Johanna Spaey

Vlucht

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Johanna Spaey, 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Corbis

ISBN 978 90 445 3182 4

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ik was negentien toen ik stierf en alles wat daarvoor gebeurde, ben ik vergeten.

Slechts hier en daar een fragment, een geur of een woord dat overbleef. Maar de film kan ik niet meer reconstrueren, zelfs niet in een stank van chemicaliën. Ik kan u alleen vertellen hoe ik denk dat het is gegaan.

Mijn moeder wilde dat ik naar de oorlog ging, zoals alle moeders dat leken te willen. Je zag hen overal in de stad, op straat en in het station, terwijl ze hun zonen geestdriftig omarmden en naar de klaarstaande treinen voerden. Ik kan me niet herinneren dat er ooit eerder zo’n feestelijke stemming heerste.

Mijn vader zei dat dit typisch iets voor Pruisen was. Ze werpen kinderen om hen zo snel mogelijk weer te laten sterven. Hij was niet zo. Een dichter, en de enige pacifist in heel de stad, denk ik. Hij schreef over ongerimpelde vrouwenhanden en zoete kinderen. Of over koeien die tevreden hun kalveren zoogden, nooit over de echte wereld. Dwaze man.

Hij wist dat ik op deze manier zou eindigen.

Toen we over de Belgische grens trokken, wilde ik al teruggaan. De roes van de oorlog duurt zolang je je eigen stank niet ruikt. Ik zorgde ervoor dat ik me achter de rug van Dikke Hans kon verschuilen. Op zijn oren zaten haartjes en daar keek ik naar als we voorwaarts marcheerden. Kapotte voeten en Homerus in mijn hoofd. Ik probeerde me te herinneren wat ik nog niet zo lang geleden over de Trojaanse held Hector had gelezen. Citeerde zijn afscheidswoorden, maar ik hield ermee op toen ik besefte dat Hector wist dat hij niet van de oorlog zou terugkeren op het ogenblik dat hij die woorden uitsprak. Vastbesloten om eer voor zichzelf en zijn vader te verwerven.

De Belgische soldaten waren volgevreten en luidruchtig, en ze hadden niet eens allemaal een uniform of een paar laarzen, maar dat maakt niets uit op het einde. Ik zag hen sterven of vluchten en vroeg me af hoe lang het nog zou duren. Eerst was ik bang. Daarna werd ik gek. En toen ik stierf, ergens in Frankrijk, was er alleen maar leegte.

De kranten zeggen dat we in Luik en Namen de beest hebben uitgehangen. Vrouwen, kinderen, oude mannen … Ik denk niet dat ik erbij was. Of misschien ben ik ook dat gewoon vergeten. De rug van Dikke Hans beschermde mij overal. Daarachter leek het altijd warmer, duurde de zomer langer, terwijl ik de rest niet hoefde te zien. Of te horen. Ik stopte katoen in mijn oren omdat mijn eigen stilte nog altijd beter was dan het geraas daarbuiten.

Tussen Luik en Tienen vond ik ergens in een veld een hondje, amper oud genoeg om het zonder moedermelk te stellen. Ik had nooit een eigen hond gehad, al had ik daar vroeger harder om gezeurd dan om een broertje. Mijn moeder had een hekel aan dieren, tenzij ze op haar bord lagen. Het hondje zuchtte toen ik het oppakte, een diepe, klagende zucht. Ik maakte het schoon met mijn zakdoek, gaf het voorzichtig wat melk en brood, en droeg het dicht tegen mijn borst. Zijn huid was zacht en glanzend. ’s Nachts likte het mijn oor tot ik niet langer besefte waar ik was.

Op het station in Leuven kwamen een paar kinderen om brood en tabak bedelen. In de verte hoorden we het lawaai van schoten en kanonnen. De opwinding op hun verhitte gezichten. Ze wilden ons aanraken en horen praten, slaakten gilletjes als iemand van ons zijn helm afzette of zijn geweer van schouder veranderde. Een van de kinderen, een hoog opgeschoten meisje, zag mijn hondje en vroeg of ze het mocht strelen. Ik gaf haar een duw toen ze te dicht bij mij en de hond kwam. Mijn kameraden lachten en riepen dat ik niet zo flauw moest doen. Ik hield de hond dicht bij me en deed een stap achteruit.

Diezelfde dag werd ik bij de sergeant geroepen. Ik stopte mijn hondje in mijn ransel en legde die in een treinwagon. Hij wilde me spreken. Iets over mijn uniform dat nooit in orde was. Op de lagere school zat hij in mijn klas en daar slaagde hij er nooit in om één zin zonder fout te lezen. Nu was hij de man en behandelde hij mij, het slimste jongetje van de klas en toekomstig leraar, als een idioot.

Toen ik weer naar de treinwagon liep, was mijn hond weg.

Ze hadden hem gejat. De klootzakken.

Er was geen tijd om te zoeken. Er werd van dichterbij geschoten. Francs-tireurs op onze mannen. En toen gingen we de stad in. Dappersten aller Galliërs, mijn reet. Nooit openlijk, altijd in de rug.

Ze hebben je hond gejat, zeiden de stemmen in mijn hoofd. Ik schoot alles neer wat niet van mij was en wat ik geen naam kon geven, ook de stemmen die steeds harder schreeuwden. Wat dood was, was voorbij. En stilte was altijd beter.

Ze waren met twee. Twee identieke jongetjes. Dat zag ik pas toen ze vielen. Alsof Gods engelen me recht in mijn gezicht keken. God was niet met mij die dag. Hij had de verkeerde kant gekozen en daarom moesten ze sterven. Zelfs de kleintjes.

Ik vergat Leuven toen we verder trokken. Tot op het laatste uur zocht ik mijn hondje. Meende ik het te horen piepen, maar het was nergens te vinden.

We zongen nog steeds ‘Die Wacht am Rhein’, al kan ik nu zelfs de eerste zin niet meer neuriën.

In Frankrijk is mijn leven en de leegte pas echt begonnen.

Doden leer je niet op school en sterven evenmin, maar van beide kwam ik alles te weten.

Doodgaan bleek uiteindelijk niet zo erg. Ik liep net iets te veel naar links. Het schot kwam gek genoeg niet vanuit de schuur voor me, maar van achteren. Vast iemand van ons, de idioot.

Mijn moeder zal nog heel lang om me huilen en pa schrijft vast wel een gedicht over me. Op z’n minst een paar regels.

Het is koud. Ze zeggen dat het voor Kerstmis voorbij zal zijn. Het duurde voor mij al veel te lang.

Het voelt alsof de wind door mijn hoofd waait. Ik kan er niet bij met mijn hand. Eigenlijk zit er nergens beweging in. Nog even en het is echt allemaal voorbij.

Ik voel iets nats in mijn nek. Net een tong. Een grote, natte, lieve tong. Of is het bloed …

Zijn snuit in mijn nek nu. Ik moet bijna lachen.

Hündchen, Hündchen.

Marieke

‘Zoo togen zij door vreemd gebied

Naar ’t verre land – ze wisten niet

Waarheen zij vluchtten;

Zij waren duizenden armen saam,

Als duizend dingen zonder naam –

En duizend zuchten.’

– De Vlucht, C.S. ADAMA VAN SCHELTEMA

=

1

Ze deden ons knielen. Vader. Moeder. De tweeling en ik. Geweren in de aanslag. Toen riep er iemand ‘Pang!’

Ze lachten. Ze waren erg jong. Sommigen te jong om zich al echt te scheren.

Ze dwongen ons om weer op te staan. Tien, vijftien meter verder. We werden opnieuw op de knieën geduwd. Mijn moeder had zich bevuild. De kinderen wilden niet blijven zitten. Ze wilden weg van de stank die mijn moeder verspreidde.

De soldaten lachten. Ze riepen opnieuw ‘Pang!’ Een van hen drukte de geweerloop in mijn vaders rug.

Aan het einde van de straat schoten ze mijn vader dood. Toen mijn moeder. Daarna de tweeling. Heel even zag ik de ogen van de soldaat die hen neerschoot. Het ging hem om de kinderen. Niet om ons. Eerst Josje. Dan Kareltje. Een kogel schampte mijn schouder. Ik viel boven op mijn kinderen. Ik wilde dat ze zouden zwijgen. Niet huilen. Doen alsof. We moesten allemaal doen alsof we dood waren.

Ik zag hoe de punt van de bajonet dichterbij kwam.

‘Lieve God. Heilige Vader. Moeder Maria en Onze-Lieve-Heer Jezus. Lieve God …’ De woorden bereikten nooit mijn keel.

Toen klonk een fluit. De soldaten renden weg in de richting van het geluid.

Ze waren warm onder mij. Ik pakte de hand van mijn vader. Streek langs de bloederige rug van mijn moeder. De tweeling lag zoet en stil.

‘Kom mee’, wilde ik zeggen. ‘Snel!’

Maar ze stonden niet op. Het was mijn eigen warmte die ik voelde.

Een vrouw pakte mijn arm.

Eindelijk begon ik te schreeuwen.

Een andere vrouw, te deftig en te mooi voor woorden, trok me aan mijn andere arm mee haar huis binnen, een eindje verderop.

Ze zei dat ze Marguerite heette en ze hield haar armen net zo lang om me heen geslagen tot ik ophield met krijsen. Toen begon het beven en het schudden. Ze kon me amper in bedwang houden. Het was koud, onnoemelijk koud. Ik had het gevoel dat iemand me in een bad met ijs had geduwd. Toen wist ik dat ze dood waren. Echt dood.

Hun lijken lagen twee volle dagen op straat, maar ik heb hen nooit meer aangeraakt. We sliepen in de kelder. De meid, degene die me als eerste bij de arm had gegrepen, kon ons min of meer vertellen wat er buiten allemaal gebeurde. De meeste Leuvenaars waren de stad uit gevlucht of gedreven. Marguerite niet. Ze wilde blijven. Vond dat het haar plicht was. Haar man was officier, zei ze, en blijkbaar was dat haar reden om het goede voorbeeld te geven. Zijn portret hing vol glans en eretekens pontificaal boven de haard, een gezicht dat ik later in een andere stad zou terugzien. Marguerite wist zeker dat de Belgen er niet zomaar vandoor waren gegaan, dat ze zouden terugvechten en Leuven opnieuw zouden innemen. Ze zei dat nog niets verloren was. Ik denk niet dat ik het hoorde. Mijn kinderen en ouders lagen daar op straat en niets of niemand kon hen warm houden. De meid stopte me vol eten en drank. Een lauwe troost van aardappelen en bier. Het stilde mijn tranen, maar niet mijn honger.

Ze vertelde me ter afleiding een ander verhaal over de officier, haar meneer Leon, die daar boven de haard hing te blinken. Er werd maar weinig over hem vernomen, dus ging iedereen ervan uit dat hij nog leefde. Mevrouw lag er alleszins niet van wakker, zei de meid. Zij en meneer waren gelukkiger als een van de twee niet thuis was. Hij gebruikte haar vooral als decoratie voor zijn vele feesten, terwijl zij liever in haar bibliotheek zat en gedichten in rare talen las. De meid had een vaag gebaar met haar hand gemaakt. Ik wist toch wel hoe het in die kringen ging? Bij de huwelijksmaaltijd werd er al onderhandeld wat ze er als bijgerecht mochten bij nemen. En daar hadden ze beiden van geproefd. Een mislukte huwelijksnacht, zijn vriendinnetjes van buiten de stad en de mannen die zij in haar salon ontving als hij weer eens een paar dagen ging jagen …

Ik sliep in een huis waarin ik zonder oorlog nooit van mijn leven zou zijn gekomen en ik luisterde naar het leven van mensen die met geld, wijn en goede manieren waren opgebracht. Het raakte me niet.

Vanaf de tweede verdieping kon ik naar de kinderen en mijn ouders kijken. Marguerite wist waar ik was en trok me telkens opnieuw de gang op. Ik wilde de soldaten straffen met hun eigen angst. Ze waren doodsbenauwd voor francs-tireurs en hadden daarom verordend dat alle ramen gesloten moesten blijven met de gordijnen open. We werden niet geacht om ons in de buurt van de bovenramen op te houden. Als ze voorbijliepen, zag je nooit de pin op hun helm. Wel hun kinnen die aan hun ogen vooruitgingen, op zoek naar hoger gelegen sluipschutters. ’s Nachts moest het licht aan de straatkant aan zodat ze altijd en overal naar binnen konden kijken.

Op een ochtend waren mijn kinderen en ouders verdwenen. Ik begon te krijsen tegen het raam. Totdat Marguerite me daar weghaalde. Zelfs de meid wist me niet te vertellen waar ze waren. Het kon me niet schelen dat ze mijn moeder op een hondenkar hadden gegooid. Of dat ze mijn vaders lijk voor zich uit hadden geschopt. Maar het was ondraaglijk dat iemand anders dan ik mijn dode zonen in z’n armen had genomen.

Later op die dag werd er op de deur gebonsd. De meid riep dat het soldaten waren. Ik vluchtte weg via de tuin en het huis van de buren. Er was niets meer wat me bond. Ik had geen afscheid genomen, maar ik wist zeker dat ik mijn kinderen nooit meer zou terugzien. En ik zou me geen tweede keer voor dood kunnen houden.

Het kostte me uren om aan de achterkant van het station te raken. Ze waren overal, slenterend, rokend of stomdronken. Hier en daar zag ik hen de kapotgeschoten huizen doorzoeken. Er waren schoten. En overal die stank van lijken. Van mensen of honden of paarden, dat was niet altijd duidelijk. Ik keek lang naar de soldaten. Ze zagen er, buiten hun dronken koppen, heel gewoon uit. Feldgrau gewoon.

2

Ik ben een stout meisje. Mijn vader zei het al. Probeerde het eruit te slaan. Ik zag het in de ogen van andere mannen. Stout. Victor was de enige die niet keek. Een jager die in staking was. Mijn lijf schoof voorbij zijn blikveld, zonder ooit gezien te worden. En wie niet wordt gezien, bestaat niet.

Zijn moeder riep me. Ik was niet doof voor de ondertoon van irritatie en ongeduld. Hij liep door de tuin met zijn hond en verdween achter de haag, het veld op.

Ze wees zwijgend naar de aardappelen toen ik de keuken binnenkwam. Soms dacht ik dat ze er nog steeds van uitging dat ik haar Nederlands niet verstond. Ik begreep hun meest gesloten dialect. In de conservenfabriek in Leuven luisterde ik zonder met m’n ogen te knipperen elk gesprek af. Zelfs als ze van voorbij Tienen kwamen. Ik luisterde naar haar rok toen ze de keuken uit liep. Hij klonk zondevrij en onberispelijk. Niet bijdehand, zoals ze mij soms noemde. En dat mocht ik van haar vooral niet te veel worden.

Ik bond mijn schort om en ging dicht bij de kachel zitten. Ik kon een aardappel in één keer schillen. Als meid voor alle werk kwam ik overal in het hotel, maar in de keuken voelde ik me het meest op mijn gemak. Het liefst tussen een berg aardappelen, van aardappelen schillen werd ik rustig. Al lukte dat vandaag minder.

‘Je schelt ze zo lekker mooi’, plaagde Willem me gisteren nog. Dat zei ik tijdens mijn eerste dag hier: ‘schellen’, in plaats van ‘schillen’. Nu de broers wat langer thuis waren voor de kerstdagen en het vaderland tijdelijk niet hoefden te bewaken, vroeg ik me af hoe lang het zou duren voor Willem doorhad dat ik liever naar Victor keek.

Sybille, de oudste van de drie kinderen, stond plots naast me in de keuken. Ze was zo kleurloos dat ze met gesloten ogen in een spierwitte kamer onopgemerkt zou blijven. Daarom was ik zo bang voor haar ogen. Zwart en spiedend. Ik had nog nooit iemand gezien met zulke donkere, intense ogen. Die ogen hadden geen leeftijd. Ze was ergens in de twintig, maar van chagrijn leek ze soms wel vijftig.

‘Kan ik helpen?’

Ze keek naar mij. Kokkie had het te druk met het gebraad in de oven, dus vroeg ze mij of er nog iets gedaan moest worden. Ik verborg mijn wantrouwen. Af en toe had ik medelijden met haar, dat was ook maar af en toe. Meestal joeg ze me de stuipen op het lijf. Als ze in de buurt was leek het wel alsof er een vogel boven mijn hoofd hing, een reusachtige, stokstijve en alziende vogel. Ik moest mijn keel schrapen om me verstaanbaar te maken.

‘De groenten moeten worden schoongemaakt.’ Ik probeerde het vriendelijk te zeggen.

Soms wilde ze niets liever dan mijn verhalen horen en soms leek ze elk woord uit mijn mond te controleren. Nooit hartelijk, nooit gemeen. Ze was niet haar moeder en toch liet ik haar geen stap dichterbij komen.

Er was iets in haar loopje wat niet klopte. Ik kende te weinig woorden om het te benoemen. Ze was allang bezig met wortels schrapen toen me eindelijk iets passends te binnen schoot. Koket of een poging om het te zijn. Het was een woord dat mijn moeder soms gebruikte als we een chique dame op straat zagen. Met een valse ondertoon. Elegant en toch een beetje hoerig. Volgens mijn vader gedroeg ik me alleen maar hoerig. Ik speelde doktertje op m’n vijfde met mijn neef. En ik liet hem helemaal z’n gang gaan toen ik elf was. Na hem kwamen andere jongens. Mannen. Ik vond het geruststellend om hun handen op mij te voelen, altijd weer nieuwsgierig naar wat ze zouden tonen als ze hun kleren uittrokken. Ik vergat hen ook weer snel, had geen enkele intentie om van hen te houden. Tot ik Victor bezig zag met de puppy’s van z’n Duitse herder, in zijn handen werden ze nog kleiner en kwetsbaarder. Als mijn bloed niet door graniet was vervangen, had ik me net zo klein gemaakt en was ik in zijn hand gaan liggen, wachtend op dezelfde troost en dezelfde warmte die zijn grote hand aan de hondjes gaf.

3

Waarom ik na mijn vlucht uit Leuven helemaal tot aan de Hollandse grens liep, had vooral met Wilhelmina te maken en veel minder met mijn afkeer voor de Duitsers. De koningin kende ik van de bladen die mijn oom kocht. Ze lieten pastelkleurige plaatjes van vrouwen zien die uit kant, minzaamheid en bleekheid waren opgetrokken. Als ik naar mijn moeder en grootmoeder keek, kreeg ik een heel ander verhaal te zien. Die bladen brachten me aan het dromen. Ik wilde als kind net zo’n crèmekleurige dame worden. Ik zou taartjes eten en vanachter mijn waaier naar de wereld kijken. Ik had vanuit Leuven net zo goed naar Frankrijk kunnen gaan, maar daar stonken ze naar knoflook en dronken de mannen dag en nacht wijn. Ik wilde een land dat met een melkwitte, kraakheldere waas was bedekt, iets waar ik heel diep kon onder kruipen om er nooit meer uit te hoeven komen.

Ik had kunnen stoppen en om eten of werk kunnen vragen op een van de boerderijen die ik voorbijliep. Ik had hun niets te vragen. Ik kwam mensen tegen die alweer naar huis terugkeerden om te kijken of er nog iets over was van hun vroegere leven, toch deed ik niets om een van hen te zijn. Bleef uit de buurt van hun herrie, hun angst en hun stank. De gruwelijke verhalen waren er nog steeds, en zelfs op de allerstilste plekken waar ik op mijn kapotgetrapte schoenen voorbijkwam leek het alsof het gefluister over de oorlog nooit zou verdwijnen. Ik kwam langs weiden waar de koeien op springen stonden omdat er niemand was om hen te melken. Ergens lag een veulen naast zijn moeder te sterven. Ik was niet in staat om het te helpen en als ik het wel had gedurfd, dan had ik het met een steen moeten doodmaken. Het wanhopige gehinnik van het moederpaard bleef me kilometers lang achtervolgen.

Soms dacht ik dat het beter was om ergens aan de kant te gaan liggen en net als het veulen te wachten tot ik van honger zou sterven. Dat was een terechte straf voor mijn leven, alleen wilden mijn voeten nooit helemaal stoppen. Ik was al voorbij Diest en nog steeds niet dood toen er een man op een paardenkar voorbijreed. Ik had in het bos geslapen en zag er vast vies en verkreukeld uit. Hij keek vanonder zijn pet naar mijn voeten en deed het paard stoppen. Toen ik bij de kar was, knikte hij even. Zijn vrouw was er niet, zei hij, maar dat mocht me niet tegenhouden om mee naar zijn boerderij te gaan. Ik schudde mijn hoofd, maar hij drong aan en wees naar de bok. Het was een man zonder leeftijd, hij had net zo goed dertig als vijftig kunnen zijn. Onder die pet zaten dezelfde ogen als die van mijn vader, zonder verspilde vrolijkheid. Toen we aankwamen op zijn boerderij was er in het woonhuis gelukkig nergens een spoor van een kind te bekennen en dat stelde me gerust.

Hij gaf me koffie met veel melk en wees naar de voorraadkast. Terwijl ik boterhammen met dikke lagen boter besmeerde, haalde hij uit de gang een paar nieuwe leren schoenen.

‘De vrouw draagt altijd klompen.’

Toen ging hij zitten, stopte zijn pijp en keek toe hoe ik at.

Nadat ik klaar was met eten en voor onderweg nog een paar pakjes met boterhammen had gemaakt, schortte ik mijn rok op.

‘Hier of boven?’

Er veranderde niets in zijn gezicht, misschien trok hij net iets harder aan zijn pijp. Toen stond hij op.

‘Ga je wassen aan de pomp. Dan breng ik je een eindje verder met de kar. Als ik geen beesten had, zou ik er ook vandoor gaan.’

We reden meer dan een uur en al die tijd durfde ik niets te zeggen. Verdriet of schaamte komt toch op hetzelfde neer: het maakt je stom en klein.

Toen hij ten slotte halt hield, stapte hij uit om me te helpen. De schoenen waren te groot en hij keek zwijgend toe of het wel zou lukken.

‘Bedank je vrouw’, zei ik.

‘Die is al drie maanden dood.’

Hij schoof voor het eerst zijn pet wat hoger en gaf me een klap op mijn schouder. Het voelde alsof hij een koe tot voortmaken wilde aanzetten.

De schoenen van de dode vrouw brachten me tot aan de Nederlandse grens. Onderweg zei iemand dat Roosendaal het dichtste bij was. Hij loerde naar mijn borsten terwijl zijn vrouw met twee kinderen voor ons uit sloften. Roosendaal was een mooie, nette naam. Volgens de man stonden er een heleboel mooie, nette mevrouwen op ons te wachten met eten en drinken. Toen gleed zijn hand over mijn rug naar mijn billen, maar ik sloeg hem meteen weg.

Aan de grens vroegen ze of ik geen papieren bij me had. Overhaast vertrokken, zei ik tegen de douanier die bloosde toen ik hem aankeek. Maar goed dat ze thuis waren achtergebleven. Ik moest nog zeventien worden dit jaar, lang niet meerderjarig, ook al had ik dan twee dode kinderen. Ik zag hoe ze meisjes van mijn leeftijd zonder ouders of man apart zetten, terwijl ik gewoon mocht doorlopen.

De man had niet gelogen. In Roosendaal werd ik besprongen door dames die zo uit de plaatjes van de bladen leken gestapt. Hun enthousiasme verbijsterde me. Ik werd volgestopt met melk en koekjes, en een van hen eiste dat ik met haar op de foto ging. Mijn vader noemde het een duivels apparaat en had me altijd meteen aan mijn arm weggetrokken als er ergens een man met zo’n griezelig zwart ding opdook. Buiten een vage foto van alle vrouwen die in de conservenfabriek werkten, had ik geen enkel beeld van mezelf. Terwijl de fotograaf me toesnauwde dat ik wel wat vriendelijker mocht kijken, zag ik achter hem een paar kleine Vlaamse kinderen voorbijlopen. Korte dikke beentjes in onwennige klompen. Hun moeders sjokten er verdwaasd achteraan. Mijn glimlach was onwrikbaar. Wilhelmina mocht er trots op zijn.

Omdat we niet allemaal in Roosendaal konden blijven, werden we naar Breda gestuurd. In een leegstaande fabriek waar ik ten slotte met andere vluchtelingen terechtkwam wilden de behulpzame Nederlanders allemaal heel graag weten hoe ik in hun land was beland en wat me was overkomen. Maar als ik had verteld hoe het echt was gegaan, zou hun medelijden nooit voldoende zijn geweest, zou ik nooit dankbaar genoeg kunnen zijn. Dus vertelde ik wat ze wilden horen. Koeien op springen, de dikke vrouw die door de ossenwagen zakte, het lawaai dat ze veroorzaakte toen ze met haar piano en al op straat lag en iedereen de gracht in dook omdat ze dachten dat de Duitsers eraan kwamen. En dan aaide alweer een andere goedgeklede dame me over mijn bol terwijl ze nog net geen snoepje in mijn mond duwde. Ja, dankbaar was ik wel, maar ik stond niet te dansen op de ruïnes van mijn leven.

Een man in uniform stond niet veel verder tegen de muur geleund. Hij had een tijdje naar me staan kijken en kwam toen naar me toe gelopen. Hij stelde zich mompelend voor als veldwachter Pieters en zei dat zo’n fabriek vol kerels niets voor zo’n jong meiske als ik was.

Ik antwoordde dat ik eenentwintig was. Hij keek even grimmig over me heen. ‘Niet liegen. Dat zul je al meer dan genoeg hebben gedaan.’

Ik haalde mijn schouders op, zag niet meteen een manier om van hem af te komen. Hij zuchtte en mompelde verder.

‘Ik weet net als jij niet waarom ik hier ben. Dat noemen ze nou opvorderen. Ik kom uit Oosterhout en daar hebben we nog geen enkele vluchteling gezien. Dus dacht de burgemeester: laten we die oude Pieters dan maar eens op uitkijk sturen. Je moet weten …’ Er kwam alweer een bleke, fladderende vrouw op me af, met een beker in haar hand en iets wat op taart leek.

Hij wees naar buiten, naar de tramhalte.

‘Als je hier weg wilt, mag je vanavond wel bij mij thuis slapen. Mijn vrouw heeft vast nog iets lekkers staan.’

Ik keek naar de taart en toen naar de muren van de fabriek. Fabrieken kende ik vanbinnen en vanbuiten, en van al die mensen hier kreeg ik het benauwd. Anderzijds wist ik niets over veldwachter Pieters en dat oord zonder vluchtelingen waar hij vandaan kwam. Het klonk veilig en onaangetast door de oorlog.

Die avond bracht hij me naar Oosterhout. Op de tram voelde ik dat hij alweer naar me zat te kijken, maar niet op een manier die me ergerde. Het leek alsof hij iemand anders in mij zag en ik vond het niet erg om niet de vrouw te zijn die tegenover hem zat. Pieters’ vrouw knikte alleen toen hij met mij kwam binnenzeilen. Ze gaf hem een kus en een borrel, en terwijl hij haar over zijn dwaze missie naar Breda vertelde – ‘Wat had de burgemeester gedacht? Dat ik in het grote Breda even de oorlog zou stilleggen om te vragen of iemand van plan was om Oosterhout binnen te vallen?’ – verorberde ik mijn zoveelste maaltijd van die dag. Het zal wel niet toevallig zijn geweest dat de buren langskwamen, meer dan in Pieters’ krappe keuken pasten. Mijn komst was hun beslist niet ontgaan. Ik probeerde geen soep te morsen onder al die nieuwsgierige blikken. Ik was de eerste vluchtelinge in de stad, een rariteit die niemand mocht missen. Dat ik zo mooi was, zei een vrouw zuur. Misschien bedoelde ze dat ik mijn gezicht toch op z’n minst tijdens mijn vlucht had kunnen verliezen of dacht ze aan haar man, die meteen zijn blik neersloeg nadat ze dat had gezegd.

Sybille kwam ook, al was dat niet uit vrije wil, zo bleek later. Pieters was de dag na mijn aankomst in het hotel van haar moeder langsgegaan, op zoek naar een baantje en een betere slaapplaats voor mij. Hij wist Sybille en haar moeder te overtuigen dat het goed was als je een vluchtelinge hielp, misschien kreeg je er wel een aflaat voor. En zo iemand zou ook zonder klagen een handje helpen in het hotel.

Sybille viel meteen op met haar rare naam en zwarte ogen toen ze de krappe keuken van Pieters’ huis binnenkwam. Ze stond eerst wat te smoezen met z’n vrouw voordat ze me van dichtbij kwam opnemen. Twee dagen later had ik werk en een eigen kamer in het hotel. Daar begon mijn nieuwe oorlog.