Trees van Rijsewijk

Vroeger was ik van niemand, nu ben ik van mezelf

VERHALEN UIT NEPAL

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Tekst en foto’s © Trees van Rijsewijk, 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

ISBN 978 90 445 3176 3

NUR 740

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een nieuw bestaan

Als de dag van gisteren herinner ik me de blijheid, het intense geluk dat we samen beleefden nadat we toestemming hadden gekregen om bij elkaar te blijven. We kunnen helemaal opnieuw beginnen met een bestaan, waar we zelf vorm en kleur aan zullen geven.

De eerste maanden kan ik je geen minuut alleen laten. Loop ik naar de bakker aan de overkant van ons huisje in Amsterdam, dan vraag je: ‘Kom je terug, je gaat toch niet dood?’ Duizenden keren moet ik beloven dat ik niet dood zal gaan. De tekeningen die je van school meeneemt naar huis, gaan óf over de dood óf over het leven, dat in allerlei kleuren van het papier springt!

Je verrast me telkens met je gedrag. Je wordt weer een baby. Je wilt ook een babyflesje, je wilt opnieuw geboren worden, je brabbelt als een baby en als een baby druk je je ’s nachts zo dicht mogelijk tegen me aan, alsof je in me wil kruipen. Iedere dag masseer ik je lijfje met een geurige olie.

Je extravertheid maakt het voor mij als moeder wel gemakkelijker. Je uit alles en wordt het tegenovergestelde van het meisje dat ik in Nepal leerde kennen. Daar sprak je geen woord en vaak trok je je terug met een hondje, een geitje of een kip. Nooit speelde je met andere kinderen. Pas veel later dringt het tot me door wat je op een dag in Nepal tegen mij zei: ‘Mama, ik krijg alleen liefde van de honden, de kippen en de geiten.’ Je zei dat je nooit aandacht en liefde had gekend, dat je je nooit veilig had gevoeld in je eigen land. Je vertelt me dat je daarom veel aandacht nodig hebt.

Vier jaar ben je als we op Schiphol aankomen, waar ik tegen je zeg: ‘Kijk, daar zijn mijn vrienden, die komen ons ophalen.’ ‘Nee, mama, ook van mij’, roep je luid.

Vanaf de eerste dag hongeren je ogen naar mooie en nieuwe dingen. Als we op een winterse decemberdag naar onze advocaat in Amsterdam gaan en het al donker begint te worden, krijs je het uit van enthousiasme, omdat er zo veel licht is. Je vraagt aan mij: ‘Mama, is het hier in Nederland altijd feest?’ In Nepal wordt maar één keer per jaar het licht ontstoken, met Tihar[1], in alle steden en dorpen branden dan duizenden olielampjes.

Op een dag in het vroege voorjaar fiets ik met je over de wallen. De dag daarvoor heb ik lange tijd op de plattegrond zitten turen om uit te zoeken hoe ik deze buurt voor je kan vermijden. Want wat moet ik je hierover vertellen? Ik heb geen keuze en fiets zonder er iets over te zeggen door de rosse buurt.

Met een ruk trek je aan mijn jas: ‘Stop, mama, wat wonen er veel prinsessen in Amsterdam. Wat zijn ze mooi, zo wil ik later ook worden.’

De Nepalese reis door de bureaucratie die we net achter ons hebben gelaten heeft nog een staartje in Nederland. Uren staan we in de rij op het Waterlooplein in Amsterdam tot we eindelijk aan de beurt zijn om ons te melden bij de vreemdelingenpolitie. Ja, we weten het nog goed. En die agent waarschijnlijk ook.

Alles kan ik van je verwachten, maar dat je die agent van de vreemdelingendienst zomaar een zoen zou geven, dat had noch ik noch die agent kunnen vermoeden. Eerst begrijp ik er niets van vooral omdat zoenen geen Nepalese gewoonte is. Totdat ik op een dag met je naar een vriendin fiets en ik plotsklaps moet stoppen omdat jij van de fiets wilt. Je rent naar twee agenten, die ook een zoen krijgen. Dan zeg je tegen mij: ‘Mama, de politie is lief, die heeft me bij jou gebracht.’

Zou die agent in Nepal die jou, als vertegenwoordiger van de overheid, samen met mij je bij je oom ophaalde, zo’n indruk hebben achtergelaten? Zou je dat als een beslissend moment van verlossing en vrijheid hebben ervaren? Ik kan het me nauwelijks voorstellen, maar het moet toch iets dergelijks zijn geweest.

Later gebeurt het nog weleens dat ik een grote chocoladereep moet kopen voor een beambte van de veiligheidsdienst die toezicht houdt in een supermarkt.

Bij een tweede bezoek aan de vreemdelingenpolitie blijkt het effect van die zoen.

Deze keer besluit ik je niet mee te nemen en ik tref zowaar diezelfde ambtenaar. Hij stelt zich nog afstandelijker op dan bij de eerste ontmoeting. Tegenover mij zit een man gebeeldhouwd uit ijs, die heel even een klein beetje lijkt te smelten. Brengt de herinnering aan jouw zoen dat teweeg?

‘Ik kan haar zomaar terugsturen naar Nepal, als ik dat wil.’

‘Wilt u mij dan wel waarschuwen? Want natuurlijk ga ik dan mee.’

Hij schuift de typemachine naar voren, en om hem de gelegenheid te geven dit bezoek op papier vast te leggen, verlaten mijn ogen hem. Ze dwalen af naar het plafond, waar een prachtig netwerk hangt tussen een stoffige lamp en het gele plafond, een spinnenweb. Het kan niet anders dan dat de vlieg er zojuist in is gevlogen, want hij leeft en bromt nog. Een reusachtige spin nadert langzaam zijn slachtoffer. Het geratel van de schrijfmachine brengt mijn aandacht terug naar de bureaucraat tegenover mij, die met een intimiderende glimlach zegt: ‘Och, mevrouwtje, zo’n vaart zal het niet lopen, weest u maar niet bang. Uw advocaat is een bekend persoon. Hij heeft zelfs een boek geschreven, wist u dat? En ik weet nu over welk kind ik praat. Jammer, vandaag kan ik u niet helpen want mijn typemachine doet het niet. Komt u volgende week maar terug.’

Heb ik hiervoor uren in de rij gestaan?

Op het moment dat onze blikken elkaar per ongeluk kruisen, had ik graag door zijn pupil willen kruipen om een kijkje te nemen in het hoofd van de man tegenover mij en willen vragen of hij voldoening voelt.

Het zonlicht valt door het vervuilde raam naar binnen, weerkaatst op de lampen aan het plafond en laat lichtvlekken op de muur achter de ambtenaar dansen, zijn pupillen vernauwen.

Misschien wil hij wel niet zijn wie hij nu is? Het feit dat hij mij niet aankeek zette me aan het denken. Hij heeft mij nodig, maar ik hem ook.

Ik heb geen vrijheid van spreken, maar wel van denken, en dat voelt sterk.

We brengen gelukkig niet alleen een bezoek aan de vreemdelingenpolitie, we maken ook uitstapjes naar de zee, de dierentuin en de Efteling. Een vreugdevolle dag valt in het water als we bij de put in het sprookjesbos komen. De angst voor deze put bezorgt je daarna nachtenlang nare dromen, je baadt in het zweet, de put haalt nare herinneringen uit Nepal naar boven. Je raakt in paniek bij het zien van elke put, ontdek ik later.

Ik beleef mijn moederschap heel intensief en realiseer me eens te meer dat ik een grote verantwoordelijkheid op me heb genomen. Vooral omdat jij een kind bent uit een ander land met een geschiedenis, met een ernstig traumatisch verleden. Hoe ik hiermee om zal gaan moet ik nog leren. Mijn geluk is dat je zelf heel goed kunt aangeven welke weg we in moeten slaan.

Ik spreek Nepalees met je, maar dat wil je niet. Ik draai Nepalese muziek, maar je luistert liever naar andere wereldmuziek. Je bent nog maar veertien dagen in Nederland als we een school voorbijlopen en je aan me vraagt: ‘Is dat een school?’

Ik zeg: ‘Ja, maar we wachten nog een maand totdat jij gewend bent in Nederland.’

Je laat mijn hand los en loopt terug. Voor de school ga je op de grond liggen en krijst: ‘Ik wil nu naar deze school.’ Een onderwijzeres, juffrouw Cora, komt naar buiten en ze sluit je meteen in de armen.

‘De volgende dag wordt de eerste schooldag in je leven.’ Je regelt het zelf.

Al woonde ik een jaar met je in een Nepalees hutje en leerde ik je land, je omgeving en je cultuur, je achtergrond en verdriet kennen, dan nog kan ik niet voorspellen hoe je Nepalese ervaringen zich in Nederland zullen openbaren. Evenmin weet ik vooraf of ik wel een goede moeder voor je kan zijn.

Ik heb dan wel de lijfspreuk ‘Ga eerst door de poort van zelfkennis voordat je het land van een ander betreedt.’ Maar op welk moment kan ik tegen mezelf zeggen dat ik door de poort van zelfkennis ben gegaan? Hoe kan ik controleren of ik mezelf ken? De fietstocht van vijftienduizend kilometer door India, Nepal, Tibet en China hebben daar zeker aan bijgedragen, maar dan nog? In welke spiegel moet ik kijken om mijn eigenbelang en dat van jou te kunnen onderscheiden? Kan ik mezelf integer en eerlijk vinden, durf ik naar mijn eigen zwaktes te kijken, kan ik wel echt naar je luisteren zonder mijn verlangens en wensen te vermengen met de jouwe? Als ik jou het beste wens, waar komt die wens dan uit voort, en wat betekent ‘het beste’ eigenlijk?

Ooit studeerde ik pedagogiek en als ik nu langs de schappen met honderden boeken over opvoeding loop en mijn ogen langs de vele onderwerpen en titels laat glijden, dan lijkt het of ik allergisch ben geworden voor die stortvloed aan pedagogische informatie. Ik ging pedagogiek studeren, maar uiteindelijk werd mijn belangstelling voor filosofie groter. Ik was een zoeker, een zoeker die het leven in de berm langs de kant van de weg zoekt. Een pragmatische zoeker, speurend naar aspecten en thema’s in het leven waar anderen aan voorbijlopen. Een zoeker die graag het onzichtbare, de ogenschijnlijk kleine onbelangrijke dingen, zichtbaar wil maken. En die zoeker in de berm langs de kant van de weg wil ik blijven. Samen zullen we ons pad zoeken op deze wereld.

Maar veel tijd om na te denken over het leven heb ik niet, mijn tijd wordt volledig in beslag genomen door het regelen van praktische zaken rondom je verblijf en ook moet ik mezelf weer een plek geven in dit leven als Nederlander en als moeder. Met mooi weer fiets ik weleens naar het Vondelpark om daar koffie te drinken en naar andere moeders met kinderen te kijken. Telkens denk ik: voor de prijs van een kop koffie in Nederland moet je oom een hele dag werken. Koop ik een nieuwe jas, dan schiet door mijn hoofd: daar moet een Nepalees een héél jaar voor werken.

De Nepalese ervaringen hebben zich zo hardnekkig in mijn ziel genesteld dat het lang duurt voordat ik hiermee om kan gaan. Telkens als ik naar andere moeders kijk, doe ik dat met goedkeuring of afkeuring. Dat gebeurt vaak onbewust. Mijn visie en mijn Nepalese ervaringen leg ik telkens als een transparant blad op datgene wat ik lees en zie in mijn omgeving. Als ik kinderen zie die hun ouders manipuleren of zeuren om een ijsje, dan komt Nepal weer naar boven. Of ik wil of niet.

Maar welke Nepalese waarden en welke Nederlandse waarden zal ik gaan toepassen?

Het woord ‘respect’, dat in Nederland te pas en te onpas wordt gebruikt, heeft in Nepal nog een bijzondere betekenis. Dat begrip zal een belangrijke plaats in gaan nemen. Jijzelf helpt mij met pedagogische waarden waar ik zelf niet zo een-twee-drie aan gedacht zou hebben. Je geeft duidelijk aan dat jij je veilig wilt voelen bij mij. Voor jou zijn genieten, lachen, en betrouwbaarheid belangrijk. Algauw merk je op dat Nederlandse mensen zo weinig lachen en dan zeg je: ‘Als ze meer zouden lachen, dan zouden ze veel gelukkiger zijn.’

Spontaan worden we omringd door wijze, lieve mensen die mij steunen in de opvoeding als ik er zelf niet uit kom. Telkens als ik word verrast door nieuwsgierige mensen die mijn grenzen overschrijden, trek ik me terug en ik sluit de deuren in mijn hoofd voor hen die ongevraagd onze wereld binnendringen. Bushaltes, treinen en winkels blijken geliefde plekken te zijn voor nieuwsgierige mensen.

Vaak overvallen ze me met hun vragen. Ik weet niet wat te zeggen als iemand onverwacht in het openbaar van alles over ons wil weten. Of erger – een vraag stelt en het antwoord geeft: ‘Ze is zeker geadopteerd, dat zal wel niet gemakkelijk zijn, je leest er zo veel over in de krant, dat het nooit goed gaat. Dat zit in het bloed van deze mensen.’

Mijn hele reis is dan verpest. Moet ik me afzonderen? Kwaad worden en een antwoord terug geven, de waarheid vertellen? Jij, Kumari, bent dan zo veel sterker dan ik.

Je kijkt de andere kant uit, negeert de persoon en zegt tegen me: ‘Mama, die mensen begrijpen niets van het leven, ik hou van jou en jij van mij.’ We ontwikkelen een fijne neus voor dergelijke vragen en na enige tijd weten we heel goed het verschil tussen nieuwsgierigheid en belangstelling. We leren ons ook te wapenen en confronteren de nieuwsgierige aap met een blik die duidelijk maakt dat we hier niet van gediend zijn.

Hoe moet ik voorkomen dat ik je niet zal belasten met mijn gevoelens en verlangens, die je geen goed zullen doen?

Hoe zorg ik dat je voldoende ruimte krijgt om je gevoelens in vrijheid te ontwikkelen?

Hoe kan ik je leren om het onkruid in je omgeving te wieden?

Hoe zal ik omgaan met de oosterse opvatting: zorg dat je geen slaaf wordt van je bezittingen, je man, je kind, je verdriet, je angsten, je lijden.

Om de wereld tussen Nederland en Nepal te verkleinen kook ik Nepalees, maar je eet liever boerenkoolstamppot met worst. Ik moet nog een andere Kumari ontdekken, een Kumari die anders is dan het meisje dat ik kende in Nepal. Het gemiste meisje krijgt nu een kans. Je drang om alles wat je denkt en voelt tot uitdrukking te brengen is groot.

Je ontpopt je als een weetgierig, lief en spontaan kind, vol verrassingen. Je maakt er een sport van om te verdwijnen. Net zo lang totdat ik ongerust word en de buurt, taxichauffeurs en zelfs de politie inschakel om je te zoeken. Na uren kom je tevoorschijn uit de bosjes van de speeltuin met een handvol slakken en in gezelschap van een buurjongetje. Je zegt: ‘Ik wist wel dat jullie mij zochten, maar ik wilde weten hoeveel jij van me houdt.’

Afwijzingen en teleurstellingen worden je eerste pijnen. Je kleutert langer dan andere kinderen omdat je veel hebt in te halen. In de eerste klas maak je kennis met competitie. Op een dag kom je huilend thuis omdat je nooit een sticker krijgt en je begrijpt niet waarom. Je hebt toch ook je best gedaan, je bent toch ook lief. Je gaat graag naar school, maar de echte pestkoppen maken je het weleens moeilijk. Ze weten dat je nog nieuw en kwetsbaar bent en hebben jou gekozen om te pesten. Sommige pestkoppen beseffen zelf niet hoeveel pijn ze je doen en andere weten feilloos waarmee ze je ziel kunnen treffen en beschadigen.

Dat pestkoppen zelf zwakkelingen zijn kan ik je niet uitleggen. Op een dag vraag je aan mij wat een stiefmoeder is. Je zegt dat een aantal kinderen je daarmee plagen. Maar als diezelfde kinderen doorgaan tot jij huilt omdat ze roepen: ‘Ha, ha, je vader is dood’, is de maat vol. Omdat je geen weerstand kunt bieden, ga ik zelf naar school om een einde te maken aan deze pesterijen.

‘Kumari, er valt voor jou iets anders te winnen in deze wereld, maar je moet nog even geduld hebben’, zeg ik dan tegen je.

Vaak denk ik aan mijn moeder als het om opvoedingsvragen gaat. ‘Gewoon je gezonde verstand gebruiken’, zei ze vaak. Zelf ben ik even de weg kwijt. Telkens zorg je weer voor verrassingen en zoek ik naar een manier om onverwachte gebeurtenissen op te lossen. Op een dag tijdens het eten snijd ik in mijn vinger en er verschijnt een druppeltje bloed.

Je gezicht wordt bleek, je wilt niet meer eten en krijgt zelfs braakneigingen.

Ik was mijn vinger, doe er een pleister op. Maar het zit dieper bij jou. Ik snap er niets van.

Na enige tijd vergeet ik dit incident, totdat ik een rokje voor je aan het naaien ben en in mijn vinger prik. Opnieuw reageer je heftig en als ik ’s avonds eten kook, wil je zeker weten dat de wond genezen is. Ik sta voor een raadsel. Dat je een afkeer hebt van bloed is duidelijk. Want ook bloed op de televisie kan je uren bezighouden. Telkens vraag je of het echt bloed is. Maar waar komt die vraag vandaan? Je hebt geen oorlog meegemaakt, geen ernstige ziekte, geen ongeluk gehad. We eten spaghetti en ik gebruik de tomatenketchup om je te helpen je bloedangst te overwinnen.

Ketchup wordt bloed en bloed wordt ketchup.

Ik doe het op mijn vinger en zeg dat het bloed is en zo kom je langzaam over de angst heen.

Met een wijze vrouw praat ik over dit voorval. Verbaasd luister ik naar haar antwoord: ‘Waarschijnlijk heeft het te maken met haar ouders die bloed spuwden toen ze tuberculose hadden. Onbewust herinnert ze zich dat nog.’

Ik ben geenszins van plan om alle obstakels voor je weg te nemen, ik zal geen paradijs voor je creëren, want dat paradijs waar ik als kind van droomde bestaat niet. Ik zal ook niet de volmaakte moeder zijn en verwacht ook geen volmaaktheid van jou. Je mag fouten maken, zoals meester Theo op Iedersland, je favoriete school, altijd tegen je zegt.

Ook jij hebt tegenstellingen en obstakels nodig om jezelf te ontdekken, om jezelf tegen te komen en te weten dat niet de hele wereld hetzelfde denkt als jij. Je moet leren dat er niet alleen obstakels zijn buiten jezelf, maar ook in jezelf. Hoe zal ik er zorg voor dragen dat jij je zelfrespect kunt ontwikkelen door een opvoeding zonder ‘make-up’ van de luxe die je pure zijn aan het wankelen kan brengen? Ik hoop dat je de juiste beweging zult maken in je leven. Dat je niets moet in het leven, maar mag. Dat je het mooiste in jezelf zichtbaar leert maken, dat je je talenten kunt ontwikkelen.

Als ‘de bureaucratische kermis’, die nu dagelijks een groot deel van mijn energie en tijd opslokt, voorbij is, hoop ik vaak met je door de natuur te lopen en te genieten van de bomen, bloemen, uitzichten en van de zonsopgang en zonsondergang. In welk land dan ook. We zullen liggend voor ons tentje tussen de paardebloemen onze dromen naar de maan brengen.

Je vraagt vaak aan mij of je overleden moeder je nog kan zien. Zo dwing je mij na te denken over geloof en je staat erop dat ik een antwoord geef. Ik zeg tegen je dat je twee moeders hebt. Een moeder die onzichtbaar is en die je mooie dingen heeft gegeven zoals prachtig zwart haar, een heldere stem en een goed karakter. Ik ben je zichtbare moeder die voor je kookt en zorgt dat je de naam die je van je ouders hebt gekregen waar kunt maken als je dat zelf wilt.’

Je heet Kumari en je naam betekent ‘puur’. Hoe kan ik je naam bestaansrecht geven in Nederland en wellicht later in Nepal? Hoe zal ik je duidelijk maken dat Nederland geen paradijs is, net zoals Nepal dat niet is? We hebben tijd en tijd is een belangrijke factor.

De vele vreugdevolle dagen kunnen niet verhinderen dat onverwacht de vermoeidheid toeslaat. Ik heb genoeg van alle gesprekken en bureaucraten in Nepal en Nederland.

De vreemdelingenpolitie, de Raad voor de Kinderbescherming, dokters die je gezondheid onderzoeken, een sociale tandarts vinden die je gebit in orde maakt. Ik kan niet zonder hen maar het geeft onrust.

De mooiste dag van ons leven komt onverwacht snel. Samen met onze advocaat zitten we in de rechtszaal, waar we wachten op de uitspraak van de rechter. Hij besluit: ‘Je mag blijven! Het is een prachtig verhaal.’

Ik voel een ongekende vreugde, die ik moet bedwingen tijdens deze plechtige bijeenkomst. De erkenning vieren we met een grote chocoladetaart, waar we zo veel van eten dat we de dag eindigen met buikpijn en diepe zuchten.

Er komt ruimte om sociale contacten aan te gaan en de aangewezen plek om ongedwongen te spelen is de speeltuin die voor mijn woning ligt. Je bent nog aftastend, omdat je wegens je enorme achterstand de ongelijkwaardigheid voelt.

Algauw leer je het buurmeisje Nzinga kennen en er groeit een vriendschap tussen jullie die nog jaren zal duren. Met haar creëer je een wereld waarin je je volop kunt uitleven.

Ons gezin wordt uitgebreid met een zwerfkater, een cavia, een konijn en enkele hamsters.

Met alle dieren in huis speel en praat je honderduit. Er is geen competitie, je hoeft niet steeds te laten zien hoever je met rekenen en taal bent, je wordt niet afgewezen, niet gepest en ze blijven je trouw, ze geven je de mogelijkheid om je vrij te uiten, je mag alles tegen ze zeggen. Je kunt je ziel en zaligheid bij hen kwijt. Zou het dat zijn, jouw relatie met de dierenwereld? Ik weet het niet.

Ook op andere plaatsen communiceer je met wormen, slakken, paarden, konijnen, alsof het mensen zijn.

Van de buurvrouw krijg je een dierenboek. Als voor jou de eerste Nederlandse zomer aanbreekt, gaan we naar de kinderboerderij. Het dierenboek klem je onder je rechterarm en met je linkerhand houd je een zakje met oud brood vast.

De kinderboerderij is voor jou Nepal in het klein. Op een bankje te midden van de dieren likken we aan ons ijsje en we horen een aanhoudend klok, klok, klok. Een pauw voor ons pronkt met zijn bontgekleurde, uitgewaaierde veren en maakt met een krijsend geluid trots enkele stapjes voorwaarts. Hij draait rond om ook de achterkant van zichzelf uitbundig te tonen. Onverstoorbaar danst hij met zijn oogverblindend mooie staart en schudt zijn veren. Het geluid dat hij maakt met dit schudgeluid doet me denken aan een Nepalees die de rijst opschudt om de steentjes zichtbaar te maken. Je vergeet je ijsje, graait in de tas naar het boek om de afbeelding van de pauw op te zoeken. Enthousiast loop je naar de danser, je drukt de afbeelding tegen z’n bek en zegt: ‘Kijk, hier sta jij, kijk dan!’

Het dier laat zich niet door jou storen en gaat verder met zijn show.

Je huilt, bent boos op de pauw, je wilt je ijsje niet meer. Je bent verbolgen en teleurgesteld dat de pauw zichzelf niet wilde herkennen. Je bent meer dan boos en dus onbereikbaar, als ik wil uitleggen hoe het zit.

De volgende zondag bezoeken we de geitenboerderij in het Amsterdamse bos, waar ook kalfjes en zwarte hangbuikzwijntjes rondlopen. De plaats, die is opgezet door een ontwikkelingswerker, is nog niet besmet met commercie en regeltjes. Het wordt onze favoriete plek. Uren zit je in het hooi en mag je de jonge geitjes melk geven uit een flesje.

Je praat met ze en regelt graag wie aan de beurt is, omdat ze allemaal op je afkomen en hun snuit aan je opdringen. Je voelt je niet alleen geliefd, maar ook thuis en gevleid dat alle dieren naar jou toe komen.

Dat ik in je leven dieren en muziek een grote plek moet geven is duidelijk. Ons appartementje is iedere dag gevuld met muziek uit alle windstreken van de wereld. Met lappen, oude doeken, hoeden en bloemen maak je voorstellingen waarin je vrij en ongeremd een wereld creëert die ik iedereen zou gunnen.

In elke dans krijgen de dood, liefde en zelfverzonnen verhaaltjes een plek toebedeeld.

De bloemen gaan dood, worden weer levend en dan weer verliefd. Als het maar dramatisch is en jij de baas bent over de dood.

Ik denk dat het een goed idee is om je naar de muziekschool te laten gaan en balletles te laten nemen. Maar nee, dat is niet aan jou besteed. Je danst liever je eigen dans, je danst verhalen, je danst je verleden en je toekomst.

Je dans past in geen enkele school. Muziek uit de hele wereld neem je op in je bloed. Je wilt graag een piano en er komt een piano, maar je wilt geen les. Iedere poging om je in een structuur te passen of om je creativiteit ergens onder te brengen mislukt. Je weet heel goed wat je wilt en niet wilt. Je voelt geen enkele behoefte om je te ontwikkelen naar de maatstaven van een ander. Je hebt lol in je eigen creativiteit.

Onze eerste vakantie breekt aan, met fiets en fietskar trekken we eropuit. We slaan ons tentje op bij de boer en maken gebruik van campings van Staatsbosbeheer om ons zo veel mogelijk te omringen met de natuur. Op vierjarige leeftijd ben je nog zó klein dat je gemakkelijk in een fietsstoeltje voorop aan het stuur kunt zitten. Zo kun je alles zien en een frisse wind met bloemengeur waait in je gezichtje. Boterbloemen, klaver, vogelwikke, biggekruid, kleverig kruiskruid, akkerskool, zonneroosje en het herderstasje gaan allemaal mee in de fietskar en ’s avonds voor ons tentje zoeken we alles op in de flora.

Ergens onderweg naar de Waddeneilanden til ik je uit het stoeltje, je kruipt onder prikkeldraad door en voor ik goed en wel mijn fiets geparkeerd heb, ren je door de weilanden en achtervolg je een schaap. Je grijpt de vacht vast en samen met het schaap rol je door de wei.

We zingen en genieten van de tochten door de duinen, de Waddeneilanden, Friesland en Drenthe. Er zijn momenten dat de fietstocht eeuwen had mogen duren. Je onderzoekende houding maakt speelgoed overbodig. Spelletjes en speelgoed zijn niet aan je besteed tijdens deze vakanties. Liever ga je achter een levend muisje aan en je geeft het nooit op. Je moet en zal het muisje vangen en ook later bedenk je allerlei trucjes om muisjes te vangen. Zo leer ik je karakter beter kennen. Volhardend! Zoals je ook mij niet meer losliet in Nepal, toen je mij tot moeder had gekozen. Later tijdens vakanties in Tsjechië en Frankrijk vang je vissen op bestelling met de hand of met een eenvoudig visnetje. Hele dagen vermaak je je in de rivieren met vissen, vreemde beestjes en slakken, die je zoals je zegt verliefd op elkaar kunt laten worden.

Je wacht geduldig tot je wens, die je zelf hebt aangestuurd, uitkomt. Enthousiast roep je me om me te laten zien dat de twee slakken werkelijk ‘verliefd’ zijn. Het leven zelf wordt een spel voor je, je geniet van je vrijheid, de natuur, de muziek, maar vooral het zelf ontdekken is een feest voor je. Urenlang plukken we wilde bosaardbeien, bramen, bosbessen en we smullen van de vruchten uit de natuur.

Als je zeven jaar oud bent, heb je de smaak van het fietsen goed te pakken. Het vergroot je bewegingsvrijheid.

Op een dag fietsen we door de duinen met een vriendin. Als ik omkijk ben je verdwenen. Alle voorbijgangers vragen we of ze een meisje met lang zwart haar hebben gezien. Niemand kan ons helpen. De nauwgezette zoektocht wordt voortgezet met een duinwachter en zijn assistent. Vlak voor zonsondergang word je gevonden. In alle onschuld zeg je: ‘Ik vind het spannend om alleen een weg in te fietsen en te kijken waar ik uitkom.’

De fietstochten geven je ook de mogelijkheid om de onderzoekende Kumari een kans te geven.

Je zintuigen werken optimaal. Het komt vaak voor dat je zegt: ‘Daar in die boom in dat holletje zit een vogelnest, ik hoor het.’

Je stapt af en het klopt.

‘Je komt ogen tekort’ is een gezegde dat heel toepasselijk is voor jou. Herhaaldelijk wijs je naar bosjes en bomen die door het bladerdek ieder nestje onzichtbaar maken, maar niet voor jou! Ik dacht dat ik jou veel kon leren. Maar dat ik ook heel veel van jou kan leren, had ik niet verwacht toen ik je moeder werd. Door jou ben ook ik anders naar de wereld om me heen gaan kijken. Je wijst me op heel kleine dingen waar mijn oog aan voorbij zou zijn gegaan als jij me er niet op attent had gemaakt. Ook je gehoor is bijzonder. Je let op de stemmen van mensen en hoort aan hun stem hoe ze zich voelen.

Omdat je veel en intensief waarneemt, verveel je je nooit en kun je ook geen omgeving verdragen die je niet volledig in je op kunt nemen. Komt er bezoek, dan laat je aan elke bezoeker weten hoe mooi de kleren zijn die ze dragen en bij een volgend bezoek weet je nog precies wat ze de vorige keer droegen.

In Nepal speelde je nooit met andere kinderen en ik dacht dat dat wel zou veranderen in Nederland.

Je geeft de voorkeur aan één speelkameraadje of aan alleen spelen. Je zegt altijd: ‘Ik voel me niet alleen. Als ik met te veel kinderen speel raak ik mezelf kwijt, mama, dan weet ik niet meer wie ik zelf ben.’ Geveinsde vriendschappen ga je uit de weg.

Als je met Nzinga speelt merk ik dat bloemen, lappen, muziek en tekenen een belangrijke rol spelen in jullie spel. Maar dat je ook al zo jong belangstelling hebt voor kunst, ontdek ik bij toeval als je zeven jaar oud bent en we naar het Tropenmuseum gaan, waar je zegt: ‘Dat heb je in Nepal ook, hier vind ik niks aan. Ik zie liever schilderijen in het Rijksmuseum.’ Schilderijen en kleuren oefenen een onweerstaanbare aantrekkingskracht op je uit. Je ogen laten de schilderijen niet meer los, je blik verdwijnt in ieder schilderij. Voor het eerst ontdek ik dat jij anders waarneemt dan ik.

Jouw ogen raken het doek, mijn ogen glijden eroverheen.

Van je zakgeld koop je kunstboeken, schildersdoeken en verf en je schildert alles wat in je hoofd zit: blijheid, verdriet, beweging, dieren en de natuur zoals jij die beleeft. Ik zie de overeenkomsten in de vormen van expressie die je gebruikt.

Als je tien jaar bent, komt er abrupt en geheel onverwacht een wending in je leven. Je stem houdt op met zingen, je danst niet meer en de kleuren verdwijnen. De oorzaak is een ernstige ziekte. We denken aan een griep die zich hardnekkig aan je heeft vastgeklampt en niet van plan is je los te laten. Maar die langdurige griep blijkt een andere naam te hebben. Een slapende tuberculosebacil uit Nepal heeft een zwak moment uitgekozen om je leven en je plezier daarin te ontwrichten. Zo belanden we in een isolement, want wie wil er nog met jou omgaan? Niemand. Je voelt je afgewezen. Op school gaat het ook niet meer. Je bent moe en verdrietig, je ligt op een matras in de kamer en je hondje Kanchi is je enige troost. Die stoort zich aan geen enkele bacil.

Wanneer komt het moment dat je weer adem kunt halen vanuit je tenen?

Op een dag, als ik naar je kijk en naar je snelle ademhaling luister, begin ik zomaar te huilen. Ik huil mezelf de diepte in. Je ijlt. Ik verlies de moeder in mij, de volwassene in mij vertrekt. Zomaar. Zonder mij iets te vragen. In de spiegel zie ik een betraand kindergezicht. Onbekende handen nemen me mee. Ik kijk achterom naar mezelf, de volwassene. Ik wil terug naar wie ik ben. Maar de onbekende handen nemen me liefdevol mee naar een andere periode in mijn leven, ik stap mijn kindertijd binnen. En dan komen alle herinneringen tot aan mijn vierde levensjaar terug. De schoenen die ik droeg, de vreugde die ik voelde omdat ik een nieuwe jurk kreeg, de eenzaamheid als ik ziek was en hele dagen alleen lag, het geluid van zijn manchesterbroek als mijn vader ’s avonds met mij een wandeling maakte, hoe mijn moeder in het kippenhok zat en daar tot rust kwam. De kip die werd geslacht, zonder kop nog weg wilde lopen en ten slotte leegbloedde aan de tak van een appelboom, de tamme kauw die mee naar school vloog, de geur van boenwas, de kleinste details worden tot leven geroepen. Geen geluid, geen geur, geen gevoel uit mijn kindertijd wordt overgeslagen. Honderden deurtjes, dekseltjes vliegen open in mijn hoofd. Het is alsof er allemaal kleine meisjes tegen mij praten die vertellen hoe het was, wie ik was. Alle stemmetjes vragen aandacht van mij. En zo ontmoet ik mezelf opnieuw. Terwijl ik je tegelijkertijd extra liefde wil geven verdwijn ik en word ik ongewild weggezogen naar mijn kindertijd. Ik leef in twee werelden. Maanden duurt dit proces en dan, op een helder moment, besef ik waarom het gebeurde.

Ik herinner me dat je erg ziek was en er zo hulpeloos bij lag en almaar vroeg:

‘Mama, waar ben je, blijf bij me, ga niet van me weg.’ Het leek wel of ik ook mezelf hoorde.

Zachtjes sloot ik de sluizen naar mijn kindertijd en ik huilde met je mee.

Ik werd een andere moeder, een zachte moeder die er vol overgave voor je kon zijn. Nu pas kon ik me werkelijk in je verplaatsen, nu pas kon ik je troosten. Ik wist hoe je angst voelde, je onveiligheid, en had nu ook het antwoord hoe ik daarmee om zou gaan. Niet vanuit de kennis uit een boek, maar vanuit het hart. Daarvoor was het nodig geweest om het kind in mezelf te ontmoeten.

Voor je emoties had ik me niet open kunnen stellen als ik niet mijn eigen kinderemoties had gekend. Het hele eenzame, weemoedige en intieme proces werd een verrijking. En bracht opluchting. Op eigen kracht was ik tot inzicht gekomen.

Langzaam herstel je, maar niet volgens de voorspellingen van de artsen.

Negen maanden dikke pillen slikken en dan sporten. Dan zal de levendige Kumari terugkeren. Er gaan tien, twaalf maanden, twee jaar overheen. Nog steeds zit er een lusteloos meisje op de bank, dat niets kan verdragen en zeer kwetsbaar is.

Je gaat naar een andere school om het rustiger aan te kunnen doen. Vaak ben je nog moe en je levenslust ontbreekt. Maar dan waait er weer een ijzige Nederlandse wind over ons heen. We maken kennis met een hardheid die haar weerga niet kent, een hardheid die we moeilijk kunnen accepteren.

De wereld wordt iedere dag kleiner en keer op keer zeg ik tegen je: ‘Blijf van jezelf houden, je zult jezelf niet verliezen. Op mij kun je altijd rekenen.’

Het thema ‘dood’ komt ook terug. Maar deze keer komt daar nog eens een onbewust schuldgevoel bij. Jij bent blijven leven maar je broertjes, je vader en moeder gingen dood. In al je expressies merk ik dat je worstelt met dit thema. Op een dag zeg je dat een van de hamsters dood is gegaan. Dat het een ongelukje was. Tien jaar later vertel je wat er werkelijk gebeurd is …

We waren gewend om tegen de wind in te fietsen. Als je aangaf dat je moe was, zei ik tegen je: ‘Nog even doorfietsen, want vijf kilometer verder liggen twee pannenkoeken op ons te wachten.’

Ik wilde je leren om af te zien en niet altijd onmiddellijk toe te geven aan gevoelens om je ongenoegens te bevredigen. Ik wilde geen verwend kind van je maken, een kind dat alles krijgt en van wie de behoeften onmiddellijk bevredigd worden. Ik wilde dat een ijsje bijzonder zou blijven en dat je blij zou zijn als je nieuwe kleren kreeg. Ik wilde je leren dat niet alles vanzelfsprekend is.

Toen je zo ziek werd deed het ons pijn om met zo veel oordelen kennis te maken. Uit alle hoeken kwamen opmerkingen als: ‘Het was je lot, had je maar niet in Nederland moeten komen wonen. Was het niet beter geweest als ze in Nepal was gebleven? Als je dat van tevoren had geweten, zou je dan …?’ Dat personen aan wie jij je vertrouwen schenkt je zo onverwacht met hun oordeel kunnen verrassen, daar word je niet alleen wantrouwend, maar ook wakker van. Telkens weekten we ons uit teleurstellingen los.

Nu kenden we de Nepalese hardheid en de Nederlandse hardheid, nu kenden we de Nepalese armoede en de Nederlandse armoede. Ik realiseer me steeds weer opnieuw dat ik blij ben jouw moeder te mogen zijn. Blij dat ik je mag leren omgaan met twee maatschappijen die niet helemaal de onze zijn, twee maatschappijen waar je uit de boot valt en je toch probeert jezelf overeind te houden, te roeien met de riemen die je hebt. Niet meer en niet minder.

We trekken ons terug en leren mensen kennen die ons werkelijk steunen gedurende deze kwetsbare periode in je leven. We worden wijs en sterk. Maar toch niet altijd sterk genoeg om alle windvlagen op te vangen. Je tuimelt weer van de berg af, je zelfvertrouwen wordt aangetast, we raken de weg kwijt. Er is geen plaats voor je op de school voor zieke kinderen. De mededeling dat er de komende anderhalf jaar geen plaats is, maakt me wanhopig.

En zo kom je op een school terecht voor moeilijk lerende kinderen met gedragsproblemen, waar je ervaart dat leraren niet van je af kunnen blijven. Toch overleef je iedere dag weer. We zoeken hulp om je sterker te maken.

Ik sta op het punt om zelf een school op te richten voor kinderen als jij.

We mogen alle smaken van de hulpverlening proeven. Ze stoppen je in een luciferdoosje en je komt er niet meer uit. Je wilt niets meer weten van welke hulpverlening dan ook. Je zegt: ‘Zij vullen in wie ik ben, ze luisteren niet naar mij. Ze komen met oplossingen die ik niet wil, die niet respectvol zijn. Zeg maar tegen de psychiater dat hij zelf naar de psychiater gaat. Als ik groot ben, word ik ook psychiater.’

‘De beste therapeut ben ik zelf’, zei je vaak tegen me. Ik begreep soms niets meer van je. De diagnose die na testen wordt gesteld is dat je moeilijk kunt leren. Dat klopt misschien voor een aantal gebieden, maar je bent tegelijkertijd zo wijs.

Je bent overgevoelig geworden voor het woord ‘moeten’, je werd ermee gebombardeerd.

We pakken het woordenboek en strepen het woord ‘moeten’ door en schrijven er het woord ‘willen’ voor in de plaats.

Het duurt even voor ik je opmerkingen kan plaatsen. Je wilskracht is zo sterk, je wilskracht om jezelf te helpen en moeilijkheden te overwinnen. Je blijft zoeken naar hoe je het beste om kunt gaan met je problemen.

In de loop van de jaren realiseer ik me dat opvoeden een kunst en kunde is die je pas ontdekt als je moeder bent. Het is onmogelijk om van tevoren te bedenken hoe je dat gaat doen, ook omdat een kind geen kind is uit een boek. Ieder kind heeft z’n eigen karakter, ieder kind toont al heel jong waar het steun behoeft en waar ruimte nodig is. Ieder kind kan aangeven welke pijnen hem/haar belemmeren om verder te groeien. Het is de kunst van de ouder om goed te luisteren en te kijken en niet uit te gaan van een opvoedingsboek. Ik ben een moeder en geen boek.

Maar ook loop ik tegen mezelf aan en opvoeden vraagt ook zelfkennis.

Zodra jij slaapt, klim ik op een stoel, mijn handen reiken naar de bovenste plank, de plank waar mijn oude studieboeken staan, die ik al vele keren heb verhuisd. Dit wordt hun laatste verhuizing, ik blaas de dikke laag stof eraf, blader weemoedig en haastig door de boeken. Sommige neem ik op mijn schoot, ik sla bladzijde voor bladzijde om, laat mijn hand over de inhoud gaan. Nee, ik kan niet zeggen of het wat uitgemaakt heeft in mijn leven. Hoorden zij niet slechts tijdelijk bij mij? Hoorden zij niet bij de zoeker? Omdat ik mezelf wil overtuigen van het antwoord, blader ik avondenlang door de boeken, om daarna met een leeg hoofd voor me uit te staren. Ik weet het niet meer. De twijfelaar in mij heeft de regie tot ik weer op de stoel klim. Drie boeken mogen blijven en de andere breng ik midden in de nacht naar een papiercontainer. Niemand zal weten dat ik afscheid van jullie neem, niemand hoeft te weten dat ik de balans opmaak. Afscheid betekent ook ruimte scheppen voor nieuwe kennis, mijn boekenplank is leeg. Welke boeken zullen hier komen of nooit komen? Welke kennis zal ik tot me nemen en op welke wijze? Vroeger dacht ik altijd dat je alleen via boeken en een studie kon leren. En dat was ook zo, tot ik ontdekte dat er meerdere mogelijkheden zijn. Andere vragen dienen zich aan. Telkens word ik geplaagd door de vraag: waar gaat het om, in het leven?

Kumari, jouw leven is vergelijkbaar met een omgevallen boekenkast. Alle boeken liggen op de grond, alle thema’s en verhalen door elkaar. Bladzijden zijn gescheurd, woorden ontbreken. We beginnen eraan, boek voor boek, bladzijde voor bladzijde. Plank voor plank. Langzaam en volhardend zullen we zijn. We zullen blijven zoeken naar de ontbrekende woorden, de ontbrekende bladzijden die zorgen dat je verhaal witte vlekken vertoont. We zullen van jouw leven nu en het verleden een samenhangend verhaal maken. Bij het opruimen van de boeken en de boekenkast zullen we constateren dat er lege bladzijden en ontbrekende woorden zijn.

Het leed dat we tegenkomen zullen we de juiste plek geven. Wil jij jezelf kunnen zien, dan past daar geen ontkenning bij. Pas met een gelouterd verleden kun je verder in het leven. Lijden hoort bij ieders leven. Maar voor jou was het te veel. We zullen de bladzijden in de boeken die over het leed gaan niet ontkennen. We zullen onze eigen woorden moeten zoeken en niet de woorden van een ander. Over enkele jaren is de hele boekenkast opgeruimd. Steeds zullen we ons afvragen waarom we het doen. Dit proces duldt geen uitstel. We beginnen vandaag nog met het opruimen van de boekenkast.

Er komt een dag dat jij net als ik je kwaliteiten op je weg tegenkomt, langs de kant van de weg, in de berm en niet alleen op een school.

Nog lange tijd voel je je zwak, kwetsbaar en angstig. Je bent niet in staat om een begin te maken met het ‘op weg’ gaan. We nemen ons voor om muizenstapjes te zetten.

[1]Tihar – Een vijfdaags lichtjesfeest, ook wel Diwali genoemd. Koeien, honden en kraaien krijgen lekkernijen en broers ontvangen van hun zussen tika’s en bloemenkransen. De buitenkant van de huizen en hutten wordt verlicht met olielampjes om de godin van de welvaart te lokken.