Claire Scobie

Een vriendschap in Tibet

Uit het Engels vertaald door Hanneke Nutbey

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Last Seen In Lhasa, verschenen bij Rider

Oorspronkelijke tekst © Claire Scobie, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Hanneke Nutbey en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Ron van Roon

isbn 978 90 445 3180 0

NUR 320/500

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

HOOFDSTUK 1

De pas van de scherpe stenen

Ik weet niet hoe ik Ani ken zoals ik haar ken. Ik weet hoe ik haar ontmoet heb. Ik weet hoe oud ze is en dat ze op tweeëntwintigjarige leeftijd van huis wegliep om het klooster in te gaan. Ik weet dat ze de vijfde is van negen kinderen en dat ze opgroeide in een grote zwarte tent van jakkenhaar. Ik weet dat ik me helemaal op mijn gemak voel als ik bij haar ben. Waarom we elkaar tegen het lijf zijn gelopen, is een vraag waarop ik het antwoord nog niet gevonden heb. Sommigen zullen dat toeschrijven aan het lot, anderen noemen het gewoon toeval.

De herinnering aan Ani die mij nooit meer zal loslaten is de keer dat we samen een bergpas overstaken in het zuidoosten van Tibet. Zoals meestal liep Ani vastberaden één pas voor me uit, met haar knoestige staf in de hand. De mouwen van haar fuchsiaroze blouse wapperden in de wind. Haar strohoed hing slap van de moessonregens. Met vaste tred ging ze me voor en ze vertraagde haar tempo alleen daar waar het pad omhoog liep. Naarmate we stegen werd het landschap ruiger en de lucht ijler. Ik raakte buiten adem, bij elke stap deden mijn longen pijn. Ani begon duizelig te worden en we pakten elkaar stevig bij de hand om niet van het pad af te raken. Nooit waren wij zo innig met elkaar verbonden als toen.

Het landschap, vol keien met korstmossen en enorme rotsblokken, leek een tot leven gekomen Stonehenge. In de verte lag een gletsjer met zijn groezelige mintblauwe snuit naar beneden te wijzen. Langs een rivier glansde een sculptuur van gepolijste amberkleurige rotsen onder de korst van gesmolten ijs; een muilezel was door zijn knieën gezakt en gestorven. Over sneeuw die kraakte onder onze voeten naderden we de top; ik plukte boterbloemgele primula’s en staalblauwe klaprozen – als offer van dankbaarheid voor onze veilige doortocht. Zij aan zij, met gelijke tred, vervolgden Ani en ik nu onze tocht. Zij had last van haar knieën – ze leed aan artritis. Mijn benen waren zo verdoofd van de kou dat ik ze bijna niet meer voelde.

Eindelijk kwam de top van ‘de pas van de scherpe stenen’ in zicht, gemarkeerd door verbleekte gebedsvlaggen. Wrakstukken van een legerhelikopter lagen her en der verspreid tussen nog meer muilezelskeletten. De plaatselijke dragers hadden zich bij hun bamboemanden met bagage op de grond laten zakken. Ik ontwaarde hoopjes stenen met grauw geworden khata’s – ceremoniële sjaals – om de wispelturige berggoden gunstig te stemmen en legde mijn bosje bloemen erbij. We bevonden ons op een hoogte van zo’n eenenveertighonderd meter en mijn hoofd tolde. Ani boog zich naar het door de wind geteisterde altaar, bond er een khata aan vast en zei een kort gebed op. De wind sloeg ons om de oren en we konden nauwelijks op onze benen blijven staan. Na een korte rust om op adem te komen tuimelden we aan de andere kant van de berg weer naar beneden.

Dit beeld staat in mijn geheugen gegrift: de totale, fysieke uitputting van de klimtocht door een wildernis die nog nauwelijks beroerd was door de moderne wereld, de vriendschappelijke gevoelens tussen ons en het besef dat ik het zonder de steun van Ani vast niet gered zou hebben.

We bevonden ons nu in Pemako, een streek die geografisch gezien totaal verschilt van de rest van de onvruchtbare Tibetaanse hoogvlakte. Pemako (spreek uit: Pem-ak-ò) is een van de meest onaanlokkelijke en onbekende plekjes op deze planeet, met een geschiedenis die verloren gaat in het struikgewas van mythen en folklore. De streek is slechts te voet toegankelijk en ligt verborgen in het Himalayagebergte tussen Tibet en het noordoosten van India. Omdat Pemako een gelaagd ecosysteem heeft dat varieert van sneeuwvelden tot eeuwig groene bossen die plotseling overgaan in subtropisch oerwoud, leven er beren en sneeuwluipaarden, langstaartapen en Bengaalse tijgers. Pygmeeblauwe vliegenvangers duiken naar hun prooi, zonnevogels met vuurstaarten zweven boven vlammend rode orchideeën.

In 1992 verleenden de Chinese autoriteiten een groep westerlingen toestemming het gebied te bezoeken, als eersten sinds meer dan een halve eeuw. Zeven jaar later werden de valleien wederom gesloten en niets wijst erop dat ze heropend zullen worden. Voor zover ik weet ben ik de enige Engelse die voet gezet heeft in Pemako, ‘het beloofde land uit de Tibetaanse profetie … verborgen achter mistige barrières waar de gewone man niet komt.’[1]

Eerst was ik de bergen die grenzen aan Pemako ingetrokken om te zoeken naar een zeldzame rode lelie. Ik kon toen nog niet bevroeden dat die bloem mijn lot zou verweven met een vrouw die elf jaar ouder was dan ik en die leefde op een manier die afweek van alles wat ik kende, een manier die ik niet meer voor mogelijk gehouden had in deze tijd. Ani’s leven is één lange pelgrimstocht; ze trekt van heilige plek naar heilige berg; haar hele leven staat in het teken van een hoger doel. Alles wat voor mij belangrijk is, doet voor Ani niet ter zake. We spreken niet dezelfde taal en hebben een andere achtergrond, een andere levenservaring en een ander geloof. Ik besefte dat ik mij, om haar te kunnen begrijpen, een nieuwe manier van waarnemen moest eigen maken. Om dat te kunnen doen, probeerde ik te bepalen wat Ani is: nomade van geboorte, zwerfster van aard, pelgrim door haar opvoeding en non uit eigen vrije wil.

Ik hou van mensen om me heen; Ani zoekt de eenzaamheid. Ik ben een intellectueel, ik denk in woorden; Ani is een mysticus, zij verblijft in de ruimten tussen de woorden. Ik kan geen kou verdragen; Ani woont in het koudste huis dat je je kunt voorstellen en slaapt zo nodig buiten in de sneeuw op een lap plastic met een schapenhuid over zich heen. Ze heeft geen geld en eet driemaal per dag hetzelfde onverteerbare voedsel, tsampa.

En toch is er, hoe onwaarschijnlijk ook, in de loop der jaren tijdens mijn heen-en-weergereis naar Tibet een vriendschap tussen ons ontstaan. Elk van mijn zeven reizen is in zekere zin deel gaan uitmaken van mijn eigen pelgrimstocht, omdat ik me er steeds bewuster van geworden ben wat de bezetting van een land en de ontzegging van de vrijheid doen met het volk dat er woont. Elk stadium heeft mij de kans gegeven een diepere waarheid te ontdekken. Vriendschap vereist geduld. Het kost tijd om vertrouwen op te bouwen, vooral in een land waar vreemdelingen gewantrouwd worden en politieke onderdrukking tot de dagelijkse praktijken behoort. Maar het was een staaltje van zeldzame, ongeëvenaarde moed dat Ani haar innerlijke wereld – de verdwijnende wereld van een rondtrekkende kluizenaar – voor mij opende. Zij is de laatste van een generatie, een eenzame vrouw op jacht naar volmaaktheid, op zoek naar verlichting.

[1] Frank Kingdon Ward, Riddle of the Tsangpo Gorges, Londen: Edward Arnold & Co., 1926 zoals geciteerd in Kenneth Cox (red.), Frank Kingdon Ward’s Riddle of the Tsangpo Gorges, Suffolk: Antique Collectors’ Club, 2001, blz. 147.

HOOFDSTUK 2

De zoektocht naar de rode lelie

In de dagen voordat ik mijn eerste reis naar Tibet zou ondernemen om op zoek te gaan naar de rode lelie, werd ik overvallen door angst. Ik voelde me beklemd, piekerde dat ik geen adem zou kunnen halen, dat ik last zou krijgen van hoogteziekte. In het vliegtuig van Kathmandu naar Lhasa keek ik uit over de bergketens van de Himalaya, die zich uitstrekten zo ver als het oog kon zien. Bij de aanblik, op ooghoogte, van Chomolongma, ‘de moedergodin van het heelal’, beter bekend als de Mount Everest, smolten mijn zorgen weg als sneeuw voor de zon. De hoekige top glom als de geplooide hoofdtooi van een Egyptische sfinx en leek heel even binnen handbereik, tot het vliegtuig met een scherpe bocht naar links een wijde kloof in vloog. Onder ons glinsterden de zijrivieren van de Yarlung Tsangpo als strengen gevlochten jade. Een metaalgrijze flits werd zichtbaar: een van de weinige geasfalteerde wegen die het vliegveld van Gongkar verbond met Lhasa.

De plafonds in de terminal waren hoog en de faciliteiten beperkten zich tot het uiterst noodzakelijke. De muren waren beplakt met propagandaposters van Chinezen en glimlachende Tibetanen in traditionele kostuums. Luchthavenbeambten sprongen op om ons van dienst te zijn. Soldaten met machinegeweren liepen te lanterfanten. Een Chinese man met een bleek vollemaansgezicht en een bos zwarte haren wachtte ons op. Het was Tang Wei, onze Chinese gids, die zijn bruingevlekte tanden ontblootte en iedereen begroette met een brede glimlach en een stevige omhelzing. Buiten werden wij opgewacht door David Burlinson, de eigenaar van het reisbureau dat de reis georganiseerd had, sherpa’s uit Nepal en Tashi en Tsering, twee Tibetaanse gidsen met baseballpetjes op hun hoofd.

Er was nog een andere groep westerlingen, geleid door een lange Amerikaan met een ongekamde baard en een bandana losjes om de hals geknoopt. Van Ken Cox, onze groepsleider, hoorden we dat dit Ian Baker was, een van de weinige westerlingen die Pemako hadden verkend.

Buitengekomen werd ik onmiddellijk getroffen door de felheid van het licht; de zon was oogverblindend en vervormde elk detail tot een scherpomlijnd, haast psychedelisch reliëf. De hemel was een rijk, fluwelen kobaltblauw; de lucht ijl en fris. We bevonden ons op zo’n vierendertighonderd meter hoogte en tot mijn opluchting had ik helemaal geen moeite met ademhalen. Wel had ik een vage hoofdpijn en licht bonzende slapen, alsof ik twee glazen champagne had gedronken op een lege maag. Ik voelde me wonderlijk uitgelaten.

Ons konvooi van twee landrovers met voorwielaandrijving en één vrachtwagen reed stroomafwaarts langs de Yarlung Tsangpo in de richting van Lhasa, door de streek Kongpo. Deze rivier, die in Tibet bekendstaat als ‘de zuiveraar’, begint als een stroompje vanaf een gletsjer zo’n duizend kilometer westwaarts, bij Mount Kailash, en vult zich dan met het sneeuwwater van de noordelijke hellingen van de Himalaya. Tibet is letterlijk de bron van Azië, de oorsprong van tien grote riviersystemen die miljoenen mensen – naar schatting zevenenveertig procent van de wereldbevolking – van drinkwater voorzien.

Onze plantenjachtexpeditie zou begin juni plaatsvinden, als de bergbloemen ontwaken uit hun ijzige winterslaap om het begin van de zomer aan te kondigen. Een maand later begint de moesson, die de wegen doet veranderen in modderpoelen en die bergpassen lamlegt met lawines. We moesten ons voorbereiden op caleidoscopisch weer en een klimaat van vier seizoenen, niet in één dag, maar in één uur. Een dergelijke substantiële regenval kon Kongpo veranderen in een uitermate ongastvrije streek. Voor plantenjagers is het een organisch nirwana, gehuld in oerbossen met nog onbeklommen bergtoppen, veel hoger nog dan de Mont Blanc. In de jaren vijftig liep wijlen Frank Kingdon Ward, de Britse botanist die de ontdekking van drieëntwintigduizend planten op zijn naam heeft staan, terug naar zijn kamp met armenvol nieuwe soorten.

De rode pimpernel, de oranjesnavel, het gele gevaar: allemaal bloemen die klinken als personages in een boek, elk met hun eigen wereldvreemde verhaal: iedere lente bloeien ze in de Himalaya. Sommige worden meer dan vijftien meter hoog, andere komen nog niet eens tot je knieën. Ik was geen plantenjager en evenmin onverschrokken, maar toen ze mij uitgenodigden om mee op zoek te gaan naar de zeldzame rode lelie kon ik het aanbod niet weerstaan.

Een jaar geleden, op een kille novemberdag in 1996, toen ik tot mijn enkels in de modder stond op een terrein in Schotland, was het allemaal begonnen. Ik bracht daar een bezoek aan Glendoick Gardens, een rododendronkwekerij die gerund werd door een vriend van mij, Ken Cox. Ken, in zijn eeuwige katoenen broek met lappen en een dunne blauwe trui, bood aan me een rondleiding te geven en voerde me mee naar een miniatuur-Himalayatuin. Ken liet zijn blauwgrijze ogen, omlijst door lange wimpers, van plant naar plant dwalen en vertelde me dat hij, zijn vader Peter en zijn grootvader Euan veel van de zaden ervan uit het oosten hadden meegebracht.

Euan Cox had de bekende plantenjager Reginald Farrer in 1919 naar Birma vergezeld en was daarna een van de grootste schrijvers over tuinen geworden van zijn tijd. Reeds als peuter bleek ook Ken behept met het plantengen: hij legde een zeer onkinderlijk talent voor het onthouden van plantennamen aan de dag. Hij had het inmiddels tot directeur van het familiebedrijf geschopt en bracht zijn zomers door met het gidsen van bevlogen plantenjagers door China en Tibet, op zoek naar bloemen die nog niet eerder geplukt en te boek gesteld, gekruist of gepatenteerd waren, planten dus die nog nieuw waren voor de wetenschap.

Terwijl we over de kronkelige paadjes slenterden, keek ik om me heen naar de hoog boven me uit torenende rododendronstruiken, azalea’s en jeneverbeshagen en probeerde me voor te stellen hoe die er in Tibet uit zouden zien. En hoe Tibet eruit zou zien, want daar had ik ook nog geen idee van.

‘Ik ga volgend jaar terug naar Tibet om een zeldzame bloem te zoeken, de kleine rode lelie’, zei Ken toen we op een houten bankje waren gaan zitten. ‘Het gaat om de Lilium paradoxum, die in het Westen nog onbekend is; de Lilium paradoxum is voor de lelies wat de eendensnavelige platypus is voor de reptielen of amfibieën. Hij is enig in zijn soort. De vorm van de bloem, het formaat, de kleur – allemaal ongekend. Ditmaal zal ik hem vinden!’ Hij zweeg en keek me vorsend aan. ‘Waarom ga je niet mee? Je kunt er een verhaal over schrijven.’

Ik wist helemaal niet dat er plaatsen op de wereld waren die nog onontdekt waren, plaatsen waar iemand als ik – in slechte conditie en met hoogtevrees – naartoe zou kunnen gaan. Het idee liet me niet meer los, en toen ik van Schotland terugvloog naar Londen had ik besloten me bij de expeditie te voegen. Maanden van onzekerheid lagen voor me. Er moesten andere plantenjagers gevonden worden die mee wilden. Ook moesten we officiële toestemming hebben van de Chinezen. Zuidoostelijk Tibet was nog altijd verboden terrein, en we moesten vier vergunningen hebben van vier verschillende instanties: Buitenlandse Zaken, het leger, het Bureau voor toerisme en, het belangrijkst van alles, de geheime politie, beter bekend als de openbare veiligheidsdienst (PSB).

Planten verzamelen in Tibet is altijd een gok omdat het bloeiseizoen er zo kort is. Ik had geen enkele garantie dat ik mijn bloemengraal zou vinden, en toen we in juni 1997 eindelijk op pad gingen, wachtte ons een lange rit voordat ik, over twee bergpassen die leiden naar de afgelegen streek die Pemako heet, aan mijn zoektocht naar de lelie kon beginnen.

Pemako ligt zo’n zeshonderdvijftig kilometer ten oosten van Lhasa in beneden-Kongpo, waar de Yarlung Tsangpo zich van de Tibetaanse hoogvlakte over een warrig knobbelveld van Himalayatoppen stort. Over een lengte van nog geen veertig kilometer daalt de rivier van drieduizend naar zo’n driehonderd meter en stroomt in een bocht van bijna honderdtachtig graden in zuidwestelijke richting Assam binnen, waar hij ’s werelds diepste, meest ondoordringbare ravijn uitsnijdt. Op het laagste punt gemeten is het ravijn van de Tsangpo wel vijfduizend meter diep: meer dan driemaal zo diep als de Grand Canyon.

Op reis erheen sprongen we bij elk bijzonder plantje dat de excentrieke, behoorlijk veeleisende plantenjagers ontwaarden uit de jeep. Af en toe waren ze stekeblind voor andere opmerkelijke dingen, net als eenden die met hun kop naar beneden en hun staart omhoog op een vijver drijven. De nachten brachten we door in zielloze hotelletjes, met badkamers maar zonder stromend water. Buiten bevonden zich afschuwelijke toiletten, van beton, net als alles wat de Chinezen er gebouwd hadden. In restaurants met wanden van roodfluweel die me aan Parijse bordelen deden denken – al dan niet voorzien van een foto van de Grote Roerganger Mao – begon het ijs te dooien onder mijn kieskeurige reisgenoten.

Tijdens het eten draaide de conversatie tussen de stuk of tien plantenmannen en -vrouwen uit Engeland en Amerika om seks, ingewanden en planten. Blonde Amy Denton met de lange benen uit Seattle, die met haar proefschrift bezig was, noemde bloemen de exquise genitaliën van de plantenwereld, ‘zo veel bekoorlijker dan die van ons’. Anne Chambers, een subtiele plantenschilderes uit Glasgow, rapsodieerde over haar favoriete planten, de limoengroen-met-gele Arisaema flavum met krullende tongvormige blaadjes en de diep kastanjebruine Cypripedium, een zesbladige sandaalorchidee die lijkt op een volmaakt geproportioneerde gonade. (Het woord zelf ‘is ontleend aan het Griekse Kypris pedion, hetgeen betekent “de genitale zone van Afrodite”.[2]’) De wijs uitziende oudste van de groep, de vijfenzeventigjarige Tony Cox (geen familie van Ken), een gepensioneerde douanebeambte, zat stilletjes in een hoekje omdat hij geplaagd werd door een lichte vorm van hoogteziekte.

De rit werd op gezette tijden onderbroken door militaire controleposten en incidenten met onberekenbare, louche Chinese politieagenten: een van hen, die om negen uur ’s ochtends al stomdronken was, troffen we rommelend in onze bagage aan; een ander, in burger, richtte een geweer op het hoofd van Tang Wei na een uit de hand gelopen twistgesprek in een restaurant. Op de vijfde dag bereikten we Bayi, een afgelegen garnizoensstadje, waar onze groep zich meldde bij de Afdeling voor het beheer van aankomst en vertrek van vreemdelingen van de openbare veiligheidsdienst om onze papieren te laten afstempelen.

Bayi – letterlijk 1 augustus, de datum waarop het Volksbevrijdingsleger werd opgericht – is een lelijk, functioneel stadje dat je het liefst op de dag van aankomst onmiddellijk weer zou willen verlaten. Gemotoriseerde riksja’s in alle kleuren van de regenboog hengelden naar klandizie in de brede lege straten, figuren in kaki uniformen klauterden jeeps in en uit. Ons konvooi reed over een brug met het zoveelste militaire controlepunt om vervolgens een steile helling naar een pas te nemen, waar jakken als angstige hobbelpaarden met enkellange bontjassen op de vlucht sloegen. Vervolgens lieten we Sino-Tibet achter ons en reden een andere wereld binnen – het Wilde Westen van Azië en het hart van Kongpo.

In tegenstelling tot de rest van Tibet is Kongpo dichtbebost, omdat het een natter klimaat heeft. Ook etnisch en linguïstisch onderscheidt het zich van Tibet; de provincie is door de eeuwen heen beïnvloed door de nabijheid van de inheemse stammen van Birma en Assam die naar het oostelijk deel van het Himalayagebergte trokken en daar trouwden met Tibetanen. Van oudsher bekijken de heersers van Centraal Tibet de bewoners van Kongpo met achterdocht. Ze zeggen dat de plaatselijke bevolking hun vijanden vergiftigt en zich verlustigt in incest, en zelfs dat het kannibalen zijn en dat ze bedreven zijn in de zwarte kunst. Kongpo was ooit een bolwerk van de sjamanistische, animistische Bonreligie – het aanbidden van de geesten in de natuur, de bergen en de bomen – die een voorloper is van het boeddhisme en die vroeger bekendstond als de Zwarte Bon (nu de Nieuwe Bon), hetgeen wellicht heeft ‘bijgedragen tot [Kongpo’s] reputatie van een gebied waar duisternis heerst in de ogen van de boeddhisten’.[3]

Tijdens de lange rit naar het oosten liet ik de reeks gebeurtenissen die me naar Tibet had gebracht nog eens de revue passeren. Het was ongetwijfeld de rode lelie geweest die me het laatste duwtje gegeven had om mijn veilige leventje in Londen de rug toe te durven keren en freelancejournalist te worden. Alles stond of viel ermee of ik mijn redacteur bij Telegraph Magazine, waar ik werkte, zover kon krijgen dat hij me opdracht gaf een artikel te schrijven over de jacht op de zeldzame rode lelie, op freelancebasis. Hij stemde toe met de mededeling: ‘Maar zorg er dan ook voor dat je hem vindt!’ Ik diende mijn ontslag in en verzamelde plichtsgetrouw een stapel rapporten en artikelen over alle aspecten van Tibet. Eigenlijk had ik me natuurlijk moeten verdiepen in de huidige politieke situatie, maar ik vond de vergeelde knipsels over de onverschrokken plantkundige Frank Kingdon Ward, in wiens voetstappen we zouden treden – of liever gezegd, wiens reis we zouden voortzetten naar plaatsen waar hij zelf niet meer aan toegekomen was – veel interessanter.

Kingdon Ward, een tanige man met geprononceerde groeven in zijn voorhoofd en borstelige wenkbrauwen, had er altijd van gedroomd ontdekkingsreiziger te worden. Hij doorstond de zwaarste omstandigheden en bracht maandenlang moederziel alleen door met het op- en afklauteren van berghellingen, waar hij onvermoeibaar planten verzamelde en het land inspecteerde en fotografeerde. Alle ontberingen, gevaren en het armzalige loon dat hij verdiende met het schrijven van zo’n vijfentwintig boeken konden hem niet deren, want hij was volledig in de ban van de wilde gematigde tuinen in het zuidoosten van Tibet. Al lezend vroeg ik me af of ik daar net zo door betoverd zou raken.

Voordat ik naar Tibet vertrok bracht ik een bezoek aan Eastbourne om kennis te maken met Wards tweede vrouw. Ze woonde in een smetteloos appartement met boekenkasten die uitpuilden van de natuurfilms en documentaires over natuurwetenschappen en astronomie, een verzameling die haar eigen levenslange interesse in ontdekkingsreizen weergaf. Ze had fijn, zilverkleurig haar, gekapt in een klassiek permanent, blozende roze wangen en pientere ogen. Ik had een kaart bij me van Zuidoost-Tibet om haar de route te laten zien die onze plantenjachtexpeditie zou volgen.

‘Hemeltjelief’, zei ze. ‘Mijn handen beginnen weer te jeuken. Tegen de tijd dat jullie daar aankomen zal het wel flink sneeuwen.’ Haar ogen twinkelden toen ze praatte over de tien ‘fantastische huwelijksjaren’ die ze met Frank had doorgebracht. Hij was een man die, vier gouden medailles en vijftig jaar plantenjagen ten spijt, ‘altijd heel streng voor zichzelf was’, zonder ‘er ook maar het flauwste benul van te hebben wat een groot ontdekkingsreiziger hij was’.

Ze hadden elkaar ontmoet op een lunch in 1944 in Bombay, waar Jeans vader rechter was aan het Hooggerechtshof. Drie jaar later, toen zij zesentwintig was en Frank tweeënzestig, trouwden ze in Chelsea, en vijf dagen na de bruiloft waren ze al op weg naar Manipur in Noordoost-India. ‘Mijn ouders maakten zich zorgen’, zei Jean, die enig kind was. ‘Maar ze aanvaardden het huwelijk van harte, ondanks het feit dat Frank zo veel ouder was dan ik.’ Tien maanden lang woonde het pasgetrouwde stel in een lemen hut en lazen ze de tijd af aan de stand van de zon. In de loop der jaren wende Jean eraan te moeten slapen in beddengoed dat zo nat was dat ze het elke ochtend uit moest wringen.

We kuierden naar een plaatselijke pub in de buurt van Jeans flatgebouw, waar zij onder het genot van een glas bier haar plantenverzamelaarstersjaren opnieuw beleefde. (Frank noemde later een van zijn lievelingslelies, die ze vonden in Manipur in 1946, naar zijn vrouw, geboren Jean Macklin: Lilium mackliniae.) Het drukste seizoen was oktober, als de zaden moesten drogen, legde ze uit, nippend van haar bier. ‘Dan was je aan één stuk door bezig die ellendige pakjes zaad in en uit te pakken. Sommige, zoals de leliezaden, waren van nature al droog; andere, zoals de mangoliazaden, waren heel vettig.’

‘Hebt u, toen u door Tibet reisde,’ vroeg ik, geïmponeerd door haar onverschrokkenheid, ‘ooit het gevoel gehad dat u gediscrimineerd werd als vrouw?’

‘Nooit’, zei ze zonder een moment te aarzelen. ‘Daar hoef je helemaal niet bang voor te zijn. Vrouwen worden er als gelijken behandeld.’

Voor haar komst was Franks medicijnkoffertje hopeloos ontoereikend geweest, herinnerde ze zich. ‘Er zat kinine in, aspirine, laxeermiddelen en pillen tegen de diarree. Maar daar redde hij zich mee.’ In 1954 was hij een tijdje ziek, en daarna weigerde een specialist aan het Tropenziekenhuis in Londen hem een gezondheidsverklaring te geven voor het ministerie van Koloniën omdat zijn bloeddruk te hoog was.

‘Maar als hij nog een keer op expeditie wilde, zelfs al had hij een bloeddruk van tweehonderdvijftig, wie was ik dan om hem tegen te houden?’ zei ze. ‘Daar had ik niets mee te maken. Ik was me er ten volle van bewust dat hij ter plekke dood zou kunnen blijven en verbaasde me erover dat dit niet gebeurde. We hadden geluk.’

Vier jaar later stierf Frank plotseling, op zijn drieënzeventigste. Ze woonden in een zitslaapkamer in een hotel aan Cromwell Road in Londen, ze hadden nooit een eigen huis of tuin gehad. Dat ‘maakte het juist zo mooi, dat je zo vrij was’, zei Jean, die later, toen ze haar tweede echtgenoot Albert Rasmussen had ontmoet, naar Noorwegen verhuisde.

‘Had u niet het gevoel dat alles wat er later in uw leven gebeurde in het niet viel bij die reizen die u op jonge leeftijd naar Tibet had gemaakt?’

‘Ja, dat wel’, gaf ze toe. ‘Het is nooit meer zo mooi geworden als het toen was. Ik vond mijn tijd in Noorwegen ook heel fijn, maar die tien jaren met Frank waren uniek. Ik vind dat ik zeer, zeer bevoorrecht ben geweest.’

Nu ik in Zuidoost-Tibet was, begon ik Jeans enthousiasme voor deze uithoek van de wereld te begrijpen. Sinds het Victoriaanse tijdperk, toen de wedloop om onbekende planten te ontdekken serieus op gang kwam, met als hoogtepunt de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw, zijn duizenden planten uit de Sino-Himalaya – rododendrons, magnolia’s, primula’s en, uiteraard, lelies – doodgewone Britse tuinplanten geworden.

Onze drieëndertigjarige groepsleider, Ken Cox, was net zo enthousiast over de botanische hoorn des overvloeds die op ontdekking lag te wachten in Kongpo. Mager, charmant en schijnbaar immuun voor de kou klauterde hij tegen de bergen op en kamde de hellingen uit naar bijzondere bloemen, zich verliezend in monologen over het existentialisme van tuinieren: ‘in een constante staat van groei en verval, een soort compressie van de zinloosheid van het bestaan’. Zijn hartstocht gold alle planten, maar in het bijzonder de rode lelie. Sinds hij daarover gelezen had in de uiterst nauwgezette aantekeningen van twee Britse plantenverzamelaars, Frank Ludlow en George Sherriff, was hij volledig in de ban van deze onvindbare bloem.

Tijdens hun expeditie in 1947 hoopten Ludlow en Sherriff via de Su La-pas – ‘maagdelijk gebied voor de plantkundige’ – het Pomedistrict in Kongpo te bereiken; zij stuurden twee van hun plaatselijke gidsen vooruit om de opvliegende plaatselijke hoofdman, de dzongpen, om een veilige doortocht te vragen. Het tweetal keerde terug met ruim twintig rododendrons en enige nieuwe soorten, waaronder de rode lelie, maar ook met slecht nieuws. De dzongpen weigerde hun zijn hulp bij de bevoorrading en het vervoer tot hij het toegangsbewijs van de expeditie gezien had. ‘Deze actie’, schreef Ludlow in zijn dagboek, ‘ondermijnt al onze plannen om planten te zoeken op de bergketen van Su La, want wie eenmaal geweigerd is, krijgt geen tweede kans meer.’[4]

In 1956 werd het enige exemplaar dat ze verzameld hadden beschreven in het Bulletin of the British Museum als een ‘donkerpaarsrode’ lelie die dertig tot zestig centimeter hoog werd. De classificatie bevestigt dat er ‘niets bekend is over de stand van de bloem in levende staat’ en vermeldt ook nog dat het een ‘aparte soort’ is.

‘Uit wat ik gelezen heb, maak ik op dat Ludlow en Sherriff duidelijk heel opgewonden waren over deze lelie’, zei Ken, duidelijk zelf ook heel opgewonden. ‘We hebben hier dus te maken met een plant die bekend is en waarover geschreven is en waarvan zelfs een exemplaar aanwezig is in het Herbarium van het British Museum, maar die nooit is geïntroduceerd. Aan jou de schone taak om deze puzzel op te gaan lossen en de plant te vinden.’ Hij klapte in zijn handen. ‘Als dat niet opwindend is, dan weet ik het niet meer.’

De gitaarriffjes van Pink Floyd golfden door onze auto – Tang Wei was een vurig aanhanger van rockmuziek – en Ken leunde voorover in zijn stoel en vervolgde zijn betoog: ‘Het is een historisch spel. Je kunt de lelie niet krijgen – het weer, de Chinezen, de Tibetanen, het feit dat het gebied is waar de Indiase en Chinese regering over twisten. Iedereen loopt je voor de voeten. Het doel dat ik als plantenverzamelaar voor ogen heb is een bergketen te vinden waar nog nooit een mens geweest is. De grens tussen Tibet en India is zo’n plek. Je kunt hem aanwijzen op de kaart en zeggen: “daar is nog nooit iemand geweest”.’

Tijdens Kens expeditie van 1996 naar hetzelfde gebied zag een bergbeklimster, June Ross, ‘iets roods opvlammen’ dat hoog boven haar groeide tussen granieten steenslag tegen de berghelling van de Dokar La. Behoedzaam klom ze erheen en slaagde erin de bloem te fotograferen en er een te plukken voordat het steenslag begon te schuiven. Toen Ross terugkeerde in het kamp, zo’n duizend meter lager, toonde ze Cox haar bloem.

‘Geen twijfel mogelijk,’ vertelde Ken me, ‘het was de bewuste rode lelie.’

‘Wat is er zo bijzonder aan?’

‘Lelies zijn flamboyant, vrouwelijk, seksueel, buitensporig en, net als orchideeën, evolutionair gezien de verst ontwikkelde planten uit het plantenrijk. En deze lelie in het bijzonder is, zoals de Latijnse naam al aangeeft, een paradox. Het is eigenlijk geen echte lelie omdat de bladeren in een kenmerkende bladerkrans om een lange, slanke steel groeien.’ Hij zweeg even om adem te halen. ‘Toch is het een lelie, aan de grens van het leliedom, iets wat het midden houdt tussen een lelie en een Nomocharis.’

Ik keek hem wezenloos aan.

‘De Nomocharis is een genus dat nauw verwant is met de lelie. Het zijn petieterige dingetjes, kleine lelieachtige, bolvormige plantjes die zeldzaam zijn in deze bergen. Op een gegeven moment werd de Nomocharis ondergebracht bij het genus van de lelies tot iemand hem er weer uit gooide …’ Bij het zien van mijn glazige blik staakte hij zijn betoog. ‘Die dingen gebeuren nu eenmaal in de taxonomie.’

‘O’, zei ik. ‘Houdt het feit dat het bloempje zo zeldzaam is in dat het veel waard is?’

‘De commerciële waarde is niet groot, niet meer dan twintig pond, maar er zouden een hoop lelieverzamelaars voor naar de telefoon grijpen: rijke, pedante, monomane lelieverzamelaars. De lelie zou een waarlijk imposante ouder kunnen worden van een fantastisch ras van nieuwe lelies.’ Hij zweeg even peinzend. ‘Maar voor hetzelfde geld is hij genetisch incompatibel met alle andere lelies, omdat hij zo geïsoleerd is. Dat weten we niet.’

‘Dus als we erin zouden slagen het zaad te verzamelen, dan zou een Schotse kweker met hart voor de zaak het tot wasdom kunnen brengen?’

‘Ja. Als er een nieuwe plant ontdekt wordt komt hij op naam van twee mensen te staan. De rode lelie’, zo voegde hij er wat spijtig aan toe, ‘zou dus ontdekt zijn door Ludlow en Sherriff, en geïntroduceerd door Cox.’

We trokken verder over de Sichuan Highway en passeerden een gevangenis, waar een groep gevangenen met ketenen om de enkels een geul stond te graven. Een gewapende politieman hield de wacht. Het had een beeld kunnen zijn uit een nieuwsbericht over een krijgsgevangenkamp in de Tweede Wereldoorlog. Later hoorde ik dat dit waarschijnlijk de Powo Tramogevangenis was, die bekendstaat om de wreedheid waarmee de gevangenen bejegend worden.

De weg voor ons ontrolde zich als een kurkentrekker van vijfendertighonderd naar tweeduizend meter naar beneden, naar het dorp Peilung. Deze weg staat alom bekend als de slechtste van Tibet, gevaarlijk uitgehouwen in de berghellingen en op vele plaatsen weggespoeld door aardverschuivingen. Geraamtes van vrachtwagens lagen her en der verspreid langs de steile rivieroever. Het klimaat werd vochtig, gematigd regenwoud bedekte de hellingen. Er groeiden wilde aardbeien en prikstruiken, behangen met zoete mandarijnkleurige vruchten die deden denken aan frambozen. Minder aanlokkelijk waren de bloedzuigers, die ik ontdekte toen ik zat te plassen. Belaagd door een stuk of wat dorstige bloedzuigers die het op mijn ontblote vlees voorzien hadden sprong ik haastig overeind, tot grote hilariteit van de plantenjagers op strooptocht naar subtropische exotica tussen het struikgewas.

Ik vond mijn botanische reisgenoten best onderhoudend, maar ze pasten niet in het Tibet dat ik zo graag wilde gaan verkennen. Tijdens het eten in de dampige kantinetent sloegen ze elkaar achteloos om de oren met Latijnse kreten, bekvechtten ze over de verdiensten van de etymologie en maakten ruzie over taxonomie.

We waren inmiddels een week op expeditie naar de rode lelie en ik had Tibet alleen nog maar door het prisma van een autoraampje gezien. Ik begon behoorlijk ongedurig te worden, en ik was de enige niet. De hele groep werd onrustig en klaagde over de primitieve omstandigheden. De ‘thee op bed’ die onze beleefde sherpa’s ons elke ochtend in de tent kwamen brengen, kon niet goedmaken dat de regen bleef stromen, het beddengoed nat was en de plee een gat in de grond met een zeil eromheen. Op een dag, na een hobbelige rit en frustratie over een andere route die we moesten nemen – de sneeuw maakte de passen waar de bergbloemen bloeiden onbegaanbaar – sloeg de ontevredenheid om in muiterij toen een woedende plantenjager een metgezel dreigde te stenigen, die hem vervolgens de huid vol schold. Amy, de blonde studente, zat er verre van behaaglijk tussen en moest om de tien minuten de auto uit omdat ze last van haar ingewanden had.

Niet lang daarna, op een uitzonderlijk luidruchtige avond, liep ik na het eten de tent uit om af te koelen bij de rivier. De wolken hingen zwaar, het woud was dicht. Er naderden vier monniken: twee oude mannen en twee jonge knullen, met lichtgevende gele hoeden op, keken me turend aan. Ze waren op pelgrimstocht naar Lhasa en hielden hun handen op om een gave te vragen. Ik gaf hun tien renminbi en hun ogen glinsterden als sterren.

Eerder die dag had ik als aan de grond genageld toegekeken hoe twee pelgrims van halverwege de twintig, dus ongeveer net zo oud als ik, biddend op de weg lagen, gekleed in versleten plastic schorten, met platte houten handschoenen en kniekappen. Ze hieven hun handen ten hemel, bogen, knielden, gingen languit met hun voorhoofd tegen de grond op de weg liggen en stonden weer op. Ik keek toe, en mijn oude rationele wereld viel van me af. Zij gaven blijk van een geloof zo intens als ik nog nooit had gezien, een geloof dat hen in staat zou stellen al prosternerend en biddend Lhasa te bereiken.

Hoe dieper we Kongpo in reden, hoe geïntrigeerder ik werd door de wezenlijke relatie die de Tibetanen hadden met hun land. Er heerste een collectief geloof in de kracht van de natuur, die in gelijke mate vereerd en gevreesd werd. Overal waren heilige gedenktekens: boeddha’s uitgehouwen in rotsen, gebedsvlaggen die tussen bergpassen gespannen waren. Voor de pelgrim, schrijft Keith Dowman, ‘wordt het landschap een schat van symbolen … om een voortdurende bron van troost te bieden … Een herinnering aan de bestemming van het pad.’[5]

Ik was al een aantal jaren op zoek naar een dieper spiritueel fundament voor mijn eigen leven, in reactie op het materialistische ethos van de maatschappij die zo’n hoge waarde toekende aan uiterlijk succes, aan geld, aan ‘doen’ in plaats van domweg ‘zijn’. Ik was nieuwsgierig, ik stond open voor en hongerde soms naar datgene wat spirituele leraren te bieden hadden: wijsheid, helderheid, innerlijke rust en een diepgewortelde berusting in de kaarten die het leven je toespeelde. Hier, ver weg van mijn normale Londense routine, tussen de hypnotische stilte van de bergen, begon er een vonk in mij te gloeien. De unieke combinatie van wijde horizonten, het verzengende licht en de wildernis van dit vreemde land waren betoverend. Edwin Bernbaum verwoordt het zo: ‘Door een gevoel van heiligheid in ons wakker te roepen, ons bewust te maken van een diepere werkelijkheid, verbinden de bergen ons met de wereld en maken ons leven waarachtiger.’[6]

Uit de duisternis doken de glanzende witte tanden op van Tashi, een van de gidsen.

‘Vind je fijn hier?’ vroeg hij. ‘Is eerste keer in Tibet?’

Ik knikte.

‘Jij houdt van bloemen, net als anderen?’ Tashi gebaarde naar de kantine waar een rauw gelach opklonk. Het nachtelijke spelletje bridge was in aantocht.

‘Ja. Ik ben op zoek naar een zeldzame lelie. Het is een soort bloem …’ Ik zweeg en accepteerde een van zijn Pandasigaretten. ‘Waar kom jij vandaan?’

‘Mijn vader komt uit Kham, maar ik woon in Lhasa.’ Hij ging op zijn hurken zitten. ‘Jij weet hoe boeddhisme is gekomen in Tibet?’

‘Nee’, zei ik, in de volle verwachting dat hij het me zou vertellen.

‘Een reuzenvrouw, hoe heet dat, een mensenetervrouw, zij paarde met aap. Zij kregen twee kinderen, jongen en meisje. Zij waren eerste Tibetanen, heel dom en heel slecht.’ Hij nam een lange trek van zijn sigaret. ‘Toen, veel later, in achtste eeuw, vroeg koning Trisong Detsen aan Padmasambhava te komen uit India. Padmasambhava vloog op lotus en bevrijdde land van duivels. We noemen hem Goeroe Rinpoche, hij is als tweede Boeddha.’

Weinig overtuigd keek ik hem aan.

‘Is echt waar’, hield hij vol. ‘Zo zijn Tibetaanse mensen geboren. Tibet was heel slecht land voordat boeddhisme kwam. Als je bidt naar Boeddha, hij redt jou. Ik zie je hebt foto van Groene Tara, Boeddha van Compassie.’

Ik liet mijn gedachten terugdwalen naar het jaar daarvoor, toen ik die foto kreeg van het beeld van Tara, de eerste vrouw die de Verlichting bereikt zou hebben en die zwoer dat ze altijd herboren zou worden in een vrouwelijk lichaam. Dat gebeurde heel onverwachts. Ik zat in een Schots hotel een artikel te schrijven over een weekend van paranormaal begaafden en raakte in gesprek met Gordon Smith, een van de gastsprekers. Hij wordt ook wel de ‘paragnostische barbier’ genoemd, en geniet inmiddels erkenning als een van de beste mediums van Groot-Brittannië. Hij stond erop dat ik die foto van Tara van hem aannam. Hij schreef de woorden van haar mantra, Om Tare Tu Tare Ture So Ha, op de achterkant en zei met veelbetekenende blik: ‘Dat zal je helpen op je reizen.’

Het is een verrassend beeld van een smaragdgroene godin met getuite, vuurrode lippen, die met gekruiste benen op een perziklotus boven een verstild landschap van bergen en een hertenfamilie zweeft. Sinds mijn aankomst in Tibet was de foto een soort talisman voor me geworden.

Ik sleurde mezelf terug naar het heden, waar Tashi nog steeds tegen me bleek te praten. ‘Ik zie soms jij zegt mantra. Je moet Tibetaanse naam Drolma nemen, betekent Tara.’

‘Hoe spreek je dat uit?’

‘Je spreekt uit als Drohh-ma.’

‘Dat klinkt mooi’, zei ik, terwijl ik het zachtjes herhaalde. ‘Drolma, Drolma. Dat zal mijn naam worden in Tibet.’

Hij keek me onderzoekend aan, woog me. ‘Grote problemen nu in Tibet. Eens waren zesduizend kloosters in mijn land. Nu nog maar vierhonderd. Ik ben bedroefd, heel bedroefd, maar wat kunnen we doen? Wie kunnen we vertellen? Niemand zal luisteren.’

De volgende middag bezocht ik mijn eerste Tibetaanse klooster, het klooster waar Frank Kingdon Ward in 1933 was geweest. De ruïnes van het oorspronkelijke gebouw staken grimmig af tegen het steile, kale heuvellandschap; de nieuwe gebouwen waren slechts half zo groot. Maar het uitzicht bleef: zesduizend meter hoge bergen met geplooide kliffen en de Ata Kanggletsjer die boven de zilverblauwe meren uittorende. De piramidevormige top, de Dorje Tsengen genaamd, ‘zo steil dat er geen sneeuw ligt op de zuidkant’, schreef Ward, verhief zich boven de meren.[7]

De rook van jeneverbessen dreef me tegemoet vanaf een open komfoor toen ik op een oude monnik afstapte die op een houtstapel voor het klooster zat. Zijn pij was besmeurd met een dikke laag aangekoekte dri-boter (van de melk van de jak), zijn gezicht leek net een oude wereldkaart. Via de Tibetaanse gids Tashi vertelde deze monnik, Phuntsok, me over zijn leven, terwijl hij zijn snoer van gespikkelde amberkleurige gebedskralen bedachtzaam en systematisch door zijn handen liet glijden.

Op zijn negende jaar was Phuntsok in het Gelugklooster gekomen. Toen hij drieëndertig was, in 1959, zo vertelde hij, ‘kwam het Chinese leger en renden alle monniken weg. Veel van het klooster werd vernietigd en we hielden ons allemaal schuil in het bos’. In het jaar daarop voegden zich vijfentwintig plaatselijke Tibetanen, gewapend met geweren, bij de monniken. Ze verlieten hun schuilplaats in het bos om tegen de Chinezen te vechten, ‘om dat wat er nog over was van ons klooster te beschermen’.

Maar omdat er meer soldaten waren dan rebellen werden ze allen gevangengenomen of gedood. Phuntsok was een van degenen die gevangengenomen werden; hij bracht de twintig jaar daarna door in de gevangenis van Chamdo, zo’n vierhonderd kilometer noordwaarts. De eerste tien jaar, zei hij zonder omhaal, werden ze heel streng aangepakt, daarna werd het regime wat soepeler. Nadat hij in 1982 vrijgelaten was, volgde er een periode van relatieve godsdienstvrijheid; hem werd verteld dat de Chinese regering geld zou geven om het klooster te herbouwen. Toen dat maar niet gebeurde, gingen hij en nog wat monniken op pelgrimstocht naar Lhasa om fondsen te werven. Aan het eind van de jaren tachtig werd de tempel gebouwd met hulp van de plaatselijke dorpelingen, die stonden te popelen om hun klooster terug te krijgen. Omdat het klooster zo ver van Lhasa verwijderd was dat hoge lama’s het niet konden bezoeken, waren wij de eerste vreemdelingen die het nieuwe gebouw te zien kregen.

‘Voor 1959’, zei Phuntsok, met een gebaar naar de ruïnes achter hem, ‘was het veel groter, met kuddes jakken en schapen. Nu zijn er nog maar twaalf monniken plus één jonge knul, de koeienhoeder. Ik ben tachtig, de oudste hier.’

De oude monnik beantwoordde mijn vragen zonder enige reserve. Pasang, een van de chauffeurs, draaide kringetjes om ons heen en maakte Tashi ten slotte kenbaar dat we ons gesprek moesten staken en weg moesten gaan. Hoewel er zo te zien niemand anders in de buurt was en er in geen velden of wegen politie of soldaten te bekennen waren, had ik in mijn naïviteit niet beseft dat ik met dit gesprek zowel de monnik als de gids en de chauffeur in gevaar bracht.

Ken had een kopie bij zich van een foto van het klooster, genomen door Kingdon Ward in 1933. Vlak voordat we vertrokken gaf hij die aan de monnik, die helemaal begon te stralen. Phuntsok hield het vel papier tussen zijn knoestige vingers en bestudeerde het aandachtig. Hij had vast nog nooit een plaatje gezien van het klooster uit zijn jeugd voordat het vernietigd werd. Het was een schrijnend gebaar, en zelfs de meest cynische groepsleden waren aangedaan. Toen we vertrokken had zelfs Tony Cox, die altijd zo stoïcijns en gereserveerd was, tranen in zijn ogen. Trekkend aan zijn pijp zei hij: ‘Ik hoop dat u van dit uitzicht zult blijven genieten. Wat een mooi uitzicht.’

Toen we de kronkelige pas af reden keek de oude monnik ons na; zijn aanwezigheid bleef nog lang daarna in de auto hangen. Iedereen zweeg van ontroering. Later die dag, toen ik zat te peinzen over wat er gebeurd was, voelde ik een golf van schuldgevoel in me opkomen over het risico waaraan ik de Tibetanen had blootgesteld. Tashi nam me terzijde en zei dat ik maar beter niets over het gesprek met de monnik kon zeggen tegen Tang Wei, onze Chinese gids, die vanwege een griepaanval al een paar dagen niet met ons op pad was geweest. De ontmoeting met de monnik en het horen van zijn verhaal, verteld met waardigheid en moed en zonder een spoor van verwijt of woede, hadden me diep getroffen: ik had er een schrijnend authentiek inzicht door verworven in die donkere periode in de geschiedenis waarin Mao Tse-tung zijn legers beval ‘Tibet te bevrijden’.

Bij het krieken van de dag begon onze eerste serieuze zoektocht naar de rode lelie ten zuiden van Pome (spreek uit: Pommé), vanwaar we het spoor omhoog volgden naar de pas van Dashing La. De plaatselijke dragers die we gehuurd hadden klaagden algauw dat hun last te zwaar was en gingen in staking. Pas toen we hun meer geld beloofd hadden, stonden de sjofele mannen weer op en hervatten de tocht op hun veel te dunne Chinese legerschoenen, die uitgleden in de regen. Het houthakkerspad liep door wouden van dennen, sparren en jeneverbesstruiken van meer dan tweehonderd jaar oud, met zachtroze rododendrons (Rhododendron uvariifolium) die uitbundig bloeiden tussen het struikgewas.

Op het nauwe spoor door het Tolkienachtige bos droop alles. Onder onze voeten lag zacht, veerkrachtig mos. Boomstammen die sponsachtig aanvoelden lagen her en der op de grond. Varens, opgerold in kluiten, staken hun slijmerige koppen op als zeepaarden gedoopt in zwarte olie. Korstmossen hingen als spinnenwebben die het feeërieke bos bijeensponnen in een vaalgroen net. Toen we stilhielden om te lunchen met Ken zag ik iets bewegen in het struikgewas en spotte een rode panda. Dit zeldzame, bedreigde, wasbeerachtige dier van zo’n zestig centimeter lengte, met een donkerbruin-met-witte kop en een dikke, ruige, gestreepte staart, keek me even bewegingloos aan en verdween toen uit het zicht.

De volgende ochtend was eindelijk de dag aangebroken waarop we mogelijk door rodeleliegebied zouden dwalen. Het weer was voorspelbaar smerig en slechts enkelen van ons lieten zich daar niet door weerhouden en klommen door de natte sneeuw omhoog naar de Dashing La. We vormden treden in de sneeuwvelden en kwamen op vijfendertighonderd meter hoogte in een natuurlijke bergtuin, waar muskusherten haastig wegstoven en waar volgens de gidsen nog zwarte beren en Bengaalse tijgers rondzwierven. Toen de wolken begonnen op te lossen en het zicht wat beter werd, klommen we verder naar de veelbelovende kale stukken steenslag waar we de lelie hoopten te vinden.

Binnen een paar minuten ontketenden mijn voetstappen een lawine die mijn bloed deed stollen. Een glimp zonlicht bracht als bij toverslag zowel de felrode bloemen van een wasachtige Rhododendron forrestii als een lawine tot leven. De gletsjers kreunden en steunden alsof ze over de valleien heen naar elkaar riepen. Deze lugubere geluiden, veroorzaakt door het zich terugtrekkend en weer voortschrijdend ijs, gaf de bergen de schijn van een wonderlijke bezieling en ik begreep ineens waarom de Tibetanen geloven dat er tussen de rotsen nog goddelijke beschermers of suma leven. Naar men zegt heeft de grote tantristische meester Goeroe Rinpoche (Padmasambhava in het Sanskriet) veel van de natuurgeesten en -demonen van de Bonreligie onderworpen en omgevormd van boze krachten tot het pantheon van boeddhistische beschermers.

Hoe luider het gebrul werd van de lawines, hoe sneller mijn hart tekeerging. Toen ik opkeek zag ik pieken die schuilgingen in wolken en gordijnen van aanrollende mist. Ik ging terug. De anderen liepen behoedzaam door naar een natuurlijke rododendrontuin, maar vonden geen rode lelie.

Toen we in het kamp terugkeerden heerste daar paniek. We hadden onverwachts bezoek gekregen van de PSB, die op hun tandvlees liepen van de drie uur durende steile klim in de stromende regen. Ze zeiden dat er een probleem was met de vergunningen en dat we ons de volgende dag moesten melden bij het politiebureau in Pome (diep in het dal). Tang Wei waarschuwde ons dat de politie in deze streken zo haar eigen regels maakt en dat we, in het ergste geval, teruggebracht konden worden naar Lhasa.

Bij zonsopgang braken we het kamp op en daalden met de hele groep het houthakkerspad naar Pome af. Ik praatte met de gids, Tashi, die me sinds mijn gesprek met de oude monnik in vertrouwen nam. Hij was halverwege de twintig; zijn brede, platte gezicht, zijn wipneus en zijn brutale grijns gaven hem iets guitigs. Zijn haar zat achterovergeplakt tegen zijn schedel en zijn espressokleurige ogen gingen schuil achter een zonnebril met spiegelglazen. In zijn losse beige broek en lichtgrijs wollen T-shirtje leek hij eerder een Amerikaanse student dan een Tibetaanse gids.

‘Ben je al in Lhasa geweest?’ vroeg hij.

Ik schudde mijn hoofd.

‘Het verandert snel. Zijn te veel Chinezen. Tibetanen raken gefrustreerd. We kunnen niet werken en niet praten en niet gaan waar wij willen. We voelen ons ratten in val’, klaagde hij. ‘In de nacht dolen mijn vrienden en ik door Lhasa om te vechten met Chinezen, of we rijden in groep op motorfietsen rond om politie te jennen.’ Hij grijnsde. ‘En leukste is modder gooien naar Chinese meiden. Te veel make-up, te hoge hakken.’

‘Raak je daarmee niet in de problemen?’

‘O ja, ik ben vaak in elkaar geslagen, ik heb veel gevochten.’ Hij haalde zijn schouders op. ‘Mensen gebruiken messen, geen vuisten. Een keer mijn vriendin was in tranen en wilde mij tegenhouden. Maar ik kon niet stoppen. Te veel woede hier.’ Hij klopte op zijn hart.

‘Misschien is het minder erg op het platteland’, zei ik monter. ‘Jullie hebben zo’n mooi land.’

‘Wat moeten we met mooi land’ – hij schonk me een broze glimlach – ‘als mensen niet vrij zijn?’

In Pome, het zoveelste stadje dat bestaat uit één onverharde weg met aan weerszijden sjofele restaurantjes, bestelde de groep kommen vettige noedels in afwachting van Tang Wei, die het politiebureau binnengeroepen werd. De hoofdagent, een gezette Tibetaan met een vierkante zonnebril die de helft van zijn bleke, pafferige gezicht bedekte en een zootje gouden sterren op zijn schouder, verwachtte ons al. Bijna een uur later kwam Tang Wei, woedend aan zijn sigaret trekkend, weer naar buiten.

Vanaf het moment dat hij het politiebureau was binnengegaan had het hoofd van de PSB hem vernederd, riep Tang Wei uit terwijl hij zijn dikke zwarte haren uit zijn gezicht zwiepte. ‘De politie verlangde van me dat ik al onze films en camera’s zou afstaan. Ik heb ze wat geld toegestopt en gezegd dat ze mijn vriend van de PSB in Bayi moesten bellen, in de hoop dat die hen tot rede kan brengen.’

Tang Weis guanxi (connecties) in Bayi zorgden ervoor dat de politie van Pome ervan afzag beslag te leggen op onze film, maar konden hen niet afbrengen van hun voornemen ons voor het vallen van de avond het gebied uit te zetten. Ze verboden ons de Su La-pas te betreden, waar ik gehoopt had de rode lelie te vinden. Onze vergunningen werden als waardeloze vodjes verscheurd. De politie probeerde Tang Wei ook nog bang te maken met de mededeling dat er een levensgevaarlijke gevangene ontsnapt was.

De ambtenaren in Pome willen een rustig leven en vreemdelingen, met name diegenen die door de bergen zwerven aan de grens met India, bezorgen hun last. Sinds de oorlog in Indochina in 1962, toen Chinese troepen Assam binnenstroomden, zijn er geschillen over de grensgebieden. Later hoorde ik dat een van onze hoofddragers de politieman van Pome getipt had – wellicht in ruil voor een gunst – waardoor alle andere dragers die onze bagage gesjouwd hadden een enorme boete opgelopen hadden. Ik wist hoe arm ze waren en voelde me bezwaard over de financiële consequenties van onze tocht voor de mannen die we gehuurd hadden. Toen we het district uit reden kon ik met moeite een kreun onderdrukken.

Nu de politie van Pome ons gedwongen had onze zoektocht naar de rode lelie te staken, besloot Ken dat we een poging moesten wagen de top van de Doshong La-pas te bereiken, die Frank Kingdon Ward beschrijft als een ‘rododendronsprookjesland’. ’s Zomers werd deze pas werd door de plaatselijke Monpastammen gebruikt als een van de belangrijkste handelsroutes naar Pemako; wij slaagden er pas na twee bijna onmenselijk zware pogingen in de top te bereiken van de vierduizend meter hoge, met sneeuw bedekte pas. Toen we er ten slotte aankwamen, raakte ik in extase. Door de flarden mist en wolken heen ving ik zo nu en dan een glimp op van het pad dat over de Doshong La naar het ‘verborgen land’ van Pemako leidde. Ik had de neiging door te blijven lopen, alsof een onzichtbare draad, een kracht sterker dan ikzelf, me de dichtbeboste valleien daar beneden in trok. Het mislukken van onze zoektocht naar de lelie bleek een gelukkige gebeurtenis die mijn leven zou veranderen: veel eerder dan verwacht keerde ik terug naar Tibet en daar leerde ik Ani kennen.

[2]Eric Hansen, Orchid Fever, Londen: Methuen, 2001, blz. 36.

[3] Françoise Pommaret, ‘The Mon-pa revisited: In search of Mon’, in Toni Huber (red.), Sacred Spaces and Powerful Places in Tibetan Culture: A Collection of Essays, Dharamasala: Library of Tibetan Works and Archives, 1999, blz. 52-73.

[4] Harold R. Fletcher, A Quest of flowers, Edinburgh: Edinburgh University Press, 1975.

[5] Keith Dowman, The Sacred Life of Tibet, Londen: Thorsons, 1997, blz. 50.

[6] Edwin Bernbaum, Sacred Mountains of the World, San Francisco: Sierra Club Books, 1990, geciteerd in Phil Cousineau, The Art of Pilgrimage: The Seeker’s Guide to Making Travel Sacred, Dorset: Element Books, 1999, blz. 94-95.

[7] Frank Kingdon Ward, A Plant Hunter in Tibet, Londen: Jonathan Cape, 1934, blz. 137.