Ahmad Tohari

De onheilskomeet

Vertaald uit het Indonesisch door Monique Soesman en Maya Sutedja-Liem

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Lintang kemukus dini hari, verschenen bij Penerbit pt Gramedia Pustaka Utama, Jakarta

Oorspronkelijke tekst © Ahmad Tohari 1986

Eerste Nederlandstalige uitgave © Monique Soesman en Maya Sutedja-Liem en De Geus bv, Breda 1998

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagillustratie © Yara Brusse

isbn 978 90 445 3184 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de herziene druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Dukuh Paruk lag nog in diepe rust, toen de dieren door het aanbreken van de dag uit hun slaap ontwaakten. Geiten stommelden onrustig in hun hokken. Hanen begonnen een voor een te kraaien, steeds meer, steeds vaker. Een vliegenvanger maakte zich al kwetterend in zijn schuilplaats klaar om toe te slaan, zodra er een insect voorbij zou vliegen. Een eekhoorntje kroop haastig uit zijn nest in de arenpalm naar buiten, toen hij de geur van een vrouwtje opsnoof. De twee beestjes gingen weldra elkaar achterna waardoor de takken op en neer bewogen en dauwdruppels met een ritmisch getik op de grond vielen. Een vleermuisje was opzettelijk laag over een bananenboom gaan vliegen, om precies boven een jong opgekruld blad vaart te minderen en zijn vederlichte lijfje in de holte van het omgebogen blad te laten vallen.

De geluiden van krekels, aardkrekels en bidsprinkhanen waren echter al geruime tijd verstomd. De aardkrekels hadden zich verscholen in hun holen onder de grond, die zij van binnenuit hadden dichtgestopt. De bidsprinkhanen stelden zich eveneens verdekt op en hadden de groene kleur van de bladeren in hun omgeving aangenomen. Alleen als er een briesje opstak, zouden zij zichzelf verraden, want dan zouden zij instinctief hun vleugeltjes tegen elkaar wrijven. Dan zou er getjirp klinken.

In het dichte loof van een djamboeboom voerde de natuur een harmonisch schouwspel op: honderden honingbijen verzamelden met verbazingwekkende ijver stuifmeel. Met hun vleugeltjes brachten ze een veelstemmig zacht en aanhoudend gezoem voort, dat opging in de serene sfeer van de schemerende morgen. Rondom de voet van de djamboeboom zag het wit van de duizenden neergevallen meeldraden. De aarde geurde, de honingbijen gonsden zachtjes en de dauwdruppels weerkaatsten de eerste straaltjes daglicht uit het oosten.

De kronen van de kokospalmen en de toppen van de bamboebosjes vingen het eerste zonlicht van de dag op. Iedere dag weer werd Dukuh Paruk gewekt door de zonnestralen, die de mistdeken waarin het gehucht gehuld was, wegnamen. De drieëntwintig huizen in het kleine dorp kwamen tot leven. Je hoorde het gejengel van kinderen die met knorrende magen wakker werden. Je zag een vrouw naar buiten stappen om een doek op te hangen die door haar baby natgeplast was. Haar man kwam het huis uit met een ander doel. Hij pakte een dor blad van een bananenboom om er zijn tabak in te rollen. Een andere man hurkte neer achter een bosje, terwijl hij met zijn armen wild om zich heen sloeg in een poging de vliegen boven zijn hoofd weg te jagen. Dukuh Paruk was ontwaakt.

Alleen in een van de huizen was het nog stil. Dat was het kleinste huis in Dukuh Paruk. Er woonde maar één persoon, een seniele oude vrouw. Ze was al wakker, maar maakte geen aanstalten om haar bed uit te komen. Ze staarde met een wazige blik voor zich uit. Ze had wat muntstukken in haar hand, maar wist niet wie het geld onder haar hoofdkussen had gelegd. De grootmoeder van Rasus was niet meer helder van geest, dat was al lange tijd zo.

Bij wijze van uitzondering had de oude vrouw al een aantal dagen gezelschap in huis. Ook die morgen was zij niet alleen. Ze had gezelschap van het kostbaarste bezit van Dukuh Paruk. Srintil lag in de kamer ernaast nog te slapen op een bamboebed. Ze bevond zich nog in een droomwereld, na een opwindende nacht met Rasus te hebben doorgebracht.

Een bundeltje zonlicht drong door het bamboewandje heen en viel als een betoverende schittering op Srintils wang. Het cirkeltje licht, niet groter dan een muntstuk, bracht een blosje op de wang van de ronggeng van Dukuh Paruk. Op haar verwarde, zwarte haardos verscheen een zachte glans. Toen het lichtbundeltje ten slotte over haar ogen gleed, werd Srintil langzaam wakker. Het ritme van haar ademhaling werd onregelmatig en haar wimpers trilden. Daarop slaakte ze een lange zucht en rekte zich uit.

In de overgang van slapen en waken, hield zij haar ogen nog even gesloten. Je kon zien dat zij haar ogen heen en weer bewoog achter haar oogleden. Er krulde een fraai lachje om haar mondhoeken. Langzaam maar zeker drong het besef tot haar door dat ze een nieuwe fase in haar leven had bereikt. Voortaan zou ze een eenheid vormen met Rasus.

Srintil, die op haar zij sliep, met haar gezicht naar de rand van het bed, verkeerde in de veronderstelling dat er nog iemand naast haar lag. Daarom bewoog ze haar rechterarm naar achteren in de volste overtuiging dat haar vingers de borst van Rasus zouden raken. Maar haar vingertoppen voelden niets anders dan de koelte van een gevlochten mat. Ze probeerde wat verder te reiken, maar er was niemand.

Ze kwam meteen overeind en draaide zich om. Toen ze zag dat ze alleen in het kleine stille kamertje lag, hoopte ze nog dat Rasus ergens bij het huis was, en bijvoorbeeld even naar het toilet was gegaan. Maar toen ze ontdekte dat zijn spullen verdwenen waren, werd ze door radeloosheid overmand.

In de kamer ernaast zag ze de grootmoeder van Rasus zitten, bijna roerloos zat ze daar; alleen haar borst bewoog, nauwelijks zichtbaar, op en neer. Haar oude ogen bewogen onrustig toen ze zag dat Srintil binnenkwam.

‘Waar is Rasus, grootmoeder?’

‘Wat?’

‘Rasus, uw kleinzoon! Waar is hij?’

‘Waar Rasus is?’

‘Ja.’

‘Rasus? Dus Rasus is terug?’

‘Och, malle grootmoeder. Gekke grootmoeder, heb je dan niet gezien waar Rasus naartoe ging?’

Eén moment bleef de oude vrouw onbeweeglijk zitten. Toen strekte ze haar hand uit naar Srintil. Ze opende haar vuist. Er lagen wat muntstukken in. Srintil staarde er verwonderd naar. Wanhoop maakte zich van haar meester. Ze draaide zich om, trok de deur ruw open en ging naar buiten. Ze zocht een plekje op waarvandaan ze ongezien naar de wasplaats kon gluren. Rasus was nergens te bekennen. Ze zocht achter de bosjes, waar de mensen van Dukuh Paruk meestal neerhurkten om hun behoefte te doen. Er was niemand te bekennen. Het enige wat ze zag was een paar vliegenvangers, dat druk in de weer was om groene vliegen weg te grissen.

Srintil staarde over de uitgestrekte rijstvelden heen. Langzaamaan werd het silhouet van Dawuan zichtbaar. De dunne mist, waarin het stadje zich hulde, trok op door de warmte van de zon. Dawuan met zijn markt, Dawuan met zijn militair hoofdkwartier dat onder leiding stond van sergeant Slamet, en waarbij Rasus zich had aangesloten. In de ogen van Srintil had Dawuan nu een hooghartige gedaante aangenomen.

Zo zit het dus, dacht Srintil, die er niets van wilde weten dat Rasus haar verlaten had en nog wel zonder afscheid te nemen. Voor haar waren alle mannen uit hetzelfde hout gesneden; ze konden helemaal buiten zinnen van vreugde zijn dat ze één of twee nachten met haar zouden kunnen doorbrengen, zonder zich druk te maken over wat ze daarvoor moesten neertellen. Sulam, het dorpshoofd van Petjikalan, en niet te vergeten het assistent-districtshoofd behoorden tot de reeks van mannen die bezweek voor de wulpse manier waarop zij haar sampur[1] bewoog. Zij verwonderde zich erover dat er toch één man anders was, en die was er nu juist uit onverdroten egoïsme vandoor gegaan. Ze zou geen verdriet hebben gehad als die man niet Rasus was geweest.

Een poos lang bleef ze onbeweeglijk staan. Ze liet de gestreepte muggen die om haar lichaam zoemden, maar begaan. Sommige streken neer op haar benen om zich te goed te doen aan haar bloed. Een andere mug belandde achter haar oor. Zijn lijfje zwol hoe langer hoe meer op van het bloed. Het haar op Srintils voorhoofd werd vochtig van de ochtenddauw. Tranen welden op in haar ogen.

Twee naakte kinderen keken Srintil verbaasd aan. In hun ogen stond te lezen wat niemand in Dukuh Paruk ooit zou verwachten: dat een ronggeng ook kon huilen. In de denkwereld van de mensen uit Dukuh Paruk stond de ronggeng voor de begrippen vreugde en vertier. Haar wereld bestond uit zang en dans. Haar sieraden waren haar glimlach en haar oogopslag, die een natuurlijke levenslust uitstraalden, dezelfde levenslust die vogels deed vliegen en bloemen deed bloeien. Kortom, de ronggeng vertegenwoordigde de wereld van de vreugde en het vertier. De twee naakte kinderen liepen weg, terwijl ze zich afvroegen wat de reden was dat de ronggeng huilde.

Natuurlijk was het alleen Srintil zelf die wist waarom ze huilde. Het was alsof ze naar zichzelf keek. Het was alsof iemand haar uitkleedde, zodat ze zichzelf stukje bij beetje van een heel andere kant leerde kennen. Niet als een vrouw die toebehoorde aan de gemeenschap, maar als een vrouw in de zuiverste zin van het woord. Een vrouw die zich niet meer compleet voelde zonder de zekerheid van een man in haar leven; in haar hart en in haar slaapkamer. Als het waar was dat deze grote wereld gevuld was met duizenden kleine werelden die elk weer bestonden uit een man en een vrouw, dan verlangde Srintil slechts naar zo’n kleine wereld. En dat Rasus daar geen deel van uitmaakte, kon ze zich echt niet voorstellen.

Het duurde niet lang voordat Dukuh Paruk besefte wat er met Srintil aan de hand was. De volgende dag gonsde het in het kleine dorp van de geruchten. De vrouwen hadden het over niets anders dan over Srintil, die het liefst met rust gelaten wilde worden en in zichzelf gekeerd was. Iedereen wist dat de toestand van Srintil te maken had met Rasus, die Dukuh Paruk verlaten had en zich weer had gevoegd bij het groepje militairen dat onder leiding van sergeant Slamet stond.

‘Hé, luister eens! Is het ooit voorgekomen dat een ronggeng tot over haar oren verliefd is geworden?’ vroeg een vrouw aan twee vriendinnen die elkaar zaten te ontluizen onder de nangkaboom.

‘Voor zover ik me kan herinneren, heb ik nog nooit zoiets gehoord’, antwoordde de ander.

‘Het komt vaker voor dat een man stapelverliefd wordt op een ronggeng, want ze is nu eenmaal geschapen om mannen te verleiden. Zelf mag ze zich niet aan één man binden. Maar hoe moet het nu ze zelf tot over haar oren verliefd is?’

‘Srintil doet inderdaad vreemd. Wat er nu gebeurt, is toch zeker de schuld van njai[2] Kartaredja?’

‘Njai Kartaredja?’

‘Ja, als zij Srintil beter had begeleid, was dit niet gebeurd. Ze verwaarloosde haar taak, doordat ze alleen maar op geld uit was. Ze liet Srintil zo veel mogelijk mannen bedienen, zonder daarbij rekening te houden met de verboden dagen, vooral met de dagen die verband houden met Srintils geboorte. Njai Kartaredja is er wel rijker van geworden, maar je ziet wat ervan komt.’

‘Eigenlijk begrijp ik wel dat Srintil op Rasus valt. In ieder geval is daar niets verkeerds aan. Het wordt wel een probleem wanneer ze blijft mokken en weigert op te treden. Dan zal het stil worden in Dukuh Paruk. Dat zou ik echt jammer vinden.’

‘Toch heb ik nog wel vertrouwen in het echtpaar Kartaredja. Als zij met behulp van toverspreuken mannen verliefd kunnen laten worden op Srintil, dan kunnen ze ook de liefdesband tussen haar en Rasus verbreken.’

Met dat laatste was inderdaad niets te veel gezegd. Als er mensen waren die zich zorgen maakten over de toestand van Srintil, dan waren het wel njai Kartaredja en haar man. Ze zouden het absoluut niet toelaten dat hun beschermelingetje haar hart zou verliezen aan Rasus of aan welke andere man dan ook. Laat staan dat Srintil erover zou gaan denken om een gezinsleven te beginnen. Hun reputatie als doekoen[3] zou op het spel komen te staan en hun lucratieve bron van inkomsten zou gevaar lopen.

Njai Kartaredja moest dus iets doen. De liefdesband tussen Srintil en Rasus moest worden verbroken. Daarom zocht ze haar toevlucht in een tovermiddel. Allereerst zocht ze een oud broedei, een kippenei waarop niet meer gebroed werd omdat het niet wilde uitkomen. Dat begroef ze stilletjes onder de grond in een hoek van Srintils slaapkamer, terwijl ze er een liefdesverbrekende mantra over uitsprak.

Een mantra is een aaneenschakeling van woorden die een weg baant naar suggestie en bovennatuurlijke krachten, die losstaan van alle energiewetten en logica. Deze krachten zijn onafwendbaar, tenzij ze door een soortgelijke maar tegengestelde kracht ontzenuwd worden. En de mantra van njai Kartaredja werd bij puur toeval geheel ontkracht. Dat gebeurde toen Srintil op een avond moest plassen. Omdat ze geen zin had naar buiten te gaan, koos ze een hoek van haar slaapkamer uit om haar behoefte te doen. Daar was de grond nog rul van het eerder gegraven gat. Het was dus logisch dat Srintil dacht dat ze daar het beste kon plassen, want daar zou het vocht snel in de grond doordringen. Ze wist natuurlijk niet dat njai Kartaredja juist op die plek het broedei had begraven en er een mantra over had uitgesproken. Zonder het te weten had Srintil de mantra, die juist voor haar bedoeld was, ontkracht.

Srintil had al twee keer geweigerd om op te treden, tot grote teleurstelling van het echtpaar Kartardeja en van de mensen die haar hadden uitgenodigd. Ze scheepte hen af met een flauw smoesje: ik heb geen zin!

Maar Srintil had wel zin in iets anders, iets wat in de ogen van de dorpelingen vermakelijk was; ze speelde met de geitenhoedende jongens, die bijna allemaal naakt rondliepen. Zonder schroom holde zij ook achter de geiten aan. Of ze zat onder een boom en hielp de jongens vliegers te maken van gadungbladeren.[4] Srintil ging helemaal op in de vreugde van de kinderen, die blij waren met deze bijzondere speelkameraad. In het begin waren de jongens wat verlegen, maar algauw werden ze dikke vrienden met haar.

‘Vroeger was ik net als jullie, toen speelde ik op de velden, terwijl we de geiten hoedden’, zei Srintil. Ondertussen waren haar handen druk in de weer om een molentje te maken van een kokospalmblad.

‘Kun je ook een libel vangen met gom van de nangkaboom?’ vroeg een jongen.

‘Ach, dat is makkelijk. Met gom van een nangka kun je zelfs een koekoek vangen’, antwoordde Srintil moederlijk.

‘Heb je dit weleens gedaan?’ zei een ander kind dat kwam aangelopen met een droge, gedeeltelijk brandende koeienvlaai. Op het gloeiende stuk lag een krekel. Srintil glimlachte.

‘O zeker. Lekker hè, zo’n geroosterde krekel?’

‘Wil je deze hebben? Neem hem maar.’

‘Mag dat?’

‘Pak maar!’

De kinderen keken gespannen toe hoe Srintil de krekel, die geroosterd was op de koeienvlaai, oppeuzelde. Het was een symbool van broederschap. De kinderen juichten van plezier. De grootste onder hen trad op Srintil toe. In zijn handen had hij een bamboekoker.

‘Ja, zo te zien deed je vroeger hetzelfde spelletje als wij. Kun je ook raden wat er in deze koker zit?’

‘Een aardkrekel’, antwoordde Srintil na een poosje denken.

‘Fout.’

‘Een salam[5]-vrucht.’

‘Fout.’

‘Een groene tor.’

‘Fout.’

‘Nou, dan geef ik het op.’

‘Echt waar?’

‘Ja.’

De jongen hield de koker ondersteboven, zodat de inhoud op de grond viel. Srintil gaf een gil en sprong op, net als een geschrokken klein meisje. Een slang kronkelde weg, de vrijheid tegemoet na een lange gevangenschap in de bamboekoker. Nogmaals klonk het gejuich van de jongens. Srintil ging achter de boosdoener aan en kneep hem in zijn dijen. Het gezicht van de jongen vertrok van de pijn, maar het zag er niet naar uit dat hij het erg zou vinden als Srintil hem nog eens kneep.

Op een keer had Srintil sterk de behoefte om zich af te zonderen. En omdat ze er genoeg van had om steeds op haar kamer te zitten, begaf zij zich naar de rand van het dorp. Daar, onder de nangkaboom, had zij het grootste deel van haar jeugd spelend doorgebracht. Ze pakte een gevallen blad op en kneep het fijn. Vreemd, ze voelde dat er iets in haar vrijkwam toen ze het blad, dat zich nergens van bewust was, verbrijzelde in haar vuist.

Niet ver daarvandaan huppelden twee jonge geiten met malle bokkensprongen rond. Daarna vochten ze tussen de poten van de moeder om een tepel. Het ging er wild aan toe. Maar de moeder liet hen begaan, terwijl ze elkaar wegduwden en lurkten aan haar gezwollen tepels, tepels vol levenskracht. Srintil hield de moeder en haar jongen onophoudelijk in de gaten. Ze glimlachte. Op hetzelfde moment voelde ze een samentrekking van haar borstklieren en een vreemde prikkeling in haar onderbuik. Plotseling werd ze overmand door een heftig verlangen om een baby in haar armen te houden. Maar terstond kwam de vreselijke gedachte in haar op dat njai Kartaredja haar eierstokken waarschijnlijk had kapot gemasseerd. Deze gedachte benauwde haar. Ze voerde een zware innerlijke strijd, wat te zien was aan de tranen die over haar wangen biggelden. Ze stelde zich voor het eerst de vraag: ‘Waarom ben ik ronggeng geworden?’ Die vraag kwam voort uit het vermoeden dat wanneer ze geen ronggeng zou zijn geweest, Rasus haar niet zomaar in de steek gelaten had.

Srintil werd ruw uit haar gedachten gehaald door het geronk van een motorfiets, die Dukuh Paruk binnenreed. In het onderdistrict Dawuan en omstreken waren er maar twee van zulke voertuigen. De ene was van de assistent van het districtshoofd, de andere van Marsusi, hoofd van de rubberplantage Wanakeling. Wie van deze twee het ook wezen mocht, als ze zich de moeite getroostten om naar Dukuh Paruk te komen, zou hun doel waarschijnlijk eender zijn. Srintil verstarde een ogenblik, stond toen op en liep stilletjes verder van huis weg. Haar vlucht eindigde op de top van de grafheuvel van Dukuh Paruk, die de ronggeng in zijn sereniteit opnam.

Een vliegende hagedis zweefde geruisloos van boom tot boom. Een lijster voerde rietpluimpjes aan voor de bekleding van haar nest. Vlak bij een grafsteen was een sluipwesp druk bezig om een grote rups, die hij verlamd had, uit elkaar te trekken. Srintil schrok op toen ze uit de nok van het grafhuisje van ki[6] Setjamenggala de roep van een gekko hoorde.

De stilte van de begraafplaats van Dukuh Paruk ontfermde zich als een moeder over haar kind dat trachtte te begrijpen wat er in haar leven aan het gebeuren was. Srintil legde haar radeloosheid voor aan verschillende soorten wilde orchideeën die zich aan de stam van een grote waringin hadden vastgehecht, aan de reuzenvarens, die weelderig groeiden langs de steile hellingen en aan een stronk rottend hout, waar een specht in zat te pikken. Omdat ze haar zo gewillig aanhoorden, vond Srintil het aangenaam op die afgelegen plek te blijven tot zonsondergang of langer. In de sereniteit van de begraafplaats nodigde de natuur haar op allerlei manieren uit om te praten: via de geur van de aarde en de welriekendheid van de kambodja[7]. Via het gezoem van de vliegen die om haar hoofd gonsden of via de zachtheid van het mos dat de vochtige stenen bedekte. Srintil voelde zich opgenomen in de moederschoot, ze voelde zich begrepen en gekoesterd. Ze liet haar fantasie de vrije loop en zou nog veel langer gemijmerd hebben als er niet iemand was gekomen die haar lastigviel.

‘Srin, thuiskomen. Er is bezoek.’

Srintil werd uit haar overpeinzingen gerukt. Zonder om te kijken in de richting van waar de stem kwam, wist ze wie het was.

‘Thuiskomen, Srin. Er wordt op je gewacht’, herhaalde njai Kartaredja zonder bevelend te willen klinken.

‘Je moet weten wie je gast is: pak[8] Marsusi, het hoofd van de rubberplantage.’

Srintil knipperde met haar ogen ten teken dat ze het begreep.

‘Nou, kom dan naar huis.’

‘Ik heb nog geen zin om naar huis te gaan’, antwoordde Srintil vlak.

‘Hé, zo moet je niet praten, jongedame’, zei njai Kartaredja terwijl ze aanstalten maakte om naast Srintil te gaan zitten.

‘Je mag je gasten niet veronachtzamen. Bovendien is de gast van vandaag niet zomaar iemand.’

‘Ja, maar ik wil niet naar huis.’

‘Als ik jou was, Srin, zou ik deze kans niet voorbij laten gaan. Achter op de motorfiets met pak Marsusi mee naar de stad. Uitstapjes maken, naar de bioscoop bijvoorbeeld. Je bent toch nog nooit naar de film geweest? Je kunt ook vragen of pak Marsusi iets voor je koopt. Als je nu eens net zo’n ketting vraagt als de vrouw van het dorpshoofd van Petjikalan draagt?’

‘Zo is het wel genoeg, njai. Ga maar vast naar huis. Ik kom straks wel. Ik wil eerst een bad nemen.’

‘Goed zo, jongedame. Maar je komt heus, hè? We wachten op jou.’

Srintil knikte kort.

Ze keek haar bazin na toen die de grafheuvel van Dukuh Paruk afdaalde. Niet lang daarna ging Srintil ook naar beneden. Ze nam niet dezelfde weg als njai Kartaredja, maar sloeg een weg in die noch naar de waterbron, noch naar huis leidde. Ze spoedde zich in de richting van de weg, die haar het dorp uitleidde. Ze nam grote passen. Naar de mensen die ze toevallig tegenkwam, glimlachte ze even of ze knikte hun toe. Toen ze bij het pad aankwam dat naar Dawuan voerde, versnelde ze haar pas. De zon, die over het hoogste punt heen was, overgoot haar met een stekend, fel licht. Srintil liep door, terwijl ze af en toe de linkerhand voor haar gelaat hield om het zonlicht te weren.

Toen njai Kartaredja thuiskwam en merkte dat Srintil haar niet gevolgd was, voelde ze nattigheid.

Marsusi, een man van in de vijftig, begon ongedurig op zijn stoel heen en weer te schuiven. Zijn wollen Stetson-hoedje had hij al verscheidene keren drukdoenerig op en af gezet. Ten slotte stond hij op om buiten iets van de bagagedrager van zijn motorfiets af te halen. Hij bracht een vierkante fles mee naar binnen. Het wachten maakte hem onrustig. Het kon het beste maar vergezeld gaan van jenever, dacht hij, daarom dronk hij het sterke goedje zo uit de fles.

‘U zei daarstraks dat Srintil thuis was. Nou, waar is ze dan?’ vroeg Marsusi terwijl hij de fles met een klap op tafel zette.

Njai Kartaredja verborg haar ongerustheid achter een vriendelijke lach.

‘Het zit zo, pak. Srintil zei dat ze eerst even wilde baden. Ach, waar blijft ze toch?’

‘Ga nog eens kijken. Als ze echt aan het baden is, waarom duurt het dan zo lang?’ zei Kartaredja.

‘Wacht eens even’, zei Marsusi, ongeduldig door het lange wachten op Srintil.

‘Jullie zijn toch verantwoordelijk voor Srintil?’

‘Jazeker, pak.’

‘En? Denken jullie soms dat ik hier ben gekomen om te niksen? Zeg het nu maar eerlijk: Srintil is met iemand anders bezig of ze is ergens naartoe! Maak me niet boos, jullie mensen van Dukuh Paruk!’

Kartaredja kon niets anders dan radeloos om zich heen kijken. Zijn lippen bewogen maar hij bracht geen woord uit. Toen Marsusi opstond, zijn wollen hoedje op tafel gooide en op hem afkwam, kromp hij ineen. Hij keek angstig uit zijn ogen.

‘Jullie dorpelingen weten niet eens wat dankbaarheid is. Vergeet niet dat mensen zoals jullie het moeten hebben van mensen zoals ik. Welnu! Waarom hebben jullie tweeën zo veel praatjes? Beantwoord eerst mijn vraag: kunnen jullie Srintil nu hier bij me brengen of niet? Zo niet, stik dan maar. En waag het niet om jezelf een doekoen te noemen!’

Kartaredja kromp nog meer ineen door de grove woorden van Marsusi. Met njai Kartaredja was het anders gesteld. Zij had al vaker met dit bijltje gehakt, vooral als het om mannen en hun wereldje ging. Van pubers tot volwassen mannen, van kerels die nog niets van vrouwen afwisten tot ervaren lieden, zoals degene die hier briesend voor haar stond. In haar positie als vrouw van de doekoen moest ze altijd meteen kunnen inschatten in wat voor stemming de mannen bij haar kwamen. De man in kwestie moest zijn hart bij haar kunnen uitstorten. Ze moest zijn verlangens in goede banen kunnen leiden en zijn gemoed tot bedaren brengen. Njai Kartaredja had een beproefd recept waar ze nooit van afweek; als een man bij haar kwam, beschouwde ze hem altijd als een baby, ook al had hij grijze haren. Een baby was eenvoudig te sussen met de zachte klanken van een slaapliedje en kon gemakkelijk gepaaid worden met een kalmerende lach en zoete praatjes.

‘Ach jongen, eh, meneer. U hebt gelijk dat u zo geïrriteerd bent. We begrijpen heel goed waarom u uw geduld verliest. Dat is allemaal onze schuld. U komt van huis met uw zorgen en uw ergernissen. En als het goed is, vergeet u ze in dit huis. Ja, ja. In elk geval zullen we de wensen van een hooggeplaatst persoon zoals u serieus nemen. Het probleem is dat Srintil, naar wie uw hart uitgaat, nog zo kinderlijk is. Ach, u moet niet vergeten dat Srintil eigenlijk nog zo groen is. Daarom moet iedereen die haar jeugd wil plukken wat geduld hebben.

U moet weten, pak, dat Srintil nog een vers jong bloempje is’, voegde njai Kartaredja eraan toe, terwijl ze zachtjes de borst van Marsusi aanraakte.

‘Ik ben niet uit op oude besjes’, zei Marsusi. Hij sprak al wat rustiger.

‘Juist, daarom reserveren wij deze jonge bloem voor u. Het komt nu aan op geduld van uw kant, want Srintil zit al een paar dagen te pruilen.’

‘Wacht eens even. Pruilen?’

Het was even stil. Njai Kartaredja liet met opzet de vraag van Marsusi een moment onbeantwoord. Als Marsusi eens geweten zou hebben dat de hartelijke glimlach van njai Kartaredja die daarop volgde, een professioneel wapen was! Of dat die lach een teken was dat njai Kartaredja het gevoel had de eerste, juiste stap te hebben gezet om de situatie onder controle te krijgen!

‘Ja, dat is de moeilijkheid als je een ronggeng onder je hoede hebt, die knap maar nog erg kinderlijk is. Stelt u zich eens voor, pak. Srintil heeft haar zinnen gezet op zo’n ketting als de vrouw van het dorpshoofd van Petjikalan draagt: een gouden ketting van honderd gram met een diamanten hanger eraan. Een hooggeplaatst persoon zoals u kunt natuurlijk, wanneer u dat zou willen, de wens van Srintil wel inwilligen. Tja, hoe zouden wij arme zielen hieraan kunnen voldoen? Och, Srintil. Ze kan dan wel mooi zijn, maar ze mag zo’n zware last niet zomaar bij ons neerleggen.’

‘Hmm’, bromde Marsusi alleen maar.

Vervolgens werd er in alle stilte een spel van loven en bieden opgevoerd. Njai Kartaredja voelde dat zij de touwtjes in handen had. Ze had het klaargespeeld om Marsusi te vermurwen en had hem tegelijkertijd ook nog uitgedaagd om te laten zien wat hij te bieden had. De vrouw van de doekoen had de situatie juist ingeschat. Marsusi was inderdaad niet van gisteren en begreep heel goed dat er in de woorden van njai Kartaredja een diepere betekenis school. Het punt was dat hij nu indirect op één lijn geplaatst werd met een mindere zoals het dorpshoofd. Zijn positie als hoofd van een plantage kwam daarmee in het geding. ‘Een hooggeplaatst persoon zoals u kunt natuurlijk, wanneer u dat zou willen, de wens van Srintil wel inwilligen’, waren de provocerende woorden van njai Kartaredja geweest.

‘Hmm’, bromde hij nog eens.

Marsusi ging weer zitten en sloeg het laatste restje drank achterover. Hij zag er verhit uit onder invloed van de alcohol en vanwege zijn innerlijke onrust. Inwendig vervloekte hij njai Kartaredja die hem, zij het in bedekte termen, onder druk had gezet. Vreemd, Marsusi was niet opgewassen tegen haar sluwheid. Sterker nog, hij vatte haar woorden op als een uitdaging. Hij zette haastig zijn hoed op en ging staan.

‘Ik ga naar huis, njai!’

‘Hè?’ zei njai Kartaredja, verbazing veinzend.

‘Ja, wat moet hij anders nu Srintil er de brui aan geeft’, kwam haar man tussenbeide.

‘Wacht even, pak. Wilt u geen boodschap voor Srintil achterlaten? U komt binnenkort toch weer terug?’

Marsusi, die al op zijn motorfiets zat, keek om. Zijn neusvleugels trilden, zijn ogen schoten vuur. Hij leidde alle boosheid naar zijn benen en trapte vervolgens verwoed op het startpedaal. De Harley-Davidson, een erfstuk uit de oorlog, ronkte en schoot vooruit. Vol bewondering staarden de kinderen van Dukuh Paruk het voertuig na.

Njai Kartaredja liet haar schouders zakken. Opgelucht. Ze had nu het gevoel dat ze Marsusi, die Srintil niet had kunnen ontmoeten, niet alleen tot bedaren had weten te brengen, maar ook dat ze de man voor een uitdaging had gesteld.

‘Zullen we eens wedden, ki’, zei njai Kartaredja tegen haar man.

‘Wat bedoel je?’

‘Ik durf erop te wedden dat Marsusi morgen of overmorgen weer hierheen komt. Ja, ja. Een gouden halsketting van honderd gram met een diamanten hanger eraan; een gepaste uitdaging voor pak Marsusi, vind je niet, ki?’

‘Waar ben je nu eigenlijk allemaal mee bezig? Bedenk eerst maar eens waar Srintil uithangt’, antwoordde Kartaredja koeltjes maar nadrukkelijk.

De uitdrukking op het gelaat van njai Kartaredja veranderde op slag. Ze besefte dat het eigenlijke probleem nog niet opgelost was. Nu was ze van haar stuk gebracht en kon niets uitbrengen. Dat duurde niet lang want even later klaarde haar gezicht weer op.

‘Ach, ik denk dat Srintil bij haar grootvader is. Ik zal maar eens naar Sakarja gaan.’

‘Ik ga mee’, zei Kartaredja terwijl hij zijn tabak weggriste.

‘Goed, kom dan!’

Bij Sakarja thuis wachtte de doekoen en zijn vrouw een teleurstelling. Srintil was er niet. Sterker nog, Sakarja vroeg hun hiervoor op scherpe toon om verantwoording. Toen kwam er iemand die zei dat hij Srintil haastig het dorp uit had zien lopen.

‘Begrijpen jullie tweeën soms niet dat dit allemaal gebeurt doordat er iets gaande is tussen mijn kleindochter en Rasus?’ zei Sakarja beschuldigend. ‘Al twee keer heeft ze geweigerd om op te treden. En deze keer is ze er zelfs vandoor gegaan. Hoe moet dit nu verder?’

Njai Kartaredja slikte. Ze dacht aan het ei dat ze stiekem in de kamer van Srintil had begraven en vroeg zich af waarom haar middeltje deze keer niet gewerkt had.

‘Wacht eens even’, onderbrak njai Sakarja hen. ‘Als Srintil nu om Rasus geeft, wat is er dan op tegen dat we ervoor zorgen dat ze met hem kan trouwen?’

Sakarja zweeg. De grootvader van Srintil zag wel wat in de woorden van zijn vrouw. In principe vond Sakarja dat niemand in Dukuh Paruk er iets op tegen mocht hebben dat zijn kleindochter de echtgenote van een soldaat zou worden. Toch lag het niet zo eenvoudig.

‘Luister eens!’ sprak Kartaredja tot njai Sakarja. ‘Natuurlijk is er niets verkeerds aan als Srintil met Rasus trouwt, ware het niet dat jouw kleindochter een ronggeng is geworden: ze draagt de naam van Dukuh Paruk.’

‘En jij, Sakarja,’ zei Kartaredja terwijl hij zich tot Srintils grootvader wendde, ‘hoed je ervoor dat je zulke gedachten als je echtgenote krijgt. Denk aan je plicht als dorpsoudste en beschermer van de kinderen en kleinkinderen van ki Setjamenggala. Het is niet verantwoord om je eigen belangen voorop te stellen.’

Sakarja kuchte eens en knikte.

‘Jullie tweeën moeten er wel je best voor doen om Srintil terug te halen. Jullie moeten Srintil vinden, waar ze op dit ogenblik ook maar uithangt.’

‘Goed. Ik zal haar zoeken en terugbrengen’, zei njai Kartaredja zelfverzekerd.

‘Ja, zo mag ik het horen. Maar pas op. Je moet haar niet te hard aanpakken, ook al maakt ze het ons allemaal niet gemakkelijk’, zei njai Sakarja.

‘Heb ik je kleindochter ooit iets aangedaan? Sterker nog, wie is het die ervoor gezorgd heeft dat Srintil nu zo veel bezittingen en sieraden heeft? Je gebiedt mij om voorzichtig te zijn. Maar je let zelf niet op wat je zegt!’

‘Genoeg, genoeg!’ zeiden Kartaredja en Sakarja bijna in koor.

De zon stond nog hoog aan de hemel toen Srintil voor de markt van Dawuan uit een andong[9] stapte. Zweetdruppeltjes parelden op het puntje van haar neus. Haar hals en wangen zagen er fris en gezond uit, als van een tienjarig kind. Dat Srintil niet van plan was geweest om naar de markt te gaan, was te zien aan de gespannen uitdrukking op haar gelaat, haar verfomfaaide kleding en verwarde haardos.

Desondanks straalde ze een natuurlijke jeugdigheid uit. Alleen zeer ervaren mensen konden zien dat ze een geschonden vrouw was. Uit de aanzet van haar wenkbrauwen die een beetje weggezakt waren in haar oogkassen, konden die mensen afleiden dat Srintil al ingewijd was in de hartstochten van het leven, hoe jeugdig ze er ook uitzag.

Nadat Srintil de andong had betaald, ging ze niet meteen de markt op, maar liep enkele passen naar de kant van de weg. Nog nooit had ze zich zo weinig op haar gemak gevoeld op de markt van Dawuan. Ze bleef een poosje staan en staarde afwezig voor zich uit.

Gewoonlijk zorgde de komst van Srintil op de markt voor spontane opschudding. De mannen floten of plaatsten erotische opmerkingen. De vrouwen gluurden naar Srintils handen, oren of hals om te kijken of er nieuwe sieraden aan hingen. Meestal probeerden ze dan te raden wie Srintils laatste klant was geweest, meneer zus of meneer zo, wat zijn rang was en hoeveel karbouwen hij bezat.

Maar vandaag hielden de mensen op de markt van Dawuan zich in. Srintil ging de markt op met een sombere uitdrukking op haar gelaat. Haar mond was niet meer dan een rechte streep. Haar wenkbrauwen raakten elkaar in een plooi op het midden van haar voorhoofd. In zijn geheel maakte ze de indruk dat ze geen enkele grap of opmerking kon velen.

De mensen keken Srintil met een groot vraagteken in hun ogen aan. In alle hoeken van de markt fluisterden de vrouwen en gonsde het van de praatjes.

‘Wat is er aan de hand dat haar wereld er zo somber uitziet?’ vroeg een verkoopster van zoete aardappelen aan haar buurvrouw, terwijl ze vanuit haar ooghoeken naar Srintil gluurde.

‘Nou, ik heb wel een vermoeden’, antwoordde haar vriendin. ‘Als een ronggeng er zo somber uitziet, dan heeft ze vast en zeker mot met haar bazin.’

‘Bedoel je njai Kartaredja?’

‘Ja. Een doekoen regelt graag alle zaakjes van een ronggeng. Het is zelfs zo dat ze de financiën van haar beschermelinge in de hand wil houden.’

‘Dat is een oud verhaal. Ik weet dat een ronggeng door haar bazin vaak als een stuk vee wordt behandeld. Kijk maar eens als er in een periode veel feesten gevierd worden of na de oogst, dan moet de ronggeng elke avond optreden en overdag de mannen plezieren. En dat wordt allemaal zo bepaald door de doekoen die alle touwtjes in handen heeft, met name als het om geldzaken gaat. Vind je dat niet zielig? In dit geval is het echtpaar Kartaredja er rijk van geworden, zo is het toch?’

‘Hé, waar hebben jullie het over? Over Srintil, die er zo slonzig uitziet?’ vroeg een derde vrouw die zich erbij voegde.

‘Jullie moeten je geen rare dingen in je hoofd halen. Srintil is hierheen gevlucht om een man te ontlopen die zich niet kon inhouden. Hij wilde er niets van weten dat Srintil op het moment ongesteld is. Dat denk ik. Ha ha ha.’

‘Ach, hoe kan dat nou. Kijk nog maar eens goed. Er zit geen enkel vlekje op haar kain,[10] en de punt is niet omhoog gevouwen; dat is een teken dat ze nu rein is.’

‘Ach, wat een onzin. Ik denk dat Srintil zich net als wij af en toe ergert aan de mannen. Dus het is heel normaal dat ze wat somber is. Ze heeft even haar buik vol van die kerels, ze heeft er genoeg van. Dat is alles.’

Het geroddel op de markt verstomde, want alle stof tot praten was de revue gepasseerd. De vrouwen sloegen Srintil gade toen ze bij een lontong[11]-kraampje ging zitten. Ze ging naast de verkoopster op het bankje zitten. Omdat Srintil zo stug overkwam, reageerde de verkoopster wat onhandig.

‘Wil je eten, djenganten[12]?’

‘Nee, ju[13], ik wil alleen maar wat drinken en even uitrusten. Dat mag wel, hè?’ antwoordde Srintil zonder de verkoopster aan te kijken.

Srintil dronk veel helder, koud water. Als dat water in staat was om dorre grond weer tot leven te brengen en zaden te laten ontkiemen, dan kon datzelfde water haar kloppend hart wat tot bedaren brengen.

Zittend op het bankje, terwijl ze wat verwezen voor zich uit keek, voelde ze de verkwikkende werking van het water op haar lichaam dat warm was geworden van de felle zon en het piekeren. Ze trachtte een nieuw evenwicht te vinden tussen haar verstand en haar gevoelens, een proces van zelfcontrole, dat zich in stilte voltrok en haar veel energie kostte. Overal op haar huid parelden zweetdruppeltjes. De intensieve lichamelijke activiteit putte Srintil uit en weldra waren de eerste tekenen van slaap te zien aan haar trage oogopslag. Precies op dat moment zag ze het beeld van Rasus voor haar ogen verschijnen. Maar een zacht windje maakte haar oogleden nog zwaarder. Ze kon niet meer tegen de slaap opboksen.

‘Ju, ik ben erg moe. Ik wil eventjes slapen. Dat mag wel, hè?’ zei Srintil terwijl ze languit op het bamboebankje ging liggen. De spijlen kraakten.

‘Hé, djenganten, wat doe je nu? Je mag niet zomaar in een eethuisje gaan slapen. Dat brengt ongeluk. Straks komen de mensen niet meer naar mijn eethuisje. Straks …’

De lontongverkoopster hield zich verder in, want Srintil was voor haar ogen in slaap gevallen. Toen ze Srintil zo rustig zag liggen, werd haar moederinstinct aangewakkerd. Srintils jonge, lenige lichaam en haar vredig slapende gelaat deden de vrouw denken aan haar baby, die ze bij haar moeder thuis had achtergelaten.

In die diepe slaaptoestand was Srintils imago niet meer van betekenis. Het was niet langer belangrijk of ze nu Srintil heette of de ronggeng van Dukuh Paruk was. Het wezen dat op het bankje lag te slapen, was met geen enkele andere benaming meer aan te duiden. Ze was niet meer dan een deel van de natuur dat mensenkind genoemd werd en dat zich overduidelijk even aan de wereld wilde onttrekken. Eenieder die het zag, raakte ontroerd, net zo ontroerd als bij het zien van een slapende baby.

Het bleek dat niet alleen de lontongverkoopster met Srintil te doen had, maar ook het overgrote deel van de anderen op de markt. De natuur deed een beroep op hen; de natuur die iedere dag weer hun intuïtie aanscherpte, zodat ze nu ook in staat waren om aan te voelen dat Srintil in het nauw zat en daarom recht op bescherming had. Voor hen was het niet belangrijk waarom Srintil zo somber was. Hun loyaliteit profileerde zich toen njai Kartaredja een uur later in de toegangspoort van de markt verscheen. De verkoopsters van zoete aardappelen zagen het norse gezicht van de vrouw van de doekoen. De koele blik in haar ogen en haar hoog opgestoken haarwrong sterkten het vermoeden dat er tussen njai Kartaredja en Srintil spanningen waren. Intuïtief namen de mensen op de markt de ronggeng in bescherming.

‘Hé, njai Kartaredja. Jij zoekt zeker Srintil?’ vroeg een van de verkoopsters. De aangesprokene knikte stijfjes.

‘Nou, hier is ze niet hoor. Ik heb Srintil naar het zuiden zien lopen.’

‘Helemaal alleen?’

‘Ja, en ze zag er erg verdrietig uit. Wat is er aan de hand, njai Kartaredja?’

Die bemoeizuchtige vraag was een schop tegen het zere been. Zwijgend draaide njai Kartaredja zich om en liep met grote passen de markt af.

Normaal gesproken heerste er alleen in de ochtend bedrijvigheid op de markt van Dawuan. Nadat de zon zijn hoogste punt had bereikt, keerde een gedeelte van de verkopers alvast huiswaarts. Degenen die niet iedere keer hun handeltje van huis naar de markt konden slepen, bleven. Onder hen waren de verkopers van aardewerk, matten, zoete aardappelen en de eigenaren van eethuisjes, die de marktgangers tot in de namiddag van eten voorzagen. Ook de venters streken na een lange dag neer op de markt van Dawuan.

*===*===*

[1]sampur sjerp, gedragen bij het dansen

[2]njai aanspreektitel voor oudere vrouw

[3]doekoen traditionele medicijnman en sjamaan

[4]gadung knolgewas, Dioscorea

[5]salam Indische laurierboom, Eugenia polyantha

[6]ki aanspreekvorm voor oudere mannen of geestelijke leiders

[7]kambodja frangipani, ook bekend onder de Latijnse naam Plumiera acutifolia; boom met geurige bloemen

[8]pak aanspreektitel voor een man

[9]andong (Jav.) vierwielig huurrijtuig

[10]kain batik doek als kledingstuk om het onderlijf gewikkeld, voor mannen en vrouwen

[11]lontong in pakjes gekookte rijst

[12]djenganten aanspreektitel voor jonge, ongehuwde vrouw; jongedame

[13]ju afkorting van Aju (Jav.), mooi, aanspreektitel voor jonge vrouw