James Robertson

Het testament van Gideon Mack

Uit het Engels vertaald door Regina Willemse

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke The Testament of Gideon Mack, verschenen bij Hamish Hamilton.

Oorspronkelijke tekst © James Robertson, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Regina Willemse en De Geus BV, Breda 2009.

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon.

Omslagillustratie © Ricardo Demurez/Arcangel/[image]store

isbn 978 90 445 3177 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

Toen ik een kind was, sprak ik als een kind, verstond ik als een kind, dacht ik als een kind; toch was ik in vele opzichten al de man die ik zou worden. Ik herinner me hoe koud ik was, zelfs toen al. Het is moeilijk voor te stellen nu ik verteerd word door dit droge, koortsige vuur, maar koud was ik zeker. Jarenlang had zich ijs afgezet rondom mijn hart. Dat kon toch niet anders? Daar had de pastorie in Ochtermill voor gezorgd.

In de tijd dat ik door deze wereld liep en rende, heb ik emoties eerder voorgewend dan dat ik ze voelde. Pijn, fysieke pijn, kon ik wel voelen, maar vreugde, boosheid en verdriet moest ik me verbeelden. En wat liefde betrof, daarvan wist ik niet wat het betekende. Maar ik had al vroeg geleerd mijn ware ik goed te verhullen. Voor de meeste mensen was ik gewoon Gideon Mack, een plichtsgetrouw jongetje dat opgroeide in de schaduw van zijn vader en de Kerk.

Als dat jongetje leerde ik dat ik nooit alleen was, hoe eenzelvig ik ook was. Er was altijd iemand die naast me liep. Ik kon hem niet zien, maar hij was er wel, constant aan mijn zijde. Ik wilde hem leren kennen, hem liefhebben en door hem worden liefgehad, maar hij openbaarde zich niet. Hij joeg me angst aan. Ik had niet de moed hem af te wijzen noch het vermogen hem te omarmen.

Dit is de harde les van mijn leven: liefde zit niet als een instinct van meet af aan in ons; liefde is de mens evenmin aangeboren als zonde. Net als de zonde moet ze geleerd worden.

Destijds stopte ik al die kinderlijke dingen weg en ik dacht jarenlang dat ik alles bezag met de helderheid van de rede. Ik geloofde niet in wat ik niet kon zien. Ik spotte met schimmen en geesten. Die constante metgezel was er helemaal niet: ik geloofde niet in hem en hij openbaarde zich niet aan mij. Nochtans zou ik door omstandigheden en uit eigener beweging zijn dienaar worden, een geestelijke. Hoe ironisch dit ook is, het is evenzeer vanzelfsprekend, alsof het pad al vanaf mijn geboorte voor me was uitgestippeld, en hoewel ik er enigszins van afdwaalde en hier en daar werd afgeleid of misleid, zou ik er onontkoombaar altijd weer naar terugkeren.

En al die tijd brandde dit vuur diep van binnen. Ik hield het vlammetje klein met de deur van de oven stijf dicht, omdat dat noodzakelijk leek om het leven door te komen. Ik genoot nooit van het leven zoals het was; ik wilde alleen maar steeds door naar het volgende stadium. Achteraf wilde ik dat ik iets meer de tijd genomen had, maar voor zulke gevoelens van spijt is het nu te laat. Ik was als een kind in de bioscoop, wiens belangrijkste vraag niet de film betreft, maar wat hij zal doen als de film is afgelopen; ik was de lezer die zich snel door een roman van vijfhonderd bladzijden heen werkt, niet om te zien wat erin gebeurt, maar simpelweg om het einde te bereiken. En nu ben ik bij het einde, ondanks alles, en daarvoor moet ik die andere metgezel bedanken, in wie ik ook niet geloofde, maar die me een pad door de schaduwen en daar voorbij heeft gewezen.

Ik heb al weken geen preek gehouden, toch zit ik vol teksten. Als ik een profeet ben, moet ik nog gehoord worden. Als ik Jona ben, heeft de vis mij uitgespuugd, maar gelooft niemand waar ik geweest ben, niemand, alleen degene die mij gered heeft uit de krochten van de hel. Wie ben ik? Ik ben Gideon Mack, de opportunist, charlatan, hypocriet, Gods kruiperige apologeet; de man die de Steen gezien heeft, de man die verdronk en door het water werd teruggegeven, de gekke predikant die de duivel ontmoette en het kon navertellen. En vandaar mijn derde, niet-bijbelse motto, want wat is religie anders dan een soort gekte en wat is gekte zonder een vleugje religie? Toch vind je ook rust en bescherming in religie; ze is het toevluchtsoord waar alle arme, verdwaasde zondaars uiteindelijk terecht kunnen, de deur die altijd voor ons zal opengaan als we tenminste de moed kunnen opbrengen om aan te kloppen.

Weinigen hebben het vermoed, maar vanaf mijn negende – toen ik er door misleiding bijna in slaagde mijn vader te doden – was mijn hele leven een leugen; al mijn woorden werden gesproken met gespleten tong en wat ik aan liefde gaf of voelde, kwam uit een huichelachtig hart. Toen zag ik de Steen en was niets meer hetzelfde. Dit is mijn getuigenis. Lees en geloof haar of geloof haar niet. U mag me een leugenaar vinden, een oplichter, een gek, het deert me niet. De vraag of ik rechtschapen of geestelijk gezond ben, raakt me niet meer. Ik sta aan de poorten van het rijk der wetenden en de dag dat ik er zal binnentreden is nabij.

II

Een mistige zaterdagmiddag ergens begin januari, het koude hart van de winter, de start van dit jaar van onthullingen. Ik ren over de houthakkersweg door het Keldobos, mijn aandacht afgestemd op het pure geluid van mijn ademhaling en het klappen van de zolen van mijn sportschoenen op de grond, waardoor witgemarmerde plassen barsten en ijzige modder tegen mijn schenen spettert. Ik ga van de weg af en sla een smal voetpad in, dat zich in licht stijgende lijn tussen de bomen door slingert. Na een paar honderd meter wordt het vlakker en splitst het zich in tweeën. Ik ga linksaf en bij een volgende splitsing weer linksaf. (Ik herinner me dit alles heel duidelijk, alsof ik het op film heb staan. Zoals ik hier in herinnering verzonken bij het vuur zit, heeft het eigenlijk wel iets weg van het kijken naar een film.) Inmiddels bevind ik me diep in het bos, waar weinig mensen zich wagen, maar voor me ligt een open plek, waar de hoge dennen plaatsmaken voor grote pollen stug gras en dikke, verende moskussens, die ’s zomers groen kleuren maar op deze winterse dag berijpt en bruin zijn. En daar staat hij. Rechts van het pad, midden in die ruimte: een steen die uit de mist opdoemt als een enorme tand in een mond vol rook. Abrupt en stomverbaasd blijf ik staan.

Ik herinner me dat mijn adem zich met vinnige wolkjes in het groeiende duister boorde. Het zweet begon van mijn voorhoofd te gutsen, waardoor mijn ogen gingen prikken en ik niet goed meer kon zien. Ik veegde mijn gezicht en hoofd af met de voorkant van mijn sweatshirt, ik sloot mijn ogen en probeerde me voor te stellen wat ik dacht te hebben gezien. Toen keek ik opnieuw. Hij stond er nog steeds, twintig meter van me vandaan.

Ik bleef er gespannen naar staren. (Had ik soms onbewust het gevoel dat hij hierdoor zou verdwijnen of in beweging zou komen, dat hij zou gaan praten of mij tot bezinning zou brengen? Ik heb geen idee. Misschien wist ik gewoon niet wat ik anders moest doen.) Hoe dan ook, ik bleef er heel lang naar staren en de steen bleef volstrekt onbewogen onder mijn starende blik.

Ik stapte van het pad af en knerpte over de sponzige, beijzelde grond naar de plek waar de steen stond. Hij stak een meter boven me uit, als een met korstmos begroeide maaltand, een stomp reuzenpotlood, een eenzame, versteende boomstronk. Ik weet heel weinig van stenen en destijds wist ik er nog minder van. Ik had niet met enige overtuiging kunnen zeggen wat het was, alleen dat het geen zandsteen was, de overheersende steensoort in dit gebied. (Later stelde ik aan de hand van een studieboek over geologie vast dat het waarschijnlijk metamorf gneis was.) Hij was overwegend grijs, met strepen in andere kleuren en overdekt met een soort doffe glasspikkels. Eeuwen van regen en wind hadden hem, zo leek het, op sommige plekken geslepen en op andere gerimpeld. Het leek alsof hij uit diverse lagen samengesmolten steen bestond, een gefossiliseerde ijslolly waarvan het stokje langgeleden was weggerot. Het leek alsof hij daar altijd gestaan had.

Maar toen ik twee dagen eerder voor het eerst dat jaar langs deze plek was gelopen, had hij er niet gestaan. Dat wist ik zeker. De eerste dag en de eerste keer van het jaar dat ik was gaan hardlopen. Al veertien jaar liep ik over de stille weggetjes in het landelijke gebied rond Monimaskit; ik dacht dat ik ze vrij goed kende. Het was niet een van mijn vaste routes – eigenlijk was het alsof ik die donderdag, toen ik voor het eerst in maanden weer eens gelopen had, oude vriendschapsbanden had aangehaald, wat de reden was waarom ik zo snel weer was gegaan – maar ik had de route vaak genoeg gelopen om te weten dat er voorheen geen steen had gestaan. Er had daar nooit een steen gestaan. Dat wist ik absoluut zeker.

Ik stak mijn hand uit en liet mijn vingertoppen aarzelend, alsof ik een elektrische schok verwachtte, over het koude oppervlak glijden. Daarna drukte ik er met mijn handpalm op en leunde ertegenaan zoals ik tegen de deurpost leunde als ik een warming-up deed om mijn kuitspieren te rekken. Wat verwachtte ik eigenlijk? Dat hij een beetje zou meegeven of misschien zelfs zou omvallen en tot stof vergaan?

Hij verstrakte niet eens.

III

Ik ging om de dag of om de twee dagen hardlopen. Ik liep niet in clubverband, ik trainde niet voor wedstrijden, hoewel ik wel marathons heb gelopen voor het goede doel; ik liep niet eens om in conditie te blijven, hoewel het wel dat effect had, maar omdat ik het prettig vond. Ja, hardlopen schonk mij ongekende vreugde en voldoening. Ik was daardoor minder in mezelf gekeerd. Het was bovendien een manier om mijn energie vrij te maken: alsof het vuur dat in mij woedde mijn brandstof was. Als ik vier dagen niet liep, raakte ik oververhit en gespannen en kreeg ik het gevoel dat mijn borst op het punt stond te ontploffen. Ik had het hardlopen nodig. Het was mijn manier om de hitte in mijn lijf af te voeren.

Door het hardlopen werd ik me zowel bewust van het landschap waarin ik woonde als van mijn fysieke identiteit. Als ik aan het begin van mijn tocht door de straten van Monimaskit rende, kon ik de afkeuring van sommige van mijn gemeenteleden in mijn nek voelen prikken; er was iets ‘onbetamelijks’ aan een zwetende dominee in korte broek. Maar als ik de stad eenmaal uit was, liet ik dat allemaal achter me. Ik vermeed drukke hoofdwegen en rende over smalle, verlaten B-wegen, boerenweggetjes, paden die me door het bos, langs akkers en over beken voerden. Ik rende langs het strand, ik rende door het lage heuvelland, ik rende langs de op zand en kiezel beukende golven van de zee en ik rende langs de Keldovliet, die zich ver beneden mij bulderend door de Zwarte Muil stortte op weg naar diezelfde zee. Ik hield van dat beeld van mezelf, rennend in de schaduw van bomen, met de heuvels op de achtergrond en de echo’s van fluitende vogels en loeiende koeien om me heen. Was dit ijdelheid? Ik kon een paar uur achter elkaar hardlopen als ik wilde, bijna zonder te stoppen bij hekken of tourniquets, en was me bewust van de verschillende geluiden die mijn sportschoenen maakten als ik tegen een heuvel op of van een heuvel af liep, of als ik van een verharde weg overging op een zacht pad of gras. Ik rende meestal laat in de middag, de stille tijd tussen de afspraken overdag en de huisbezoeken en vergaderingen ’s avonds, en ik kwam zelden iemand tegen. Een vrouw die haar hond uitliet misschien, of een paar jongens op de fiets. Soms herkende de vrouw me en zei ze gedag. Soms herkende ze me maar deed ze alsof ze me niet herkende, in verlegenheid gebracht door de knieën van de dominee. Als de jongens al enig idee hadden wie ik was, lieten ze dat nooit merken.

Ik hield van dat moment van de dag in alle seizoenen en alle weersomstandigheden, de lichte, warme stilte van de zomer en de donkere, wispelturige mistroostigheid van de winter. Ik hield ervan om zichzelf, maar het hardlopen maakte het nog specialer. Met hardlopen maakte ik mijn hoofd leeg, zodat ik het werk, de Kerk en de wereld even kon loslaten. Netelige kwesties en onaangename individuen werden op afstand gehouden door de kracht van mijn energie, zodat hun schimmen oplosten in het bos. In Israël bliezen jonge fanatici met explosieven op hun lijf gebonden zichzelf en bussen vol gehate vreemdelingen op; iedere vijf minuten werd er in het Amazonewoud een insectensoort vernietigd; in Afrika werden met bloedig geweld militaire staatsgrepen gepleegd; in China werden dammen gebouwd die tienduizenden mensen dakloos maakten, maar in het Keldobos was Gideon Mack aan het hardlopen, alleen en onaantastbaar en zonder priesterboord om. Soms bleef er een regel van een liedje of een kerkgezang in mijn hoofd hangen en liep ik op dat ritme, half ervan genietend, half erdoor geërgerd. Uitdrukkingen uit de Heilige Schrift, die door de herhaling vreemd en mantra-achtig klonken: nec tamen consumebatur[1], de Here is met u, gij machtige, heldhaftige man; Mene, mene, tekel upharsin. Soms hoorde ik er mijn eigen stem in, stukjes uit gedichten die ik gelezen had, dingen waarvan ik wilde dat ik ze op het juiste moment had gezegd, heroïsche, ware woorden die ik in de toekomst misschien zou spreken, niets wat in de verste verte te maken had met wat ik in werkelijkheid zou zeggen, naar later bleek. Soms zag ik mezelf zoals nu, als in een film, rennend door plassen op een soundtrack van Vangelis: als ik ren, voel ik Gods voldoening. Nee, dat was iemand anders: Eric Liddell, de Vliegende Schot, een missionaris, een soort heilige. De eenzaamheid van de langeafstandsloper: dergelijke flarden van zinnen kwamen bij me op en stuiterden door mijn hoofd terwijl ik rende; nee, dat was ook weer iemand anders, een jongen uit een jeugdgevangenis, een fictieve persoon. Ik zat ergens daartussenin, ontsnapt aan de hypocrisie van mijn beroep, een loslopende dominee, een noch geheel tot de werkelijkheid noch geheel tot de verbeelding behorend schepsel dat door een oeroud landschap rende. Ja, toen al vermoedde ik wat ik nu zeker weet: dat het leven zelf niet geheel tot de werkelijkheid behoort. Bestaan is één ding, leven iets heel anders: dat is het spook dat rondwaart in het bestaan, de geest die het bestaan bezielt. Hardlopen, hetzij in de regen, hetzij in de zon, voelde als leven.

Het Keldobos ligt tussen de nieuwe of hoge weg, de afslag van de vierbaansweg van Dundee naar Aberdeen, die vanuit het westen naar Monimaskit loopt, en de oude of lage weg, die langs de kust het stadje in meandert. Aan de andere kant van de vierbaansweg loopt het land steil omhoog en vormt een soort stenen bolwerk, waar het water van de Keldovliet door de kloof van de Zwarte Muil geperst wordt, en heel in de verte, achter dat bolwerk, is het donkere silhouet van de Grampian Mountains zichtbaar. Tegen de tijd dat de Keldovliet uit de Zwarte Muil tevoorschijn komt en onder de vierbaansweg door stroomt, is alle spanning eruit geperst; de oevers worden breder en de laatste kilometers naar zee kabbelt hij kalm en keurig langs de hoge weg. Aan de rand van het stadje ligt een oude voetbrug over de rivier. Als je die oversteekt, kom je op een pad dat zich eerst tussen verspreid staande essen door slingert en dan afdaalt naar de dennen van het Keldobos. Het komt samen met de houthakkersweg, die uiteindelijk naar een smal weggetje leidt, waaraan slechts enkele huizen staan. Dit is de lage weg naar Monimaskit en een van die huizen is van John en Elsie Moffat en hun twee dochtertjes, Katie en Claire. Soms waren ze in de tuin, dan zwaaide ik naar hen en riep hallo als ik langsrende op weg terug naar de stad.

Ik schrijf over minder dan een jaar geleden, maar het lijkt tientallen jaren terug sinds ik in dat bos naar een steen stond te staren die daar niet hoorde. Het enige woord dat bij me opkwam, dat vertolkte wat ik voelde, was ‘verdomme’. Terwijl ik naar adem stond te happen en langzaam tot rust kwam, begon ik het te zeggen: ‘Verdomme. Verdomme. Verdomme.’ De lucht die ik inademde en vervolgens uitstootte, was heel even nog van mij, maar loste uiteindelijk op in de atmosfeer. Ik stond voor een stenen zuil die niet bestond. ‘Wat is hier aan de hand, verdomme?’ zei ik hardop. Een dominee die dat woord in de mond neemt, zou provocerend of gevaarlijk gevonden kunnen worden, maar mijn stem klonk kleintjes en eenzaam in de stilte, als gejammer in de wildernis. Als God er was, was hij of doof of het kon hem niet schelen; hij sloeg me in ieder geval niet neer. Ik dacht aan Peter Macmurray, een van mijn ouderlingen, die, als hij mijn vloek gehoord zou hebben, zeker verwacht zou hebben dat God me vol op de korrel nam. Maar er gebeurde niets.

De steen was in ieder geval niet beledigd. Hij bleef gewoon staan, hij ging niet weg. Hij gaf geen moer om mij, geen ruk. Ik begon te rillen. Pas op dat je niet afkoelt, zei ik bij mezelf, maar ik had het niet koud. Ik liep achteruit weg. De steen bleef. Hij maakte een afkeurende indruk, alsof hij wist wie ik was. Het beviel me niets, ik voelde een vreemde paniek opkomen. Ik keerde terug naar het pad en begon weer te rennen.

De hele weg terug naar huis lukte het me niet de gedachte aan de steen van me af te zetten. Hij had iets wreeds en buitenaards over zich. Ik gluurde zelfs een paar keer over mijn schouder om te zien of hij me volgde. Ik herinnerde me een van de weinige kinderboeken die mijn ouders in huis gehad hadden – ons huis – het boek waaruit mijn moeder me weleens voorlas, totdat ik haar door zelf te leren lezen verloste van die vermoeiende taak. Het ging over een klein Nederlands meisje dat niet naar de kerk wilde en net zolang door de grote kerkklok achtervolgd werd tot ze op andere gedachten kwam. Een fascinerend, eng verhaaltje voor het slapengaan. Ik vond het prachtig en vreselijk tegelijk. De steen leek in sommige opzichten op die klok. Hij stond rechtop, vast en stevig in de grond, maar misschien kon hij zich desondanks verplaatsen.

Hoe was hij daar anders gekomen? Misschien flikten mijn hersenen me een kunstje en stond hij daar helemaal niet. Als het niet al bijna donker was geweest, zou ik me omgedraaid hebben en terug zijn gerend om te zien of ik me vergist had. Ik merkte dat ik op de maat van mijn uitademing steeds ‘steen, steen, steen’ zei. Mijn petekind, Katie, de vierjarige dochter van John en Elsie, had een beer die Beer heette en een denkbeeldige vriend die Vriend heette. De steen kreeg een hoofdletter S in mijn gedachten. De steen werd de Steen.

[1] Exodus 3:2, uit de Latijnse vertaling van een Hebreeuwse bijbelvertaling: ‘maar niet verteerde’. Deze woorden, nec tamen consumebatur, staan in het wapen boven de gemeenschapszaal van de Generale Synode van de Schotse Kerk in Edinburgh. Bij de uittocht uit Egypte zag Mozes het braambos branden zonder dat het door het vuur werd verteerd.

IV

Het is begin december als ik dit schrijf. De herfst is lang en zacht geweest, maar nu komen de eerste pijlen van de winter. Vanmiddag viel er een sneeuwbuitje, dat snel over Monimaskit trok, alsof het het stadje maar niks vond en haast had om weer weg te komen. Ik was even naar buiten gegaan om een frisse neus te halen en kreeg halverwege Baxter Loan de bui op mijn kop, of liever gezegd recht van voren. Binnen een paar tellen waren de vlokken in mijn opstaande kraag en alle openingen van mijn jas gekropen als een zwerm ijskoude muggen. Het was echter merkwaardig dat de hele tien minuten dat dit sneeuwstormpje duurde de zon bleef schijnen. Het beeld van zonnestralen die schuin door sneeuwvlokken vallen, is een zeldzaam genoegen: het voelt alsof de jaargetijden tikkertje spelen of willen laten zien hoe slim en tegendraads ze kunnen zijn. Ik liep over het kerkhof naar huis en wilde dat ik nog een van Catherine Craigies vliegers had om op te laten tussen de zonnestralen en de sneeuwvlokken. Dus toen er twee jongens achter een grafsteen vandaan sprongen en ‘Gekke Mack de dominee’ riepen, was ik eerder geneigd te lachen dan boos te worden, en toen ze twee hopeloze pogingen deden om sneeuwballen te gooien van de sneeuw die ze van de steen hadden geschraapt en daardoor zelf onder de poedersneeuw kwamen te zitten, begon ik daadwerkelijk te lachen – luid en lang genoeg om een tikje verward te klinken misschien – waarna de jongens er als hazen vandoor gingen. Het was een venijnige wind die de sneeuw aanvoerde, maar toen ik terug hinkte naar de pastorie voelde ik me beter dan ik me in weken had gevoeld.

En zo voel ik me nog steeds. Ik heb weer energie, ben geestelijk actief, opgewekt en er is een zware last van doem en plichtsgevoel van me af gevallen. Dit karwei, het ordenen en opschrijven van mijn gedachten, doet me goed. Het brengt me steeds dichter bij een afronding.

Ik heb door de jaren heen vele bijnamen gekregen – Mack de Smeerlap, Marathon Mack, Mack de Mysticus – dus om Gekke Mack genoemd te worden door twee jochies, die in ieder geval het fatsoen hebben om het niet achter mijn rug te gniffelen, is geen diepe belediging. Ik kan het hun trouwens nauwelijks kwalijk nemen, want in de stad lijkt algemeen de opvatting te heersen dat de Eerwaarde Gideon Mack ze niet allemaal meer op een rijtje heeft.

Ben ik gek? Och, ik praat hardop als ik alleen ben, maar welke dominee doet dat niet? Sommigen praten met God, of God nou wel of niet luistert of überhaupt bestaat. Anderen repeteren hun preek of oefenen de vriendelijke woorden die ze getroffen gezinnen willen bieden of de raad die ze willen meegeven aan stellen die op het punt staan te gaan trouwen. Ik erken de mogelijkheid dat ik gek ben – niemand zal daar langer en dieper over hebben nagedacht dan ikzelf – maar tegelijkertijd vind ik, zoals ik al eerder gezegd heb, dat er op zijn minst een beetje gekte in ons allemaal zit. En kan ik wel echt gek zijn als ik begrijp wat ik zeg en me bewust ben van mijn onzekerheid hieromtrent? Leest dit als gekte? Het vóélt niet gek. Maar ja, hoe vóélt gekte?

Als ik simpelweg als excentriek beschouwd kon worden, zou de classis – die nog steeds overweegt een tuchtprocedure tegen me te beginnen vanwege mijn fouten – misschien een manier kunnen vinden om mijn gedrag te verklaren. Er bestaat veel excentriciteit binnen de Kerk, ze wordt tot op zekere hoogte zelfs aangemoedigd. Een excentriekeling staat gelijk aan een zonderling en ieder instituut heeft behoefte aan zonderlingen. Als er veel zonderlingen op de preekstoel staan, is er een grotere kans dat de mensen naar de kerk komen – al was het alleen maar om te worden vermaakt – dan wanneer er onbeduidende betweters en zuurpruimen op staan. Ik ken een dominee die zijn dagen slijt met pogingen mensen ervan te overtuigen dat Jezus, zoals in de hymne van Blake, in zijn jonge jaren met Jozef van Arimathea naar Engeland kwam om kennis te nemen van de geheime leer van de druïden. Een andere speelt doedelzak bij de huwelijksplechtigheden die hij leidt. Weer een andere speelt iedere vrijdagavond saxofoon in een jazzcombo in een club in Glasgow. Dan heb je nog Lorna Sprott, die, zoals de schaapherders vroeger hun collies meebrachten, haar labrador meebrengt naar de kerk en het dier op een kussen naast de preekstoel laat slapen. Niemand heeft serieuze bezwaren tegen dit soort praktijken, integendeel; ze voegen een vleugje couleur locale toe, waardoor op zondag misschien wat meer mensen verleid zullen worden om naar de kerk te gaan. Maar er komt een punt waarop excentriciteit in gekte omslaat en daar trekt de Kerk een grens.

In zekere zin zou het iedereen het beste uitkomen als ik echt gek was. Dat ik in mezelf praat, is onbelangrijk. En de vraag of de Steen in het Keldobos nou wel of niet bestaat uiteindelijk ook. Ook de laatste begrafenisceremonie die ik leidde, had men als excentriciteit kunnen afdoen: onze Kerk kent geen sacrament dat verbonden is met de dood en nergens is bepaald dat begrafenissen volgens een vast patroon moeten verlopen. Zelfs sommige dingen die ik bij die gelegenheid gezegd heb, hadden toegeschreven kunnen worden aan mijn waterige beproeving van kort daarvoor. Maar wat het leven voor iedereen moeilijk maakt, is dat ik de duivel heb ontmoet.

O tempora! O mores! O, lieve hemel! In de zeventiende eeuw werd een dominee die beweerde Satan in levenden lijve te hebben gezien en gesproken niet alleen geloofd, maar ook als held binnengehaald, mits hij een goed verhaal over zijn eigen gedrag ophing. In de eenentwintigste eeuw is zo’n dominee simpelweg een schande. Ik ben niet het gezicht dat de Kerk aan de moderne wereld wenst te tonen. De enige aanvaardbare manier om hiermee om te gaan, is dus mij krankzinnig te verklaren.

Er zijn talloze brieven heen en weer gevlogen tussen Monimaskit, de classis en George Street 121 en de telefoonlijnen stonden bol van de gesprekken, faxen en e-mails met het probleem Gideon Mack als onderwerp.[2] Ik stel me een dossier voor ergens in de krochten van die enorme papierwinkel op ‘1-2-1’; ik stel me voor dat het dossier een la in een dossierkast wordt, dat de kast verplaatst wordt naar een grotere kamer diep in het labyrint, waar de officialen van de Kerk rondzoemen als werkbijen en aan de hand van de verslagen van de classis mijn gekte in kaart brengen. Maar kan een hele kerk vandaag de dag een enkele man waanzinnig verklaren? Kan een man vandaag de dag de duivel ontmoeten? Ik kan u verzekeren dat het antwoord op beide vragen ja is.

Omdat de Kerk zich laat voorstaan op haar democratische gehalte zou ik, als ik door de classis krankzinnig bevonden zou worden, het recht hebben bezwaar te maken bij de Generale Synode en de zaak te rekken door een beroep te doen op de expertise van doctoren, psychologen en theologen. Maar wat voor zin zou dat hebben? Welk nut zou daarmee gediend zijn? Het blije besluit waartoe ik gekomen ben, is dat ik me in het geheel niet met de procedure zal bemoeien. Ik zal er niet bij zijn, ik zal er in het geheel niet zijn. Dan kunnen ze me noch slecht noch gek vinden, alleen afwezig, voorgoed afwezig – ondergedoken, afgetreden, verdwenen, gekidnapt! – en de zaak zal worden gesloten. Maar niet helemaal, want ik zal eerst mijn zegje doen; vandaar deze pen en dit papier.

Het is natuurlijk onzin om mezelf uniek te vinden; alsof een Schotse predikant nooit eerder werd bezocht door twijfels, angsten en geloofsverzaking. Wat is de geschiedenis van het christendom in dit donkere landje anders dan een geschiedenis van twijfels en angsten, het grijpen naar duistere bespiegelingen vanuit harde steen en nat veen. Jazeker, sommigen kwamen bebloed en zegevierend boven, met hun vuisten vol vaste overtuigingen, maar het is een misvatting om naar ons duistere verleden te kijken en slechts onwrikbare rijen Covenanters en John Knoxes stuurs te zien terugkijken.[3] Zelfs toen had men al heel wat weifelaars en wankelaars in de gelederen. Zou ik, als ik in die woelige tijden had geleefd, een van hen of een van de zeloten zijn geweest? Ik weet het niet. Ik weet alleen dat ik in dit leven achter een masker heb geleefd en mijn vermomming steeds heb aangepast aan de omstandigheden. Bijna veertig jaar lang heb ik de wereld in de waan gelaten dat ik in God geloofde terwijl ik dat niet deed.

Ik zit in mijn studeerkamer met de gordijnen open en de nacht kijkt door het raam hoe ik zit te werken. Ergens daarbuiten hebben de vossen holen en de vogels hun nesten, maar de domineeszoon heeft geen plekje om het moede hoofd te ruste te leggen. Grapje. Natuurlijk heb ik dat. Boven staat een tweepersoonsbed, in de drie overige slaapkamers, die kinderslaapkamers hadden kunnen zijn, staan bedden en hier in de studeerkamer heb ik een comfortabele leunstoel met een hoge rugleuning, die heel geschikt is om in te schrijven en te doezelen, doezelen en schrijven. Hierin breng ik nu vrijwel al mijn tijd door. Het haardvuur, dat ik na mijn wandeling heb aangestoken, brandt mooi gelijkmatig en is behaaglijk. Maar ik ben rusteloos. Daarbuiten bij de vossen en de vogels is iemand op wie ik wacht. Ik verlang ernaar hem te zien, maar ik weet dat hij niet zal komen voordat ik klaar ben met schrijven. En dus schrijf ik. Het is de inleiding tot onze laatste, stille reis naar wijsheid. Daar verlang ik naar: complete stilte.

Zonet voelde ik een trilling in mijn linkerarm. Ze was amper te voelen. Een kleine onderhuidse rimpeling die als een echo, een oude herinnering, door mijn arm trok. De arm is al wekenlang rustig, ik heb er sinds mijn val geen last meer van gehad. Maar de trilling herinnerde me – alsof het nodig is me eraan te herinneren – aan een hand die naar me werd uitgestoken en me uit ijskoud water trok. O, die hand! Maar het was alsof de arm het zich herinnerde, niet ikzelf. Ik wachtte of er nog meer trillingen zouden volgen, maar die kwamen niet. De arm is net een slapend dier, gescheiden van en anders dan de rest van mij. Mijn rechterbeen ook: het is niet meer echt van mij. Ik vertrouw geen van beide ledematen meer helemaal, maar ik heb mijn pen opgenomen met de hand van mijn linkerarm en hij schrijft weer.

Ik heb een paar avonden achter elkaar voor het flikkerende scherm van de computer in de pastorie gezeten en gezocht naar een punt om te beginnen. Maar de computer werkte niet mee en ik besefte dat ik die toch ook zou moeten achterlaten als ik hier zou vertrekken. Een floppydisk is te kwetsbaar om alles op te bewaren wat ik te zeggen heb; ik geef de voorkeur aan de pen. Het glijden en vloeien van pen en inkt over het papier heeft iets elementairs. Ook kan er dan later geen discussie ontstaan over de vraag of deze getuigenis, die in mijn handschrift is geschreven, wel van mij is. Dus hier zit ik nu uiteindelijk, met een plank over de armleuningen van mijn stoel, mijn mooie vulpen, een pak blanco papier, een fles Dalwhinnie en een klein glaasje naast me. Hier zit ik, dat wil zeggen, voorlopig, zolang het duurt om mijn verhaal te doen.

Er was eigenlijk maar één punt om te beginnen en dat was de Steen. Maar mijn hoofd was vol van mijn vader en mijn moeder, mijn jeugd en studietijd, mijn huwelijk van elf jaar en de bijna vijftien jaar dat ik hier dominee ben geweest. Daarom moet ik nu teruggaan, terug naar die andere pastorie, in Ochtermill, waar ik me voor het eerst bewust werd van de wereld en van dat lege vat waartoe mijn geest, net als de geest van de lamp, veroordeeld was, het lege vat dat de naam Gideon Mack droeg.

[2]121 George Street, Edinburgh: het adres van de Generale Synode, het administratieve hoofdkantoor van de Schotse Kerk, ‘de vergaarbak van een duistere bureaucratie’ volgens een verslaggever. – P.W.

[3] Covenanter: aanhanger van het National Covenant of the Solemn League and Covenant; (1643), overeenkomst tussen de Engelsen en de Schotten, waarbij de Schotten overeenkwamen het Engelse parlement te steunen in hun geschillen met de koningsgezinden en beide landen zich verbonden te werken aan een burgerlijke en religieuze unie van Engeland, Schotland en Ierland onder een presbyteriaans-parlementair systeem. (Noot van de vertaler.)

V

Ik werd geboren op 17 maart, Saint Patrick’s Day 1958, dus toen ik voor het eerst op de Steen stuitte, was ik vierenveertig, bijna vijfenveertig. Mijn vader, de eerwaarde James Mack, had die leeftijd toen ik geboren werd. Mijn moeder, Agnes Campbell, was zes jaar jonger – een leeftijd waarop veel moeders hun kroost uit huis zien gaan – toen ze mij, haar enig kind, ter wereld bracht. Ik werd dus grootgebracht door ouders die oud genoeg waren om mijn grootouders te kunnen zijn.

Van mijn echte grootouders waren er al drie dood toen ik geboren werd: mijn vaders vader was omgekomen in de Eerste Wereldoorlog, mijn moeders vader geveld tijdens de griepgolf die daarna de wereld overspoelde en mijn vaders moeder viel in de barre winter van 1947 ten prooi aan longontsteking. De vierde, mijn oma van moederskant, stierf toen ik drie was, zodat ik slechts een heel vage herinnering heb aan een kleine, stille gestalte, die van top tot teen in het zwart gekleed was. Ik kan me niet herinneren dat ze ooit onaardig tegen me is geweest, maar op de een of andere manier drong die gestalte, waarvan een soort dreiging uitging, mijn vroegste dromen binnen, en een tijdlang werd ik gillend wakker als ze zich vanuit de schaduwen van mijn geest manifesteerde. Mijn moeder kwam dan in een geelbruine peignoir mijn kamer binnen en kalmeerde me. Ze was geen troosteres van nature; ze was zelf te nerveus en bedeesd van karakter om nare dromen voorgoed te verjagen, maar ze deed haar best. Een van mijn vroegste herinneringen: mijn moeder die me aan haar magere borst drukt, haar schamele warmte door de bruine wol heen. ‘Probeer nu maar te slapen, Gideon’, zei ze dan. ‘Straks wordt je vader nog wakker.’ Ze kwam oorspronkelijk uit Argyll en sprak onberispelijk Engels met een licht West Highland-accent. Zo bleven we lange minuten in het donker zitten, aan elkaar vastgeklemd in een soort samenzwering tegen hem, tot de slaap me weer overmande.

Later, toen ik een jaar of zeven, acht was, maakte ik een fase van slaapwandelen door. Dan werd ik wakker en stond ik tot mijn verbazing op de trap of in de keuken, met mijn blote voeten op het koude zeil. Ik raakte daarbij nooit in paniek. Misschien werd ik maar half wakker, al herinner ik me het gevoel nu nog. Ik draaide me gewoon om en ging terug naar bed. Maar als het gebeurde, was mijn moeder altijd in de buurt, als een spook dat me in de gaten hield. Dat joeg me evenmin angst aan; het was alsof ik verwachtte haar te zien. Althans, in mijn herinnering, maar was ze er echt altijd of is dat maar één keer gebeurd? Ik zal nooit weten of ze instinctief wakker werd en mij volgde om ervoor te zorgen dat ik me niet bezeerde of dat zij zelf ook ’s nachts door het huis dwaalde en wij elkaar toevallig tegenkwamen. Hoe het ook zij, ook hierin waren wij samenzweerders tegen de slapende dominee.

James Mack, mijn vader, was de zoon van een bakker uit Lanarkshire. Hij was vijf toen zijn vader de dood vond in Passchendaele. Zijn moeder verhuisde naar Glasgow, waar ze een andere bakker ontmoette en huwde, een oudere man die bijna onmiddellijk doodging en haar als dubbele weduwe, maar in redelijk goeden doen achterliet. Er was genoeg geld om mijn vader, een goede leerling, naar de universiteit te sturen. Hij was altijd serieus, zwaarmoedig en gelovig geweest; het lag voor de hand en het stemde zijn moeder zeer tevreden dat hij voor de Kerk ging studeren. In de jaren dertig van de vorige eeuw, voor velen een tijd van vreselijke ontberingen, was hij eerst pastoraal werker en later dominee in enkele van de armste delen van de stad. Dit bereidde hem voor op wat daarna kwam, heeft hij me ooit verteld. Toen in 1939 de oorlog uitbrak, legde hij zijn ambt neer en werd aalmoezenier in het leger. Ook al ging hij niet vechten, zei hij, hij was het zijn vader verschuldigd op zijn minst een idee te krijgen van hoe het was om soldaat te zijn. Hij nam deel aan de invasie van Normandië in 1944 en trok met de geallieerde troepen helemaal op naar Duitsland. Je zou kunnen denken dat deze ervaring bij hem een afkeer van Duitsers had opgewekt, maar dat was niet zo. Hij was wel wantrouwig jegens hen, maar dat was hij jegens iedereen. ‘Wij’, zei hij (met wie hij, denk ik, met name de Schotten van het Laagland bedoelde en het Britse volk in het algemeen) ‘zijn in wezen allen Duitsers.’ De mensen aan wie hij echt een hekel had vanwege hun vrijpostigheid, die hij als arrogantie beschouwde, en hun lijzige luchthartigheid, die hij als domheid beschouwde, waren de Amerikanen. Ik denk dat hij de absolute macht van de Amerikaanse strijdkrachten weerzinwekkend vond. Hij wist dat ze nodig waren om Hitler te verslaan, maar iets in hen ergerde hem mateloos.

Hij praatte niet veel over de oorlog, maar toch moet die invloed op hem gehad hebben. Dat kan bijna niet anders. Hij had, neem ik aan, de hoofden en handen vastgehouden van talloze gewonde en stervende mannen, gebeden uitgesproken over honderden bebloede, uiteengerukte en verbrande lijken, en duizenden verwoeste huizen, uitgemergelde lichamen en geteisterde gezichten gezien. Ik stel me voor hoe hij door het verwoeste landschap en de in puin geschoten dorpen naar het oosten marcheerde, hoe hij verbijsterd naar de eindeloze kilometers door de mens aangerichte destructie staarde en zich afvroeg wat het allemaal betekende, welk doel een dergelijke bloederige chaos diende, welk plan of grootse opzet een dergelijke vernietiging vereiste. Niets helpt het menselijk geloof in God sneller om zeep dan oorlog. Maar mijn vader richtte zijn blik omhoog, weg van de slachting, en God was er, sterker dan ooit.

Ik heb hem altijd benijd om deze vastberaden vroomheid. Wat moet het uitzicht helder zijn vanaf die hoge post. Voor hem was er zonder God niets anders dan slachting. Het was niet zo dat God afwezig was of verantwoordelijk voor de rotzooi die de mens had gemaakt; voor mijn vader was God de enige redding uit de rotzooi.

In 1946 keerde hij terug naar Glasgow en in 1947, het jaar waarin zijn moeder stierf, werd hij beroepen tot het ambt in Stirlingshire in de gemeente Ochtermill. Daar ontmoette hij Agnes Campbell.

Agnes’ grootouders hadden alleen maar Gaelisch gesproken en zij had nog steeds van die typische Hooglandse trekjes, die het geduld van de Laaglanders, zelfs zij die ze leuk vonden, altijd op de proef stellen. Ze was het enige kind van een weduwe in zijn gemeente, de vrouw in het zwart uit mijn kinderdromen. Het schijnt dat mevrouw Campbell haar dochter altijd met het theeservies liet opdraven als James Mack op visite kwam en dat ze haar iedere zondag aan de deur van de kerk en op iedere andere religieuze of gezellige bijeenkomst presenteerde met iets van een smeekbede in haar ogen. In 1957, toen mijn vader Agnes tien jaar kende maar haar nooit langer dan drie minuten alleen gesproken had, vroeg hij haar ten huwelijk. Niet dat hij bezweek onder mevrouw Campbells constante druk, verre van dat. Ik denk dat hij zich daar niet eens bewust van was, al moet iets hem ertoe bewogen hebben steeds weer op visite te gaan. Hij vroeg Agnes op een avond bij het tuinhekje en volgens mijn moeder leek hij nog verbaasder dan zij dat hij het uiteindelijk had gedaan; bijna alsof hij opeens had bedacht dat trouwen iets was wat hij geacht werd te doen. Hij werd al een dagje ouder en dan kon hij net zo goed Agnes kiezen als iemand anders om de huishoudster te vervangen. Mevrouw Campbell was verrukt en ze toonde dat door uit haar gebruikelijke zwart te breken en een kakelbonte bloemetjesjurk aan te trekken voor de bruiloft. Afgezien van haar kleding was het een heel bescheiden aangelegenheid, geleid door een oude dominee van een naburige gemeente, bijgewoond door twaalf gasten en gevolgd door een warme maaltijd met thee in het Ochtermill Hotel en een weekend in Crieff bij wijze van huwelijksreis. Het jaar erop werd ik geboren, tot nog grotere verrukking van mevrouw Campbell: haar kleinzoon, een domineeszoon! Nu ze alles had bereikt waarop ze had durven hopen, begon een drie jaar durende periode van verval, aan het eind waarvan ze de geest gaf.

‘Domineeszoon’. Het woord roept een hele serie stereotypen op, alle even dicht bij als ver bezijden de waarheid, zoals voor alle stereotypen geldt. Je zou een heel leger domineeszoons kunnen opstellen, die iedereen met een beetje fantasie van iets zouden kunnen vervullen, al was het misschien geen doodsangst: onder hen Gordon Brown, David Steel, John Reith, John Buchan, John Logie Baird en William Kidd. Ik vraag me af welke aspecten van een dergelijke opvoeding er gezamenlijk toe hebben bijgedragen een Lord Reith of een kapitein Kidd, een minister van Financiën Brown of een gouverneur-generaal Buchan voort te brengen. Maar goed, stereotiep of niet, dit waren enkele van de kenmerken van de pastorie in Ochtermill die mijn vroegste jeugd hebben bepaald.

Het huis: groot, stevig gebouwd van steen, koud, de ogen zwaar geloken met brokaten gordijnen, de mond altijd netjes stijfdicht; ramen die in de lentewind trilden in hun sponningen en waar op winterochtenden een dikke laag rijp op zat; muren zonder schilderijen, foto’s of andere decoraties; het houtwerk strak in de donkere verf, groen aan de buitenkant en bruin aan de binnenkant; zeil in de gang, plavuizen in het portaal achter; dunne vloerkleden die op een halve meter van de plinten in de ontvangstkamers ophielden; versleten kleedjes in de slaapkamers, eilanden van relatieve warmte op het zeil; een huis dat dringend toe was aan nieuwe bedrading, tegen een geschatte prijs die de kerkeraad zo angstaanjagend hoog vond dat wij, lang nadat ze uit alle andere huizen verdwenen waren, nog steeds bruine bakelieten stekkers met ronde pennen en lampen met gevlochten elektriciteitskabels gebruikten; een huis zonder centrale verwarming of enige andere luxe, slechts uitgerust met het hoogstnodige; met een stille, strenge en ingetogen sfeer, als van een huishouden dat anderen tot voorbeeld moest zijn … maar daarin niet slaagde, aangezien er zelden of nooit bezoekers kwamen.

De studeerkamer van de dominee: een kamer met een kolenkachel die nooit voor november of na maart werd aangestoken en tussen deze maanden alleen in extremis; boeken langs alle muren, Hebreeuwse, Griekse en Latijnse teksten, theologische pillen van grote waarde en saaiheid, woordenboeken, encyclopedieën, geschiedenisboeken, traktaten, biografieën van allang overleden helden van de Kerk. Niets wat in de buurt kwam van een roman, hooguit een serie Waverley-romans, en daarvan waren de bladzijden nog niet eens losgesneden (tot ik ze ontdekte toen ik negen of tien was); een enorm bureau van donker gebeitst eiken met laden vol brieven en andere zaken van de Kerk, met een leren draaistoel; een leren leunstoel bij het raam, waar mijn vader zat als hij nadacht, met uitzicht op de moestuin waarin mijn moeder zonder veel succes zacht fruit, aardappelen, kool, wortelen en uien teelde, een kamer waarin over een periode van twintig en nog wat jaar niets veranderde en niets bewoog, alleen de boeken die van de planken werden gepakt en teruggezet.

(Die Waverley-romans waren een huwelijkscadeau van mijn moeders moeder, die ze zelf gekregen had in 1914, toen ze trouwde, een tijd waarin deze romanserie van Sir Walter Scott als een veilig en verstandig cadeau beschouwd werd, iets wat ieder fatsoenlijk echtpaar rustig in de woonkamer kon zetten, of ze ze nou lazen of niet. Dat was het punt met Scott: je hoefde hem niet te lezen, alleen maar op de achtergrond te hebben staan, samen met één of twee smaakvolle reproducties van een Schots berglandschap, en niets schetst het antieke karakter van de pastorie in Ochtermill beter dan het feit dat de enige romans die mijn ouders bezaten romans waren die ze nooit hadden opengeslagen en die de rest van de wereld al meer dan dertig jaar geleden voorgoed had dichtgeslagen.)

De dominee: ernstig, grimmig, niet snel kwaad, maar angstaanjagend indien getergd, emoties zichtbaar door een licht kleuren van de normaliter grijze konen; gevoel voor humor niet geheel afwezig, maar zo droog dat je er de kachel mee kon aanmaken; degene die de wet stelde, die voor en na de maaltijd het gebed uitsprak, die de goede manieren erin stampte, die toezag op netheid en vlijt; een man die in mijn kinderogen zo zeer naar het beeld van God was geschapen dat God, als hij naar hem keek, heel even het idee zou kunnen krijgen dat hij voor de spiegel stond.

De vrouw van de dominee: plichtsgetrouw, bedeesd, voorbestemd om altijd beige en bruin te dragen of ingetogen blauw, onopvallende bloezen, vormeloze rokken tot ver over de knie, en geen make-up; een tobber, schriel als een vogel, van nature schuldbewust en weggekropen in haar schulp; gevoel voor humor verbrijzeld als een krijtje onder de hak van de schoolmeester.

En de zoon: een slungel, nerveus, goed in huiswerk, onhandig en onbeholpen in sport en spel, met uitzondering van de veldloop; goed getraind in het wegrennen voor heibel op het schoolplein of op straat; weinig vrienden, die bovendien op afstand werden gehouden door het feit dat hij ‘van de pastorie’ was; wel gevoel voor humor, maar onderdrukt, wachtend op het juiste moment; een eenzame jongen die zijn opstandigheid bewaarde tot zijn ouders er het minst last van zouden hebben, na hun dood waarschijnlijk.

Ik was zo alleen dat het me verbaast dat ík nooit een denkbeeldige vriend heb gehad, zoals Katies Vriend, maar ik kan het me niet herinneren. Ik had natuurlijk Jezus aan mijn zijde, maar hem beschouwde ik niet als vriend. ‘Welk een vriend hebben wij in Jezus’, luidt de hymne, maar ik vond de melodie te zoet en de woorden enigszins dreigend.

Liefde en angst: die liggen niet zo ver uit elkaar. Toen ik een jaar of negen was, stak mijn vader voor de jongste kinderen van zijn gemeente eens de gebruikelijke korte preek af, voordat ze naar zondagsschool gingen. Andere negenjarigen glipten op dat kritieke moment weg, maar ik werd geacht te blijven. Hij sprak over Gods oneindige wijsheid, dat hij wist wat het beste was voor ons allemaal. ‘Hij is onze vader,’ zei mijn vader, ‘en omdat hij onze vader is, bekommert hij zich om ons, ook al maken we hem soms boos door de domme dingen die we doen. Wordt jullie eigen vader ook niet af en toe boos en is dat niet vaak voor jullie eigen bestwil?’ Ik hoorde her en der piepende geluiden – van kleine achterwerkjes die over de kerkbank gleden – en stelde me kleine gezichtjes voor die naar ouders opkeken om te zien wat zij ervan vonden. ‘Het kan geen kwaad om bang te zijn voor God. Het betekent niet dat hij niet van je houdt. Zijn jullie niet allemaal een heel klein beetje bang voor jullie eigen vader? Steek je hand maar op als dat zo is.’ Er viel een stilte. Ik waagde een blik achterom. In de hele kerk werden kleine handjes opgestoken, als witte vlaggetjes ten teken van overgave. Onder de volwassenen werd zacht en goedkeurend gegrinnikt. Sommigen van hen hadden zelfs hun hand opgestoken. Ik had mijn arm ook half in de lucht en mijn vader schonk me een klein glimlachje toen hij zijn kudde overzag. Toen bleef zijn blik rusten op iets wat hem niet aanstond: zijn ogen kregen een kille blik en zijn neusvleugels verwijdden zich. Ik draaide mijn hoofd weer een stukje om en zag drie rijen achter me, aan de andere kant van het middenpad, een jongen van ongeveer mijn leeftijd zitten. Hij was alleen en staarde brutaal terug naar de preekstoel. Ik draaide me terug. Mijn vaders aandacht was nu geheel geconcentreerd op die jongen. ‘Werkelijk?’ zei hij. ‘Zelfs – niet – een klein – beetje – bang?’ De woorden kwamen eruit als harde steentjes. Er viel een lange stilte, een wedstrijd in wilskracht tussen de dominee en de zondige jongen. Ik wist dat mijn vader het eindeloos zou volhouden. Vijftien, twintig seconden gingen voorbij, een eeuwigheid. Ik zag het niet, maar ik voelde de jongen verslappen. Toen heeft hij zijn hand waarschijnlijk opgestoken, want de glimlach keerde terug op mijn vaders gezicht. ‘Jazeker,’ vervolgde hij, ‘het is goed om God te vrezen. Hij is machtig en hij schenkt ons zijn machtige liefde. Heel goed, jullie mogen je hand naar beneden doen. Gaan jullie nu maar, en veel plezier op zondagsschool.’ Er was sprake van enig gedrang toen de kinderen wegvluchtten. Toen ik nogmaals achteromkeek, was de halsstarrige jongen verdwenen.

Het was mijn vaders beslissing om mij Gideon te noemen – ik betwijfel of mijn moeder daarin een stem had – en hij gaf me, misschien om zachtere opties in mijn latere leven uit te sluiten, geen andere namen. Hoewel hij christen was, gaf hij de voorkeur aan het Oude Testament boven het Nieuwe: de geloofsleer was simpeler en de verhalen waren beter. Hij hield van het boek Richteren en het verhaal van Gideon als Gods werktuig. Hij hield van de manier waarop Gideon, een doodgewone man, buitengewone dingen deed doordat hij God aan zijn zijde had; daarom heeft hij me naar hem genoemd. Hij heeft me dat verhaal zeker tientallen keren verteld; hoe Gideon door God geroepen werd toen hij bezig was tarwe uit te kloppen in de wijnpers, om het voor de Midianieten verborgen te houden, en tot leider van Israël werd aangewezen; en hoe hij van hem opdracht kreeg het leger van de Israëlieten te verminderen van tweeëndertigduizend naar een schamele driehonderd door eerst de bangerds naar huis te sturen en vervolgens de mannen die water met de hand naar hun mond brachten te scheiden van de meerderheid die het liggend op hun knieën opslurpte als honden; dit alles opdat het op het moment van de overwinning duidelijk zou zijn door wiens arm de horde Midianieten verslagen was. En wanneer ik als kind struikelde of te klein was om iets van een plank te pakken, had mijn vader de gewoonte me te helpen, maar alleen voor zover het me in staat stelde mezelf te helpen, en dan, als ik overeind krabbelde of het begeerde te pakken had, voor de grap (bijna zijn enige) te zeggen: ‘De Here is met u, gij machtige, heldhaftige man.’ En hij had de gewoonte om voor topprestaties, zoals toen ik leerde fietsen, donderend hard te klappen en dan te zeggen: ‘Het zwaard van de Here, en van Gideon!’ Waardoor ik – een jochie van een jaar of zes, dat zich gedwongen voelde aan zijn verwachtingen te voldoen maar daar vaak niet in slaagde – mezelf beschouwde als een of andere bleke imitatie van een oudtestamentische held.

Hield mijn vader van me? Was hij wel in staat van iemand te houden? Ik denk dat hij meer hield van het idee van een zoon dan van de feitelijke zoon. Hij wilde een Gideon, maar wat hij kreeg, was een Gideon Mack. Dus toen hij in het ziekenhuis zijn nageslacht voor het eerst zag, een dreinend, zwartharig mormel met elfachtige flaporen en een krijsend mondje, maakte zijn hart misschien een spontaan sprongetje, dat hij niet kon verklaren. (Dit is giswerk over een afstand van zesenveertig jaar, gebaseerd op mijn moeders onbetrouwbare geheugen en een enkel zwart-witfotootje van mij in mijn kinderwagen, dat door iemand anders genomen moest zijn, want mijn ouders hebben nooit een fotocamera gehad.) Hij zou zelfs een warm en dankbaar gevoel jegens mijn moeder kunnen hebben gehad; misschien dat hij op dat moment haar hand heeft gepakt en haar heeft bedankt en dat ze samen God hebben gedankt, terwijl hij zich de grootse dingen voorstelde die zijn zoon zou doen en de trots die hij zou voelen als hij daarvan getuige was. Maar naarmate ik groter werd, eerst een jongen en vervolgens een jongeman, moet hij mijn tekortkomingen met iedere centimeter groei hebben zien toenemen. Hij zal waarschijnlijk hebben ingezien dat deze Gideon in het bijbelverhaal een van de duizenden zou zijn geweest die bevreesd naar huis gingen of een van degenen die het water opslurpten als een hond. En hij zal uiteindelijk moeten hebben toegegeven dat ik, afgezien van mijn lengte, meer op Agnes leek dan op hem en het zal hem verdrietig gestemd hebben dat het bloed van een zwak lichaam als het hare het zijne had overmeesterd in het enige product van hun verbintenis.

Want of mijn vader nou wel of niet ooit van me heeft gehouden, ik ben ervan overtuigd dat hij nooit van Agnes Campbell heeft gehouden. Hij verdroeg haar, zoals iemand die niet zo dol op honden is een hond zal dulden zolang die niet likt of blaft of aandacht vraagt. In de tien jaar voorafgaand aan hun huwelijk leerde mijn moeder geen aandacht te vragen van mijn vader en in de drieëntwintig jaar dat het huwelijk duurde, bracht ze die les in praktijk. Ik denk niet dat hij bewust wreed was, maar door een dergelijke verwaarlozing wordt iemand gedwongen terug te vallen op zijn eigen hulpbronnen en daarvan had mijn moeder er niet veel.

Toch kreeg ik geen hekel aan mijn vader omdat hij haar zo behandelde; een betere zoon zou misschien wel een hekel aan hem hebben gekregen. Ik imiteerde hem. Ik erfde van hem de onverschilligheid voor mijn moeders opvattingen en meningen en zij nam op haar beurt afstand van mij, zoals ze geleerd had afstand van hem te nemen, alsof het niet netjes was haar gevoelens te tonen in dat doodstille huis. We waren geen vreemden voor elkaar, maar we waren alle drie erg op onszelf. We pasten dus heel goed bij elkaar en ik nam in overeenstemming daarmee een voorbeeld aan hen.

Van mijn moeder leerde ik te functioneren op een redelijk praktisch, alledaags niveau: me wassen en aankleden, eten en drinken, boodschappen doen, op het juiste moment mijn mond opendoen en weten wanneer ik hem moest dichthouden. Ik volgde haar door het huis en in de tuin en door het dorp en observeerde en imiteerde haar. Dat doe je als kind nu eenmaal van nature.

Van mijn vader leerde ik meerdere dingen, maar twee daarvan vallen op. De eerste was de schoonheid van soberheid. Als kind hield ik niet van de steriele, onopgesmukte kaalheid van de pastorie, maar nu heb ik een groter respect voor de toewijding waarmee hij bezit verwierp. Soberheid wordt tegenwoordig niet hoog aangeslagen: het niet hebben van dingen wordt beschouwd als een teken van armoede. Maar er is meer dan één soort armoede en ik heb nooit erbarmelijker verpauperde mensen gezien dan de wanhopige massa’s die winkelen om het winkelen in de uitverkoop na Kerstmis.

Het tweede dat ik van hem leerde, was nadenken, redeneren, overeind blijven in een gesprek. De avondmaaltijd, die wij stipt om zes uur gezamenlijk gebruikten, was een belangrijk moment, een moment waarop hij me vragen stelde over mijn dag en ik hem op mijn beurt vragen stelde over de zijne. Hij wilde details, accuratesse, precisie, eerder feiten dan indrukken, en ik verlangde hetzelfde van hem. Hij hield van discussies en polemieken, zoals anderen van kruiswoordpuzzels houden. Discussie scherpte zijn geest, zette hem ertoe aan zijn overtuigingen te heronderzoeken en hun juistheid te bevestigen, maar het plezier zat hem in het argumenteren, niet in de conclusie; zoals bij een ingevulde kruiswoordpuzzel was de uitkomst betekenisloos. Zijn geest was niet gesloten, maar hij sloot het triviale en onnodige buiten. Ik denk dat de wereld voor hem vaak een theoretische plaats was, geen echte. Zo communiceerden we dus een aantal jaren met elkaar, we vulden de lucht met informatie die over de wereld ging, maar die er gevoelsmatig los van stond, we wedijverden met elkaar, al besefte ik destijds niet dat het wedijver was.

We wedijverden ook met de rest van het menselijk ras. ‘Er zijn veel, heel veel domme mensen op deze aarde’, zei mijn vader. ‘Ze zijn niet dom geboren, ze zijn zo geworden door hun verslaving aan materiële dingen, aan onbeduidende wereldse zaken. Het brein is een van Gods grootste geschenken aan ons en misbruik ervan getuigt van grove ondankbaarheid. Toch verbijstert de wereld de meeste mensen. Ik hoop, Gideon, dat jij niet een van hen zult worden.’

Mijn moeder zei vrijwel niets tijdens de maaltijd; afgezien van haar rol als kokkin en serveerster was ze toeschouwster en zo ze al had willen meedoen, werd ze daartoe niet uitgenodigd. Mijn vader vond haar dom, al kon hij toch nauwelijks aanvoeren dat ze zo geworden was door een overdaad aan bezittingen. Hadden zij en ik ooit ’s nachts samengespannen tegen mijn vader, nu spanden hij en ik tegen haar samen tijdens de maaltijd. Op andere momenten echter spanden zij tweeën tegen mij samen in een onuitgesproken grijs verbond van ouderdom tegen jeugd.

Ik denk dat mijn vader mij vond zweven tussen de gunst van de intelligentie en de vloek van de domheid. Hij wilde dat ik gered zou worden, maar hij kon daaraan slechts een klein steentje bijdragen, de rest was aan God en mijzelf. Hij zocht naar symptomen van mijn conditie – glimpen van intelligentie, donkere wolken van domheid – maar soms zag hij negatieve tekenen in andere dingen, in mijn onhandige magerte bijvoorbeeld, of mijn afkeer van kool, of mijn linkshandigheid.

Tegen de tijd dat ik drie was, moet het duidelijk geweest zijn dat ik corrie-fistit [4]was, zoals ze dat elders in het dorp noemden, en binnen enkele jaren, toen ik duidelijk een voorkeur aan de dag bleek te leggen om lepel en mes met mijn linkerhand op te pakken, ruzieden we over de manier waarop ik mijn tafelbestek hanteerde. Linkshandigheid werd vroeger als een teken van de duivel gezien. Ik vraag me af of destijds dat oude bijgeloof bij hem is opgekomen en of het hem heeft verontrust. Het komt nu bij mij op, dat is duidelijk, maar het verontrust me niet.

De pastorie was een plaats van overweldigende stilte. Als ik op de trap stond en mijn adem inhield, was het tikken van de staande klok in de gang meestal het enige wat je hoorde. Wat maakten wij drieën weinig geluid, terwijl de buitenwereld almaar rumoeriger werd! In de keuken, waar mijn moeder sloofde, leken zelfs de potten en pannen en de borden zich in te houden; als ze een erg lawaaiig karweitje te doen had, wachtte mijn moeder tot mijn vader de deur uit was. We hadden zelden gasten en alle pastoriezaken werden achter de gesloten deuren van de studeerkamer afgehandeld. De enige stemmen die je in de pastorie hoorde, afgezien van de onze, kwamen uit de radio, die in de achterkamer op de schoorsteenmantel stond. Die werd aangezet voor het nieuws, de voetbaluitslagen op zaterdag (voetbal was mijn vaders enige aardse zwakte) en weinig anders. Omdat het mij verboden was aan de afstemknop te draaien of de golflengte te veranderen, had ik geen idee van de wereld van muziek die ik had kunnen betreden via die vierkante bruine bak. Ik had heel weinig speelgoed – een paar blokken, een collectie plastic soldaatjes, een paar dinky toys – en als ik daarmee speelde, beperkte ik de geluiden van mijn spel tot een zacht gemompel. Deze terughoudendheid werd erg op prijs gesteld, dus hield ik me altijd koest. Ik had geen enkele reden om aan te nemen dat het leven van andere kinderen anders was.

Zodra ik naar school ging en een beetje kon lezen, nam mijn moeder me mee naar de bibliotheek en koos drie plaatjesboeken uit, elk met een paar makkelijke woorden erin, die ze me zelf naar huis liet dragen. Ik vond dit een uiterst genereuze daad van haar; het duurde een poosje voordat ik besefte dat ze alleen boeken uitkoos die ik in mijn eentje aankon en dat ze bedoeld waren om mij bezig en stil te houden. Toch was ik haar dankbaar. De gang naar de bibliotheek werd het wekelijkse hoogtepunt van mijn leven.

Mijn vader had in het leger leren autorijden en bezat een grijze Morris Minor, een tweedehands, die gebruikt werd voor de nu en dan noodzakelijke langere reizen. Hij had ook een oude zwarte fiets, waarop hij soms door het dorp wiebelde om zijn herderlijke bezoeken af te leggen. Toen ik zeven was, kocht hij mijn eerste fiets en leerde me fietsen. Weer was ik diep geroerd door deze overdaad en weer begreep ik pas later de reden: de fiets zou me wegvoeren van het huis – eerst naar de oprit van de pastorie, daarna naar de straten van Ochtermill en de omliggende plattelandsweggetjes – en me in staat stellen mijn energie elders kwijt te raken. Door de wekelijkse aanvoer van boeken en door de fiets, die een paar jaar later werd vervangen door een groter model met drie versnellingen, geloofde ik dat ik alles had wat ik verdiende. Ik ervoer een soort doffe, lauwe pijn in het bijzijn van mijn vader en moeder, die ik aanzag voor het blijk van eer waarvan het vijfde gebod melding maakt.

De eerste tien jaar van mijn leven in Ochtermill verliep in deze sombere sfeer. Maar hóé somber, daar had ik geen idee van gehad totdat ik naar school ging en zag hoe andere kinderen met onderwijzers en met hun ouders omgingen. De school was een explosie van kleuren, van de posters en plaatjes aan de muur tot en met de gekleurde bordkrijtjes en de kleren die de onderwijzers aanhadden. Ik begon ons, de familie Mack, in een ander licht te zien en dat was geen prettig beeld. Mijn vader had een van de meest invloedrijke figuren moeten zijn in een plaats ter grootte van Ochtermill, maar zijn invloed nam met het jaar af. Liep hij in het begin van de jaren zestig door de hoofdstraat, dan hielden ruziënde groepjes jongens in korte broek nog schuldbewust hun mond als hij voorbijkwam; sommige mannen tikten tegen hun muts, anderen staken de straat over om hem te ontwijken, vrouwen met een sjaaltje om hun hoofd glimlachten nerveus en begonnen vervolgens achter zijn rug te fluisteren. Maar tegen het midden van dat decennium, toen ik zeven of acht was, voltrokken zich veranderingen in het dorp die ook mij niet ontgingen. De groepjes jongens, in spijkerbroek inmiddels, negeerden hem of staarden onbeschaamd terug; jonge mannen lieten hun haar groeien tot het over hun oren en hun kraag viel; jonge vrouwen legden hun hoofddoeken af en droegen rokken die amper hun dijen bedekten. Ondertussen was de kruidenier veranderd in een nieuw soort winkel, waar klanten zelf de dingen van de planken pakten en in een draadmandje deden; popmuziek, een compleet raadsel voor mij, kwam uit een jukebox in het Italiaanse café en knalde blikkerig uit tientallen transistorradio’s, die meisjes met lange bleke benen en valse wimpers bij zich droegen; geruchten over hasjiesj rokende studenten en vrouwen die aan de pil gingen, werden bevestigd. Sommige mensen beweren dat de jaren zestig nooit hebben plaatsgevonden in Schotland, maar ze vonden wel degelijk plaats, en in dorpen als Ochtermill, waar ze frontaal op de overblijfselen van de jaren dertig botsten, was het onmogelijk om daar blind voor te blijven. In 1960 zaten alle kerkbanken nog vol; in 1970 waren ze meer dan halfleeg. Mijn vader, de eerwaarde James Mack, stond als een golfbreker in het drooggevallen decennium, terwijl degenen voor wie georganiseerde godsdienst niets meer betekende, wegstroomden met het tij en niet meer terugkwamen.

Maar het was niet alleen een botsing van tijdperken of generaties, het was ook een botsing van culturen. De jaren zestig waren een Amerikaans decennium; de Amerikanen waren weliswaar na de oorlog naar huis gegaan, maar in deze jaren kwamen ze terug en beïnvloedden ze de muziek, boeken, kunst, mode, omgangsvormen. Britse popgroepen zongen met een Amerikaans accent, tieners hulden zich in spijkerstof, de rekken in stationskiosken lagen vol met stripboeken, en Amerikaanse programma’s en de Amerikaanse oorlog in Vietnam vulden de saaie zwart-witschermen in huizen die televisie hadden. Mijn vader vond dit alles vreselijk, de triomf van de domheid. Hij zag het bovendien als een inbreuk op zijn privacy, en dat was het ook. De jaren zestig hielpen de privacy om zeep, mensen werden aangemoedigd hun diepste gevoelens te verkennen en voor iedereen zichtbaar te tonen. Voor mijn vader was dit zoiets als het aannemen van een wet die potloodventen toestond.

Achteraf zie ik dat de afbrokkeling van zijn invloed snel ging, maar destijds leek ze geleidelijk te gaan, deels omdat hij zo’n opvallende figuur bleef. Hij was ruim één meter tachtig lang, had een lange, rechte rug en armen die bijna tot zijn knieën reikten. Hij had grote, vlezige handen, die hij achter zijn rug ineensloeg als hij liep, zodat zijn armen een omgekeerde Gotische boog vormden. Hij had een stramme gang, alsof die boog het uiteinde was van een onzichtbare strijkplank die hij achter in zijn kraag had gestoken. Hij had een ongezonde, asgrauwe huidskleur, die hem een nog grimmiger aanzien gaf. Al toen ik een kleuter was, hadden zijn grijze haren zich tot ver boven op zijn hoofd teruggetrokken; zijn voorhoofd was als een vlakte van gepolijste steen en zijn kaak als een naar voren stekend stuk graniet. Zijn helderblauwe, diepliggende ogen schitterden als kristallen in dit kille landschap.

Hij was geen prater, maar als hij iets zei, kon je hem onmogelijk negeren. Hoewel hij het Schotse idioom vrijwel geheel uit zijn vocabulaire had gebannen, had hij een sterk westkustaccent, dat alle keel- en wrijfklanken benadrukte, waardoor het leek of het Engels waarvan hij zich bediende een beitel of een guts was die stevig beetgepakt en met precisie aangewend moest worden. Het gaf hem een buitengewoon nadrukkelijke en strijdlustige toon, zelfs als hij zoiets eenvoudigs zei als ‘goedemorgen’ of ‘dank u’ of ‘laten wij bidden’. Als hij voorlas uit de Bijbel was het effect zeer krachtig en als hij hardop bad in de kerk klonk het eerder alsof hij God uitdaagde dan alsof hij hem smeekte. Mijn moeder en ik zaten op de voorste bank, onder de preekstoel, dus ik weet niet of er mensen waren die de gewoonte hadden tijdens zijn preken in slaap te sukkelen, maar als die er waren, kan ik me niet voorstellen dat ze rustig sliepen. Als hij heel erg op dreef was, moest ik zijn speeksel weleens van mijn gezangboek vegen.

Hij kon fel zijn, maar er was een zware provocatie voor nodig om die ontzagwekkende felheid naar boven te brengen. De blos die dan op zijn wangen verscheen, die aangaf dat hij op ontploffen stond, heb ik reeds genoemd. Ik keek met angst en beven toe als mensen die hem niet goed kenden en het waarschuwingssignaal niet oppikten, rustig doorblunderden en dan opeens de wind keihard van voren kregen. De dingen die zijn toorn wekten, waren weliswaar de geijkte doelen voor de pijlen van een dominee – godslastering, leugens, mateloosheid, verspilling, egoïsme, hebzucht – maar hij ging soms alle perken te buiten als hij blijken van deze zonden zag. Hij kon met één en dezelfde heftigheid op huisjesmelkers afgeven, de kernwapenwedloop betreuren (die hij eveneens als een godslastering beschouwde, de ultieme aanbidding van valse goden) en mij gispen omdat ik mijn groenten niet opat. Op de preekstoel was zijn woede hypnotiserend en inspirerend; in de pastorie of op straat was diezelfde woede soms onzinnig en, ja, zelfs stom.

Rond mijn zevende of achtste begon ik me hiervan bewust te worden. Zijn buien beïnvloedden het leven in huis zodanig dat het voelde als een plek waar alle spontaniteit in de gang werd afgelegd, zoals overschoenen daar worden uitgetrokken, waar alle plezier verdacht was, waar alles wat vermakelijk was, werd beoordeeld en getest op onzuiverheden. Bij het beschrijven van de pastorie lijk ik de meeste aandacht besteed te hebben aan de kamer waar mijn moeder en ik de minste tijd doorbrachten: de studeerkamer van de dominee. Het was het zenuwcentrum van ons bestaan. Van daar sijpelde de somberheid naar buiten en vulde onze levens.

Ik werd me ook bewust van iets wat mezelf betrof. Net als mijn vader kookte ik van binnen, maar ik hield mijn emoties in toom. Ergens in zijn dagboek zegt Walter Scott daar iets over, ik weet niet meer de precieze woorden: ‘Onze emoties zijn als wilde dieren; moge God ons de kracht geven ze te muilkorven.’ Aanvankelijk onbewust en later doelbewust leerde ik hoe ik dat moest doen. Dat stelde me in staat te overleven, maar het verhinderde mij ook heel lang om echt te leven.

Het is middernacht, maar ik heb geen slaap. Het vuur brandt en ademt en ik adem mee. Nog een neut. Nog even en de nacht is op zijn diepst en donkerst. Ik zal nog een poosje in het donker blijven zitten en dan weer doorgaan.

[4] Linkshandig.