Elisabeth Rynell

Reis naar de herinnering

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Till Mervas, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Elisabeth Rynell 2002

First published by Albert Bonniers Förlag AB, Stockholm

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Image Source

ISBN 978 90 445 3178 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

7 november

Er kwam een brief. Een paar regels maar, neergekrabbeld op een stuk kopieerpapier.

Marta, Mart! Ik ben in Mervas. Verder weg kun je niet komen. En dichterbij ook niet. Je Kosti.

Dat was alles. En hij had al zeker twintig jaar niets meer van zich laten horen. Nee, ik heb de jaren niet geteld; daar ben ik langgeleden al mee opgehouden. En nu stuurde hij mij dit bericht; het was alsof een sterke windvlaag me in het gezicht sloeg, alsof ik opgeblazen werd, naar adem hapte in een overmaat van lucht.

Keer op keer herlas ik de brief. Mijn eerste gedachte was dat het nep was. Dat iemand mij wilde plagen. Maar wie zou dat willen? Ik heb geen vrienden, er is niemand die weet dat een cryptisch berichtje als dit van Kosti voor mij iets zou betekenen, niemand, behalve Kosti zelf misschien. En nu had hij dit geschreven. Een kleine kreet van het ene einde van het leven naar het andere, een kreet dwars door de jaren heen. En uit Mervas. Wat was Mervas?

Ik huilde. Het verdriet dat me overviel was zo enorm dat ik niet wist waar ik het laten moest. Op de een of andere manier had ik verdriet over mijzelf, had ik verdriet over mijn eigen leven, het was alsof ik op mijn eigen begrafenis was uitgenodigd en nu bij de kist stond, waar alles eindigde en was beslist, waar het leven voor het eerst kon worden overzien als iets wat was volbracht en afgesloten en waar niets, absoluut niets meer aan toe te voegen was. En ik huilde om alles wat verloren was gegaan, alles wat fout was gegaan en verkeerd was gelopen. Mijn tranen waren haast onwerkelijk heet; ze stroomden langs mijn keel op mijn borst en ik voelde hoe ze liepen, hoe heet ze waren, onwerkelijk, wonderlijk heet, alsof er in mij vulkanische, kokende bronnen verborgen zaten die nu overstroomden en via mijn ogen naar buiten werden geperst.

Om niet kapot te gaan begon ik te lopen. Ik liep van de keuken door de hal naar de kamer, naar de slaapkamer en weer terug. En mijn sombere flatje werd een droomlandschap waarin ik mij bewoog, door mijn tranen werd binnen alles wazig, bijna uitgewist, en in een soort sterke en geconcentreerde afwezigheid pakte ik dingen op, raakte ik aan wat zich toevallig binnen handbereik bevond, meer als een blinde dan als een ziende. Het waren mijn vingers die zagen, mijn vingertoppen; mijn ogen waren elders.

Ik moet uren hebben gelopen. Steeds dacht ik dat ik vanbinnen zou barsten van verdriet, dat ik zou breken als een aardewerken pot in te grote hitte. Ik friemelde aan planten, aan een steen, aan boeken, aan meubels en lampenkappen. Ik pakte een mok, een pen en het werd donker in de kamer, ik vernam als het ware aan mijn huid hoe het donker werd, en het middaggrijs sloop binnen en vlijde zich steeds dikker over vloeren en muren.

In mijn hoofd echode dat idiote zinnetje ‘wie schrijft die blijft’ en dat raakte ik maar niet kwijt; die vleiende stem bleef me spottend achtervolgen waar ik ook ging. Ik wist immers dat de brief die ik gekregen had nauwelijks een brief was en toch, toch leefden de weinige woorden die hij geschreven had in mij, ze hadden mij wakker gemaakt, mij door elkaar geschud, mij herinnerd aan iets wat ik bijna kwijt was geraakt; aan mijn leven en dat ik het was die het leefde, dat ik het was die was aangewezen om het te leven. Want dat was ik vergeten. Dat was ik uit de weg gegaan. Een mens kan zich echt in zijn eigen leven verstoppen, zich voor het leven verstoppen tussen al die details en dagelijkse bezigheden, zich in zichzelf voor zichzelf verstoppen. Dat is echt zo, dat weet ik, dat wist ik toen al, hoewel ik mij daar niets van aantrok.

Ten slotte liep ik naar de badkamer en deed het licht aan. Zonder mijzelf in de spiegel een blik waardig te keuren liet ik de wasbak vollopen met koud water en daarin doopte ik mijn hete, van het huilen opgezette gezicht, hield het net zolang in het ijskoude water tot het pijn deed van de kou. Daarna rechtte ik langzaam mijn rug en keek mijzelf in de spiegel aan. Ik heb mijn gezicht nooit mooi gevonden; het is op de een of andere manier nooit gelukt om het echt met zichzelf te laten rijmen. En nu stond ik daar. Mijn gezicht was groot en onvermijdelijk, het zwol in de spiegel als het ware aan als een naderend onweer. Oud was het, zag ik. En lelijk. Het was een oud gezicht dat mij aanstaarde en dat tegelijkertijd met een enge kunstgreep in mij kroop en naar zichzelf staarde. Ik was oud en lelijk, en hier stond ik. Er was een brief gekomen van het andere eind van de tijd en het blinde, zichzelf vervullende bij-de-dag-leven dat ik zo veel jaren had geleid, viel snel in stukken. Nu had ik in plaats daarvan het hele leven, het hele levensverhaal toegeworpen gekregen, en dat leek op een gevild dier, een gevild maar nog spartelend, levend dier. En dat ik dat vasthield deed me rillen, ik rilde vanuit het diepste van mijn ziel. En het drong tot mij door, toen ik daar stond wist ik opeens dat ik heel mijn leven op hem had gewacht, heel mijn volwassen leven had gehunkerd, een plaatsje had vrijgehouden, een achtertuintje, een geheime, verborgen plaats voor hem, voor Kosti. En dat die plaats ook het enige van betekenis was, datgene wat mij in leven had gehouden, hoewel ik mij zelf niets aantrok van de wetenschap dat die plaats bestond. Nu had ik mijzelf betrapt, op heterdaad betrapt. Ook ik werd gedragen door een droom. Het leven alleen is niet voldoende voor het leven. Misschien kan dat gewoon niet anders zijn.

Aan de grond genageld stond ik in de badkamerspiegel te staren naar het gezicht dat het mijne scheen te zijn. Ben je in het leven één keer het spoor bijster geraakt, dacht ik, dan raak je vervolgens alleen maar steeds verder het spoor bijster. Terwijl je in de jaren verstrikt raakt als in struikgewas. Verstikkende jaren, ingewikkelde jaren, een wassende wirwar van jaren.

De flat was nu in duisternis gehuld. Mervas, dacht ik wazig. Wat is Mervas voor een plaats? Ik stond in de keuken en had de lamp boven de tafel aangedaan. Daar lag zijn envelop, als het ware verminkt. Blauwe inkt. Ik had ervoor gezorgd dat mijn tranen er niet op vielen. Hij schreef altijd met zwarte inkt, woorden die door tranen worden uitgewist. Je Kosti, stond er. Je Kosti, had hij geschreven. Hoe kon hij? Alleen de echt eenzamen weten hoe het is om een zoekgeraakt kind in de wereld te zijn, een zoekgeraakt kind in de grote oorlog. Maar misschien is iedereen eenzaam, in meer of mindere mate. En is iemand ons onderweg kwijtgeraakt. Met nog licht trillende handen vouwde ik het papier op en stopte het terug in de envelop. Er kwamen geen tranen meer, geen hete tranen; de bronnen zouden wel zijn opgedroogd. Het enige wat ik voelde, was een droge kramp in mijn borst, het gevoel dat iets ontroostbaars zich aan mij laafde en voedde. Ik geloof dat ik, zelfs toen, geen medelijden met mijzelf had. Dat ben ik niet waard. Maar mijn leven deed vanbinnen zeer. Het bewoog als een kind, als een foetus in mij, een hoopje hamerende, trappende wil. Het is ondraaglijk, weet ik nog dat ik dacht. Precies dat woord ‘ondraaglijk’.

In mijn leven bevindt zich een stad, ondergedompeld in duisternis. Het is een grote stad, vermoedelijk een hoofdstad. Alle wegen leiden ernaartoe, de duisternis in, waar ze oplossen. Ik weet dat deze stad bestaat, dat hij huizen heeft en straten zoals alle steden, dat er een soort van leven gaande is, verhalen die ontstaan, ontmoetingen, taferelen. Maar in de duisternis kun je niets onderscheiden. Die is net een web van sprakeloosheid dat in het centrum van mijn leven is gehamerd, draad na draad van stilte. En ik ben bang voor die duisternis, ik weet dat uit de duisternis van alles los kan breken; glinsterend, blind geweld, een razernij die op een bosbrand lijkt en daar waar ze zich een weg baant zelfs de lucht nog doet ontvlammen; er zitten monsters in die duisternis die van mij een steeds banger mens maken, monsters die in de duisternis worden uitgebroed, en ik wil niet zien, wil niet weten. Soms verbeeld ik me dat de stad de duisternis aanzuigt, dat hij zich gulzig vult met steeds meer duisternis en groeit en zwelt – en dat hij op die manier actief is, als een omgekeerde vulkaan. Een krater die niet spuugt, maar drinkt en opslorpt.

Maar terwijl ik bij de keukentafel stond en naar de envelop keek waarin ik zojuist Kosti’s brief had gestopt, was het net of ik nu opeens een glimp opving van de duistere stad, alsof die bliksemsnel werd belicht, een helwit schijnsel dat er snel doorheen werd gepompt, een polsslag. En ik bedacht opeens dat ik me in die stad moest begeven. Misschien is hij niet altijd in duisternis gedompeld; er zou licht in naar binnen kunnen waaien, een wind van licht.

Het was nu echt avond geworden en ik voelde dat ik naar buiten moest, de flat uit, weg van alles wat daar in de muren zat, al die jaren waarvan de zure adem mij het gevoel gaf dat ze me vanavond kon verstikken. Ik pakte een kam uit het badkamerkastje en trok die liefdeloos en hardhandig door mijn halflange, tegenwoordig grijze, plukken haar. Daarna stiftte ik mijn lippen rood en deed wat poeder op mijn van het huilen opgezwollen huid met grove poriën. Gewoon weg uit de flat, dacht ik, misschien naar de winkel om wat boodschappen te doen, het maakte niet uit.

Het was november en na etenstijd. De lucht probeerde hoe het was om koud te zijn, met ijsplekken op het asfalt waar het daarvoor nog nat was geweest. Er stond een matige wind en ik liep een blokje om. Sloffen rijtjeshuizen van drie hoog, opgesteld rond binnenplaatsen, en een paar neergeplante torenflats. Dit waren buurten met woonhuizen, de straten leken wel verveeld, het hele gebied gevangen in een onderdrukte geeuw. Lusteloos liep ik voort en opeens stond ik weer voor mijn eigen portiek. Ik kon nergens heen en de gedachte aan de winkel boezemde mij alleen maar angst in; het was daarbinnen vanavond voor mij te licht, ik wilde daar niet rondlopen met een mandje aan mijn arm om spullen uit te zoeken, kiezen en denken, dat kwam mij onmogelijk, weerzinwekkend voor. En zonder eigenlijk echt een besluit te nemen liep ik naar een restaurantje dat in de buurt geopend was, een plek waar ik nog nooit was geweest en waaraan ik zelfs een bezoek nog nooit had overwogen, omdat ik niet iemand ben die restaurants bezoekt. Nu liep ik daar naar binnen en ging aan een tafel zitten. Ik werd vervuld van een heel onwerkelijk gevoel, een bevrijdend gevoel van niet mezelf te zijn maar iemand anders, misschien in een film, iemand die ik kon gadeslaan en in wie ik voor de grap een poos mijn intrek kon nemen. Ik bestelde een gerecht en een karafje rode wijn en na verloop van tijd nog een glas rode wijn en een pakje sigaretten. Of ik? Het was die vrouw in de film die dat deed. Ze was een vermoeide vrouw van middelbare leeftijd, net als ik, maar interessanter en zelfverzekerder. Nu zat ze zich een beetje te bedrinken terwijl het verzorgde, schemerrode etablissement haar leven weerkaatste als een kristallen bol. Ze zag alle beelden en liet ze komen zonder zich ertegen te verzetten. Ze zat daar en blikte in de mooi rode wijn in het glas terwijl gedachten en beelden de vrije loop hadden; het was alsof ze haar leven daar nu in dat glas kon zien en ze boog zich voorover alsof ze het goed en grondig wilde bekijken.

Er is een brief gekomen, dacht ik, en ik werd opeens vervuld van onbevreesdheid, ik wilde op de een of andere manier de tijd voelen, alle jaren na Kosti voelen, hoe het leven was geworden, hoe alles was geworden. Dat ik moeder was geworden, dat durfde ik te denken, dat ook ik moeder was geworden en een kind ter wereld had gebracht: een jongen, mijn misvormde, levensonbekwame jongen. En nu zag ik de jaren, maanden, uren, minuten aan hem verbonden, die vreemde traagheid, millimeter na millimeter van grauwe, zwak zoemende traagheid samen met de jongen. Het was als een tijd van tijdloosheid in mijn leven en toen ik in mijn glas keek, zag ik die jaren, zag ze zachtjes daarbeneden bewegen. Ik was destijds in die tijdloosheid opgegaan, had mij erdoor laten voeden. Ik was in die jaren na Kosti een moeder geweest, een moeder van een hulpeloos kind, en hoewel dat kind nu niet meer leefde, durfde ik te denken, was ik zijn moeder gebleven en was ik met hem in de tijdloosheid blijven leven. Misschien was het dat element van Kosti’s brief dat mij zo heftig had geraakt, dat hij mij weer terugbracht in de tijd. En dat deed veel pijn. Tijdloosheid is een soort dood die wordt opgezocht door wie niet kan of durft te leven. Maar ondanks de pijn voelde ik dat iets van wat in de loop van de dag bij mij was ontwaakt ook aantrekkingskracht op mij uitoefende, een prikkeling in de beelden en herinneringen die nu in de roes door mij heen vlamden. Het was alsof ik gedurende lange tijd mijzelf had gemist. Alsof ik heel lang had leeggestaan.

#

10 november

Zijn gezicht. Zwaar, er viel niets uit af te lezen. De mond stuurloos en steeds glimmend van het vocht, een opening slechts, toevallig daar terechtgekomen. Het leek wel of hij zijn eigen mond niet kon bereiken, er niet helemaal bij kon, alsof er iets was afgesneden, een draad, een weg die hem verbond met zijn eigen lijf.

Ook in zijn benen, zijn handen, was zijn aanwezigheid half slapend en op de een of andere manier onduidelijk. Hij kon zichzelf nergens bereiken.

Behalve in zijn ogen. Hij bestond in zijn ogen. Zijn blik die uit zijn grote, dode lijf reikte, die te voorschijn probeerde te komen uit het verder zinloos in elkaar gezette gezicht. Sinds zijn geboorte was zijn blik dezelfde. En die raakte mij. Er was vanaf het begin een zo fundamentele intimiteit, dat ik meteen toen ik die leerde kennen wist dat ik daaraan nooit meer zou kunnen ontsnappen. Het was een blik recht in mijn leven.

Ik herinner mij de eerste tijd na zijn geboorte als een aardverschuiving. Een aardverschuiving in het oergesteente. Ik was net bevallen en zo kwetsbaar. Tegelijkertijd brandde ik van aanwezigheid. Eén etmaal lieten ze ons met rust, de jongen en mij. Daarna kwamen ze ons uit elkaar trekken. Daarna ontnamen ze mij de jongen.

Het was op een röntgenafdeling, u kent dat wel, een heleboel vreemde cabines met gordijnen ervoor. Ik zat in zo’n cabine te wachten tot ze met de jongen zouden terugkomen. In de cabines om mij heen was het leeg, de hele plaats leek verlaten. Misschien was het weekend. Mijn borsten waren in de afgelopen nacht gevuld met iets wat op cement leek. Ze waren enorm. Keihard. En zo pijnlijk dat alleen al de lichte aanraking van mijn kleren mij deed rillen van de pijn. Ik denk dat ik echt pasgeboren was. Even pasgeboren als mijn kindje met wie ze net waren weggelopen. En in die nieuwe vreemde wereld bestond alleen hij, bestond alleen het kind, alleen die blik, die geur, het gevoel van zijn ijverig zoekende mond rond mijn tepels.

Het duurde lang, weet ik nog. Maar toen hoorde ik voetstappen en stemmen verder weg in het labyrint van cabines. Ik zat in gespannen afwachting te luisteren. Een mannenstem riep: ‘Ik heb een plek geregeld op nummer negentien!’

Toen was ik de cabine al uit en ik vloog als een blinde door het labyrint. Opeens stond de dokter daar, de man die geroepen had, en ik wierp me op hem.

‘Waar is de jongen?’ schreeuwde ik, terwijl mijn handen woedend op zijn borst trommelden. ‘Waar hebben jullie mijn kind gelaten?’

‘Rustig!’ snauwde de dokter en hij pakte mij bij mijn polsen. ‘Rustig een beetje, dan zal ik het u uitleggen.’

Maar ik was niet rustig. Ik probeerde de dokter mee te trekken in de richting waarin ik dacht dat ze met de jongen waren verdwenen.

‘Geef me nú mijn kind!’ brulde ik. ‘Ik wil mijn kind, ik wil mijn kind, ik wil …’

Ik barstte in tranen uit en de dokter, die ik net nog had geprobeerd te slaan, kon nu zijn arm om mijn schouders leggen en mij een cabine binnenvoeren.

‘Als u zich een beetje probeert te vermannen, dan zal ik u uitleggen wat er is gebeurd’, zei hij zakelijk en tamelijk streng.

Hij haalde een pen uit zijn borstzakje en ik haatte hem. Klets jij maar, dacht ik. Ik weet dat je liegt. Ik weet dat je mijn zoon hebt gestolen zodat jullie hem kunnen kapotmaken. Mijn haat was zo sterk dat hij eigenlijk als een vlieg in een zoutzuurbad de kamer uit had moeten branden.

‘Jullie willen mijn zoon kapotmaken’, zei ik tegen de dokter.

‘Nee, dat willen we niet. We willen proberen hem te helpen. Uw zoon is heel ernstig ziek en nu wil ik dat u oplet en naar mij luistert.’

Hij tekende iets op het papier waarmee de onderzoeksbank in de cabine bedekt was en legde uit hoe fout het zat in het hoofd van de jongen. Ik geloofde zijn woorden niet en luisterde maar met een half oor, omdat ik toch wel wist dat ze de jongen hadden meegenomen om zijn hoofd kapot te maken. Ik wist ook dat ik het enige was waaraan mijn zoon werkelijk behoefte had en dat het er nu op aankwam dat ik hem redde.

‘Nu wil ik naar nummer negentien, waar mijn kind is’, zei ik zodra de dokter was uitgepraat.

‘Dat kan niet’, zei hij. ‘U moet eerst terug naar de kraamafdeling. U moet eerst van de kraamafdeling worden ontslagen voordat u naar de kinderafdeling kunt.’

‘Dan moet de politie maar komen om me naar de kraamafdeling terug te brengen. Ik moet nu naar de jongen toe.’

Ik voelde vanbinnen dat ik sterk genoeg was om het hele ziekenhuis op zijn kop te zetten als dat nodig zou blijken te zijn.

De dokter vond mij lastig, hij kon zijn irritatie niet verbergen. Maar ten slotte gaf hij zich half gewonnen.

‘Ja, maar er is hoe dan ook geen plaats voor u op nummer negentien op de kinderafdeling. Dat is een observatieafdeling. Dus u kunt daar niet overnachten.’

Daarna liepen we zwijgend door het immense ziekenhuis, naar de ver weg gelegen kinderafdeling waar ze mijn kind naartoe hadden gebracht.

Toen ik binnenkwam in de zwak verlichte zaal waar de jongen scheen te liggen, dacht ik heel even dat ik was beland in de hel zoals die door Hiëronymus Bosch is afgebeeld. In sterk verlichte couveuses lagen foetussen met overal op hun onvoorstelbaar kleine lijfjes vastgeplakte slangen en pijpen, tentoongesteld als prehistorische vondsten of kroonjuwelen in de vitrines van musea. Her en der in de zaal, tussen deze couveuses, stonden doorschijnende babywiegjes, en mijn oog viel meteen op een kind met glimmend witte stukjes tape die ogenschijnlijk zijn onnatuurlijk ronde wangen bijeenhielden. Ik werd vervuld van een heftige afschuw en ik dacht dat ze de wangen van het kind aan elkaar hadden geplakt om ze bijeen te houden, dat ze anders aan weerszijden van het hoofd zouden vallen als zwerende zwellingen. Mijn blik zocht verder in het halfduister en daar, helemaal achter in de zaal, kreeg ik de jongen in de gaten. Het eerste wat ik zag, was dat ze ook zijn wangen hadden getapet; dunne witte strookjes tape verscheurden zijn gezichtje, het was alsof ze hem hadden gemerkt zoals je een offerdier merkt.

Mijn borsten, die de hele dag al op het punt hadden gestaan te bezwijken onder de druk van het stollende cement, begonnen bij de aanblik van de jongen te lekken. Mijn ogen dichtknijpend boog ik me over het bedje om eindelijk zijn geur in mij op te snuiven, om zijn huid met de mijne te kunnen beroeren. Voorzichtig sloeg ik vervolgens het dekentje terug om hem op te tillen, maar toen zag ik dat de stukjes tape op zijn wangen een slangetje vasthielden dat zijn ene neusgat in ging. Een sonde. Een voedingssonde. Ze willen niet dat ik hem nog voed, dacht ik. Hij mocht voortaan niet meer bij mij liggen en met zijn zenuwachtig zoekende mondje mijn tepel pakken om te drinken. Ze dachten dat dit jongetje zo ziek was dat er geen moeder nodig was, dat hij een nieuwe, klinische moeder moest hebben, een goedgekeurde, misschien een mannelijke.

Ik weet nog dat een gevoel van onrecht dat door iedere vezel van mijn lichaam ging mij deed trillen. Even stond ik met de jongen tegen mij aan te huilen. Daarna legde ik hem weer in het bedje en liep ik naar de zusterpost naast de zaal. Daar zat aan een bureau een arts te telefoneren.

‘Waarom hebben jullie mijn kind een sonde gegeven?’ vroeg ik en ik deed mijn uiterste best om rustig te praten, niet te gaan spugen, de man die daar achter het bureau zat niet te bespringen en met de hoorn van de telefoon te slaan.

‘Kunt u even wachten? U ziet misschien dat ik zit te bellen’, zei hij.

‘Ik wil weten waarom jullie mijn kind een sonde hebben gegeven!’ schreeuwde ik toen. ‘Hij kan zelf drinken. Ik ben degene die hem moet voeden. IK! Hoort u mij? HET IS MIJN KIND!’

‘Neem me niet kwalijk,’ zei de dokter in de hoorn, ‘maar ik geloof dat ik hier een moeder op mijn dak krijg die van de borstvoeding de kolder in de kop heeft gekregen.’

Hij wendde zich tot mij. Ik zag de hoorns op zijn voorhoofd.

‘Over welk kind gaat het?’ vroeg hij.

De dagen die volgden waren een langzame afdaling in een verwrongen, onderaards rijk, een afgrondwereld waarin gezichten in schelle kleuren in de lucht ronddobberden en stemmen beten alsof ze tanden hadden. Overal zocht ik de jongen en overal werd hij mij afgenomen, op het ene punt na het andere en volgens voorschriften die zo onaantastbaar waren dat ze door geen enkele aardse of hemelse instantie in twijfel konden worden getrokken.

‘Wij vinden het praktischer dat hij sondevoeding krijgt, omdat we precies willen meten hoeveel hij binnenkrijgt. We kunnen een kolf naar uw kamer laten brengen, dan mag u hem later van ons misschien de fles geven.’

De eerste dagen probeerde ik mij te verdedigen door te veranderen in een berin, een leeuwin, een tijgerin …, maar de hogepriesters lieten zich niet bang maken door moederdieren, ze snapten de betekenis niet van woorden als ‘moeder’, ‘melk’, ‘monden’, ze begrepen niet wat millennia van duistere, onderaardse kennis en passie in een mens konden oproepen. Ze beseften niet hoe ze mij bijna tot waanzin dreven toen ze de krachten negeerden die bezig waren mij vanbinnen te verscheuren.

Toen ik op een avond in het kleine kamertje zat dat ik op de afdeling had afgedwongen, kwam er een verpleegkundige naar me toe die fluisterde: ‘U moet hier niet zitten kolven! Haal de jongen maar op om hem borstvoeding te geven. Trekt u zich niets aan van wat de dokters zeggen, die snappen er niets van!’

Maar toen was het te laat; de nagels van de tijgerin waren geknipt en haar tanden uitgetrokken. De borstvoeding liep al terug en ik durfde mijn kind niet aan te leggen.

Hoewel de jongen die fijne momenten aan de borst best had kunnen gebruiken. En ik ook. Toen hij een week oud was, begon zijn ene armpje vreemd te trekken en tegelijkertijd begon hij te huilen. Het was een gehuil dat niet ophield. Het ging dagen en nachten aan één stuk door, ieder moment dat hij wakker was en vaak ook wanneer hij sliep. Hij huilde, soms hees en uitgeput, soms schel en doordringend.

En midden in het geluid van dat gehuil leefde zijn blik, de blik van de jongen. In het centrum van het gehuil zat die blik als een kern. Die boorde. Die boorde zijn vraag de wereld in.

#

14 november

Mervas bestond. Ja, het bestaat. Ik heb het gevonden in het register van een grote, Scandinavische atlas in de bibliotheek. Mervas stond er opeens, ik maakte bijna een sprongetje van verbazing. Daar was het! Meteen kreeg ik het eigenaardige gevoel dat nou juist Mervas nog nooit eerder door iemand in deze atlas was opgezocht, dat die naam daar uitsluitend voor mij stond en als het ware tussen het omslag had gewacht, erop had gewacht een soort teken te kunnen zijn, als een geheim pact tussen Kosti en mij. Zelfs in die mate dat als ik terug zou komen om Mervas opnieuw op te zoeken, het er niet meer zou staan omdat het zijn taak al had volbracht.

Dat waren idiote gedachten en zodra ik ze gedacht had, werd ik vervuld van twijfel. Misschien was dit Mervas in de atlas helemaal niet Kosti’s Mervas; zijn Mervas stond misschien wel helemaal niet in een atlas. En als dit toch het Mervas was dat Kosti bedoelde, was er niets waaruit bleek dat hij zich daar zou bevinden. Of dat hij daar ooit was geweest. Zo maalde mijn twijfelmolen.

In ieder geval ging ik in het kaartengedeelte opzoeken waar het lag. En het lag in het noorden, ver in het noorden, midden in een land van schijnbaar niets. Mervas stond er slechts, geen puntje of vierkantje dat meer over de plaats kon vertellen, alleen die zes letters en een vage aanduiding van iets wat een weg zou kunnen zijn of misschien een pad dat erheen leidt. Maar ik ging door met zoeken, Mervas was nu tenminste een plaats in de wereld. En waar het ook voor stond, het was een bericht van Kosti aan mij; of hij daar in de werkelijkheid al dan niet was, deed er eigenlijk niet toe, probeerde ik mijzelf wijs te maken; het belangrijkste was dat hij na twintig jaar zwijgen, of langer nog, mij deze naam van een plaats had gestuurd. En die plaats stond aangegeven op een kaart, die droeg al een mogelijk verhaal in zich, ondanks het feit dat hij noch als dorp, noch als berg noch als iets anders waar tekens voor bestaan stond aangegeven. Dat klopte immers ook met zijn brief, dat Mervas verder weg lag dan de rest, dat je niet verder weg kunt komen.

Ten slotte, na in een heleboel naslagwerken en boeken over deze streek te hebben gezocht, kwam ik in een ouder naslagwerk iets meer te weten. Mervas, stond er, vr. mijndorp in L., mijnbouw gestaakt in 1951, de nederzetting is ontvolkt en alle gebouwen werden in 1953 gedemonteerd en weggehaald.

Een onplaats dus. Een ex-plaats. Een dorp dat niet meer was. En daar was Kosti. Met de naam van die plaats had hij mij door elkaar geschud en mij uit de slaap gewekt waarin ik mijn leven had laten onderdompelen. Ik las de korte tekst meerdere malen, behoorlijk ontdaan. Het leek of het voor mij totaal onmogelijk was om deze korte informatie op een zakelijke of verstandige manier op te nemen. Het enige wat ik zag, waren boodschappen, verborgen, fijn vertakte, subtiele boodschappen. Ben ik die gestaakte mijnbouw, vroeg ik mijzelf af. En wat betekent dan: alle gebouwen gedemonteerd en weggehaald? Of is dit vr. mijndorp onze relatie, onze liefdesgeschiedenis?

Mijn gedachten waren in strijd met elkaar en raakten steeds verder het spoor bijster. Dat Kosti zich op een ex-plaats bevond, was eigenlijk niet zo verwonderlijk, gezien het feit dat hij immers archeoloog was. Ook ik was ooit archeoloog. Nu was ik niets, nu was ik een WAO’er, zoals dat heet, vanaf de tijd dat ik in de duistere stad zat opgesloten; de onnoembare tijd, de onderaardse. En opeens kwam de gedachte bij mij op dat Kosti over dat alles misschien iets wist. Het feit dat Mervas nou net een mijndorp was, maakte dat de angst binnen in mij met zijn vleugels begon te klapperen. ‘De zoutmijn’, zo werd de verpleegafdeling waar ik opgesloten had gezeten genoemd door de mensen die er waren opgenomen. Maar ik deed mijn best om niet zo te denken, om niet op die manier te denken. Hij was immers archeoloog en daarom was het volkomen logisch dat hij zich op een plaats bevond die Mervas heette, een weliswaar bestaande maar toch opgeheven en weggevoerde éx-plaats. Het hoefde helemaal niet zo te zijn dat die met mij of mijn geschiedenis te maken had.

Onze liefde, of onze liefdesgeschiedenis, duurde zeven jaar, bijna acht. Wij leerden elkaar kennen op de universiteit en dat was volledig Kosti’s verdienste. Steeds vaker kwamen wij bij werk- en hoorcolleges naast elkaar te zitten; hij kwam de hele tijd toevallig naast mij terecht. Ik was achterdochtig en koppig; mannen wilden maar één ding, meende ik, en dat was schunnig en weerzinwekkend. Maar zijn glimlach was zo open, hij zei gewoon ‘hoi’ en liet zich op de plek naast mij zakken, met een jongensachtige souplesse van zijn lijf en met een geurtje om zich heen, een enigszins droog en grasachtig geurtje waartegen ik mij tijdens de colleges zat te verzetten. Ik vond die geur zowel prettig als angstaanjagend. Voordat we vrienden werden en met elkaar begonnen te praten zat ik stokstijf naast hem en ik deed vreselijk mijn best om hem niet aan te kijken, ook niet wanneer hij iets tegen mij zei. Maar aan die geur kon ik niet ontkomen; niet opdringerig, maar toch duidelijk te ruiken hing die als een wolk om hem heen en ik voelde dat die iets met mij deed, hoe die als het ware een plaats voor hem bereidde in mijn binnenste en maakte dat hij werd verwacht.

Eigenlijk dacht ik niet dat iemand iets van mij kon willen. Ik was altijd alleen geweest, ook binnen ons eigen gezin, ik was op de een of andere manier het zusje dat geen deel uitmaakte van de kudde, op zichzelf, het eenzame zusje, aangewezen als ‘papa’s kindje’ in een huis waar papa een monster was. Het was als collaboreren met de Duitsers in Noorwegen tijdens de oorlog. Of een ‘moffenmeid’ zijn. Ik was dus eigenlijk vanaf het begin al gebrandmerkt als een buitenbeentje. Ik dacht dat ik iets met me mee droeg, een last, een besmettelijke ziekte, een onbetaalbare schuld – en dat zat mij dwars, niet als ik op mijzelf was, maar zodra ik onder de mensen kwam; dan voelde ik het, dat ik tot last was. Zo is het immers, een mens maakt zich niet los van zijn gezin, net zo min als hij zich losmaakt van zijn eigen ik. Hij is erdoor gekleurd, soms meer, soms minder. En het gezin waaruit ik kwam had mij tot iemand gemaakt die zich verborg. Het was een soort schaamte, niet alleen omdat ik ‘papa’s kindje’ was maar ook vanwege al die schanddaden waarvan mijn broers en zussen en ik de slachtoffers en getuigen waren geweest. We waren medeplichtig geworden aan iets wat we niet begrepen, en behalve dat ik me daarvoor schaamde, schaamde ik me ook altijd voor de schaamte zelf. En niets ter wereld moet zo verborgen worden als schaamte. Ik heb zitten denken, dat als ik zin krijg om zo’n wandspreuk te borduren wanneer ik oud ben, er met rode kruissteken moet komen te staan: Een schuld is af te betalen, maar schaamte blijft altijd bestaan. Want zo is het.

Maar Kosti bleef koppig mijn gezelschap zoeken en ging naast mij zitten om met mij te praten. Hij trok zich als het ware nergens wat van aan. Mijn onmacht en onhandigheden gleden langs hem af; vaak moest hij om mij lachen en ik was zo verbaasd, zo verwonderd, ik was niet eens gekwetst. Het was alsof hij mij losweekte uit al het zware, mij losmaakte van de schaamte en mij bevrijdde.

Hoewel ik later heb gedacht: uiteindelijk word je ingehaald – door je eigen geschiedenis, je eigen lot, je eigen vonnis. Dat kostte zeven, bijna acht jaar. Zolang kreeg ik respijt. Soms kijk ik naar natuurfilms op tv. Het moment voordat de leeuw de gazelle heeft ingehaald, of de vos de haas of de veelvraat het rendier, dat zijn de gloeiende momenten, dat zijn de momenten van leven, de absolute vrijheid. Daarna komen de klauwen, de tanden, de voorwaartse val. Het is alsof ik het nog weet, als was het in mij geëtst, hoe het is om prooi te zijn.

Ik bleef aan de grote tafel in de bibliotheek zitten met de opengeslagen kaart. Voor mijn geestesoog probeerde ik het beeld van Kosti op te roepen, hoe hij er nu uitzag, probeerde mij zelfs zijn lach voor te stellen, daar in het noordelijke Mervas, als hij daar althans was. Ik wilde snappen waarom hij had geschreven, wat hem er na al die jaren toe had gebracht te willen communiceren. Kon het zo zijn, vroeg ik mij bijna verstijfd van schrik af, kon het zo zijn, dat hij op mij wachtte?

Wanneer ik terugkijk op mijn leven, weet ik dat ik het kapot heb gemaakt. Soms word ik bij het ochtendgloren wakker van iets wat nog het meest op een visioen lijkt. Ik zie het leven. Ik zie het leven messcherp voor me als het onwaarschijnlijke wonder dat het is; een luchtbelletje dat kleurrijk glinsterend eenzaam zweeft in een enorme omringende duisternis. Een luchtbel in de tijd, een momentje op een snel voorbijschietende frequentie, een scène die slechts even zichtbaar wordt. Bij het ochtendgloren word ik bijna geraakt, gebrandmerkt wakker van dit ongelooflijke. Het volgende moment word ik door een pijn vervuld, een verdriet dat zo sterk is dat het mij bijna verstikt. Ik heb niet alleen mijn leven niet goed benut, ik heb mij er ook aan vergrepen.

Misschien heb ik daarom besloten naar Mervas te gaan. Ergens wist ik dat al toen ik naar de bibliotheek ging om in atlassen te zoeken. Ik ga alles wat ik te verkopen heb verkopen, mijn meubels, flat, bezittingen van de hand doen – en daarna vertrek ik. Mijn leven in, de glinsterende luchtbel in. Dat wordt mijn boetedoening.