatsen noch ontmoetingen van tevoren vastleggen en besloot daarom alles aan het toeval over te laten. Bovendien kon ik op de fiets alles direct – zonder glas tussen mij en de wereld – zien, voelen en ruiken, ik kon op het juiste moment stoppen, zweten, uitrusten onder iedere boom die ik mooi vond.

Vierendertig jaar lang had ik het gevoel gehad dat ik in een ei zat en er niet uit kon. Toen kwam het bewustzijn. En de uitbarsting: ik stap uit het opengebarste ei, strijk mijn veren glad en ga een ander leven in. Heel langzaam ontstond een zelfontwikkeld idee over leven. Daar horen mensen bij, nieuwe ontmoetingen en afscheid nemen.

Een van die ontmoetingen was met het weesmeisje Kumari. Kumari kwam op mijn weg. Of ik op de hare. Een weesmeisje dat littekens had. We konden niet om elkaar heen.

Ik noem het een pure ontmoeting. De naam Kumari betekent in het Nepalees ‘puur’. Het is de naam van een levende godin in Nepal. In Kathmandu wordt met behulp van astrologen uit de Shakya-kaste een meisje tussen de twee en vier jaar oud uitgekozen dat wordt vereerd als een levende godin. Zij moet de tweeëndertig eigenschappen van de godin bezitten. Behalve zwarte haren en ogen, een goede gezondheid en geen lichamelijke afwijkingen, moet ze er mooi uitzien, ze moet onbevreesd zijn, ze mag niet huilen en ze moet een kalme uitstraling hebben.

De Kumari die ik ontmoette voldeed aan de dertig eigenschappen die horen bij armoede en verdriet. Ze zat onder de luizen en droeg behalve een hoofd vol verdriet een buik met wormen met zich mee. Maar in twee eigenschappen leek ze op de levende godin: haar zwarte haar en haar zwarte ogen. Ik wilde de verantwoordelijkheid op me nemen om ook haar andere menselijke eigenschappen een kans te geven. Intuïtief voelde ik dat ik moest doen wat het beste voor haar was.

Waarom juist zij?

Ik had op mijn reis door India al zoveel weeskinderen in mijn armen gehad. Dit was anders. De ontmoeting met Kumari was heftiger en maakte meer in mij los dan welke ontmoeting met wie dan ook daarvoor.

Ja, zo overweldigend en zo simpel was het.

Nog afgezien van de bureaucratische en wettelijke obstakels die me te wachten stonden, besefte ik heel goed dat ik een grote verantwoordelijkheid op me nam. Een Himalaya aan moeilijkheden lag in het verschiet. Maar ik kende mezelf van de fietstocht en liet geen berg liggen. Ik had op dat fietsje in Azië mijn eigen krachten en kwetsbare kanten leren kennen.

Onze liefde bleek sterker dan de wet, en op humanitaire gronden werd ik erkend als moeder. Het werd geen adoptie, maar ik werd officieel Kumari’s voogd. Steeds opnieuw kreeg ik de vraag: ‘Was je al lang bezig met adoptie?’

‘Nee.’

‘Maar je had er toch zeker wel over nagedacht?’

‘Nee.’

‘Had je dan een duidelijke kinderwens?’

Nee, niet bepaald. Kinderen vond ik leuk, maar ik wilde nooit kinderen, mede omdat ik vond dat je geluk daar niet van afhankelijk is.

Ik vind het prima dat Kumari niet uit mijn buik gekomen is.

Ik heb het gevoel veel onbevangener tegen haar aan te kijken.

Ik kan haar gedragingen nooit spiegelen aan mijn eigenschappen of die van een vader. Dat ervaar ik als prettig.

Toen ik besloot de verantwoordelijkheid voor haar te dragen betekende dat nog niet dat ze met mij mee zou gaan. Alles stond volkomen open. Zowel haar leven als het mijne.

Onze ontmoeting bracht bij mij een bewustzijnsproces op gang.

Mijn fietstocht heeft bijgedragen aan het leren aftasten en aanscherpen van mijn intuïtie. Steeds opnieuw moest ik mijn belang en het hare goed onderscheiden.

Vooral de fietstocht door Tibet was van onschatbare waarde. De natuur, de ruimte, het eten en de mensen van Tibet hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan het ontwikkelen van een andere kijk op het leven. Ik leerde er denken met mijn zintuigen.

Die ervaring maakte het me daarna moeilijk om weer in Nederland te wonen. Het werd een eenzaam en rusteloos jaar. Het leek of ik me niet meer thuisvoelde in mijn eigen land. Ik begon mijn eigen gevoelens te wantrouwen. Ik werd emotioneel als ik aan de kleren rook die ik tijdens mijn reis had gedragen. Mijn slaapzak was nog gevuld met geuren van yaks, houtvuurtjes, wierook, geiten en mensen.

Mijn reis was niet af, dat was mijn conclusie. En ik ging weer terug, voor onbepaalde tijd, zonder zekerheid over wat ik zou doen. Ik wist alleen dat ik iets moest uitzoeken voor mezelf en Kumari. Omdat ik alleenstaande ben, was adoptie op dat moment nog wettelijk uitgesloten.

De geschiedenis van Kumari, de mogelijkheden om in Nepal weeskinderen op te vangen, de Nederlandse wetgeving en de Nepalese, Kumari’s leefgewoonten, onze onverklaarbare aanraking, dit alles wilde ik beter onderzoeken.

Dit proces vroeg om tijd. Heel veel tijd.

Toen het vanzelfsprekend was dat we bij elkaar hoorden en onze liefde werd erkend, gingen we naar het polderland, waar onze liefde voor de tweede keer zwaar op de proef gesteld werd. Ik moest nu leren zwemmen in de Nederlandse bureaucratie. Maar hoe zwaar het ook was, het bleef vanzelfsprekend dat we bij elkaar zouden blijven.

En het lukte. Onze liefde werd erkend. Opnieuw beleefden we dat gelukzalige gevoel dat een mens maar af en toe in zijn leven kent.

Ik liet een ideaal achter in Nepal en bracht wat mee.

Het feit dat er niets voor weeskinderen was in de streek waar ik Kumari heb ontmoet, bleef mij achtervolgen.

Zo werd een nieuwe droom geboren. En enkele jaren later werd mijn droom om voor kinderen als Kumari een weeshuis en een school te bouwen een realiteit. Het project kende vele obstakels, zoals het kastensysteem[1] en de minachting van de rijken voor de armen. Maar aan de voet van de Himalaya verrees een prachtig weeshuis, met school, dat de naam Kumari draagt.

De ontmoeting met Kumari heeft mijn leven gekleurd en verder vormgegeven.

Trees van Rijsewijk

[1]kastenstelsel – tussen de dertiende en achttiende eeuw kwam met het hindoeïsme ook het kastenstelsel naar Nepal, een hiërarchisch systeem dat vier standen kent: bovenaan staan de Tagadhari-kasten (o.a. Brahmanen), die in Nepal de leidinggevende posities bekleden en de politieke macht in handen hebben; de tweede stand zijn de strijders (Chetri’s); de derde stand zijn de boeren en handelaren (de meeste Nepalezen behoren hiertoe); de vierde stand zijn de dienstbaren ofwel onaanraakbaren, waartoe o.a. de Kami (smeden), de Damai (kleermakers en muzikanten) en de Dom (slaven) behoren. De rangorde wordt bepaald door de mate van rituele reinheid. Brahmanen, Chetri’s, Doms en Bhika’s komen oorspronkelijk uit India; Magars, Gurungs, Sherpa’s en Thakali’s zijn mongoloïde volkeren die een Tibeto-Burmaans dialect spreken. Hun cultuur vertoont veel overeenkomsten met die van Tibetanen en Mongolen.

Ontmoeting met Kumari

Het vlakke tropische landschap in het zuiden van Nepal heeft iets weg van een lappendeken. Stukjes land, variërend van lichtbruin tot frisgroen zijn door heuveltjes met elkaar verbonden.

Nu sta ik daar aan de voet van de Himalaya. De poorten naar een witte hemel openen zich en een kleurrijk, onstuimig landschap prikkelt mijn zintuigen. De majestueuze bergen lijken heel dichtbij, maar het zal nog dagen duren voordat ik hun vacht van sneeuw kan aanraken.

Ik fiets een uur en stop voor de zoveelste keer in mijn leven op een kruispunt. Rechtdoor is een verharde weg, links- en rechtsaf een zandpad. De hoofdwegen zijn over het algemeen druk met weinig onverwachte elementen. Mijn intuïtie kiest het rechterpad, dat nauwelijks op de plattegrond staat aangegeven. Geen idee van de lengte, al leert de kaart dat de weg richting Kathmandu, de hoofdstad van Nepal, loopt. Een karavaan van boerenkarren volgt dezelfde route. De houten wielen piepen en knarsen in diepe geulen, waar het leven van de bewoners zijn sporen heeft achtergelaten.

Rijst, stro, maïs, katoen, suikerriet en hout worden door dragers in manden op de rug, op gammele fietsen, houten karren en olifanten over de zanderige weg vervoerd. Tussen de statig bewegende poten van de olifanten door neem ik de omgeving in me op.

Dor gras, maïsvelden, hier en daar een boompje en wat hutjes. Door de schoonheid van het land kan ik mijn lange eenzame tocht op de fiets beter volhouden. Hoewel ik niet snel vooruitkom, behoor ik tot het snelverkeer. Ik fiets de olifanten en de karavaan voorbij. In de verte zie ik een rivier, waar ik doorheen moet wil ik in de volgende plaats kunnen komen. De Nepalezen hebben geen kousen en schoenen aan en fietsen probleemloos door de rivier. Ik trek mijn schoenen uit, rol mijn broekspijpen op, leg de fiets op mijn schouders en waad tot mijn knieën door het water naar de overkant. Tot vijf keer toe moet ik dit ritueel herhalen voor ik tegen de avond – vies en uitgeput, maar voldaan – de plaats Parasi bereik.

Parasi lijkt op een plek zonder hart of ziel, alsof er een groep trekvogels is neergestreken. En ik voel me ook een trekvogel als ik op zoek ga naar eten en onderdak. Aan weerszijden van de zanderige hoofdweg liggen talrijke ambachtelijke bedrijfjes, die zijn opgetrokken uit al dan niet met koeienpoep vermengde leem, steen, stro, plastic, hout, bamboe, golfplaat en stukken karton. Vanaf een van de golfplaten lacht de halve mond van een Indiase filmster naar de voorbijgangers. De andere helft ligt tussen het rottende afval in een stroompje dat langs de kant van de weg traag het verteerde vuil afvoert. Als een verstrengeld lint bewegen mensen, geiten, heilige koeien en schurftige honden met luizen door de stoffige hoofdstraat.

Onverwacht komt uit een van de krakkemikkige eethuisjes een vriendelijke kleine man met een mongoloïde uiterlijk naar me toe lopen. Ik schat zijn leeftijd tussen de veertig en vijftig jaar. Hij kijkt naar mij en de straatbeelden vervagen. Het is alsof hij al jaren op me heeft staan wachten. Zijn stevige, gedrongen lichaam met de chocoladebruine, nauwelijks behaarde huid is heel anders dan de fragiele bouw en donkere huidskleur van iemand uit India.

Dan vouwt hij zijn handen met de korte maar krachtige vingers samen en zegt: ‘Namastè[2], mero[3] naam Jud.’ Hij lacht ernstig en laat zijn oren licht meebewegen. Zijn vitale gezicht is rond. In de lijnen en bruine vlakken zijn droefheid, blijheid, humor en hoop te zien.

Jud begrijpt dat ik een onderkomen zoek en loopt met me mee naar een open veld, waar een hotel in aanbouw is. Er is pas één kamer bewoonbaar. Als dank voor zijn hulp bied ik hem een kop thee met zoete koek aan. Hij spreekt vier woorden Engels en ik heb die dag vier woorden Nepalees geleerd. We wisselen deze acht woorden met elkaar uit onder het strooien dak van een eetstalletje. Terwijl we van onze thee slurpen vertelt Jud mij een lang verhaal waar ik weinig van begrijp. We lopen het hele dorp door op zoek naar iemand die Engels spreekt en vinden ten slotte een ambtenaar die het verhaal vertaalt.

In de buurt van Juds dorp, zo begrijp ik, woont een tweejarig meisje, Kumari. Haar ouders zijn overleden. Jud verzoekt me de volgende dag met hem mee te gaan om het meisje te bezoeken.

En dan stelt hij een vraag die mijn leven zal veranderen: ‘Zou jij de moeder van het meisje willen worden?’

Ik denk terug aan India, waar ik de eerste maanden niet zomaar ergens durfde te eten, waar ik bang was dat ik geen slaapplaats zou kunnen vinden, waar ik niet durfde afwijken van mijn reisplan; waar ik nog wegvluchtte voor de weeskinderen in tehuizen. Onzekerheden en angsten waren toen nog vijanden. Dagelijks fietste ik door dorpen en steden waar schoenlappers, slangenbezweerders, timmerlieden, musici, kleermakers, kruidendokters en kreupelen op de stoep of in het stoffige zand hun diensten aanboden om te kunnen overleven. Vrouwen drukten hun baby in mijn armen en smeekten me het kind mee te nemen, want ze waren bang dat ze straks de bruidsschat voor hun dochter niet konden betalen. Ik voelde mededogen met de vrouwen, de weeskinderen, de onaanraakbaren en de straathonden. Vaak dook ik weg in een bananenplantage omdat de armoede mij op de huid ging zitten of gewoon om kwaad te worden op mezelf, de kakkerlakken, de muggen en de mannen die me lastigvielen. In het groen van de bladeren liet ik de tranen de vrije loop en dan huilde ik net zolang tot ik weer in evenwicht was. Het aapje in mijn hoofd, dat mijn hele denken en zekerheid dreigde te verstoren, werd dan rustig. Ik kocht een sjaal die ik regelmatig als een vitrage voor mijn gezicht hing om geen deel te hoeven nemen aan het leven. Ik ontmoette lastige, opdringerige mannen die net zo agressief waren als de nachtelijke muggen. Soms fietsten ze met z’n drieën achter me aan en kwamen dan om beurten naast me rijden. Of ze gingen gewoon midden op de weg staan en probeerden hun seksuele bijbedoelingen duidelijk te maken.

In een van de dorpjes keek een vrouw naar het kabelslot dat om mijn fietszadel gekruld zat en vroeg: ‘Is dat een telefoon?’ Op dat moment besefte ik het belang van die vraag nog niet. Twee dagen na de ontmoeting met de vrouw werd ik weer verrast door een dwingende lastpost op de fiets. Eerst fietste hij lange tijd naast me en sneed me zo af dat ik in de berm terechtkwam. Plotseling bracht de vraag van de vrouw mij op een ingenieus idee. Resoluut pakte ik mijn ‘telefoon’ en sprak in het slot: ‘Hello policeman.’ Ik rekte de kabel wat uit en hield vervolgens het slot tegen mijn oor. De lastpost ging er als een haas vandoor. Stomverbaasd bleef ik hem met mijn ‘telefoon’ in de hand nastaren tot ik hem niet meer zag. Mijn angst ging over in een lachbui.

Nog geen drie dagen later werd mijn ‘telefoon’ weer op de proef gesteld. Met succes. De vervelende fietser dook als een schuwe hond met fiets en al de woestijnstruiken in. Ik vraag me nog steeds af hoe mijn belager er weer uit is gekomen. In totaal bewees mijn fietstelefoon me zes keer een dienst.

Langzaam verdwenen ook de andere angsten. Het maakte mij niet meer uit waar en hoe laat ik sliep. Ik kon genieten van de lange mooie tochten door rijstvelden, thee- en katoenplantages, waar vrouwen en meisjes met grofgeweven jute zakken op hun buik onafgebroken werkten in de zinderende hitte. Hun handen plukten sneller dan mijn waarneming.

Ik ontmoette steeds vaker aardige en behulpzame mensen. En ik raakte vertrouwd met het aapje in mijn hoofd: onzekerheid werd een vriend.

Tot mijn eigen verbazing besluit ik met Jud mee te gaan naar het weesmeisje Kumari. Ik laat mijn fiets achter en stap de volgende ochtend met Jud op de bus. Omdat er binnen geen plaats meer is kruipen we op het dak. Ik vind een plek naast een drachtige witte geit. Zo goed en kwaad als het gaat probeer ik mijn stijve fietsbenen in de lotushouding te krijgen, zodat de aanstaande moedergeit wat meer ruimte heeft. Jud zit ingeklemd tussen de andere reizigers.

Zeventig kilometer verder stopt de bus; we klauteren naar beneden en staan voor een verlaten oerwoud dat pas begint te leven als Jud en ik er doorheen lopen en een poging doen om met elkaar te praten. Door de hitte hebben de vogels hun gezang gestaakt. Een aap zwaait sloom aan de hoogste tak van een reusachtige, hoogbejaarde boom. Het is drie uur ’s middags als we bij Juds hut aankomen. Jud wil zo snel mogelijk naar het dorp van het weesmeisje, dat op anderhalf uur lopen van zijn woning ligt. Haastig begroet hij zijn vrouw en kinderen, en pakt uit de hoek van de hut een paraplu mee die ons tegen de felle zon moet beschermen.

Via een smal pad door het woud komen we moe en bezweet aan in het dorp waar Kumari woont. Zo’n dertig kinderen drentelen om me heen. Blote, bolle buikjes worden gedragen door veel te schriele benen. Het snot uit de neusjes loopt in de gapende monden. Kleine bruine werkhanden groeten me: ‘Namastè.’ Ik voel me een indringer. Verlegenheid overvalt me.

Onder het dak van een hut wordt een gunderie[4] gelegd waarop ik kan rusten terwijl men Kumari gaat zoeken. Ik krijg een aluminium bakje met zaat[5] toegeschoven en giet de verfrissende karnemelkachtige drank naar binnen. Alle kinderen en volwassenen staan om me heen. Het is mijn eerste ontmoeting met Nepalese dorpsbewoners. Wat denken ze?

Na tien minuten is Kumari gevonden.

Als ik haar zie, voel ik een hevige ontroering. Ik neem haar op schoot en met haar kraaloogjes kijkt ze me verlegen aan. We lachen schuchter naar elkaar en plotseling huil ik dikke tranen. De mensen laten me begaan. Ik probeer me uit de situatie te redden door op te staan en foto’s te nemen. Ik zet Kumari op de grond maar ze komt terug. Terwijl ik foto’s neem, blijft ze me op een afstand aanstaren.

Nooit heb ik dergelijke gevoelens voor een kind gekend. Jud vraagt: ‘Zou je voor dit kind willen zorgen, zou je haar moeder willen worden?’

Die vraag is mij te veel, maar diep in mijn hart weet ik dat ik alles wil doen om dit kind te helpen en haar gelukkig te maken. Mijn hele bestaan is relatief, maar deze ontmoeting niet. Ik wil weg van deze plaats en tegelijkertijd wil ik er blijven.

Een paar uur later vertrekken Jud en ik weer. Ik leg alles wat ik zie vast. Nog één keer kijk ik om. Ik zie Kumari staan in haar rode jurkje. Een bol buikje, angstige oogjes en opgetrokken schouders. Een bolletje katoen hangt aan een touwtje om haar dunne nekje, om haar te beschermen tegen ziekten en boze geesten. Pas vijf jaar later hoor ik dat er in dat bolletje stukgescheurde papiertjes zitten.

Lieve Kumari,

Na het overlijden van je familie schreef de lama[6] een geheime tekst. Hij streepte na het schrijven van de magische tekst alles door om het onleesbaar te maken voor anderen. Vervolgens scheurde hij het papier met de geheime tekst in stukjes en draaide deze stukjes papier in een katoenen lapje en naaide dit dicht. Je liep een jaar met het bolletje rond. Toen werd het van je nek gehaald, in de mosterdolie gedrenkt en verbrand. Je moest drie keer om het vuur lopen en de lama strooide de as over je heen.

Ik prent iedere boom, ieder hutje en de rivier in mijn geheugen. Twee dode bomen aan weerszijden van het pad, iets voorbij de hut van de oom bij wie je nu woont, lijken de dood van je ouders te symboliseren.

Terwijl ik samen met Jud het dorp verlaat heb ik moeite mijn emoties te onderdrukken. Ik heb het pijnlijke gevoel dat ik dit meisje in de steek laat.

Vandaag begin ik met het leren van de Nepalese taal. Morgen zal ik op de fiets opnieuw het dorpje van Kumari passeren en aan haar denken.

Voordat Jud en ik teruglopen naar zijn dorp, bezoeken we verscheidene families in de omliggende dorpen om voorbehoedmiddelen en medicijnen uit te delen. Jud is behalve maatschappelijk werker ook family planning worker. Vergeleken met anderen heeft hij een vorstelijk inkomen van vijftig gulden per maand. Van Jud leer ik mijn eerste woorden Nepalees. Ik maak dierengeluiden en Jud vertelt me vervolgens hoe koe, hond en haan in het Nepalees worden genoemd. We hebben veel lol.

Bij hem thuis wacht me een heerlijke maaltijd: rijst met linzen en zelfs kip. Ik heb in geen maanden vlees gegeten. Ik voel me snel vertrouwd bij Juds gezin. ’s Avonds na het eten stoei ik met zijn kinderen op de bovenverdieping van zijn hut. De woning is opgetrokken uit klei; beneden is een ruimte van vier bij vier meter met een deuropening en in een van de muren een gat, waar de rook van het vuur het zonlicht naar buiten dringt.

Over een boomstam waarin een trap is uitgehakt, klim ik door een gat in het plafond naar de bovenverdieping. De vloer daar is ook van klei. Het dak, van een soort palmgras, rust op drie stammen die door de rook zwart geworden zijn. Volgens Jud blijven ze door die rookaanslag langer houdbaar. De open zijkanten van de bovenverdieping, waar de frisse wind doorheen waait, zijn gedeeltelijk afgeschermd met een hek, zodat de kinderen niet naar beneden kunnen vallen.

Zodra de kippen op stok zitten gaat ook de familie slapen, want morgenvroeg om vijf uur begint de dag weer. De laatste die naar boven kruipt is Devi, de oudste dochter. Zij sluit de geiten en kippen op in de benedenruimte om te voorkomen dat het kleinvee ’s nachts gestolen of aangevallen wordt. Ik rol mijn slaapmatje uit. Dat blijkt niet de bedoeling. Jud pakt vijf gunderies, stapelt ze op elkaar en legt daar mijn slaapmatje boven op. Ik maak hem duidelijk dat ik gewoon op mijn eigen matje wil slapen, maar nee, alle bedden zijn voor mij. Geen discussie mogelijk. Zelf slapen ze op een doek op de grond. Het is pas mijn tweede dag in Nepal en mijn eerste nacht bij een Nepalese familie.

De volgende dag brengt Jud mij naar de bushalte. Ik reis terug om mijn fiets op te halen en de tocht voort te zetten. Bij ons afscheid beloof ik Jud iets van me te laten horen. Traag zet de bus zich in beweging en met een bedroefd hart zwaai ik tot ik Jud niet meer zie.

Een dag later fiets ik de weg die de bus heeft afgelegd. Ik passeer het bos waar ik met Jud door liep om Kumari te bezoeken en besluit hier te picknicken.

In India vluchtte ik weg voor situaties die mij in verwarring of verlegenheid brachten. Nu ervaar ik nieuwe emoties als een verrijking, al weet ik er nog geen raad mee.

Ik zit op het pad dat naar het dorpje van Kumari loopt en schuil in de schaduw van de bomen. Het schemert in mijn hoofd. Ik eet twee sinaasappelen en merk dat ik een schuldgevoel heb, omdat ik weet dat Kumari deze vitaminen harder nodig heeft dan ik. Het is voorjaar in Nepal, maar hier in het oerwoud lijkt het wel herfst.

Lieve Kumari,

Mijn verlangen om dit pad af te fietsen, door de wouden te rennen en jou tegen me aan te drukken is groot. Ik zou je bijna in mijn fietstas kunnen stoppen, zo klein ben je.

Mijn hart klopt en bonkt, terwijl het hier zo stil is.

Zou je mij nog herkennen als ik je opzoek?

De wind fluistert door het gebladerte en ik schrik van een blad dat achter me neervalt. Soms kijk ik om, om te zien of jij komt aangehuppeld. Aan de overkant spelen langpotige apen tikkertje en verstoppertje. Of ze vangen elkaars luizen.

Ik zing een liedje voor je. Kumari, ik moet nu gaan, de liefde die ik voel drukt te zwaar op mij. Ik laat wat tranen achter in jouw bos. Ik moet je voor enkele dagen proberen te vergeten – of het lukt weet ik niet.

Zingend en hardop pratend fiets ik verder. Kumari blijft in mijn gedachten. Langzaam daal ik de heuvel af. Twee oudere vrouwen bij een waterbron groeten mij en gebaren me te stoppen. Ik laat het koele water van het bergstroompje in mijn mond druppelen. Zodra ik aanstalten maak om te vertrekken, gaat een van de vrouwen resoluut op de stang van mijn fiets zitten en samen glijden we verder de heuvel af. Stil en kaarsrecht blijft ze zitten, haar mooie, koperkleurige, gerimpelde handen klemmen zich naast de mijne om het stuur. Door haar grote gouden oorringen kan ik nog net iets van de weg zien, terwijl haar blauwe hoofddoek zacht mijn wangen streelt. Mijn fiets is tot veel in staat, maar als de weg na zes kilometer begint te stijgen, speel ik het niet klaar om met haar de volgende helling te beklimmen. Onwillig en enigszins boos stapt ze af.

De tocht door het appelgroene berglandschap gaat voort. Nog even en ik ben in Narangath, op het eerste gezicht geen bijzondere plaats. Aan de rivier staat het kleine hotel Riverview. Als ik om onderdak vraag vertelt de eigenaar me dat het hotel vol is, maar dat ik in de eetzaal tussen de tafels en stoelen kan slapen. Inmiddels ben ik eraan gewend om overal te slapen waar ik mijn benen kan strekken en mijn ogen dicht kan doen.

Er zijn geen bedden meer vrij, omdat er een dansgroep in het hotel verblijft. Morgen treedt de groep voor het eerst op in een nieuw theatergebouw met de opera Mangal, een stuk gebaseerd op de geschiedenis van deze streek. Lang geleden, in de periode van de Malla-koningen[7], kocht een koningin een slaaf vrij met haar gouden oorring. Toen de man terugkeerde naar zijn vrouw, brak zijn hart omdat zij aan een ander was uitgehuwelijkt.

Het dansgezelschap nodigt me uit de voorstelling bij te wonen. Tegen de tijd dat de zon zich heeft teruggetrokken en de hemel bezaaid is met sterren, zit ik met honderden Nepalezen die van heinde en verre met hun etenswaren gekomen zijn, naar de opera te kijken. De toeschouwers snikken van ontroering bij deze dramatische, kleurrijke en intens gespeelde tragedie.

Op advies van de dansers fiets ik naar het dorp waar het verhaal zich heeft afgespeeld. De bewoners ontvangen me heel gastvrij. Bij een arme familie kan ik de nacht doorbrengen. In het water van de rivier neem ik een bad en speel spelletjes met de kinderen. Ze vermaken zich met keitjes of rollen fluitjes van bladeren.

Tegen de avond als ik op een bankje langs de kant van de weg zit, druppelen Nepalese families langzaam uit de bergen naar beneden. Hun ruggen zijn beladen met hout en bladeren en de laatste druppels zijn de kinderen die in een gebloemde omslagdoek hun broertje of zusje dragen. In een open keuken bereidt de familie een maaltijd voor mij. De oven is een bouwsel van klei met een gat van boven om de pot op te zetten en een opening opzij om de stronken hout in te steken. Ik prak de linzensoep door de geurige, dampende rijst op de roestvrije schaal die de vrouw voor me heeft neergezet. Terwijl de zon traag wegglijdt achter de hutten van rijststro begint de familie in het avondlicht te zingen. Om half elf lig ik met drie kinderen in één bed. Ik sluit mijn ogen en stop mijn gevoel voor deze lieve mensen in mijn herinnering.

Als ik de volgende ochtend moeizaam op mijn fiets kruip om te vechten tegen de steile hellingen en te zweten in de hete zon, laat ik de tedere herinneringen omhoog komen. Tachtig kilometer klim ik en het zweet druipt als een bergstroompje van mijn kin. Dan ontvouwt zich een groen hoogpolig tapijt, de vruchtbare vallei van Kathmandu.

Ik verlang er altijd weer naar om in een stad aan te komen en me te mengen onder andere reizigers. Maar als ik er eenmaal ben, voel ik me eenzaam. Het zijn steeds terugkerende verlangens en terugkerende teleurstellingen. Ik ben een eenzame toerist tussen andere toeristen en ik heb niets te vertellen.

Onder een warme douche spoel ik het dorpsleven van mij af, maar ik verlang naar mijn Nepalese ‘zusjes’ en het eerlijke koude water van een rivier. In een bed met witte lakens draai ik me met mijn ervaringen van de afgelopen dagen in slaap. Hier in het hotelkamertje is er opeens niets meer. Heimwee.

[2]namastè – ‘ik respecteer de god in jou’, Nepalese groet waarbij men beide handen tegen elkaar vouwt

[3]mero – mijn (Nepalees)

[4]gunderie – matje van rijststro om op te slapen of te zitten (Nepal)

[5]zaat – frisse, gefermenteerde drank gemaakt van een of meer graansoorten; wordt in Nepal voornamelijk door Magars gedronken en lijkt veel op het Tibetaanse chang

[6]lama – sjamaan, iemand die de gave bezit om mensen te genezen en kennis heeft van geneeskrachtige planten (Nepal)

[7]Malla-koningen – ‘malla’ is Sanskriet voor worstelaar. De eerste koning van de Kathmandu-vallei, Ariveda, zou tijdens een worstelwedstrijd een zoon hebben gekregen hebben en vervolgens de bijnaam ‘Malla’ gekozen hebben. Het Malla-tijdperk duurde van 1200 tot 1769

Naar het dak van de wereld

Ik wil zo gauw mogelijk weg uit Kathmandu. Onverwacht doet zich de mogelijkheid voor om naar Tibet te fietsen. De grens tussen Nepal en Tibet is sinds enkele weken opengesteld voor buitenlanders en deze unieke kans ligt zomaar voor mijn wielen.

Toen in 1959 een bloedige opstand plaatsvond als gevolg van de Chinese interventie in 1950 en duizenden Tibetanen moesten vluchten, lag ik als kind in een Hollands weiland naar de lucht te turen en vroeg ik me af hoe andere werelden eruitzagen.

De vluchtelingen trokken samen met hun politiek en geestelijk leider, de Dalai Lama, ‘de koning van Tibet’ (letterlijk betekent zijn naam: Oceaan der Wijsheid) door de Himalaya om zich in Nepal en India te vestigen. Mogelijk zijn Tibet en Mongolië ook de bakermat van Kumari’s verleden, omdat de eerste Nepalezen in lang vervlogen tijden vanuit Mongolië door Tibet naar Nepal trokken. Als ik Jud goed begrepen heb zijn de ouders van Kumari in de bergen geboren en hebben ze daar tot vlak voor haar geboorte gewoond in een hutje dat je zo weg kon blazen. Maar wáár in de Himalaya? Nu woont Kumari aan de rand van ‘het dak van de wereld’, letterlijk en figuurlijk in de dakgoot. Ik zal deze bergen bezoeken en haar later vertellen hoe die wereld eruitziet.

Mijn besluit om deze moeilijke tocht te ondernemen staat vast. In Tibetaanse winkeltjes koop ik mijn uitrusting voor de reis. Terwijl ik tussen de wollen sokken en de lange onderbroeken zoek naar een geschikte maat en het juiste model, zegt de eigenaar van het winkeltje: ‘Het zal een moeilijke onderneming worden. Mijn ouders moesten in 1959 uit Tibet vluchten. Na maanden lopen bereikten we met twee yaks[8] de grens van Nepal. Ik moet toen een jaar of dertien zijn geweest, ik kan me de sneeuw, de kou en de ijzige wind nog goed herinneren. Nee, ik weet niet precies hoe oud ik was toen we zijn weggevlucht. Neem maar van mij aan dat het vrijwel onmogelijk is om rond deze tijd van het jaar naar Tibet te fietsen. Er ligt veel sneeuw in maart en de passen zijn hoog. Als je toch gaat neem dan zoveel mogelijk kaarten met de afbeelding van de Dalai Lama mee als geschenk voor de Tibetanen. Daarmee maak je hen heel gelukkig. De Chinezen hebben alle foto’s en publicaties van de Dalai Lama vernietigd of verboden.’

Misschien ben ik wel hoogmoedig of naïef, maar de drang om te gaan is te groot. Tenslotte kan ik altijd nog terugkeren en mijn besluit herzien. Al fiets ik maar twee dagen in Tibet. Mijn laatste aankopen zijn een landkaart, een Tibetaans woordenboekje en vijftig foto’s van de Dalai Lama. Ik knip Tibet uit de grote kaart: een plattegrondje van tien bij vijf centimeter waar alleen de belangrijkste plaatsen opstaan. Hoogteverschillen en passen ontbreken. Hier zal ik het mee moeten doen, want een goede gedetailleerde kaart is onvindbaar.

Het verblijf in Kathmandu heeft mij lui gemaakt, maar toch zit ik de volgende ochtend om zeven uur op de fiets. Een uur later ligt de stad achter me en een bescheiden zon haalt de witte bergen uit de nacht te voorschijn. Ik fiets de ‘hemel’ in. Ik reken uit dat ik over twee dagen al aan de grens kan zijn.

Kathmandu ligt op een hoogte van 1.300 m, en de eerste dag daal ik vijfhonderd meter af naar het tachtig kilometer verderop gelegen Barahbise. Het is een prachtige tocht langs de rivier Sun Kosi. Eenmaal in Barahbise kan ik nauwelijks geloven dat het nog maar vijfendertig kilometer naar Tibet is. De volgende dag is het afgelopen met dalen en begin ik aan een ware klimpartij door de Himalaya. Tijdens die vijfendertig kilometer stijgt de weg meer dan duizend meter.

Vlak voor de grens werp ik nog een laatste blik op een Nepalese vrouw die een stekelig, roze behaard varken luist. Twee kinderen duiken giechelend achter een plankje dat voor toonbank moet doorgaan. Anderhalve kilometer verderop neem ik, samen met enkele Nepalese vrouwen, een douche onder de stroom van een heetwaterbron, zonder te weten dat ik me de komende drie weken nauwelijks zal kunnen wassen. Tegen zessen bereik ik de grensovergang bij Zangmu. Het plaatsje is een teleurstelling. Zangmu is een handelsoord: vrachtauto’s, toeristen, Tibetanen en Chinezen geven het een internationaal karakter.

Eindelijk fiets ik dan in Tibet, het land waar ik ooit van droomde om naartoe te gaan. In Nederland had ik nog tegen mijn vrienden gezegd: ‘Misschien als ik oud ben, maar nu is het onmogelijk.’ Vlak voor mijn vertrek hoorde en las ik zoveel verschillende verhalen. Nu ontdek ik dat ik het meeste zelf moet uitvinden en ervaren dat ook mijn ervaringen hun beperktheden hebben en niet ‘de grote waarheid’ zijn. Zo had ik gehoord dat het onmogelijk en verboden is naar Tibet te fietsen en bij Chinezen en Tibetanen thuis te slapen en dat je alleen in groepsverband door Tibet mag reizen. Maar hier in Zangmu vind ik onderdak bij een Chinese familie, waar ik een grote kamer krijg voor vijf yuan[9].

In een restaurant aan de overkant eet ik voor het eerst met stokjes; ik hevel de rijst met muizenhapjes naar mijn hongerige mond. Over mijn eerste ervaringen in Tibet kan ik tevreden zijn, zelfs de Chinezen bij de douane waren vriendelijk en zij maakten er geen punt van dat ik slechts in gezelschap van mijn fiets kwam aanzetten. Een dag later begin ik iets te beseffen van wat het betekent om in de Himalaya te fietsen. Ik voel me energiek en het lukt me om over een afstand van drieëndertig kilometer een hoogte van 3.750 m te beklimmen. Ik grijp het stuur stevig vast, alsof ik de bergen in mijn handen klem. Ik zuig de ijler wordende lucht met iedere omwenteling van de wielen naar binnen. Als er te veel sneeuw ligt loop ik enkele kilometers.

Tegen de avond val ik een restaurantje binnen. Ik ben zo moe dat ik nauwelijks besef waar ik ben. De plaats heet Nyalam. De eetgelegenheid is een golfplaten hok van vier bij vijf meter, behangen met Chinese kranten. Chinese soep en hardgekookte eieren halen me uit een soort coma en met een tevreden maag loop ik naar het gebouw waar ook andere reizigers de nacht doorbrengen. De lucht is inmiddels aardedonker en het landschap kraakhelder van de verse sneeuw. Ik maak een gat in de dikke sneeuwlaag om mijn behoefte te kunnen doen.

In het slaapvertrek met grauwe grijze muren staan vier bedden. De donkerrode gewaden van drie Tibetaanse nonnen met wie ik de kamer deel, geven het hele vertrek een warme kleur. Met al mijn kleren aan kruip ik in mijn ‘hemelbed’ op 3.750 m hoogte en vanuit dit warme veilige hol kijk ik als een bergmarmot voorzichtig naar wat er om mij heen gebeurt. Geluiden van mantra’s[10] en het kraken van planken wisselen elkaar af. De drie nonnen staan boven op de bedden, vouwen onder het zingen van mantra’s drie keer hun handen en laten zich dan met zo’n plof op het bed vallen, dat de planken kraken. Dan komt er weer een mantra en weer ploffen ze neer en kraken de planken. Een uur lang gaat het zingen, ploffen en kraken door en dan is het onverwacht doodstil. Later begrijp ik dat zij de chagtsalwa[11] beoefenen, een boeddhistisch ritueel.

Als ik ’s morgens vroeg wakker word zie ik met verbazing dat er een sinaasappel op het krukje naast mijn bed ligt. Een van de nonnen zegt dat ik die op moet eten. Het is een luxe geschenk. Groeien er sinaasappelen in Tibet? Ik schil de vrucht zorgvuldig en wil deze delen met mijn kamergenote, maar zij weigert. Moet ik weer helemaal opnieuw beginnen met begrijpen? Alsof ik gisteren geboren werd?

Laat in de ochtend bezoek ik het restaurantje met Chinees krantenbehang. Terwijl ik wat aantekeningen maak in mijn dagboek, dringt de geur van gebakken varkensvet mijn nuchtere neusgaten binnen. De Chinezen slurpen lange slierten mie als palingen naar binnen. Ik probeer mij de tocht van gisteren voor de geest te halen. Buiten sneeuwt het steeds harder en enkele sneeuwvlokken vallen door de gaten van het golfplaten dak in mijn soep: Chinese soep à la crème. Zelfs de Chinese leiders op het krantenbehang sneeuwen geleidelijk onder.

Ondanks het feit dat ik gisteren enorm genoten heb van de tocht, is er veel aan me voorbijgegaan, omdat ik al mijn energie nodig had voor het omhoog klauteren tegen de bergen en het ontwijken van grote rotsblokken die her en der op de weg lagen. Als ik niet goed oplette stuiterde mijn fiets in grote kuilen, die van een afstand nauwelijks zichtbaar zijn.

Mijn herinneringen aan het groene Nepalese landschap hebben plaatsgemaakt voor de ruige Tibetaanse wereld. Terwijl het buiten onophoudelijk blijft sneeuwen, verwarm ik mijn verkleumde handen aan de kop soep.

[8]yak – langharig Tibetaans rund, leeft op 3.000 tot 6.000 m hoogte

[9]yuan – munteenheid (China)

[10]mantra – woord- of klanksymbool; helpt om een verbinding te maken met diepere lagen in het bewustzijn; bijvoorbeeld Om Mani Padme Hum

[11]chagtsalwa – eerbied betuigen door middel van neerbuiging (Tibet)

Ontmoeting met Tibetanen

De ochtend begroet me met een heldere hemel en belooft me een prachtige dag. In de verse sneeuw van de afgelopen nacht laat het profiel van mijn banden een slingerend spoor achter, terwijl ik gestaag de klim naar de 5.214 m hoge Yarle Shung La voortzet. De Himalaya stijgt gemiddeld 1 à 2 cm per jaar, dus als ik niet opschiet zal ik nog meer moeten klimmen! De ijle lucht maakt het mij moeilijk en op advies van de Tibetanen probeer ik mijn bloed met vijf liter yakboterthee te verdunnen. Om vier uur ’s middags laat ik de dag de dag.

Ik stop bij een Tibetaans dorp dat omringd wordt door een dikke hoge muur. Bij de ingang ontmoet ik voor het eerst een yak. Het zwarte langharige dier van zo’n vijfhonderd kilo kijkt me recht in de ogen, alsof hij vraagt: Wat kom jij hier doen?

Schoorvoetend treed ik de poort binnen en laat het tafereel op me inwerken. Lemen huizen met platte daken, muren versierd met plakken yakmest zo groot als een pannenkoek, nog meer yaks, geiten, honden. Dan zie ik mannen, vrouwen en kinderen die in hun kleding van vellen soms nauwelijks van de dieren te onderscheiden zijn. Gezonde, zelfbewuste mensen, is mijn eerste indruk. Kordaat stappen enkele bewoners naar mij toe en ik wijs naar een omheining waar de geiten lopen en probeer uit te leggen dat ik daar in een hoekje bij de geiten graag de nacht zou willen doorbrengen. De bewoners hebben maar een half woord nodig. Iedereen pakt een geit vast en zet deze in een andere afgeschutte plaats. Met wat gedroogd materiaal begin ik een slaaphoekje onder een geitenafdak in te richten, maar voor ik goed en wel klaar ben, is in een mum van tijd een nomadentent voor mij opgezet. Terwijl de ene Tibetaan een mand gedroogde geitenkeutels en takken haalt, bezorgt iemand anders mij een grote kookketel.

Het voedsel dat ik bereid, een beetje mie met kaas uit Kathmandu, bedekt niet eens de halve bodem van de pan. Iedereen kijkt toe hoe ik het eten klaarmaak, kinderen lachen. Na de maaltijd blijf ik even bij het smeulende vuur zitten en zie dat de tent van geweven yakhaar is gemaakt, net als de kleding van de volwassenen. De kinderen dragen bijna allemaal kleding van schapenvel; het leer aan de buitenkant en de wol naar binnen.

Als ik mijn spullen opruim, kom ik tot de ontdekking dat mijn bidon weg is. Ik kan veel missen, maar een waterfles is geen overbodige luxe. Met een tekening van het verdwenen voorwerp laat ik de dorpelingen zien wat ik kwijt ben. De speurtocht naar de waterfles voert me door het hele dorp. Ik vergeet bijna wat ik zoek, want voor het eerst kom ik in verschillende Tibetaanse huizen, waar de warme atmosfeer me tegemoet stroomt. Geurige dampen cirkelen in de ruimte rond en om het vuur van ieder huis zitten luidlachende mannen en vrouwen. Het geluid van de spelende kinderen vermengt zich met het geblaf van de honden en het mekkeren van de jonge geiten.

Uiteindelijk heeft de zoektocht resultaat. De vinder vond de fles kennelijk een ingenieus voorwerp. Hij glundert zo blij terwijl hij zijn zoontje uit de fles melk laat drinken dat ik moeite heb om hem terug te vragen. Maar na een uurtje wordt mijn fles teruggebracht, gevuld met yakmelk.

Of ik in de bergen fiets of zoals hier in een Tibetaans dorp rondloop, er is zoveel rust dat mijn waarnemingsvermogen toeneemt en mijn grenzen van tolerantie zich verleggen. Hier lig ik dan alleen in een yakharen tent, omringd door Tibetanen en Tibetaanse bergen. Ik voel me gelukkig.

Een bergpas wordt in Tibet La[12] genoemd en heeft voor de Tibetanen een symbolische betekenis: La betekent letterlijk ‘goddelijk’ en de besneeuwde pieken, de hoogste punten reiken naar de hemel. De eerste spanningen van de tocht vallen van me af als ik de volgende dag vlak voor de eerste pas zo hartelijk door een Tibetaanse vrouw word ontvangen, dat ik na een half jaar fietsen het gevoel krijg thuis te komen. Of kun je zo in ideeën geloven dat ze waarheid worden? Dit zal ik me nog vaak afvragen. Zingend maakt de vrouw eten klaar. Door een klein raampje in de dikke muren kijk ik naar de bergen waar ik vandaag doorheen trok en denk met weemoed terug aan mijn ontmoeting met Kumari. Onze ontmoeting duurde enkele uren. Het lijkt alsof ze me achterna reist. Als een wervelende voorjaarswind draait ze om me heen. Misschien helpt deze tocht door Tibet mij om die ontmoeting een plek te geven.

Met een schep geitenkeutels houdt de vrouw het vuur brandend. We lachen naar elkaar, dat maakt alle woorden overbodig. Haar hoge, met yakboter ingewreven jukbeenderen glimmen in het licht van de vlammen. Ik eet de maaltijd terwijl zij de yakboterthee karnt. Hier zit ik alleen maar te zitten en te zijn.

Dat ik alleen kan voelen en niet kan denken zal ongetwijfeld te maken hebben met het feit dat ik op ruim vierduizend meter hoogte ben. Een drukkend gevoel op mijn borst beklemt me. Mijn hoofd voelt als een ballon die langzaam leegloopt en vervolgens weer opgeblazen wordt. Ik kan niet slapen en om te voorkomen dat deze eerste symptomen van de bergziekte ernstiger worden, besluit ik de volgende ochtend weer naar beneden te gaan. Zowel mijn fiets als een groot deel van de bagage laat ik achter bij de zingende vrouw. Ik daal af tot de symptomen verdwijnen. Tegen vier uur verschijnt er een dorp aan de horizon. Een vrouw nodigt me uit om met haar mee te gaan. In het midden van een donker en warm vertrek kan ik me onttrekken aan de barre voettocht door het schraal besneeuwde landschap; mijn lichaam ontdooit.

De familie bestaat uit vrouw, man, grootmoeder en een kind. Ze verwennen me en iedere poging van mijn kant om hen bij te staan of met iets te helpen mislukt. In het midden van de woonruimte bevindt zich het vuur, waar ik op een bontbehaard dierenvel in lotushouding met een kom hete yakboterthee naar de dansende vlammen staar. Terwijl ik bij het vuur zit houdt iedereen in de gaten of mijn theekommetje nog gevuld is. Zodra ik een slok neem vult grootmoeder het kommetje tot de rand toe vol. ’s Avonds eet de familie soep van groente, mie en yakvlees. Ik verzamel de botjes van het vlees en na de maaltijd gooi ik ze in het vuur. De andere aanwezigen reageren geschrokken en halen ze er allemaal weer uit. Pas later kom ik te weten dat Tibetanen onreine en reine dingen van elkaar gescheiden houden. Vuur en onaangetast eten zijn rein, botten en etensresten zijn onrein.

Buiten sneeuwt het onafgebroken, zodat ik de volgende dag onmogelijk kan vertrekken. Bovendien laat de familie blijken dat ze niet wil dat ik wegga en zo blijf ik nog drie dagen met stramme benen op het dierenvelletje met liters yakboterthee bij het vuur zitten. Aan Kumari denk ik enkele dagen niet meer. Maar plotseling zie ik haar gezichtje in de rode vlammen te voorschijn komen. Ze komt altijd ongevraagd. Ik ervaar dat soms als een last, omdat haar verschijning in mijn leven meer betekent dan ik zelf kan bevatten. Hier in het vuur ontmoeten onze ogen elkaar en kijkt ze me ontwapenend aan. Het is niet zomaar een ontmoeting geweest.

Lieve Kumari,

Ik vergeet veel, maar jou vergeet ik niet. Ik neem de tijd om aan je te denken. Ik ben nu vijf maanden aan het reizen en heb veel bijzondere ervaringen opgedaan, maar mijn ontmoeting met jou is wel de meest bijzondere. Vanaf het moment dat ik je ontmoette ben je in mijn hart gaan zitten.

Ik weet niet wat mediteren is, maar volgens mij heb ik het hier bij toeval ontdekt. Een loslopende geit hapt in mijn mouw en brengt me terug naar de Tibetaanse werkelijkheid; een familie die me niet kent, maar me de hele dag met liefde en zorg omringt. In een land van sneeuw, ruige bergen, een verlaten land waar mensen een hard bestaan leiden, voelt die liefde héél zacht.

Zodra ik weer sterk genoeg ben om de tocht voort te zetten, loop ik een lange dag omhoog, terug naar de vrouw bij wie ik mijn fiets achterliet. Mijn lichaam heeft zich aangepast en omdat ik nog maar zeven kilometer van de Yarle Shung La verwijderd ben, stel ik het afscheid nemen, de allermoeilijkste onderneming van mijn reis, uit tot twee uur ’s middags. Ik wil de vrouw geld geven voor haar gastvrijheid, maar ze weigert. Wél wil ze graag de Nivea hebben. Ik geef haar de crème en leg wat geld neer bij Boeddha. Dan komt er een enorm verlangen om verder te trekken en ik zoek mijn spullen bij elkaar. Even houden de vrouw en ik elkaars handen vast. Ik verlaat de zingende vrouw. Langzaam worden de strepen op haar schort onduidelijker.

De gebedsvlaggen met mantra’s op de Yarle Shung La waaieren me tegemoet. De wind neemt de gebeden mee naar de hemel. Als ik fiets lukt het mij niet om te piekeren of mij vast te bijten in één gedachte. Gedachten komen en gaan. Ik voel een rust en lééf: laat de rivieren, bergen en mensen zijn zoals ze zich op dat moment aan mij voordoen. Het leven komt me plotseling zo simpel voor; wat een luxe is het om dat te ervaren! Urenlang fiets ik door de stilte, een immense ruimte gevuld met bergen en sneeuw. Ik kruip tegen de Yarle Shung La op. Vaak ben ik genoodzaakt te lopen, omdat er te veel sneeuw ligt of de lucht te ijl is, en na iedere vier stappen zuig ik met volle teugen de Tibetaanse lucht in. Op de pas in de verte zie ik de gebedsvlaggen wapperen.

Hijgend bereik ik de top en realiseer me nauwelijks dat ik op een hoogte van 5.214 m ben beland. De schoonheid en vredigheid doen me pijn. De bergen zijn bijna te volmaakt voor het menselijk oog. Ik wil ze vasthouden.

Dit geluksgevoel komt onverwacht en is bijna pijnlijk intens. Mijn ogen tasten de tientallen zilverwitte bergtoppen af, op zoek naar de Shihapangma met haar witte flanken en de beroemde Mount Everest, door de plaatselijke bevolking ‘de Moedergodin van de wereld’ genoemd. Ik probeer plaatjes uit boeken voor mijn geestesoog te halen. Maar welke berg is het? Voor mij zijn ze allemaal de Mount Everest.

Om te voorkomen dat mijn verlangen overgaat in bezitsdrang, stap ik gauw op de fiets. Bovendien is het erg koud onder deze Tibetaanse hemel. Ik daal, schuif en glij; skiënd verlaat ik deze heilige berg, die ik voor even liefhad. Mijn remmen functioneren niet, dus ga ik op de stang van mijn fiets zitten, beide voeten op de grond, mezelf in evenwicht houdend. Ik stop om in balans te komen. Maar de boze geesten hebben bezit van mijn fiets genomen, en binnen enkele seconden vriezen alle bewegende onderdelen vast. Ik huil en voel voor het eerst angst, eenzaamheid en wanhoop. Mijn tranen bevriezen. Een plotseling opstuivende wind isoleert mij van de buitenwereld. Ten einde raad gooi ik mijn fiets in de sneeuw.

Nog geen maand geleden stond ik oog in oog met een kind voor wie ik een diepe liefde koesterde, nu vecht ik met de dood. Nee, het leven is me te lief om het nu al op te geven. Ik wil niet doodvriezen en volgens de hemelse begrafenistraditie in stukjes worden gehakt om een diner te zijn voor vale gieren. Mijn overlevingsdrang is te sterk; langzaam komt er een enorme kracht in me opzetten. Zo sterk, dat ik meer leef dan ooit tevoren. Met verkleumde handen dans ik om de fiets heen om mijn bloed te laten stromen en pak de schroevendraaier om het ijs tussen de spatborden weg te steken. Na een uur werken krijg ik een van de wielen weer in beweging en zet ik mijn skitocht voort.

Tien kilometer verder ontwaar ik in het eerstvolgende dal één huis in dit door God en alle mensen verlaten land. Een hond met tanden zo groot als beitels komt tergend langzaam op me af. Dat ik niet welkom ben is me snel duidelijk. De grommende hond waarschuwt de bewoners, die me ondanks hun terughoudendheid wel chu coma[13] willen geven om mijn dorst te lessen en mijn halfbevroren lijf te ontdooien. Vijf kilometer verderop schijnt er een overnachtingsmogelijkheid te zijn.

Ik twijfel omdat er op mijn landkaartje geen dorp staat, maar ik ga ervan uit dat het wel zal kloppen. Ik moet nog een tweede pas over, de Lalung La van 5.124 meter, die meer weerstand biedt dan de vorige. Tijdens een rustpauze ontdek ik dat het zand tegen een van de hellingen nog warm is van de zon. Met beide handen grijp ik in het zand en leg er mijn wangen tegen om alle warmte uit de aarde te halen. Het is de laatste zonnewarmte van de dag, want er komt weer een stevige gure wind opzetten, afgewisseld door vlagen sneeuw.

Ik fiets door niemandsland. Na deze pas blijf ik dalen, en de maan verlicht het pad dat zich slingerend een weg baant door het nachtelijk duister. Gewoon door blijven fietsen, denk ik, dan kan ik onmogelijk bevriezen. Ooit zal de zon weer schijnen. In de verste verte is geen huis of dorp te bekennen. Ik schrik van een groot zwart dier dat voor mijn fiets springt en in het donker verdwijnt. Zingend hou ik mezelf gezelschap en probeer zo mijn angsten te onderdrukken, die bij vlagen de kop opsteken. Dan zie ik onverwacht licht en de contouren van een huis. Ik ben de uitputting nabij en hoopvol klop ik met verkleumde handen op de deur, die heel even opengaat maar onmiddellijk weer dichtgeslagen wordt. Ook mijn tweede klop wordt beantwoord met een hard dichtslaande deur. Bij de derde poging besluit ik gewoon naar binnen te springen. Tenminste, als ik daar de kans voor krijg.

Een stroom warme lucht komt me tegemoet als ik de derde keer mijn gevouwen handen door een kier naar binnen steek en even later ben ik helemaal binnen. In het midden van dit ‘hemelse rijk’ brandt een houtkachel. Omringd door een zwijgend gezelschap en kleurige Chinese tapijten probeer ik het een en ander uit te leggen. Ze willen mijn paspoort zien en ik moet vijf yuan betalen. Voor dit bedrag kan ik in China een uitstekende hotelkamer krijgen. Ik wijs naar de open stallen buiten om duidelijk te maken dat ik daar graag de nacht wil doorbrengen, maar dat is te veel gevraagd voor vijf yuan. Tegen een muurtje in de sneeuw kan ik slapen. Ik spreid mijn aluminium kleedje, slaapmatje en slaapzak uit en kruip met een dik pak kleren aan onder de veren. Voor die vijf yuan word ik nog wel toegedekt met oude zakken. De volgende ochtend schrik ik wakker als iemand mij schopt. In alle haast schiet ik uit mijn ‘bed’ en stoot me aan een gordijn van ijspegels boven mijn hoofd. Behandeld als een hond, maar tevens zo dankbaar als een hond verlaat ik deze onvriendelijke plek. Het moet minstens twintig graden onder nul zijn geweest vannacht, maar ik leef nog en die wetenschap maakt me gelukkig. De weg blijft dalen en daardoor is de kans groot dat ik vandaag Dhingri, een plaats die wel op mijn kaartje staat, bereik. De droge ijle lucht, het slechte wegdek en de extreme weersomstandigheden maken de tocht er niet makkelijker op.

Hier en daar stijgt rook op uit de nomadententen die in het landschap verspreid staan. Als ik dicht langs een nomadentent fiets, hebben twee enorme, zwarte, wolfachtige honden me geroken. Ze stuiven op me af. De hevige angst voor de honden van gisteren komt terug als de drog khyi’s[14] op nog geen tien centimeter van mijn hielen aan weerszijden van mijn fiets meehollen. Door één beet van zo’n hond zou ik wellicht in het ziekenhuis kunnen belanden of een besmetting op kunnen lopen, en aangezien ik hier geen ziekenhuis in de onmiddellijke nabijheid verwacht, fiets ik alsof mijn leven ervan afhangt. In mijn tas zitten stenen, maar ik zie geen kans ze te pakken. Met de fietspomp probeer ik de blaffende honden van me af te slaan. Spugen, terugblaffen, het helpt geen donder. Het lijkt of ik ze juist aanmoedig. Zolang ze rennen kunnen ze niet bijten, maar hoelang hou ik dit nog vol? Als ik vaart minder ben ik verloren. Ik fiets voor mijn leven en op het moment dat ik – de uitputting nabij – hun territorium uit rijd, geven de honden het op. Naar adem happend laat ik me van de fiets vallen. De angst voor Tibetaanse honden zit er bij mij goed in. Ik vul de zakken van mijn donsjack tot de rand met grote en kleine stenen om beter voorbereid te zijn op een nieuwe aanval.

Eenmaal hersteld van de vermoeienis ga ik de strijd met de bergen weer aan. Uren later zie ik enkele huizen aan de horizon verschijnen: twee dorpen, die duidelijk van elkaar gescheiden zijn. Zou Dhingri erbij zijn?

Bij aankomst zie ik twee plaatsen: het oude Dhingri, waar voornamelijk Tibetanen wonen, en Rachu, bewoond door Chinezen. Ik zoek een onderkomen in Dhingri. Voor het eerst sinds lange tijd kan ik overnachten in een lodge[15].

Ik kijk al maanden niet meer in de spiegel, het is mij om het even hoe ik eruitzie. Door zon, sneeuw en zandstormen heb ik een donkerbruine, korstige laag op mijn gezicht gekregen, die zo hard aanvoelt dat lachen onmogelijk is geworden. Enkele vrouwen vragen of ik me wil wassen. Terwijl zij in een hokje naast mijn kamertje grote ketels water opzetten, zoek ik een restaurantje.

Een vrouw van midden vijftig verwelkomt me. Ze is gekleed in een grofgeweven chuba[16] van een bruinharige yak en daaroverheen draagt ze een schort in alle kleuren van de regenboog. Met twee handen zet de vrouw een Chinees kommetje met momo’s[17] voor me neer, het lijken wel ‘dampende cadeautjes’. Door haar lange grijze vlecht, die tot haar heupen reikt loopt een rood lint. Ze lacht vriendelijk en gaat weer aan het werk; met haar vaardige handen rolt ze kleine lapjes deeg, die haar man vult met gekruid en fijngemalen yakvlees. Zorgvuldig ‘plisseert’ de vrouw de gevulde lapjes deeg en legt ze in een pan om te stomen. De ruimte van vier bij vijf meter is donker, gezellig en warm. De meeste bezoekers drinken chang[18], eten momo’s of soep. Door de sobere inrichting van de ruimte, de kleding van de mensen, waan ik me in een andere tijd.

Met een volle maag wandel ik terug naar de wasruimte waar de vrouwen drie ketels warm water overgieten in teiltjes. Ik begin met het eerste teiltje voor mijn gezicht en als ik bij teiltje nummer drie ben, om mijn onderlijf te wassen, bekijken ze mij onder gierend gelach, en begin ik te twijfelen of ik er van onder wel hetzelfde uitzie als zij. Ondertussen stroomt de kamer vol. Ik schrob me op mijn gemak schoon en de belangstellenden nemen de tijd om mij te bekijken. Na dit uitgebreide wasritueel brengt een van de vrouwen mij een kommetje yakboter en wrijft daar naar Tibetaanse gewoonte mijn gezicht mee in. De huid van mijn kin en rondom mijn neus ziet eruit als donkere gebarsten aarde, waarvan de scheurtjes zijn opgevuld met yakboter, de Tibetaanse natuurcrème. Ik neem voor alles de tijd en besluit hier twee dagen vakantie te nemen om uit te rusten en mijn magere lijf op te vullen met die heerlijke momo’s. Net als de Chinese soldaten die uit verveling de hele dag rond mijn deur hangen, slenter ik wat rond. Na enkele dagen rust vertrek ik richting Shekar, een middelgrote plaats. Ik geniet. Bergen vol sneeuw, bergen verzadigd van alle tinten bruin en groen. Glad, grillig, rotsig en zanderig; mijn ogen worden nooit moe om hier naar te kijken. Daar fiets ik, en bij tijd en wijle klamp ik me vast aan de Himalaya alsof het moederborsten zijn. Altijd nodigen die bergen me uit om door te gaan.

[12]la – bergpas (Tibet); lett. ‘goddelijk’

[13]chu coma – heet water (Tibetaans)

[14]drog khyi – Tibetaanse herdershond

[15]lodge – eenvoudige slaapgelegenheid, hotel

[16]chuba – mantel, voor mannen en voor vrouwen (Tibet); wordt ook door de Sherpa’s in Nepal gedragen

[17]momo – gestoomd deeg gevuld met yakvlees of groente, wordt gegeten met een pittige saus

[18]chang – Tibetaans bier, gemaakt van gefermenteerd graan, gerst, maïs of gierst