Olga Tokarczuk

De laastste verhalen

Uit het Pools vertaald door Karol Lesman

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Ostatnie Historie, verschenen bij Wydawnictwo Literackie

Oorspronkelijke tekst © Wydawnictwo Literackie, Krakau 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Karol Lesman en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Axel Hütte 2004, uit de Shirmer/Mosel-publicatie Axel Hütte – Terra Incognita, met toestemming van Schirmer/Mosel Publishers

ISBN 978 90 445 3185 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

1

In de winter zijn de witte lijnen op kleine zijwegen niet te zien. Alleen opzij geschoven sneeuwhopen markeren de weg met een dikke, slordige contour. De autolichten zakken weg in de vormeloze berm, maar tonen halve cirkels van een beweeglijk toneel dat voortdurend naar voren schuift in de hoop dat het uiteindelijk ergens vanuit de duisternis zijn acteur tevoorschijn zal halen. De lange lichten hebben geen nut – ze roepen slechts een melkachtig winterse nevel uit de schemer op die boven de wereld hangt.

Bevroren lijkadem, denkt de vrouw die achter het stuur zit; ‘lijkadem’, een oxymoron, het ene woord ontkent het andere, maar wonderlijk genoeg hebben ze samen betekenis. Nog even en ze komt bij een groot kruispunt, daar moet ze rechtsaf, naar het zuiden, en zal ze langs de weg vast wel een of ander motel of pension vinden. Het is hier een en al pension, de hele tijd springen uit de duisternis opschriften tevoorschijn: FREIE ZIMMER, KAMERS, BOERDERIJCAMPING, geschilderd op planken die op schuttingen of tegen bomen in de berm zijn gespijkerd. De radio suist, er is een of andere lome discussie gaande, maar de vrouw luistert er niet naar.

Dan duikt rechts van haar plotseling een donkere gestalte op, goed zichtbaar in de sneeuw. Ze mindert langzaam vaart en draait haar hoofd in die richting – in de berm ziet ze een hond. Hij ligt in een ondiepe sneeuwkuil, op zijn zij. Zijn poten heeft hij voor zich uitgestrekt. De kop steekt licht omhoog alsof hij op een kussen ligt. Eén voorpoot is licht gebogen, zijn donzige staart ligt breeduit als een pluim. Het lijkt een bastaard, een soort Duitse herder, maar dan kleiner, zwart-geel-bruin, een ‘sudetenmormel’, zoals hij in deze streken ook wel wordt genoemd. Het is net of hij ligt te slapen, alsof hij tijdens een wandeling langs de kant van de weg een onweerstaanbare behoefte aan slaap heeft gekregen, hier en nu, meteen, en dat hij zich er niet tegen heeft kunnen verzetten. Hij heeft onder het rennen dus moeten stoppen en hier in de sneeuw langs de kant van de weg een snel leger moeten maken, een meter van de wielen van de verstrooide auto’s.

De lichten maken hem voor even zichtbaar, ze tonen het geheim van een plotselinge slaap en dompelen hem weer in duisternis.

De vrouw geeft gas, maar onnodig, want de weg gaat hier omlaag; de auto glijdt erover alsof hij zich elk moment van een grote schans zal afzetten voor een mistige vlucht in de nacht. Het is een lekker gevoel zo te vallen – het hart zweeft, het is heel licht, het weegt niets. De vrouw knijpt haar ogen half dicht en proeft van dit genot.

Rechts van haar komt uit de duisternis een wegwijzer met het opschrift BARDO – BOŻKÓW tevoorschijn en spreidt smekend zijn armen uit als een vasthoudende nachtelijke lifter die hysterisch een keuze verlangt van de reizigers. Beslis nu, naar links of naar rechts? Vooruit, kom.

Vergeet het maar, beste man, denkt ze. De weg leidt rechtdoor, van alle mogelijke richtingen de beste en volgens het sprookje de veiligste, de weg van de minste weerstand en een die gegarandeerd naar de bestemming voert.

Zo meteen komt de snelweg, zwart en hard, in het midden doorsneden door een witte rijgsteek en bestrooid met zout.

Toen ze vanmiddag het sanatorium had verlaten en langs scherpe haarspeldbochten de dalen in was gereden, had ze vlak voor een scherpe, gladde en gevaarlijke bocht moeten remmen. Er was daar rijkelijk gestrooid. Een voor claxons dove kudde koeien barricadeerde de weg – de koeien likten het zout van het wegdek. Ze zagen er zachtaardig en gelukkig uit; ze lieten hun zachte, fluwelen oogleden zakken, verborgen hun blik achter gordijnen van prachtige wimpers. Ongehaast, waardig en onverschillig likten ze het zout op. In de metalen winterschemer hielden ze midden op de weg op dieren te zijn. Het waren eerder wezens die al jaren met meditatie aan hun onverschilligheid werkten. Een man, waarschijnlijk hun eigenaar, probeerde in paniek ze bij het zout weg te halen en liep tussen hen door, terwijl hij met een stok hun knokige achterwerken bewerkte, maar zij waren niet bang voor zijn geschreeuw, misschien hoorden ze hem niet eens. Er stond al een file, iemand begon ongeduldig te toeteren en weer iemand anders stapte uit zijn auto. Toen hij zag wat er gaande was stak hij een sigaret op. ‘Koeien likken het asfalt’, gaf hij naar achteren door. De mensen namen deze mededeling gelaten voor kennisgeving aan, tja, waarom ook niet. Ze keken elkaar met een ironische glimlach aan – koeien likken het asfalt. Vervolgens begonnen ze hun ruiten schoon te vegen, met een dreun sloegen ze de achterklep dicht of ze belden met hun mobiele telefoons. Dat ging zo een poosje door, totdat de dieren tot bezinning kwamen en ze zelfs, als het ware beschaamd door deze onverhoedse zwakheid en het ongerief dat ze op de weg veroorzaakten, zonder op hun hoeder te wachten op een drafje naar beneden begonnen te lopen.

Het rijdt lekker als het asfalt gepekeld is. De auto rijdt nu met zeer hoge snelheid verder en passeert juist het laagste punt. De vrouw ziet de uit de sneeuwhopen uitstekende, met een fluorescerende verf beschilderde paaltjes en begrijpt pas even later dat die een bocht aangeven. Niets had hem aangekondigd. Er stond nergens een bord of het moet zijn ondergesneeuwd. Ze draait het stuur abrupt naar links, maar de auto luistert niet meer naar haar, schiet rechtdoor en voor even – althans, die indruk heeft ze – maakt ze zich los van de aarde. Dan voelt ze zijn machteloze kracht en is ze verbaasd, want ze is er altijd van uitgegaan dat zij het was die de auto bestuurde; maar het waren kennelijk hun wegen, hun plannen die zich overgaven aan een geometrische samenloop, terwijl een coïncidentie van belangen ervoor zorgde dat ze in dezelfde richting reden en bij dezelfde benzinestations stopten. Nu scheiden echter hun wegen – de auto, een kleine zilveren Honda, kiest met zijn snuit omhoog en opstandig vanaf een hoge sneeuwberg het luchtruim. Op de radio zijn juist de nieuwsberichten. De vrouw ziet niet dat ze vliegt, ze voelt het meer. De lichten zijn op de hemel gericht en openbaren dus niets. Het duurt even voordat het haar ongerust maakt dat ze zo vliegt, want dit gaat nergens heen. Ze weet nog dat ze met haar hoofd tegen het stuur klapt, ze hoort een onaangenaam geluid in haar hoofd dat lijkt op het kraken van een kies die wordt getrokken. Maar dat duurt maar heel even.

Het lukt haar zonder enige moeite uit de autogordels te geraken en meteen in de sneeuw te stappen, maar ze kan niet op haar benen staan en valt op haar knieën. Met de rug van haar hand veegt ze haar mond af; die zit vol met een warme, dikke vloeistof – ze moet bij het neerkomen op haar tong hebben gebeten, dat is wat ze denkt. De auto staat op zijn achterwielen en ziet eruit alsof hij de boomtakken wil pakken en nu in de onbegrijpelijke aanval van een machine op een levend wezen is stilgevallen. Zijn ogen verlichten onbarmhartig de kruin van een spar. De motorkap staat open – een geluidloze schreeuw van woede – en de wielen draaien radeloos in de lucht, steeds langzamer. De radio geeft het weerbericht.

Ze reikt achterwaarts naar het binnenste van de auto en ondanks haar duizeligheid krijgt ze het sleuteltje uit het contact. De gloeiende ogen doven. Plotseling wordt het donker, stil en koud. Het is net alsof zich ergens in deze duisternis een eindeloze, naakte vlakte uitstrekt. Een ijskoude wind stort zich op haar en geen struik of boom, niets is in staat hem tegen te houden. Ze voelt hoe de vlagen ervan haar brutaal in het gezicht slaan. Wankelend komt ze overeind en loopt omhoog naar de weg.

De nevel lost op. De duisternis blijkt nu zuiver, ijzig, doorzeefd met verre lichten van sterren. De vrouw staat bij de nauwelijks zichtbare weg en kijkt naar boven; ze vindt de sterrenstelsels zoals haar vader die haar heeft geleerd: eerst de Grote Wagen, vijf achterliggende afstanden tussen de sterren hoger, dat is de Poolster en onmiddellijk daarna begint de dissel van de Kleine Wagen. En ziet ze in de breuk van de dissel naast de grote ster ook het kleine sterretje, als de dochter naast haar vader? ‘Ja, dat zie ik.’ ‘Je zou nu een strijder kunnen worden’, zegt haar vader. ‘Zo testten de Arabieren de goede ogen van hun strijders.’

Ze vindt Orion en Cassiopea, een geometrische orde van lichtpunten, meervoudige, grote en kleine lijnen, gerangschikt in herhaalbare rechte ritmes en plotseling ontstane driehoeken, veelvlakken, wankele trapezia en rombussen … Is dat niet genoeg? Moeten we die volmaakte figuren nog verklaren met troebele, vage verhalen?

Terwijl ze door de berm in de richting van gele, fletse lichten loopt ontdekt ze haar favoriete sterrenstelsel, de Vlecht van Berenice, een klein kransje van sterren. Het is helemaal geen vlecht, het is nauwelijks een haarstukje, een toupetje. Hij lijkt verder van de aarde weg te staan dan de andere, de vlieger van een kind die door een onachtzaamheid te hoog is opgelaten.

Voorbij de bocht houdt het aan beide zijden groeiende sparrenbos op en ziet de vrouw lichten van een voorstad. Eerst worden de losse vlekken compacter en dan vormen ze een bruinachtig schijnsel dat doorsneden wordt door schoorstenen en slanke, hoge, azuren gebouwen.

Als ze tussen de eerste bebouwing door loopt die bestaat uit lange en lage magazijnen aan weerszijden van de weg, uit groothandels met onleesbare uithangborden, aaneengesloten laadplatforms en brede poorten, beseft ze dat het heel erg stil is, het lijkt wel middernacht, geen auto is haar gepasseerd.

Dan ziet ze een zijstraat die tussen de groothandels door richting bos gaat. Ze wordt in de gaten gehouden door hoge lampen die, anders dan alle andere, paars licht geven. De straat is sneeuwvrij en schoon. Verderop staat een huis waarvan de ramen verlicht zijn. Zonder aarzelen loopt ze die kant op, nog steeds nadenkend over de Vlecht van Berenice. Dat ze eigenlijk niet weet wie die Berenice was en hoe die vlecht van haar aan de hemel is gekomen. Dan, terwijl de paarse lantaarns hun grauwe licht op haar werpen, hoort ze uit de buurt van dat huis hondengeblaf komen. Ze loopt juist die kant op.

Het huis doet niet aan een huis in de provincie denken, het ziet er eerder verlaten uit, een in de periferie verloren, kleine villa, met één verdieping, smal en omgeven door veranda’s en bijgebouwtjes. Misschien stond er in de bouwplannen iets over een hele serie van dit soort huizen, een wijk voor rijke mensen, maar heeft iets de realisering van dit idee in de weg gestaan en is er één huis overgebleven, dat teruggetrokken onder aan de heuvel en het bos staat, in zijn anders-zijn discreet geobserveerd door verafgelegen, moeilijk te onderscheiden gebouwen, koboldachtig en gebrekkig, versimpelde vormen van garages, barakken, werkplaatsen of iets wat daarop lijkt. Er lopen hier rails, ze stapt er twee keer overheen alvorens een ruim erf te betreden, maar waarschijnlijk zijn ze buiten bedrijf; de sneeuw heeft hun doel en richting tenietgedaan. Op de aanwezigheid van de evenwijdige ijzeren lijnen onder de sneeuw duiden alleen wissels en zeldzame semaforen, die als eenarmige beelden omhoogsteken, hier neergezet om aankomende mensen te begroeten.

De ramen zijn zwak verlicht, precies op de manier die haar tegenstaat en haar steeds op onverklaarbare wijze prompt verdrietig maakt. De peertjes hebben niet meer dan veertig watt en zitten hoog aan het plafond. Licht voor zelfmoordenaars.

Ineens staat daar, uit het niets, een hond bij haar, groot, wit, met een paar zwarte vlekken op zijn rug; hij was het vast die daarnet blafte, maar nu is hij stil, hij besnuffelt haar alleen aandachtig en routineus en begeleidt haar zuchtend naar de ingang. De vrouw loopt de donkere gang in. De hond krabt aan de binnendeur, terwijl zij met haar hand op zoek is naar de lichtknop.

‘Ben je daar nu alweer? Je bent net naar buiten gegaan’, zegt een vrouwenstem verwijtend.

Het licht valt in een smalle streep op de vloer en raakt de voeten van de gast.

‘O,’ fluistert een verschrikte stem, ‘wie is daar?’

De vrouw probeert in de spleet licht te stappen.

‘Neemt u me niet kwalijk, ik ben de weg kwijt. Ik heb een ongeluk gehad, ik was op weg naar Kłodzko en ben plotseling in een greppel gereden, ik heb me bezeerd. Ik dacht dat het misschien beter was als ik iemand zou vinden die …’

‘Komt u toch binnen, het is veel te koud.’

Het is een grote keuken met een tafel in het midden en een wit, groot dressoir tegen de muur. Een oudere man met een gestreept vest over zijn pyjama staat onwillig op van de tafel. Voor hem staat een klein, mager vrouwtje in een glimmende, bleke duster. De gast probeert nogmaals chaotisch iets uit te leggen, ze zegt hetzelfde: ze heeft haar auto achtergelaten, ze is in een greppel gereden, ze was op weg naar Kłodzko, wat een prachtige nacht, en ten slotte praat ze over de Vlecht van Berenice. Ze kijken haar verbaasd aan. Ze kan de uitdrukking niet thuisbrengen. Is het droefheid? Rust? Verveling?

De kleine vrouw staat als een ouvreuse voor haar, zo dadelijk zal ze haar haar kaartje overhandigen; haar kleine gezicht is rood van de ijzige wind die door de open deur binnendringt of anders van de warmte die van het roodgloeiende fornuis komt. Dan haalt ze een papieren zakdoek tevoorschijn.

‘Gaat u toch zitten’, zegt ze. ‘Uw mond bloedt.’

Ze veegt het bloed voorzichtig, met korte, zekere gebaren weg.

‘Bent u gewond? Wilt u thee?’ vraagt ze.

‘Ja, natuurlijk, graag. Thee, maakt niet uit.’

De man helpt haar uit haar jasje, hij vouwt haar sjaal netjes tot een vierkant.

‘Is u iets overkomen? Hebt u ergens pijn?’

Deze simpele vragen komen haar gecompliceerd en ongerijmd voor. Ze haalt diep adem, die in plaats van in woorden in tranen overgaat.

‘Ik heb een ongeluk gehad, mijn auto is in de sneeuw beland. Ik heb eruit kunnen klauteren en hier ben ik. Volgens mij heb ik niks, er is niets te zien, toch? Alles doet het nog, o, kijk maar.’ Ze lacht en beweegt haar armen en benen als een trekpop.

De kleine vrouw zet een glas in een versierd metalen houdertje voor haar neer. Ze gaan aan de andere kant van de tafel tegenover haar zitten.

‘Dat komt door het weer. Je raakt je oriëntatie kwijt’, zegt de man en hij kijkt naar het raam, waarin een gloeilamp van veertig watt in een ronde, witte bol wordt weerkaatst, een spookachtige maan.

‘De winter kan er maar niet genoeg van krijgen.’

‘Morgen komt onze kleinzoon, die zal wel even naar u kijken. We hebben kamers boven, u kunt bij ons overnachten, nu is het te laat om wat dan ook te ondernemen. We moeten alleen nog even het elektrische kacheltje aanzetten om het daar wat warmer te krijgen’, voegt de vrouw eraan toe, terwijl ze naar haar man kijkt.

De man slaat een dik vest om zijn schouders en gaat zonder iets te zeggen de kamer uit. Even later zijn boven zijn voetstappen te horen. De glazen lamp aan het plafond wiebelt nauwelijks merkbaar.

De kleine vrouw legt beide handen op tafel en zegt onverwacht vrolijk: ‘Laat ik het u maar meteen zeggen: ik heb problemen met mijn geheugen, dus voor de belangrijke zaken moet u bij hem zijn.’ Ze wijst met haar kin naar het plafond. ‘Ik herinner me nog goed wat er langgeleden is gebeurd, bijvoorbeeld in de oorlog of toen we hier net waren, ik weet zelfs nog hoeveel een brood direct na de bevrijding kostte. Weet jij hoeveel, mijn kind? Nou precies, en ik weet het nog, twintig groszy. Maar ik herinner me maar slecht wat er gisteren is gebeurd. Het is niet die ziekte met een “a”, je weet wel, die iedereen heeft. Ik ben gewoon heel oud.’

‘Goed, ik zal er rekening mee houden.’

De oude vrouw haalt een aangebroken fles wodka uit het dressoir en giet er iets van in het glas thee.

‘Daar wordt u warm van, drinkt u maar op.’

En vervolgens voegt ze er nog aan toe: ‘Ik ben Olga, en hij daar’, en haar blik wijst naar boven, ‘is Stefan.’

Ze neemt een slok van de hete thee en wil antwoorden; ze heeft haar mond al open, maar ze beseft nu dat haar hele hoofd vol koude, dichte mist zit. Ze wijst met een vinger naar zichzelf, ze richt op het midden van haar borst, ze voelt de aanraking. Ze weet dat ze zich moet concentreren en dan weet ze het vast wel weer. Gedachten warrelen vlak onder het oppervlak door elkaar, het zijn ongeduldige kikkervisjes. Het is vast die botsing, daarom voelt het zo ongewoon, alsof ze slaapt en slaapwandelt, ze heeft vast een hersenschudding en daardoor zijn al haar gedachten versplinterd en in diggelen gevallen, als een poppetje van ijs. Ze weet dat ze het zich zo dadelijk allemaal wel weer zal herinneren, ze moet zich alleen nog even concentreren. De oude vrouw kijkt haar aandachtig aan en wacht af. Maar zij is moe, ze verzamelt haar gedachten en godzijdank is er iets wat Olga’s aandacht afleidt van die niet gestelde vraag, want ze staat op en loopt naar een hoek van de kamer. Daar staat een platte houten kist, waar een bruinachtige deken overheen ligt met daarop een zwartharige gestalte. Een hond. Zijn langharige vacht doet denken aan touwtjes, aan wollen bindsel, aan een dikke gevlochten haardos, vooral bij zijn kop en op zijn achterste. Hij ademt diep en jammerlijk. Olga en zij buigen zich tegelijk over dit gevlochten zwart. Een onaangename zure lucht waait haar in het gezicht. De hond heeft vast hun nabijheid geroken, want hij doet een oog open en werpt hun een korte blik toe, zo diep als een put op de bodem waarvan het oppervlak van het grondwater te zien is.

Op de trap kan ze nog maar net haar evenwicht bewaren. Ze houden haar overeind. Brengen haar naar een koude en leeg aandoende kamer. Er staat een lage, gedrongen kast met daarbovenop een porseleinen buste van een klein meisje met blonde, door een helblauwe strik bijeengehouden haren. Ook staan er een ijzeren bed en een rieten, versleten stoel die ooit wit moet zijn geweest, maar nu gevlekt is. Verfschilfers liggen op de vloer: meubelroos. Bij het raam liggen op uitgespreide kranten appels te rijpen, nauwelijks gerimpeld, hoewel het al eind februari is. De lucht is glad en vochtig als hun schil. Een elektrische radiator temt hem langzaam.

Ze zeggen nog iets, terwijl ze de kast vol oude, gladde, naakte dekens opendoen, aan gordijntjes trekken, een kleine kan verplaatsen, het tafelkleed op het tafeltje rechtleggen. Ze luistert al niet meer naar hen. Langzaam, voorzichtig gaat ze in bed liggen, alsof ze een kostbaar porseleinen beeldje is dat enkel horizontaal in vlasvezels mag worden bewaard. Nog even komt de vrouw terug met een handdoek en een schoon, flanellen nachthemd.

‘De badkamer is beneden’, fluistert ze en ze lost op in de duisternis om vervolgens door te gaan met fluisteren, ritselen en krassen, met het met die man uitwisselen van wat losse zinnen, met vergeten stoelen verplaatsen, lichtknoppen aan- en uitknippen, sleutels in deuren omdraaien.

Ze ligt op haar rug, ze doet haar ogen dicht. Ze zou nu slaappillen moeten innemen. Ze zou wassen oordopjes moeten indoen, op haar zij moeten gaan liggen wachten tot de pilletjes hun werk doen, waaruit de slaap in de vochtige stilte ontkiemt. Maar ze heeft de pilletjes niet bij zich, ze heeft niets om haar oren mee dicht te stoppen. Ze legt een hand op haar boezem, ze controleert zoals gewoonlijk of haar hart nog klopt. Haar lichaam is hard, verzet zich tegen de druk van de hand. ‘Hard als hout’, hoort ze en ze ziet zichzelf een helling afrennen. Ze is misschien dertien, een meisje in een gestippeld jurkje van cretonne, waarvan haar moeder later, wanneer het versleten is, stofdoeken maakt, en ze ontmoet de andere meisjes – hun voornamen willen haar niet te binnen schieten, Bożena? Jadzia? – in de ruïne bij de rivier.

Iemand heeft het hun geleerd, maar niemand weet meer wie, het moet al heel lang geleden zijn geweest. Later hebben de oudere meisjes het de jongere geleerd. En het lukte altijd.

Je knielt in een cirkel op de grond en je zwijgt net zo lang totdat het onverschillig en natuurlijk wordt; net zo lang totdat niemand meer iets wil zeggen. Daarna steekt ieder van hen een aantal vingers op. Ze tellen. Wie hem is gaat in de kring liggen en doet de ogen dicht.

Nu raken ze haar met hun vingers aan, eerst alleen met de vingertoppen, daarna steeds harder, en ze herhalen: ‘Hard als een plank, koud als ijs, licht als een veertje.’ En weer van voren af aan, net zolang tot hun handen geheel op het lichaam liggen. En ze drukken steeds harder op het op de grond liggende lichaam, almaar hetzelfde herhalend: ‘als een plank, als ijs, als een veertje’, en dan, plotseling – het gebeurt vanzelf – weten ze dat ze het juist nu moeten zeggen:

Licht als een veertje,

Hard als hout,

Dragen we je naar het graf,

Slapende prinses.

Hard als hout,

Koud als ijs,

Stoppen we je in de aarde

Voor eeuwige verkoeling.

Hard als een plank,

Licht als een veertje,

Het is jouw woning

Dat gat in de grond.

Met de toppen van de meisjeswijsvingers tillen ze het stijve, doodse, dodelijk verbaasde lichaam op, moeiteloos, alsof het een van binnen lege stengel was, een beeldje van puimsteen, een vorm van schuimplastic.

Nee, nee, je kunt maar beter niet in die kring liggen; het is beter om te bewegen dan te worden bewogen, beter te betoveren dan toe te staan door betovering te worden overrompeld, beter levend te zijn dan dood, zelfs al is het maar nep. En wat als een van hen niet uit de trance wakker wordt en zo stijf en afwezig blijft, met gesloten ogen, levend noch dood? Als ze niet meer van die reis terugkomt en voor de anderen een voorwerp wordt, als een afgebroken tak, als een in een beekje geworpen steen? Maar alle meisjes komen terug. Iedereen gaat zitten en knippert met de ogen, ver weg.

Dat was leuk, dus barstte de rest in lachen uit en zo kwam er een einde aan. En later keerde degene uit de kring als laatste, met het onduidelijke gevoel dat ze was misbruikt, terug naar het dorp, volstrekt als een toevallige toeschouwer die de hypnotiseur op het toneel vraagt en die hij onfatsoenlijke dingen laat doen. Ze rekte zich uit, nog wat korzelig, maar nog voor iedereen terug in het dorp was, was alles weer in orde, verplicht vergeten.

Maar zij werd nooit afgeteld, dus wist ze niet hoe het was om in het midden te liggen en je gewicht te verliezen. Ze stelde het zich voor als slapen. Slapen is zelden alleen iets donkers en er gebeuren in de slaap gewoon allerlei dingen, alleen andere dan in het echt. Onwaarschijnlijke dingen worden vanzelfsprekend en de tijd maakt vele sprongen en buitelingen. Dus misschien beschik je wel over kennis die nergens op lijkt, die nergens voor nodig is. Misschien gedraagt het vanuit de kring geziene lichaam, dat zich door een paar meisjesvingers laat optillen, zich wel volledig normaal en ontkent het niets. Het is als met die lijkadem: onmogelijk, maar een en al betekenis. Het voelt zijn gewicht weer aan de tenen, het gewicht dat de spot met zichzelf drijft, het is tegelijk gewicht en lichtheid.

’s Ochtends wordt ze in één keer wakker, plotseling doet ze haar ogen open en ziet ze een grijs licht dat oneffenheden en barsten in het plafond wegwist tot een eenvormig paarlen oppervlak. Het moet nog heel vroeg zijn.

Ze hoort het dichtslaan van een deur en het gedreun van een dieselmotor die moeizaam aanslaat. De motor ronkt even, dan valt hij uit. En dat herhaalt zich een paar keer, totdat hij tot haar opluchting eindelijk aanslaat en het geluid zich gelijkmatig verwijdert.

Steeds als ze wakker wordt luistert ze naar het kloppen van haar hart, of alles nog wel intact is, of het nog klopt en hoe het klopt. Ze raakt haar lichaam aan om te voelen of het de afgelopen nacht misschien niet op wonderlijke wijze uit elkaar is gevallen, maar nu ligt ze zo heerlijk onbeweeglijk op haar rug dat ze zelfs haar arm niet optilt om op haar boezem te leggen. De aanblik van het egale oppervlak van het plafond bezorgt haar een gevoel van opluchting; haar handen slapen nog op het ruwe, gesteven laken. Ze weet het weer.

Ze heet Ida Marzec. Vierenvijftig. Ingeschreven: Warschau, ulica[1] Adama Pługa 89/21. Persoonlijk Identificatienummer 50012926704. Gelukkig maar.

De deur kraakt zachtjes en ze hoort kleine, als het tikken van een klok klinkende voetstappen. Ze doet haar ogen niet open en ze voelt een warme adem op haar gezicht. Ze weet dat het die witte hond is. Hij staat vast tegen haar wang ademend naar haar te kijken. Ze reageert niet, dus loopt de hond stilletjes weg. Ze blijft nog even zo liggen en dan dringt langzaam tot haar door waar ze is. Ze merkt dat ze in haar nylons en met haar bloes aan heeft geslapen. De aanblik van de rok van grijze, dikke wol, een dure rok met een diagonale snit die slanker maakt en modieus is, brengt onaangename herinneringen met zich mee, een gedachte dringt zich bij haar op en ze verzet zich ertegen, probeert zich af te schermen en verstopt zich.

Voor het huis zitten haar ouders. Haar vader rolt een bolletje wol op, hij kijkt niet naar haar. Moeder is jong, ze doet denken aan Maja, ze is een soort volwassen Maja. Vreemd, altijd afwezig. ‘Je komt nooit meer langs, we zijn je al bijna vergeten’, zegt haar moeder met een licht verwijt in haar stem. Vervolgens staat ze beledigd op en loopt het huis in. Ze gaat haar achterna, kijkt naar haar rug, maar ze heeft de indruk dat haar moeder haar probeert te ontlopen. Ze begint wat te rommelen in de kamers, die plotseling veranderen in een oneindige opeenvolging van kamers en suite. Dan wordt ze bang, want ze moet er ineens aan denken dat ze Maja, haar kleine dochtertje, alleen voor het huis heeft achtergelaten. Ze wil terug, weg uit dit labyrint, maar ze weet niet goed hoe dat moet. Alles wordt blauw.

2

Ze hoort het kraken van de deur en gefluister en dan de zachte terechtwijzing van de hond: ‘Niet hier naar binnen, wegwezen jij, naar beneden!’ Iemand komt voorzichtig op haar bed toegelopen en gaat op de rand zitten. Ze heeft geen andere keuze, ze moet haar ogen wel opendoen.

De man staat bij de deur, met op zijn gezicht de uitdrukking van een soort trieste bezorgdheid. Olga, die juist op bed is gaan zitten, glimlacht, klein, bruin en gerimpeld, haar gezicht vertoont een verontrustende asymmetrie.

‘Je hebt de hele dag geslapen, mijn kind, nog even en het is donker. Dan moet Adrian weer weg en hij wilde je nog even onderzoeken. Kijken of je bijvoorbeeld niets gebroken hebt. In dat geval moeten we een dokter bellen, want Adrian is veearts. Maar dat is toch hetzelfde … Kan hij binnenkomen?’ En zonder op antwoord te wachten roept ze: ‘Kom maar, Ad.’

Er komt een jongeman binnen. Hij is blond, niet zo groot en licht bezweet, alsof hij haast heeft of hier de trap is opgerend. Hij heeft ongeveer de leeftijd van Maja, hij is rond de dertig. Hij draagt een dikke, wollen trui, een mix van witte en blauwe wol. Blonde, nogal dunne haren plakken tegen zijn voorhoofd. Hij glimlacht enigszins bedeesd, hij lijkt op niemand die zij kent, hij is een vreemde. Jong. Met een rustige glimlach en een vorsende blik kijkt hij naar haar. Even later onderzoekt hij vakkundig haar ogen en onderste oogleden, hij beweegt haar handen, betast haar buik. Hij zegt dat ze moet gaan zitten en haar benen moet bewegen. Hij laat haar met haar ogen zijn vinger volgen. Ida wordt door dit onderzoek in verlegenheid gebracht, zoals altijd, want alle doktoren zijn jonge mannen, de vreemdste wezens die er zijn.

‘U hebt eigenlijk niets’, zegt de veearts ten slotte. ‘U bent geschrokken, nietwaar? U kunt maar beter niet opstaan, blijft u maar liggen.’

‘Ik weet niet hoe ik me voel. Volgens mij niet echt lekker.’

‘Zeker, dat is niet zo gek, dat komt door de spanning, gaat vanzelf wel weer over.’

‘Ik zou graag even de politie willen bellen, het is een geleende auto.’

‘Ja, dat moet geregeld worden. Misschien morgen?’

‘Kan dat niet vandaag? Hij moet uit de greppel worden getrokken.’

‘Vandaag is het te laat. Trouwens, het sneeuwt de hele tijd. Maar dit heeft toch geen haast? Morgen kom ik weer. En overmorgen ook.’

‘Ach, ik ben hier maar op doorreis.’

‘Dat snap ik.’

De man glimlacht als hij naar haar kijkt, als naar een kind waarmee hij doktertje speelt. Alsof hij haar niet gelooft. Olijk met zijn hoofd schuddend neemt hij afscheid en gaat er op een drafje vandoor. Hij rent energiek de trap af – ze hoort zijn met de krakende sneeuw gecombineerde getrippel buiten, net als even later het geronk van de dieselmotor. De auto start bij de derde poging. Olga geeft haar een oude geruite duster en ze dalen af naar de keuken.

‘Hij is veearts’, zegt Olga en ze zet een beker hete melk voor haar neer, terwijl ze er met zichtbaar genoegen honing bij schenkt. ‘Hij heeft een praktijk in de stad. Heb je kinderen, een gezin?’

De honing kringelt in een flinterdun straaltje en verdwijnt in de witte diepte.

‘Een dochter’, antwoordt ze, terwijl ze naar een mengsel kijkt dat ze vroeger nooit zou hebben gedronken, maar nu heeft ze zin om te zien hoe het smaakt. Ze roert met een lepeltje en neemt een slok. ‘Ik heb een dochter, en die heeft al een zoon.’

‘Nou, dan ben jij ook al oma’, zegt Olga blij.

Stefan komt binnen, wrijft zijn handen, kennelijk is hij buiten geweest. Hij haalt uit de koelkast witte en gele kaas, legt ze op een plankje, doet er nog wat tomaten bij. Met een groot mes snijdt hij brood.

‘Ik zou verschrikkelijke honger moeten hebben, ik heb een etmaal niet gegeten’, zegt Ida en ze ziet dat de vrouw een kunstgebit in heeft dat te groot is. Een onaangenaam gezicht als ze praat.

Beiden snijden een boterham met kaas in vierkante stukjes en langzaam en voorzichtig stoppen ze de stukjes in hun mond. Al kauwend kijkt ze haar aan. Een menselijk-dierlijke blik, denkt Ida en ze wendt haar ogen discreet af. Ze kijkt naar het eten, maar ze heeft geen honger. Ze loopt naar de kraan en drinkt zo uit haar hand, die ze tot een kom heeft gevormd.

Ze denkt dat ze haar vragen zullen stellen over het ongeluk, maar ze zwijgen, terwijl ze zachte kaas met tomaten en brood eten. Ze werpen alleen tevreden blikken op haar. Ze breekt een stukje van de kaas en stopt dat in haar mond. Ze proeft niets.

‘Ik heb nog nooit een ongeluk gehad, ben zelfs nog nooit ergens tegenaan gereden’, zegt ze. ‘Ik rij altijd heel voorzichtig. Het verkeersbord was vast ondergesneeuwd, ik heb niet gezien dat er een bocht kwam. De auto heb ik van een vriendin geleend om eindelijk de plek te bezoeken waar ik als kind heb gewoond, in de buurt van Lewin.’

‘Lewin? Inderdaad’, zegt Stefan met volle mond. ‘Weet je nog?’ vraagt hij aan zijn vrouw, maar zij fronst haar voorhoofd alsof ze zich inspant het zich te herinneren. ‘We zijn erheen gegaan voor dat paard, weet je nog? Het is nog voorbij Polanica.’

Olga knikt instemmend.

‘Dan heb je hier niet ver vandaan gewoond’, zegt ze.

‘We woonden daar in een klein bergdorp, maar ik ben vrij snel vertrokken.’ Ida glimlacht, haar hand aarzelt bij het pakken van een volgend stuk kaas.

‘En je ouders?’ vraagt Olga.

Ida vertelt graag. Haar ouders leven niet meer. Na de dood van haar moeder, die enkele maanden na haar vader overleed, heeft ze het huis verkocht en is het vergeten. Het was oncomfortabel, lag in de bergen, was oud en klein. Ze zegt ook nog dat ze nooit heimwee heeft gehad, maar nu, een paar dagen geleden, toen ze in deze streek was, kreeg ze ineens zin om er langs te gaan.

‘Mijn bedoeling was ’s ochtends vroeg uit Jelenia Góra te vertrekken en ’s avonds terug te keren, maar dat ging niet. Ik dacht er onderweg over ergens bij een boer die kamers verhuurt te overnachten en de volgende ochtend vroeg naar het dorp te gaan. Maar nu is het goed mis en is de auto vast total loss.’

‘Dat kan gebeuren. Eet iets en maak je niet druk’, zegt Olga.

Maar Ida heeft geen trek. De gele, vette kaas smaakt als een vochtig boomblad. Olga kijkt onder het eten met een lege, dierlijke blik naar haar. Ze heeft het gezicht van een kat of van een vos: waakzaam. Een plotseling geritsel maakt dat ze haar gezicht afwendt in de richting van de kist waarop de hond ligt. Haar man doet als op bevel hetzelfde. Beiden kijken gefixeerd naar de kist.

‘Wil je naar buiten, ja? Je wilt naar buiten, maar je kunt het niet zelf? Toch?’ vraagt de oude man.

Zelf klein en onopvallend tilt hij de forse hond op en neemt haar in zijn armen; het is niet duidelijk hoe je het dier kunt helpen. De zwarte, ruig behaarde hondenkop hangt krachteloos omlaag.

‘Doen jullie de deur eens voor me open’, zegt hij.

Ida komt snel overeind, houdt de deur open en gaat achter hen aan naar buiten. De hond staat in de sneeuw en wankelt; het is een onprettig gezicht, Ida wendt haar blik af, want deze zwakheid komt haar voor als iets intiems en beschamends. De man maant de hond vriendelijk om een paar stappen te doen, hij duwt haar voorzichtig vooruit: ‘Hup, ga nou maar.’

Ida fatsoeneert de panden van haar geruite duster en realiseert zich dat ze blote benen heeft. Maar ze voelt geen koude. Het erf wordt van de ene op de andere seconde donker, alsof de schemer per se wil dat zij hem zien invallen. De hond rent op wankele poten voorwaarts en zonder ook maar een poging te doen te gaan zitten laat het dier vervolgens een streepje urine lopen. Er vormt zich een donkere vlek in de sneeuw. Ze blijft er onbeweeglijk en radeloos boven staan, kennelijk hebben die paar passen haar krachten volledig uitgeput, en laat haar kop hangen. De oude man neemt haar in zijn armen en draagt haar met moeite naar binnen.

‘Wat heeft hij?’

‘Het dier is bezig dood te gaan’, zegt de man. ‘Ze heeft kanker. Het is een teef. Ina, zo noemen we haar.’

‘Valt er dan niets meer aan te doen? Wegsnijden, bestralen?’

‘Dat heeft geen zin meer. Het is al te laat.’

‘Dus wat gaat er nu gebeuren?’ vraagt ze met een plotselinge, aan paniek grenzende onrust.

‘Ze gaat dood’, zegt de ander zuchtend onder het gewicht van het dier en hij verdwijnt in de donkere vlek van de deur.

Ida gaat niet achter hem aan de keuken in, maar blijft in de donkere gang achter. Ze pakt de leuning vast, want ze heeft het gevoel dat ze nu tonnen weegt, dat ze even zwaar is als de hele wereld. Ze probeert haar been te bewegen, maar het enige wat ze gedaan krijgt is dat haar voet een stapje naar voren gaat. Haar lichaam gehoorzaamt niet meer. Ze wil Olga roepen, maar ze heeft geen stem meer. Ze spant haar keel en tong aan, maar de lucht stroomt door haar zonder iets te raken. Het angstzweet breekt haar uit. Ze denkt dat ze een hartaanval krijgt of een hersenbloeding, alsof er plotseling een net op haar is gevallen en haar in bedwang houdt. Langzaam, woord voor woord, van gedachte naar gedachte, moet ze zich ervan bewust maken dat het haar benen zijn en dat zij er recht op heeft. Ze concentreert zich op haar benen en na een tijdje lukt het haar om een stap te zetten. Alsof ze ernstig ziek is begint ze de trap op te lopen. Het lopen gaat nu iets beter, o ja, het erge is nu voorbij. Op de tast gaat ze in de duisternis op zoek naar de lichtknop, ze vindt hem en draait hem om, het is een ouderwetse bruine, ebonieten lichtschakelaar. Haar vingers moeten leren dat ze moeten draaien en niet drukken. Ze wordt misselijk.

‘Het spijt me’, roept ze naar beneden. ‘Ik moet even gaan liggen.’

Ze ziet Olga onder aan de trap staan, die haar onrustig met haar blik volgt.

Ze doet nog een paar stappen en bereikt uiteindelijk in het enge, donkere licht van de gloeilamp de deur van haar kamer. En nu pas weet ze dat het alleen angst is, helemaal geen ziekte.

Olga komt haar kamer binnen, ze gaat op de rand van het bed zitten en pakt haar hand vast.

‘Ik ben bij je. Alles is goed.’

Ida beantwoordt dankbaar de droge, benige handdruk.

3

Het beeld verschijnt onwillig en log. Eerst wordt de rechthoek van het raam grijs tegen de achtergrond van de gelijkmatige duisternis van de kamer en dan schijnt het zilver en koud, als een uit zijn lethargie gewekt beeldscherm waarop zo dadelijk de projectie zal beginnen. Ida kan het moment waarop ze wakker wordt niet aangeven. Maar op een vage manier weet ze wat er gaat komen, ze heeft de indruk dat het een herhaling is van een andere ochtend en misschien wel van vele ochtenden.

De waaktoestand verschilt van de slaap in de intensiteit van de gedachten. Het zijn onsterfelijke, rekbare atomen van de wereld, zoemende, trillende snaren, zonder begin en einde, projectielen die door de kosmos schieten met de snelheid van het licht, als het zaad van buitenaardse wezens. Ze nestelen zich in hoofden en verbinden zich met elkaar tot oneindige ketens van opzichzelfstaande details, associaties en analogieën. En in feite is niet duidelijk hoe de verbinding tot stand komt, wat hen bijeenhoudt, welke orde er in hen heerst. En zij weten het zelf ook niet, want zij hebben geen behoefte aan orde, zij zijn er eerder de basis van. Zij vormen voor een ogenblik mooie, logische configuraties, fantastische sneeuwvlokken en voegen zich grappig in rijen waar een of andere aanleiding bestaat, oorzaak en gevolg, om deze vervolgens weer plotseling te vernietigen en uiteen te slaan, te onderbreken en boven te veranderen in onder, voort te gaan, maar via omwegen: in een bocht, in een spiraal, in een zigzagbeweging of, integendeel, om te verdwijnen, te sterven, over te gaan in een staat van bewusteloosheid en dan onverwacht te exploderen, in een lawine naar beneden te storten. Je kunt er op goed geluk een vastgrijpen, beetpakken als het touw van een vlieger, je laten meevoeren of voor een ogenblik blijven stilstaan, wat nauwkeuriger kijken en hem weer wegleggen, om ruimte te geven aan andere, nog meer verwarde en hardnekkige gedachten. In een waaktoestand veinzen ze orde, misleiden ze; de slaap bevrijdt hen van de schijn. ’s Nachts leven ze een losbandig leven.

Samen met het door het raam naar binnen vallende licht worden ze steeds agressiever en duidelijker, ze formeren zich tot bedrieglijke rangordes en rukken op ter verovering van de dag, ze trekken hem onder elkaar uiteen, door hem in kleine reepjes te snijden en te weken. De denkmachine komt op gang.

Een van de gedachten is de machtigste, zij werkt zich tussen de andere naar voren en domineert in een fractie van een seconde de rest. Dit is het beeld: het is mei, lente. Ida herkent de geur van de aarde, die haar eerste knoppen al heeft vrijgegeven en nu een ogenblik uitrust. De zon valt door de kleine, bekraste ruitjes naar binnen, het huis zo veredelend en veranderend in een ander, groter en helderder bouwwerk. De bijna horizontale lichtstralen verlichten de structuur van de stuc op de muren, de geheimen van de vlekken en de lekken, ze halen de vorige verflagen naar voren. De zon is eerder een handige schipperaar met de kunst van het licht dan de schepper ervan.

Ida is acht jaar oud. Ze leert toveren. Middagenlang vermaakt ze zich met het bereiden van mixturen die haar toverkracht geven. Ze zit op haar kamer boven. Ze loopt naar het raam en ziet dat de zon ergens een vlinder tevoorschijn heeft gehaald. Hij ligt op de vensterbank. Smoezelig, onder het stof, vast nog een van vorig jaar. Hij heeft uitgespreide vleugels met een mooi, symmetrisch patroon. Het is geen gewone koningspage, maar een zeldzaam exemplaar. Op de grijs-bruine vleugels tekent zich de gestalte af van twee ogen. De illusie is volmaakt: de amandelkleurige ogen hebben in het midden een grauwgroene iris en een zwarte pupil. De vlinder ligt onbeweeglijk, als een mooi, intrigerend voorwerp, als een verfijnd, chimerisch kleinood. Ze krijgt de indruk dat de uiteinden van de vleugels trillen. Kleine Ida gaat er voorzichtig met haar hand onder en legt hem precies in het midden, daar waar de papillairlijnen elkaar kruisen: de horizontale lijn van de voorbestemming snijdt de lijn van het hart en onmiddellijk daarna de levenslijn. Met haar moeder doet ze vaak aan handlezen, vandaar dat Ida weet hoe het moet. Ze doet haar ogen dicht en stelt zich voor dat er van binnen uit haar hand een leven schenkende nevel stroomt. De lichte vlinder wordt er volledig in gedompeld, de nevel wast de winter en het stof ervan af, hij geeft hem weer leven. Haar opwinding groeit, totdat ze eindelijk beweging voelt, een subtiel nerveus trillen, en als ze haar ogen opent ziet ze dat de vleugels inderdaad bewegen. Ze willen zich nog meer strekken, de hele ruimte omarmen. De vlinder begint onhandig over haar hand te wandelen. Hij trippelt naar voren en naar achteren, en maakt rondjes op een landingsplaats. Ida beweegt zich voorzichtig, ze houdt haar adem in. Ze zet het raam open en strekt haar hand met de vlinder voor zich uit. Er stromen frisse luchtgolven naar binnen, kleine windvlaagjes. De vlinder wordt steeds levendiger. Hij voelt de zonnige ruimte en de warmte van de dag. Hij begint met zijn vleugels te klepperen. Ida’s hart klopt, ze houdt haar adem in. Haar ogen concentreren zich op haar middelvinger en een ogenblik onderzoeken ze de luchtstrepen, als een vliegenier die het juiste moment afwacht om te starten. ‘Vlieg, vlieg’, zegt ze tegen hem, maar hij verzet zich. Zijn vleugels klepperen, met zijn kleine pootjes houdt hij zich nog ongehoorzaam vast aan de huid van haar vinger. Uiteindelijk maakt hij zich ongaarne en in vertraagd tempo los van zijn steunpunt en gaat naar voren. Eerst valt hij omlaag, maar even later zweeft hij omhoog, Ida ziet hem ter hoogte van de dakrand. Hij cirkelt daar nog wat rond en ten slotte vliegt hij richting schoorsteen. Het meisje ziet in een ooghoek links een kleine schaduw. Alles gebeurt heel snel. Een bruin vogeltje, ter grootte van een mus, met een oranje staart, vliegt naar de in zijn vlucht bedwelmde vlinder en pakt hem zachtjes beet, alsof hij een door de wind meegevoerd papiertje was. Hij verdwijnt achter het huis.

Daar staat ze, verrast, met een in de lucht voor zich uit gestoken hand.

Ze gaat op bed zitten. Ze pakt haar spullen en begint zich aan te kleden. Het is koud, een appelachtige vochtigheid klampt zich aan haar huid. Nu ruikt Ida in deze geur de aankondiging van rotting.

Het was een dom, ondoordacht idee om met dit weer het ouderlijk huis te gaan bekijken. Onverstandig sentimentalisme, want het kan net zo goed zijn dat het huis er niet meer is. Toen ze het verkocht stond het nauwelijks nog overeind. En zelfs als het er nog staat, dan wonen er nu vast andere mensen, die uit de stad zijn gekomen om hier vakantie te houden, en dan levert zo’n bezoek voor beide kanten gênante situaties op. Ze zal het door samengebonden skiën en skistokken doorprikte halletje zien, rugzakken in de keuken, andermans sokken hangen boven de kachel te drogen. De tegelkachel is vast gesloopt en vervangen door een Noorse gietijzeren kachel. Misschien hebben ze de hele boel wel verbouwd en is er niets dat ze nog herkent.

En al zou het nog net zo zijn als vroeger, wat moet ze ermee? Waar blijft ze met die beelden, waarmee moet ze ze verbinden, hoe schept ze orde in haar nutteloze geheugen? Ze glimlacht tegen zichzelf terwijl ze haar rok aantrekt. Haar moeder reisde naar het oosten om vrijgekomen plekken te gaan bekijken. Haar vader wilde niet mee. Ze herinnert zich de Duitsers die iedere zomer de streek bezochten en kwamen rondkijken, en foto’s maakten, het terrein scanden om zich ervan te vergewissen dat de voorbije wereld in hun hoofd daarbuiten ergens een verankering had, en dat ze, zich voedend met herinneringen en dromen, onder de ironische blik van hun eigen kinderen niet ten prooi zouden vallen aan een milde vorm van paranoia. Het moet een magisch geloof zijn als je meent de tijd heel even te kunnen omkeren en dat wat is geweest te kunnen aanraken, denkt Ida. Het wezen van alle religies is niet de verrijzenis uit de dood, niet de verlossing, maar het omkeren van de tijd, hem in zijn eigen staart laten bijten en eindeloos datgene laten herhalen wat hij al eens heeft gezegd, zelfs al was dat nauwelijks verstaanbaar gestamel. Haar moeder keerde bruisend van leven en als het ware jonger van deze expedities terug. Was zij er, met andere woorden, in geslaagd om de tijd terug te draaien? Was het een oosterse sabbat, wanneer het verleden in herinnering wordt geroepen, en verscheen er daarom een perverse glimlach op haar moeders gezicht?

Ida probeert op haar gezicht de toenmalige grimas van haar moeder te reproduceren. Ze oefent haar fijne aangezichtsspieren. Ze gaat op zoek naar een spiegeltje, maar in de kamer ziet ze er geen, dus loopt ze naar het raam. Maar ze ziet haar gezicht er niet in of misschien ziet ze het wel, maar schenkt ze geen aandacht aan zichzelf.

Uit de nevel ziet ze een vrij groot, leeg erf tevoorschijn komen, bestrooid met verse sneeuw, dat voor haar ogen bedekt wordt met een wit laken. Verder omhoog, boven de bijgebouwen daaromheen, ziet ze een hoge berg, al gaat de top ervan schuil in de mist. Zijn steile, gladde hellingen zijn begroeid met uitsluitend kleine boompjes die er vanhier uitzien als komma’s, nerveus gezette streepjes in een zwart-witte schets. Ze steken boven de daken van de garages uit, boven de gebouwen en de werkloze mijnliften. Door deze aanblik gehypnotiseerd wacht Ida verkleumd van de kou tot de nevel wat verder optrekt en ten slotte de top blootlegt. Maar momenten gaan voorbij en het ziet ernaar uit dat de voorstelling ten einde loopt: het wit geworden grijs stroomt in milde, trage cascades naar beneden en bedekt wat ze met zo veel tegenzin heeft laten zien.

Ze daalt voorzichtig de trap af, die steil is en slecht verlicht, met nog wat laatste restjes rode loper. Ze ruikt verbrand hout en als ze even later de inmiddels bekende keukendeur opent, komt haar een golf warme harslucht tegemoet. Ook hangt er de geur van gekookte aardappelen die zachtjes staan te stomen in een pan op de gloeiende kachelplaat, en je ruikt pruttelende gort die bijna gaar is. Ida tilt het deksel op om te kijken. Het liefst zou ze alleen de geur willen opeten, want de kokende gort ziet er niet echt appetijtelijk uit: het is één grauwe brij.

Meneer en mevrouw zijn er niet. Ook de ligplaats van de hond, Ina, is leeg. Ida wil door het raam naar buiten kijken, maar achter de ruit heerst inmiddels de nevelachtige grauwheid waarvan zij het invallen zojuist van bovenaf heeft aanschouwd. Een ziekenhuis, ze moet denken aan het ziekenhuis uit haar kindertijd, waarvan alle ruiten waren witgeverfd.

Haar ouders hadden haar naar het ziekenhuis gebracht en haar daar achtergelaten. Ze had de hele nacht en de daaropvolgende dag liggen huilen, pijnlijk teleurgesteld dat ze haar dit hadden aangedaan. De volgende dag had ze zich slap van het huilen en de koorts liggen voorstellen dat ze dood was en dat ze de begrafenisstoet zag en haar lijkkist, en natuurlijk had ze die twee gezien: haar mooie, ongeruste moeder, die nu wankelde van verdriet en spijt had, o, wat had ze een spijt, en haar vader, met zijn gezicht in de van tranen natte handen, en de kinderen van school en de leraren en de doktoren en de verpleegsters. De gedachte aan haar eigen dood is goed, friszoet als jonge kruisbessen, als eerste appels.

Door zulke ramen valt niets te zien. Ze zit dus aan een tafel met een versleten wasdoeken tafelkleed en kijkt het vertrek rond, wachtend tot het water kookt. Er is hier niets te veel, elke luxe ontbreekt, behalve misschien de kalender: schreeuwende kleuren op foto’s van exquise gerechten. Maart heeft een vis op een lange schaal, zijn gebakken dode lichaam wordt verlevendigd door gele schijfjes citroen en groene takjes peterselie. Het groen en geel op de kalender zijn de enige kleurvlekken in deze verder kleurloze keuken, deze blinde keuken met leukoom op de ogen. Aan haken boven de kachelplaat hangen porseleinen bekers: ze pakt er een en laat er water uit de kraan in lopen. Ze drinkt gulzig, een, twee bekers en nog een derde voor de helft. Met nog een blik op de waterketel gaat ze op zoek naar het toilet, dus loopt ze de donkere, koude hal in. Ze kan het toilet niet vinden, ze opent de deur naar een voorraadkamer vol kartonnen dozen. Maar gisteren was ze toch in een badkamer, die moet hier dus ergens zijn. Dan gaat de voordeur open, eerst komt de grote witte hond binnenstormen en even later staat Olga met de zieke teef in haar armen in de deuropening. Een ijskoude mist stroomt de hal binnen, wringt zich snel langs haar kleine lichaam naar binnen en veroorzaakt een vluchtig, melkachtig schijnsel. Ida doet snel de keukendeur voor haar open, mompelt een ochtendgroet. De ander bedankt haar en voegt eraan toe: ‘De laatste deur links.’

Vervolgens verdwijnt ze met de hond in de keuken.

De badkamer is ruw en kil. Op de vloer staat een heteluchtkacheltje, de ventilator begint onwillig, loom en krakend te draaien.

In een klein spiegeltje boven de kraan bekijkt Ida haar gezicht. Nergens een wond, maar ze ziet er anders uit, misschien komt dat door het matte licht, zoals overal hier. Haar gezicht komt haar niet vreemd voor, maar anders, alsof het niet verdient dat er nog langer naar wordt gekeken, troebel: een dagelijks aanschouwd voorwerp dat verveelde ogen langzaam maar systematisch ophouden te zien. Ze raakt het vlak van het spiegeltje aan, haar gezicht zit verborgen achter haar vingers, dan komt het weer terug, nog steeds onbestemd, onscherp. Ida begint systematisch aan haar armen te voelen, aan haar buik, ze controleert de hardheid van haar borstkas, de zachtheid van haar hals, of ze niet iets heeft gebroken, of ze geen pijn heeft, of er niets alarmerends is. Haar benen, voeten, knieën, dijen, kruis, billen, heupen. Stilte.

Ze ziet zichzelf. Haar tot op de schouders, steil, grijs haar verborgen onder een spoeling ‘natuurlijke kleur’, Wella of Schwarzkopf, nummer vijf nul, zoiets, lichtbruin, een kleur waaraan de huid van haar gezicht door de jaren heen gewend is geraakt. Rimpels in haar hals, alsof er een aantal dunne draden omheen is gespannen. Deze omranding was niet tegen te houden, geen crème of massage hielp. Haar schouders zijn gekrompen, broos, het weefsel eromheen is slap geworden en begint nu met de zwaartekracht naar beneden te zakken, naar meer verstilde plekken. Haar borsten – nog maar zelden heeft ze er aandacht voor – hebben de vorm aangenomen van een traan, een druppel zacht, fijn vruchtvlees. En nu ziet ze het: haar hele lichaam zakt richting aarde, alsof alle delen ervan moe zijn geworden en zich in alle rust hebben neergelegd bij de dagelijkse schermutselingen met de aardse gravitatie. ‘Ja,’ zegt het lichaam, ‘ik geef me over, kom je tegemoet, ik vecht niet langer tegen je, ik verslap, buig, krom me, ik val op mijn knieën en ten slotte ga ik op mijn buik liggen, met mijn gezicht en dijen tegen de aarde, ik strek mijn armen: zuig me op, laat me in je opgaan, uiteenvallen, laat me veranderen in deeltjes vocht, naar beneden stromen en daar blijven.’

Ida voelt aan haar borsten, daar waar onder haar ribben het hart zit. Het is een ziek hart, denkt ze, en Ida gaat vanwege dat hart dood. Het is goed om een leven lang te weten waaraan je uiteindelijk zult sterven. En om de zoveel tijd wordt er, hoe is niet duidelijk, geoefend.

Het begint met trillen in de borstkas. Het hart gaat daar tekeer als een bij die gevangenzit in een doosje, en die blind tegen de wanden botst, zoemt en blijft fladderen totdat hij er van uitputting bij neervalt. Dat duurt een paar seconden, nooit langer, en daarna houdt het hart minutenlang op met kloppen. Ida ligt dus in het donker, want dit gebeurt meestal ’s nachts. Een repetitie van de dood, een plotselinge witte stilte. Angst doet zich alleen voor bij het samentrekken van het hart en is het resultaat van beweging, gefladder, het moeten loslaten van het ritme. Emotie is altijd het resultaat van een zekere lichaamstoestand, nooit andersom, begrijpt Ida nu. Als het hart stilstaat verdwijnt de angst. Dan moet ze een lampje aandoen, want ze is benieuwd of het zou kunnen dat het hart dit keer echt is blijven stilstaan, dat het geen inbeelding van haar is, geen hysterie of hypochondrie. En of het betekent dat ze dood is. Een vingertop in een klein kuiltje naast haar aderen vindt de bekende plek. Daar klopt niets, niets beweegt de gladde zomerse huid. Het hart staat werkelijk stil.

‘U weet dat het hart niet kan stilstaan. U moet dat enkel hebben gedacht’, zegt de jonge verpleegster als ze de gegevens op een kaart schrijft. Haar blik verraadt echter het terloopse respect waarmee je omringt wat niet helemaal te begrijpen valt.

Nu zit Ida in de wachtkamer en met de vingers van haar linkerhand omvat ze haar pols. Een ideale pasvorm: de pols past precies in de ring die wordt gevormd door haar duim en wijsvinger. Ze raakt het uitstekende halfronde bot aan, in feite een botje dat als een kogel onder de huid omhoogsteekt. Hoe heet dat bot en wat heeft het met mij gemeen, denkt ze. Ze is kwaad, want de dokter is te laat. In welke zin is zij dit bot, waarvan Ida de naam niet kent, waarvan zij het bestaan niet begrijpt. Zou zij ook zonder dit botje zichzelf zijn geweest? Zonder welk orgaan is ze niet langer zichzelf? Zonder haar hart? Haar verstand? Dat moet ze aan de dokter vragen.

Ze stelt zich het inwendige van haar lichaam voor, alsof het de held is in een voorlichtingsfilm die kinderen bij biologie te zien krijgen: Jouw huid of Hoe werken de hersenen van de mens. Je ziet ze steeds in een enorme vergroting en ze bestaan uit monstrueuze cellen, pulserende vlekjes van fragmenten van iets groters, van iets wat je je zelfs niet kunt voorstellen. Haar lichaam is opgebouwd uit geheimzinnige holtes en uitstulpingen, uit over elkaar heen liggende lagen, vleesachtige tubes, glimmende oppervlaktes, anemoonachtige schepsels. Het is net zo vreemd als de bodem van de zee, als een door reusachtige, aanstootgevende schepselen bewoond koraalrif.

Dat is de baarmoeder, een donkere tunnel, en op het einde ervan is te zien hoe in de bloederige vleeslagen een klein geelachtig druppeltje, net een parel, naar buiten glijdt en door die tunnel naar beneden valt. Al na een tijdje beginnen de vleesachtige wanden van verdriet te schilferen, bloederige vlokken vallen ervan af en veranderen in duizenden kleverige bloeddruppels. Het hart is een monstrueuze samenklontering van vlezige, rubberen en elastische linten. Het ritme waarin het beweegt is een paringsritme. Iedere maat verwerkt een ogenblik dat onmiddellijk weer sterft. Een klein kleurloos blaasje dat uiteenspat nog voor ernaar gekeken kan worden.

Rechtstreeks uit deze steriele ruimtes de warme straat op lopen en uitroepen: ‘Wantrouw de doktoren!’ Denk maar niet dat een van hen ooit iets echt wezenlijks zal zeggen. Let op, hun kennis is geveinsd en doet in werkelijkheid denken aan een dom spel. Het is gewoon een kwestie van op een bepaald moment je blik van je papieren of van de tegen een vreemd lichaam aan gehouden stethoscoop opslaan en in een fractie van een seconde de controle overnemen: ik weet over jouw lichaam wat jij niet weet; hoewel ik niet jou ben, weet ik iets waar jij je geen rekenschap van geeft. Wat ons onderscheidt is kennis. Ik weet, want ik ben niet jou. Jij kunt niets over jezelf weten, want je kunt alleen datgene leren kennen wat jezelf niet bent. Zo zit dat in elkaar. Je hebt weliswaar een lichaam, maar je weet er niets van. Ik weet er alles van, het is namelijk precies zo’n lichaam als alle andere die ik al heel lang ken door ze van onder tot boven te betasten, erin te kijken, het in mijn verbeelding in kleine stukjes te snijden, zodat niets voor mij verborgen blijft. Niets kan mij verrassen. Lichamen zijn in wezen simpele hydraulische apparaten. Een diagnose stellen en aan de slag: een paar recepten uitschrijven en doorverwijzingen voor verder onderzoek. Het lichaam doorgeven, aan anderen die ook net doen of ze het beter weten.

Comfortabel in bed liggend wacht ze tot de op haar borst en voeten aangesloten elektrodes de innerlijke ritmes en spanningen opvangen en vervolgens omzetten in een paar symbolische lijnen die door inkt spuwende tekenarmpjes op papier worden uitgetekend tot een ontroerend panorama van het hart. Maar wat heeft Ida hun hierover te zeggen? Dokter, mijn hart houdt op met kloppen en staat minutenlang stil, ik ben dus op wonderlijke wijze dood en op wonderlijke wijze kom ik weer tot leven. Als mijn hart ermee stopt valt er een verschrikkelijke stilte in. U hebt nog nooit zoiets gehoord. Een reusachtige stilte uit het binnenste van de aarde verschijnt als de kop van een voorhistorisch monster aan de oppervlakte, kijkt om zich heen en zakt vervolgens weer weg in waar het vandaan kwam. Het hart beweegt met schokken, krampachtig in een trilling die enkele seconden duurt en, in technische bewoordingen, de motor slaat weer aan. Een kleine dood.

De dokter legt uit: ‘U hebt tachycardie, niets ernstigs, als kind hebt u vast angina pectoris gehad.’

‘Russen verkleinen het woord “dood”’, zegt Olga als Ida terug is uit de keuken. ‘Smert’ka. Kleine dieren sterven kleine doodjes.’

Ze glimlacht en knielt bij Ina’s mand. Haar zwijgzame man heeft hout gelegd op het vuur in de keukenkachel en is daarna stilletjes naar buiten gegaan. Ida realiseert zich nu pas dat Olga met een oostelijk accent spreekt, vanuit de buurt van Lwów of Wilno[2], ze herkent het niet. Zoals haar ouders, maar dan net even anders.

‘In het Pools klinkt het niet goed: śmierćki[3].’ Ida ziet hoe het oude vrouwtje met haar knoestige vingers de zwarte vacht van Ina uit elkaar doet en een plekje zoekt om de naald erin te steken.

‘Kijkt u niet zo’, zegt Olga. ‘Ik moet haar die injectie geven vanwege de pijn die ze lijdt. Adrian zegt dat ik niet zuinig moet zijn met pijnstillers.’

‘Kun je zien dat ze lijdt, hoe weet u dat ze pijn heeft?’

‘Aan de adem’, zegt Olga. ‘Kijk maar hoe snel en onregelmatig die is. Als het medicijn is uitgewerkt, begint de teef te steunen. Net als bij de mens, waarom zou het bij dieren anders gaan? Zet u zelf alstublieft koffie, het water heeft al gekookt.’

Ida giet heet water in de beker. Aan de oppervlakte verschijnt een bruin, schuimig laagje.

‘Is het dan niet bij jullie opgekomen om haar te laten inslapen?’ vraagt ze.

Olga geeft geen antwoord. Haar benige, artritische vingers drukken op de piston van de injectienaald om de lucht eruit te laten. Dan verdwijnt de naald in de zwarte vacht. De witte hond buigt zich over de mand en kijkt naar de injectie als een specialist in een witte doktersjas die erop toeziet dat de handeling goed wordt uitgevoerd. De vrouw komt met moeite overeind, legt de injectienaald op de vensterbank en kijkt naar Ida.

‘Hoe voelt u zich? Al wat beter?’

‘O ja, stukken beter. Ik voel me weer prima. Ik moet nu de politie en mijn vrienden bellen, om te zeggen dat alles goed met mij is, en dan ga ik. Bedankt voor alles. Zou ik even mogen bellen?’

Ida kijkt naar de telefoon, die bij het dressoir aan de muur hangt, en plotseling realiseert ze zich dat misschien wel niemand haar verdwijning heeft opgemerkt. Hoogstens Ingrid zou op haar mobiel hebben kunnen inspreken, ach, die heeft ze vast in de auto laten liggen.

‘Natuurlijk, belt u maar’, zegt Olga en ze begint in de pan met gort te roeren.

Ida doet een volle lepel suiker in haar glas en verstart erboven met uitgestoken hand: ze neemt immers al jaren geen suiker meer. Ze moet om zichzelf lachen en staat met de koffie bij de telefoon. Het toestel ziet er anachronistisch uit: rood, van plastic, met een kiesschijf. Ze vraagt zich af wat ze moet zeggen. Hetzelfde. Een bocht, ze is eruit gevlogen, ergens voorbij het bordje BOŻKÓW-BARDO, dat weet ze nog goed. De auto is van de wat hoger gelegen weg af gegleden, net voorbij de bocht. Trouwens, misschien hebben ze hem al gevonden. Ze raakt met haar hand de hoorn van de telefoon aan en trekt hem dan weer terug.

Olga prakt de gort en mengt er een ei door en een of ander poeder, ze giet er olie bij.

‘Voor wie is dat eten?’ vraagt Ida.

‘We hebben hier nog meer dieren. Adrian brengt ze mee.’

Even later: ‘Moet u uw dochter niet bellen?’

Ida brandt haar lippen aan de koffie.

‘Ze is constant op reis, ik zou niet weten waar ze nu is.’

‘Met haar kind?

‘Ja, met haar kind. Het is haar werk, reizen, ze schrijft reisgidsen.’

Ida moet aan een kaart van haar dochter denken, die op het buffet in haar Warschause keukentje ligt, met de beschreven kant naar boven. Het in sprookjesachtige kleuren voorgestelde rif wordt bekeken door een glad oppervlak. Maja heeft in haar onregelmatige, kinderlijke handschrift geschreven dat ze haar alle twee omhelzen, dat alles in orde is, dat ze gezond zijn en dat ze het goed hebben, en dat in maart de moessons beginnen, dus dat ze er zo langzamerhand aan denken om terug te gaan. Elke zin begint met een gedachtestreepje. Onder de handtekening staat nog iets wat op een inktvlek lijkt. Als je er lang genoeg naar kijkt, kun je er de onhandig of haastig getekende vorm van een hart in ontdekken. Ze heeft een hart getekend. En dan staat er nog iets: een goed gelukte tekening van een schildpad, die heeft de jongen vast getekend. Jammer dat ze de kaart niet heeft meegenomen, ze had hem aan Olga kunnen laten zien.

Olga stelt geen vragen meer. Maar als Ida aan de kaart op het buffet in de keuken denkt, herinnert ze zich ineens dat ze de volgende dag voor onderzoek in het ziekenhuis moet zijn. Ze zegt dit tegen Olga en die zegt daarop: ‘Het hart?’

‘Hoe weet u dat?’

‘Zomaar, een gok. Iedereen heeft problemen met zijn hart.’ Olga ziet er tevreden uit.

‘De dokter zegt dat mijn hart niets mankeert.’

Ida heeft de indruk dat Olga iets wil zeggen, maar het enige wat ze doet is energiek in de gort roeren, die ze vervolgens van het vuur haalt.

Een ogenblik zwijgen ze alle twee en dan vraagt Ida terwijl ze naar buiten kijkt: ‘Wat is dat voor berg, daar achter het huis?’

Olga zegt dat het een slakkenberg is en dat hier ooit mijnen waren.

‘Onder ons zijn kilometers ondergrondse gangen, een hele stad.’ Ze krabt de witte hond achter zijn oor. ‘Zomers mag je erin.’

‘Het ziet er reusachtig uit, als een ziggoerat.’

Olga kijkt haar vragend aan, kennelijk heeft ze het woord niet begrepen, maar op hetzelfde moment verschijnt het hoofd van Stefan in de deuropening.

‘Kom, Ad is er’, zegt hij tegen zijn vrouw en zij komt met zichtbare moeite omhoog.

‘Eet u toch iets. Een boterham. Boter staat in de koelkast.’

[1]Ulica (P.) – straat

[2]Lwów of Wilno – tot 1945 Poolse steden, die nu Lviv en Vilnius heten en inmiddels in respectievelijk Litouwen en Oekraïne liggen

[3]Śmierć(ki) (P.) – dood[jes]