Rose Tremain

Muziek en stilte

Uit het Engels vertaald door Eugène Dabekaussen en Tilly Maters

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Music & Silence, verschenen bij Chatto & Windus

Oorspronkelijke tekst © Rose Tremain, 1999

Eerste Nederlandstalige uitgave © Eugène Dabekaussen, Tilly Maters en De Geus BV, Breda 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

De geciteerde regels uit de Sonnetten van William Shakespeare zijn overgenomen uit de vertaling van Arie van der Krogt, Donker: Rotterdam 1997

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Corbis

ISBN 979 90 445 3188 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Seringen en linden

Een lamp wordt ontstoken.

Tot dat moment, als de vlam van de lamp blauw opflakkert en dan binnen zijn sierlijke bol tot rust komt in een gelijkmatig geel, was de jonge man in de greep van de diepe duisternis die hij bij zijn aankomst ’s avonds laat in het paleis van Rosenborg plotseling was binnengestapt. Moe van zijn lange zeereis, met stekende ogen en onvaste tred, had hij nagedacht over de aard van die duisternis. Want het leek hem niet gewoonweg een uitwendig verschijnsel dat samenhing met de feitelijke afwezigheid van licht, maar iets wat uit zijn binnenste voortkwam, alsof hij ten slotte in zichzelf een afwezigheid van hoop was binnengegaan.

Nu ziet hij opgelucht de wanden van een gelambriseerde kamer om zich heen vorm krijgen. Een stem zegt: ‘Dit is de Vinterstue. De winterkamer.’

De lamp wordt opgetild. Hoog opgeheven brandt ze helderder, alsof ze wordt gevoed door zuiverder lucht, en de jonge man ziet een schaduw op de wand. Het is een lange, schuine schaduw en dus weet hij dat het zijn eigen schaduw is. Hij lijkt misvormd, een bochel te hebben die vanaf de schouderbladen over de ruggenwervel tot net boven het middel loopt. Maar dat is het bedrog van de schaduw. De jonge man is Peter Claire, de luitenist, en de welving op zijn rug is zijn luit.

Hij staat naast een stel zilveren leeuwen. Hun ogen lijken naar hem te kijken in de flikkerende schemer. Erachter ontwaart hij een tafel en een paar hoge stoelen. Maar Peter Claire staat los van alles, kan nergens op leunen, kan niet rusten. En nu komt de lamp in beweging, en hij moet volgen.

‘Het is mogelijk’, zegt een lange heer die zich voorthaast met het licht in zijn hand, ‘dat Zijne Majesteit, Koning Christiaan, u zal bevelen vannacht voor hem te spelen. Hij voelt zich niet goed en zijn Artsen hebben hem muziek voorgeschreven. Daarom moeten de leden van het Koninklijk Orkest te allen tijde, dag en nacht, klaarstaan om te spelen. Ik achtte het raadzaam u maar meteen hiervan op de hoogte te stellen.’

Peter Claires ontzetting wordt alleen maar groter. Hij begint zichzelf te vervloeken, verwenst zijn eigen ambitie die hem hier naar Denemarken heeft gebracht, zo ver van de plekken en mensen die hem lief waren. Hij heeft het doel van zijn reis bereikt en toch voelt hij zich verloren. In deze aankomst ligt op de een of andere manier een angstaanjagend vertrek besloten. En plotseling, merkwaardig snel, beweegt de lamp en lijkt alles in de kamer zich te hergroeperen. Peter Claire ziet zijn schaduw op de wand langer worden, zich heel even uitstrekken naar het plafond, voordat hij wordt opgeslokt door de duisternis, zonder nog een spoor achter te laten.

Dan komen ze aan het einde van een gang en blijft de heer voor een deur staan. Hij klopt en wacht, onderwijl een vinger op zijn lippen leggend en dicht naar de deur overbuigend om het bevel uit de kamer te horen. Ten slotte komt het, een diepe, trage stem, en het volgende moment staat Peter Claire voor Koning Christiaan, die in zijn nachthemd in een stoel zit. Voor hem, op een klein tafeltje, staat een weegschaal en daarnaast ligt een hoopje zilveren munten.

De Engelse luitenist maakt een buiging als de Koning opkijkt, en Peter Claire zal nooit vergeten dat er, als Koning Christiaan hem voor het eerst ziet in het holst van deze donkere winternacht, in de ogen van Zijne Majesteit een blik van verbijstering komt en hij, het gezicht van de luitenist aandachtig opnemend, één enkel woord fluistert: ‘Bror.’

‘Pardon, wat zei u, Sire …?’ vraagt Peter Claire.

‘Niets’, zegt de Koning. ‘Een geest. Denemarken is vol geesten. Heeft niemand u gewaarschuwd?’

‘Nee, Uwe Majesteit.’

‘Het doet er niet toe. U zult ze zelf wel zien. We zijn een van de oudste naties ter wereld. Maar u moet weten dat het hier een tijd is van stormen, van verwarring, van onbegrip, van bitter, broeiend gemodder.’

‘Gemodder, Sire?’

‘Ja. Daarom ben ik zilver aan het wegen. Ik weeg dezelfde stukken telkens opnieuw, om vergissing te voorkomen. Om vergissing uit te sluiten. Ik probeer stuk voor stuk en dag voor dag weer orde in de chaos te scheppen.’

Peter Claire weet niet wat hij daarop moet antwoorden en hij beseft dat de lange heer zonder dat hij het heeft gemerkt de kamer is uitgegaan en hem alleen heeft gelaten met de Koning, die nu de weegschaal opzij schuift en gemakkelijker in zijn stoel gaat zitten.

Koning Christiaan heft zijn hoofd op en vraagt: ‘Hoe oud bent u, mijnheer Claire? Waar komt u vandaan?’

Er brandt een vuur in de kamer, de Skrivestue, de studeerkamer van de Koning, en er hangt een zoete geur van appelhout en leer in het kleine vertrek.

Peter Claire antwoordt dat hij zevenentwintig is en dat zijn ouders in de stad Harwich wonen, aan de oostkust van Engeland. Hij voegt eraan toe dat de zee daar ’s winters meedogenloos kan zijn.

‘Meedogenloos. Meedogenloos!’ zegt de Koning. ‘Nou, we moeten snel verder, om of over dat woord heen. Meedogenloos. Maar weet wel, luitenist, dat ik last heb van luizen. Schrik maar niet. Niet in mijn haar of op mijn kussen. Ik bedoel van lafaards, schurken, leugenaars, zuiplappen, oplichters en schuinsmarcheerders. Waar zijn de filosofen? Dat vraag ik voortdurend.’

Peter Claire aarzelt alvorens te antwoorden.

‘U hoeft geen antwoord te geven’, zegt de Koning. ‘Ze zijn allemaal uit Denemarken verdwenen.’

Dan staat Zijne Majesteit op en begeeft zich naar het vuur waar Peter Claire staat, pakt een lamp en houdt die bij het gezicht van de jonge man. Hij onderzoekt het gezicht en Peter Claire slaat zijn ogen neer omdat hij is gewaarschuwd de Koning niet aan te kijken. Deze Koning is lelijk. Koning Karel I van Engeland, Koning Lodewijk XIII van Frankrijk, dat zijn knappe mannen op dit hachelijke tijdstip in de geschiedenis, maar Koning Christiaan IV van Denemarken – hoe machtig, dapper en ontwikkeld hij ook heet te zijn – heeft een knar van een kop.

De luitenist, die in schril contrast daarmee door de natuur is gezegend met een engelengezicht, ruikt wijn in de adem van de Koning. Maar hij durft zich niet te verroeren, zelfs niet als de Koning teder zijn wang aanraakt. Peter Claire, met zijn blonde haar en zeekleurige ogen, geldt al sinds zijn jeugd als knap. Hij neemt zijn schoonheid licht op, vergeet vaak dat hij knap is, alsof hij bijna niet kan wachten tot de tijd zijn schoonheid wegneemt. Ooit hoorde hij dat zijn zuster Charlotte God smeekte haar gezicht om te ruilen voor dat van hem. Hij dacht: ik geef er eigenlijk niets om, had zij het maar gehad. Maar hier, op deze onbekende plek, nu zijn eigen gedachten zo somber en treurig zijn, merkt de luitspeler dat zijn lichamelijke schoonheid weer eens een onverwachte onderzoekende blik ontmoet.

‘Ik zie het al. Ik zie het al’, fluistert de Koning. ‘God heeft overdreven, zoals Hij zo vaak lijkt te doen. Hoedt u voor de attenties van mijn vrouw, Kirsten, die dol is op gouden haar. Ik adviseer een masker als u in haar aanwezigheid bent. En alle schoonheid gaat teloor, maar dat weet u natuurlijk, ik hoef het vanzelfsprekende niet te benadrukken.’

‘Ik weet dat schoonheid teloorgaat, Sire.’

‘Natuurlijk weet u dat. Zo, u moest maar eens iets voor me spelen. U zult wel weten dat wij uw mijnheer Dowland vele jaren hier aan ons Hof hebben gehad. Het raadsel daarbij was dat zulke prachtige muziek van zo’n rusteloze ziel kon komen. De man was een en al ambitie en haat, en zijn airs waren zo verfijnd als regen. Dan zaten we daar te snotteren en doodde meester Dowland ons met zijn woeste blik. Ik vroeg mijn moeder hem eens terzijde te nemen en te zeggen: “Dowland, dit kan niet en zal niet worden getolereerd”, maar hij zei haar dat muziek alleen kan voortkomen uit vuur en woede. Wat denkt u daarvan?’

Peter Claire zwijgt even alvorens te antwoorden. Om een of andere reden put hij troost uit deze vraag, en hij voelt zich iets minder onrustig. ‘Ik denk dat muziek voortkomt uit vuur en woede, Sire,’ zegt hij, ‘maar ook uit het tegengestelde daarvan: uit koele rede en kalmte.’

‘Dat klinkt logisch. Maar we weten natuurlijk niet echt waar de muziek vandaan komt of waarom, of wanneer de eerste noot klonk. En we zullen het ook nooit weten. Maar muziek schijnt pijn weg te nemen – dat is een vaststaand feit. Overigens smacht ik ernaar dat alles transparant, betrouwbaar en waar is. Dus waarom speelt u niet een van Dowlands Lachirmae voor me. Zijn talent lag in de economie der middelen en daar ben ik verzot op. In zijn muziek is geen ruimte voor exhibitionisme van de kant van de musicus.’

Peter Claire neemt zijn luit van zijn rug en houdt die dicht tegen zijn lichaam. Hij spitst zijn oor (waarin hij een piepklein sieraad draagt dat hij ooit van een Ierse gravin heeft gekregen) terwijl hij tokkelt en stemt. Koning Christiaan zucht in afwachting van het begin van de lieflijke melodie. Het is een zware man. Elke verandering van zijn lichaamshouding kost hem een kort moment van ongemak.

Nu brengt Peter Claire zijn lichaam in de houding die hij altijd moet aannemen als hij speelt: vanuit de heupen voorovergebogen, hoofd naar voren, kin omlaag, de rechterarm in een koesterende halve cirkel, zodat hij het instrument precies in het midden van zijn wezen houdt. Alleen zo kan hij voelen dat de muziek uit hem voortkomt. Hij begint te spelen. Hij hoort de zuiverheid van de klank en vermoedt dat het de Koning van Denemarken alleen daarom gaat.

Als het lied uit is, werpt hij een blik op de Koning, maar de Koning verroert zich niet. Zijn brede handen omklemmen de armleuningen van de stoel. Aan de linkerkant van zijn donkere hoofd hangt een lange, dunne, met een parel vastgebonden haarvlecht. ‘In de lente’, zegt Christiaan plotseling, ‘rook Kopenhagen altijd naar seringen en linden. Ik begrijp niet waar die hemelse geur is gebleven.’

Kirsten Munk, gemalin van Koning Christiaan IV van Denemarken: uit haar persoonlijke papieren

Welnu, voor mijn dertigste verjaardag kreeg ik een nieuwe spiegel. Ik dacht dat ik dol zou zijn op deze nieuwe spiegel. Maar er zit een onvolkomenheid in, ongetwijfeld een fout in de verzilvering, waardoor ik er in dat gemene ding dik uitzie. Ik heb een hamer laten komen.

Mijn verjaardagsgeschenken – stel ik hier vast – waren niet zo geweldig als de schenkers voorgaven. Mijn arme oude Heer en Meester, de Koning, die weet hoe verzot ik ben op goud, gaf me een gouden beeldje van hemzelf gezeten op een gouden paard en met in zijn hand een gouden ringrijderslans. Aangezien het paard steigert, staan zijn voorpoten niet op de grond, zodat het dwaze ding zou omvallen, ware het niet dat er zogenaamd een harlekijntje naast het paard holt, maar het in feite overeind houdt.

En bovendien heb ik niet gevraagd om de zoveelste beeltenis van mijn ouder wordende echtgenoot. Ik heb gevraagd om goud. Nu moet ik doen alsof ik het beeld bewonder en vereer en het een prominente plaats geven enzovoort uit vrees hem te beledigen, terwijl ik het liever naar de Koninklijke Munt zou brengen en laten omsmelten in een baar die ik graag zou strelen met mijn handen en voeten en soms zelfs mee in bed nemen, om massief goud tegen mijn wang te voelen of tussen mijn dijen te leggen.

Een aan dit geschenk bevestigde boodschap luidde: Voor Zijn Liefste Muisje van Haar Heer, C4. Die verscheurde ik en gooide ik in het vuur. Lang geleden, toen ik zijn jonge meisjesbruid was en ik hem aaide met mijn smalle witte vingers, bedacht hij dit koosnaampje ‘Muis’, dat me destijds volkomen vertederde en me deed lachen en snuffelen en allerlei schielijke muisjesdingen uithalen. Maar die tijd is voorbij. Hij is zo absoluut voorbij dat ik nauwelijks geloof dat hij er ooit was. Ik heb niet meer het geringste verlangen een ‘muisje’ te zijn. Ik ben liever een rat. Ratten hebben scherpe tanden die kunnen bijten. Ratten dragen ziekten die kunnen doden. Waarom willen echtgenoten niet begrijpen dat wij vrouwen niet lang hun troeteldieren blijven?

Tijdens mijn verjaardagsfeest, waarop een grote menigte ambitieuze edellieden was uitgenodigd, die me merendeels volkomen negeerden, heb ik een beetje plezier gemaakt door een grote hoeveelheid wijn te drinken en te dansen tot ik op de houtstapel viel en vervolgens, toen ik ontdekte dat de houtblokken net zo comfortabel waren als een bed, erop heen en weer te rollen en te lachen met mijn hele wezen tot ik het verzamelde opgeprikte gezelschap hoorde stilvallen en hen allemaal hun hoofd naar me zag keren om naar me te kijken en gemene dingen over mij te mompelen.

Dan beveelt de Koning me op de been te helpen, aan zijn zijde te brengen en op zijn knie te zetten voor de ogen van al de jaloerse heren en hun valse vrouwen. Hij geeft me water te drinken uit zijn eigen kelk en overstelpt me verder met zijn attenties, kust me op mijn schouder en mijn gezicht, om iedereen te tonen dat ze, wat ik ook doe, niet hoeven samenzweren om me verbannen te krijgen, omdat ik de echtgenote van de Koning ben (ook al draag ik niet de titel Koningin van Denemarken) en hij nog steeds slaafs verliefd op me is. En dat dit zo is, brengt me op gewaagde gedachten. Ik vraag me af wat ik kan doen – hoe ver ik kan gaan in mijn gemeenheid – en het toch klaarspelen hier in Kopenhagen te blijven, in de paleizen te wonen en al mijn privileges te behouden. Ik vraag me af of er iets is wat me zou kunnen verjagen? En ik antwoord dat er volgens mij niets is dat ik zou kunnen doen of zeggen waardoor dat zou gebeuren.

Dus ga ik een stapje verder en begin me af te vragen of ik nog wel zo heimelijk en stiekem moet zijn in mijn liefdesaffaire met graaf Otto Ludwig von Salm, of juist mijn hartstocht voor hem niet onder stoelen of banken moet steken, zodat ik met hem kan slapen waar en wanneer ik wil. Want waarom zou ik, aan wie de titel van Koningin niet is verleend, geen minnaar mogen hebben? En bovendien, als ik enkele uren bij mijn knappe Duitse man ben geweest en hij me heeft gegeven wat ik zo hard nodig heb en waarzonder ik niet echt kan leven, blijk ik me veel vriendelijker te gedragen tegen de Koning en tegen mijn Vrouwen en zelfs tegen mijn kinderen. Maar deze vriendelijke stemming duurt slechts een paar uur of hoogstens één enkele dag, en dan ga ik me weer ergeren. Dus als ik de graaf iedere dag of nacht (in plaats van eens in de veertien dagen) zou kunnen zien om een beetje plezier met hem te maken, zou ik altijd en eeuwig vriendelijk en lief tegen iedereen zijn en zou ons leven veel beter verlopen.

Maar durf ik het te riskeren om mijn liefde voor Otto op te biechten? Helaas, bij nader inzien denk ik van niet. Hij was een moedig huursoldaat en vocht in de laatste oorlogen aan de zijde van mijn echtgenoot tegen De Katholieke Liga en riskeerde de dood voor de Deense zaak. Hij is een held en de Koning is zeer op hem gesteld. Zo’n man moet alles krijgen wat hij vraagt en alles wat hij begeert, maar volgens mij geven mannen elkaar alleen die bezittingen waarop ze enigszins zijn uitgekeken en niet bijzonder dol zijn. En indien of wanneer hun gevraagd wordt dingen weg te geven waaraan ze zeer gehecht zijn, weigeren ze en ontsteken direct in woede. Wat het geval zou zijn indien ik nu zou voorstellen mijn minnaar hier in mijn bed toe te laten. En dus kom ik tot de slotsom dat juist datgene wat me gewaagde gedachten geeft over wat ik zou kunnen vragen – namelijk ’s Konings liefde voor mij – ook juist datgene is wat me ervan weerhoudt het te vragen.

Er staat me dus maar één weg open. Ik moet de zaken zo regelen dat Koning Christiaan beetje na beetje, dag na dag en wreedheid na wreedheid, in een staat van onverschilligheid jegens mij vervalt. Ik moet het zo aanleggen dat mijn echtgenoot binnen een jaar of minder niet langer hoopt of verwacht op grond van recht of neiging om in de rest van ons beider leven nog enig muisjesding van me te krijgen.

Het gesloten venster

Denemarken is een waterrijk land. Mensen dromen dat het de schepen van de grote vloot zijn waaraan het land ligt afgemeerd. Ze stellen zich trossen voor van tien mijl lang die de beemden en bossen drijvende houden.

En in de zilte lucht zweeft nog steeds een oud verhaal mee op de zeewinden: het verhaal van de geboorte van Koning Christiaan IV, op een eiland midden in een meer bij Kasteel Frederiksborg.

Men zegt dat Koning Frederik naar Elseneur was. Men zegt dat Koningin Sofie zich, toen ze nog jong was en nog niet de gewoonte had gekregen te schelden en te vloeken en geld op te potten, graag in een bootje naar dit eiland liet roeien om daar in de zonneschijn te zitten en zich in het geheim over te geven aan haar passie voor breien. Deze bezigheid was in het hele land verboden omdat ze vrouwen in een nutteloze trance bracht waarin hun gepaste gedachten vervlogen om plaats te maken voor fantasie. Mannen noemden deze toestand hersenbreisels. Dat van de breisels zelf nuttige kledingstukken als kousen of nachtmutsen konden worden gemaakt, verminderde hun bijgelovige angst voor de breiwoede niet. Ze geloofden dat zich tussen de miljoenen steken van een gebreide nachtmuts de verlangens van hun vrouwen bevonden die zij nooit zouden kunnen bevredigen en die hun dan ook de vreselijkste nachtmerries zouden bezorgen. De gebreide kous vreesden ze al helemaal als het vermoedelijke instrument van hun eigen verzwakking. Ze stelden zich voor dat hun voeten zouden opzwellen en alle spieren van hun benen slap zouden worden.

Koningin Sofie had vanaf het allereerste begin het Anti-Brei Edict geschonden. In kisten met het etiket ‘ganzendons’ werd uit Engeland wol naar haar verscheept. Achter haar ebbenhouten kleerkast verborgen lag een groeiende stapel zachte kledingstukken in allerlei kleuren waar ze op een dag vast nog wel eens emplooi voor zou vinden. Alleen haar kamenier Elizabeth kende haar geheim en had te horen gekregen dat ze het met haar leven zou bekopen als het ooit uitkwam.

Op de morgen van de twaalfde april 1577, een dag met een bleek zonnetje en een zachtblauwe hemel, begaf Koningin Sofie, die achteneenhalve maand zwanger was van haar derde kind, zich om negen uur met Elizabeth op weg om het meer over te steken en de ochtend breiend door te brengen. Haar lievelingsplek was een open stuk in het bos met wat schaduw van enkele hazelaars en hondsrozen, waar ze kussens op het mossige gras legde. Daar zat ze nu de laatste hand te leggen aan een onderbroek, terwijl Elizabeth bezig was aan een sok, met tussen hen in kluwens wol die zich met schokjes afwikkelden, toen de Koningin een vervelende dorst voelde opkomen. Ze hadden geen proviand meegenomen, alleen het geheime breiwerk in een houten doos, en daarom vroeg Koningin Sofie of Elizabeth over het meer terug wilde roeien naar het kasteel om een kan bier te halen.

En terwijl haar kamenier weg was, voelde de Koningin de eerste wee – een pijn die haar sinds de geboorte van haar twee dochters zo vertrouwd was dat ze er nauwelijks aandacht aan schonk, in de wetenschap dat het een langdurig proces zou worden. Ze ging door met breien. Ze hield de onderbroek tegen het zonlicht om die te controleren op gevallen steken. De pijn kwam weer en was ditmaal zo hevig dat Sofie de onderbroek opzijlegde en op de kussens ging liggen. Ze dacht nog steeds dat haar nog vele uren van barensweeën te wachten stonden, maar, zo wil het oude verhaal, Christiaan wist voor hij bestond dat Denemarken hem nodig had, dat het Koninkrijk op drift was, overgeleverd aan poolstormen en de haat van de Zweden aan de overkant van het Kattegat en dat hij de enige was die genoeg schepen zou bouwen om het land te verankeren en beschermen. En daarom vocht hij om zo snel mogelijk geboren te worden. Hij schopte en worstelde in het vruchtwater van zijn moeder; hij ging af op het nauwe kanaal dat hem naar buiten zou brengen in de heldere lucht die naar de zee smaakte.

Toen Elizabeth terugkwam met haar kan bier, was hij geboren. Koningin Sofie had de navelstreng doorgesneden met een doorn en het jongetje in haar breiwerk gewikkeld.

Het verhaal gaat verder. De mensen weten niet meer wat waar is en wat is toegevoegd of weggelaten. De Koningin-Weduwe Sofie herinnert het zich wel, maar het is haar verhaal. Zij is geen vrouw die iets wegschenkt wat ze bezit.

Men zegt dat Deense kinderen die in die tijd geboren werden, de Duivel te duchten hadden. Men zegt dat de Duivel, door de onverbiddelijke Lutheranen uit de Kerken gedreven, naar ongedoopte zielen begon te zoeken om in te wonen en dat hij ’s nachts door de dichtbevolkte steden vloog, snuffelend naar de geur van mensenmelk. En als hij die rook, glipte hij ongezien door het venster van de zuigelingenkamer om zich in de duisternis onder de wieg te verbergen tot het kindermeisje sliep, en dan stak hij een lange smalle arm uit om zich met zijn ragdunne vingers een weg te banen door de kleine ademende neusgaten naar de hersenen, in het midden waarvan de ziel lag, als één enkele pit van een pijnappel. En die pakte hij tussen zijn duim en wijsvinger. Uiterst voorzichtig trok hij dan zijn hand, nu glibberig van zijn tocht door een levend orgaan, weer terug en als de ziel eruit was, stak hij die in zijn mond en zoog erop tot hij een huivering van extase en verrukking in zich op voelde komen waarvan hij verschillende minuten uitgeput raakte.

Soms werd hij gestoord. Soms werd het kindermeisje wakker, snoof de lucht op, stak een lamp aan en kwam bij de wieg net op het ogenblik dat de ziel eruit kwam, en dan moest de Duivel die laten vallen en vluchten. En waar de ziel maar terechtkwam werd ze opgeslokt door de materie eromheen, en op die plek bleef ze voor eeuwig vastzitten. Als ze in de plooien van een deken viel, bleef ze daar, zodat in die tijd een groot aantal kinderen opgroeide met helemaal geen ziel. Als ze op de buik van de baby viel, dan bleef ze in de maag en zou dat kind dus voor altijd en eeuwig één gedachte hebben, namelijk het vlees van zijn hongerige ziel te voeden en dus zo enorm dik worden dat het uiteindelijk fataal voor het hart zou zijn. Het ergste was, zo zeiden de vrouwen, als de ziel op de genitaliën van een jongetje zou vallen. Want dan zou juist dat kind een duivelse geilaard worden die mettertijd zijn vrouw, zijn kinderen en alles wat hem lief zou moeten zijn, zou bedriegen alleen ter bevrediging van zijn naar copulatie smachtende ziel, en tijdens zijn leven ontucht plegen met meer dan duizend vrouwen en jongens en zelfs met zijn eigen dochters of met de arme schepselen van haardstede en veld.

Koningin Sofie wist dat ze haar zoons zieltje niet door de Duivel moest laten stelen. Men zegt dat ze, nadat hij met haar over het meer was geroeid, was gewassen en in zijn wiegje gelegd (de met bloed bevlekte gebreide onderbroek was haastig in het vuur geworpen), beval het raam van zijn kamer te sluiten, ondanks de stralende aprilmorgen, en aan het kozijn een slot te bevestigen, zodat het overdag noch ’s nachts geopend kon worden tot na de doop. Het kindermeisje protesteerde dat het kleine Prinsje zou stikken bij gebrek aan lucht, maar het heet dat geen enkele smeekbede de Koningin kon vermurwen, en dus werd dit ene raam in het kasteel voor zes weken afgesloten tot het kind op 6 juni was gedoopt in de Frue Kirke.

En de Koning begeeft zich nog af en toe naar deze kamer waar hij als zuigeling lag en kijkt: naar het raam of naar de donkere nachtelijke hemel daarachter, en in de wetenschap dat hij zijn ziel nog bezit, dankt hij God dat de Duivel die nooit is komen stelen.

Er wordt ook gezegd dat Koning Frederik II en Koningin Sofie in diezelfde tijd de beroemde Astronoom Tycho Brahe lieten komen, hem hun zoon en erfgenaam toonden en vroegen voorspellingen te doen over het aardse bestaan van de toekomstige Koning. Tycho Brahe raadpleegde de sterren. Hij vond Jupiter als ascendant en zei tegen de Koning en Koningin dat de jongen een vruchtbaar leven zou leiden en over de hele wereld respect en aanzien zou genieten. Hij had maar één waarschuwing: grote moeilijkheden en gevaren zouden zich voordoen in het jaar na Christiaans tweeënvijftigste verjaardag, het jaar 1630.

Een valluik

Het sneeuwt op Rosenborg. Het begon te sneeuwen in het noorden van Jutland en nu is de sneeuw zuidwaarts geblazen, meegedragen op een ijzige wind.

Peter Claire wordt wakker in een hard bed en herinnert zich dat hij in Denemarken is en dat het vandaag zijn eerste dag als lid van het Koninklijk Orkest zal zijn. Hij heeft maar drie uur geslapen en voelt zich bij het aanbreken van de nieuwe dag nauwelijks minder onrustig dan bij zijn aankomst. Hij staat op en kijkt uit zijn raam naar het stalerf, waar de sneeuw de keien begint te overdekken. Hij ziet de sneeuw vallen in stormachtige vlagen. Hij heeft geen idee hoe lang een Deense winter duurt.

Er wordt hem warm water gebracht, en huiverend in de koude kamer boven de stallen scheert hij zich en ontdoet zijn huid van de resten van zijn zeereis – van oud zweet en zout, van teervlekken en vettig vuil. Hij trekt schone kleren aan en een paar zwartleren schoenen gemaakt in de Ierse stad Corcaigh. Hij kamt zijn gouden haar en doet de juwelen oorring weer aan zijn oor.

De musici krijgen kommen hete melk en warm kaneelbrood geserveerd in een Eetzaal. De aanwezigen, die hun handen warmen aan hun melkkommen, draaien zich om en staren naar Peter Claire als deze binnenkomt: acht of negen mannen van verschillende leeftijd, maar merendeels ouder dan hij, allemaal eenvoudig gekleed in pakken van zwarte of bruine stof. Hij maakt een buiging naar hen en terwijl hij zijn naam zegt, staat een oudere man met een kuif wit haar, die enigszins apart van de anderen zit, op en komt naar hem toe. ‘Herr Claire,’ zegt hij, ‘ik ben Jens Ingemann, kapelmeester. Wees welkom op Rosenborg. Drinkt u eerst maar eens uw melk op, dan zal ik u daarna de ruimten laten zien waar we spelen.’

De Koning is op jacht. Paardrijden in de bossen, op het spoor van een wild zwijn terwijl het sneeuwt, is een van ’s Konings liefste bezigheden. ‘U zult zien’, zegt Jens Ingemann tegen Peter Claire, ‘dat als hij binnenkomt, hij zal brullen van verrukking en vergaan van de honger en ons zal vragen tijdens het eten voor hem te spelen. Hij gelooft dat bepaalde muziekstukken goed zijn voor de spijsvertering.’

Ze zijn in de Vinterstue, de duistere kamer waar de vorige avond de lamp was aangestoken. Nu, in het daglicht, ziet Peter Claire dat wat hij voor eenvoudige houten panelen op de wanden hield, in feite olieverfschilderijen zijn met bostaferelen en zeegezichten in gouden lijsten en dat het plafond boven hen is versierd met fraai, goud en blauw geschilderd stucwerk. In een hoek van de kamer is een aantal muziekstandaards gerangschikt.

‘Hier’, zegt Jens Ingemann, ‘spelen we soms. De dagen dat we hier spelen zijn goede dagen, maar het zijn er maar weinig. Kijk de kamer eens rond en zeg me dan of u niet iets ongebruikelijks ziet.’

Peter Claire bekijkt de elegante marmeren schouw versierd met het wapen van de Koning, de zilveren leeuwen die zijn binnenkomst aanschouwden, een troon bekleed met donkerrood brokaat, twee eikenhouten tafels, talloze stoelen en voetenbankjes, een rij bronzen bustes, een verzameling zware kandelaars, een ivoren scheepsmodel.

‘Nee?’ vraagt Jens. ‘Niets vreemds?’

‘Nee …’

‘Uitstekend. Dan gaan we verder. Volg me maar.’

Ze lopen de kamer uit, terug naar de hal, en slaan links af een stenen gang in. Bijna direct daarna opent Jens Ingemann een zware, met ijzer beslagen deur, en Peter Claire ziet traptreden die in een nauwe bocht naar beneden voeren.

‘De trap is donker’, zegt Jens. ‘Pas op dat u niet misstapt.’

De trap draait om een enorme stenen pilaar. Ze eindigt in een lage tunnel waardoor Jens Ingemann zich voorthaast naar een flikkerend licht in de verte. Als Peter Claire de tunnel uit komt, bevindt hij zich in een grote overwelfde kelder, verlicht door de flakkerende vlammen van twee ijzeren fakkels die in de muur verankerd zijn. De kelder ruikt naar hars en wijn, en nu zijn er honderden vaten zichtbaar die op gebogen houten steunen liggen als miniatuurschepen in een droogdok.

Jens Ingemann loopt langzaam verder, zijn voetstappen weerklinken zacht op de bakstenen vloer. Dan draait hij zich om en gebaart naar de lege ruimte tussen de rijen vaten. ‘We zijn er’, zegt hij. ‘Hier is het.’

‘De wijnkelder.’

‘Ja. Er is hier wijn. En daar in een kooi een paar zielige hennen die nog nooit zonneschijn of sneeuw of enig licht hebben gezien. Merkt u hoe koud het is?’

‘Ik verwacht niet anders van een kelder.’

‘Dus u zult eraan wennen? Is het dat wat u voorspelt? Eraan wennen?’

‘Ja.’

‘Nou, ik neem niet aan dat ik hier veel tijd zal doorbrengen. Ik ben niet echt een kenner van …’

‘Ál uw tijd.’

‘Neem me niet kwalijk, Herr Ingemann …’

‘Natuurlijk heeft Zijne Majesteit het u niet verteld. Niemand heeft het u verteld, want dan was u misschien niet gekomen. Maar hier speelt ons bestaan zich af. Behalve die paar zeldzame dagen dat we naar de Vinterstue boven worden geroepen, is dit de plek waar we spelen.’

Peter Claire kijkt ongelovig naar Jens Ingemann. ‘Wat heeft een orkest in deze kelder voor zin? Er is niemand die ons hoort.’

‘Ach,’ zegt Ingemann, ‘het is vernuftig. Ze zeggen dat er in heel Europa niet zoiets te vinden is. Ik vroeg u of u niets ongebruikelijks zag in de Vinterstue. Hebt u die twee in de vloer verankerde ijzeren ringen niet gezien?’

‘Nee.’

‘Ik herinner me niet of de touwen eraan zaten. Waarschijnlijk niet, dan zou u ze wel hebben gezien. U moet weten dat we ons pal onder de Vinterstue bevinden. Dicht bij de troon kan een gedeelte van de vloer omhoog of omlaag worden gebracht door middel van de touwen. Onder het valluik zit een rooster en daaronder een stelsel van koperen buizen of pijpen die uitkomen in de gewelven van deze kelder en er allemaal zelf haast uitzien als een muziekinstrument, met slimme krommingen en vernauwingen, zodat de klanken die wij hier produceren zonder vervorming naar de ruimte boven worden overgebracht en alle bezoekers van de Koning zich verwonderen als ze het horen en niet weten waar de muziek in hemelsnaam vandaan kan komen en zich afvragen of op Rosenborg de geesten van muziekmakers uit een andere tijd rondspoken.’

Jens Ingemann is doorgelopen onder het praten, maar Peter Claire blijft waar hij is, kijkt om zich heen en ziet dat de fakkels niet de enige lichtbron in de kelder zijn, maar dat twee nauwe spleten in de muur uitkijken op de tuin op grondniveau. Er zitten geen vensters in, maar alleen vierkante openingen in het metselwerk, die in directe verbinding met de buitenlucht staan. En nu, terwijl Peter Claire ernaar staart, ziet hij een paar sneeuwvlokken die als een verdwaald kliekje zomermuggen naar binnen zwermen.

Ingemann leest zijn gedachten. ‘Als u denkt dat we het hier beneden warmer zouden hebben als de ruimte niet in open verbinding stond met de buitenwereld, dan zijn we het natuurlijk allemaal met u eens, en ikzelf heb de Koning gevraagd om planken voor die openingen te laten timmeren. Maar hij weigert. Hij zegt dat de wijnvaten moeten kunnen ademen.’

‘En dat wij doodvriezen kan hem niet schelen?’

‘Ik denk wel eens dat hij, als een van ons stierf, misschien te bewegen zou zijn om ons elders onder te brengen, maar een vrijwilliger voor deze rol is moeilijk te vinden.’

‘Hoe moeten we ons concentreren bij deze kou?’

‘Er wordt van ons verwacht dat we eraan wennen en ik zal u iets vertellen waar u van opkijkt: we wennen er inderdaad aan. Het is het zwaarst voor de Mediterranen in ons kleine gezelschap, signore Rugieri en signore Martinelli. De Duitsers, de Hollanders, de Engelsen en natuurlijk de Denen en Noren overleven het wel. U zult het wel zien.’

Knopen

Het kind Christiaan werd na de doop weggenomen bij zijn moeder. Het was in die tijd de gewoonte om een zuigeling aan de zorgen van een oudere vrouw toe te vertrouwen – meestal de moeder van de moeder – omdat men dacht dat oudere vrouwen, die langer tegen de sterfelijkheid hadden gevochten, beter dan hun kroost toegerust waren om namens het kind met de dood te worstelen.

Koningin Sofie vond troost bij haar twee dochters en bij haar onwettige breien, maar men denkt dat het begin van haar twistzucht en haar verlangen een groot en geheim fortuin voor zichzelf te vergaren, dateren uit die tijd, toen ze haar pasgeboren zoontje dat ze al begon te verafgoden moest afstaan.

Want het leventje van Prins Christiaan werd toevertrouwd aan de zorgen van zijn grootmoeder, hertogin Elizabeth van Mecklenburg, te Gustrow in Duitsland. Ze nam twee jonge trompetters in dienst en plaatste de jongens om beurten voor de deur van de Prins. Als het kindje huilde, moesten ze op hun trompet blazen en dan kwam de hertogin of een van haar vrouwen aangerend. Dat het getrompetter het hele huishouden verstoorde, was niet van belang voor hertogin Elizabeth. ‘Het enige wat telt’, zei ze ongeduldig, ‘is dat de jongen niet doodgaat. De rest doet er niet toe.’

Hij werd ingebakerd, met in de windsels een stok om zijn rug en ledematen te dwingen recht te groeien. Dag en nacht huilde hij en bliezen de trompetters op hun trompet. Als een van de vrouwen voorstelde de stok weg te halen, beschuldigde de onverbiddelijke hertogin haar van verwennerij en sentimentaliteit. Maar zelf hield ze in haar keuken toezicht op de samenstelling van een zalf uit smeerwortelbladen om de door de stok veroorzaakte schaafwonden op de tere huid te genezen. En toen de melktanden van de Prins begonnen door te komen, gaf ze de opdracht het tandvlees niet open te snijden, maar te laten ‘doorboren op eigen kracht, zoals de aarde doorboord wordt door de bleke snuitjes van lentebloemen’.

Toen de windsels geleidelijk aan losser werden gemaakt, de stevige benen mochten bewegen en trappelen en de mollige handjes de dingen binnen handbereik mochten onderzoeken, nam de hertogin het kindje vaak op haar eigen schoot en praatte ertegen. De taal die ze sprak was Duits. Ze vertelde hem over de ordening van de hemelen en de aarde, met God en zijn heiligen hoog in de uitgestrekte blauwheid van de lucht en al zijn engelen zwevend tussen de witte wolken. ‘En zo komt het,’ legde ze uit, ‘omdat Denemarken een waterrijk Koninkrijk is met duizend meren, dat hier ontelbaarder weerspiegelingen van de hemel zijn dan waar ook op aarde, en deze weerspiegelingen, die door de ogen van de mensen gezien en in de harten van de mensen bewaard worden, zorgen ervoor dat die mensen zowel van God als van de natuur houden, en dus houden ze zich rustig, en als jij Koning bent, zul je ze kunnen regeren en hun vertrouwen genieten.’

Terwijl zij praatte, speelde hij altijd met de lokken van haar haar, dat ze voor hem losmaakte en in vlechten bond. En tegenwoordig fluisteren sommige mensen dat de Koning iets vreemds heeft opgebiecht: hij gelooft dat hij zich de lange gouden vlechten van zijn grootmoeder de hertogin van Mecklenburg kan herinneren en als hij opgewonden is, streelt hij zijn eigen vlecht, zijn gewijde elflok, tussen vinger en duim, en van dit strelen van zijn eigen haar wordt hij kalm en rustig. Maar niemand schijnt te weten of dit waar is en, als het waar is, aan wie het is opgebiecht. Misschien aan Kirsten. Of misschien heeft Kirsten het bedacht.

Hij begon al heel vroeg te praten, maar natuurlijk was het Duits wat hij sprak. Zijn stem was zo luid dat het geluid als hij schreeuwde drie kamers verder te horen was, en dus werd al snel besloten de dagtrompetter die niet langer nodig was, te ontslaan. De nachttrompetter bleef echter. Hertogin Elizabeth was doodsbang voor de macht van dromen. Als je een kind na een nachtmerrie niet troostte, zou het op den duur visioenen gaan verwarren met de werkelijkheid en geleidelijk aan in melancholie vervallen.

En de nachttrompetter kreeg een nieuw instrument en een nieuw stel instructies. Hij moest niet zomaar blazen wanneer de Prins huilde in de donkere uren, maar een vrolijk deuntje spelen om de angsten van het kind te verjagen.

En ook dat, zegt men, is Christiaan nooit vergeten. Soms worden musici om drie of vier uur in de ochtend van hun bedden boven de stallen geroepen en ontboden naar de slaapkamer van de Koning om quadrilles en cabriolen te spelen.

Toen Christiaan drie was ging hij, constant en onstuitbaar Duits pratend afgewisseld met een beetje Frans dat hij had opgepikt bij zijn bezoeken aan de waskamer in Gustrow, waar de Franse wasvrouwen hem in hun warme, mollige armen namen en dikke smakzoenen op zijn wangen gaven, terug naar zijn ouders, Koning Frederik en Koningin Sofie in Frederiksborg. Hij zag voor het eerst dat zijn moeder ook lang, gouden haar had.

Om zijn onophoudelijk praten in te tomen kreeg hij rood en zwart krijt en werd hij aangemoedigd de dingen om zich heen te tekenen: honden en katten, houten soldaatjes, beelden, scheepsmodellen, haardstellen, fonteinen en waterlelies, bomen en vissen. Deze kunst kreeg hij heel snel onder de knie, en zo werd het grote kwebbelgehalte van zijn kleine lijf aangevuld met nog een gespreksthema: praten over zijn tekeningen. En niemand kreeg de kans zich aan het onderwerp te onttrekken. Bezoekende adel kreeg vel na vel met rode soldaten en houtskoolbomen voorgeschoteld en de edelen werd om een mening gevraagd. De Koning van Frankrijk, op een grootscheeps staatsbezoek, vond het amusant om aldus (in zijn eigen taal) aangesproken te worden: ‘Dit is een tekening van Nils, mijn kat. Vindt Uwe Majesteit dat het lijkt?’

‘Tja,’ zei de Koning, ‘waar is de kat? Toon me de kat en ik zal mijn oordeel geven.’

Maar Nils de kat was niet te vinden. Uren verstreken waarin de bedienden zijn naam riepen bij de poort en bij de moestuinen, maar hij werd niet gevonden. Toen, midden onder een staatsbanket, voelde Zijne Majesteit de Koning van Frankrijk plotseling een rukje aan zijn geborduurde mouw. Bij zijn elleboog stond Prins Christiaan, in zijn nachthemd, in zijn armen zijn kat met een blauwsatijnen lint om de hals. ‘Hier is Nils’, verklaarde hij triomfantelijk.

‘Ach, wat jammer,’ zei Koning Lodewijk, ‘nu heb ik je tekening niet bij me.’

‘U hebt de tekening niet nodig’, zei de jongen. ‘Koningen onthouden alles. Dat zegt mijn vader.’

‘O ja, dat is maar al te waar’, zei Koning Lodewijk. ‘Ik was vergeten dat we ons alles herinneren, en nu herinner ik het me weer. Laat maar eens zien …’ Hij nam Nils over van de jongen, zette de kat op tafel tussen een schaal fruit en een kan wijn en aaide hem, terwijl de verzamelde dames en heren het tafereeltje met een vertederde glimlach bezagen.

‘Mijn mening is’, zei de Koning van Frankrijk, ‘dat het een vrij goede en getrouwe gelijkenis is in alle onderdelen, op één ding na.’

‘Welk ding?’ vroeg de jongen.

‘Jouw tekening spint niet!’

De dinergasten lachten luidruchtig bij dit grapje.

Die nacht dacht hij na over de opmerking van de Koning van Frankrijk en omdat er niemand bij hem was, opende hij de deur van zijn kamer en vroeg de trompetter of die wist hoe je een tekening moest maken die geluiden kon voortbrengen.

‘Bent u aan het dromen, Uwe Hoogheid?’ vroeg de jongeman bezorgd. ‘Zal ik een gigue spelen?’

Op zesjarige leeftijd begon Christiaan met de Koning en de Koningin een rondreis door het koninkrijk.

Hij sprak nu Deens, maar was zijn Duits noch zijn Frans vergeten. Zijn geheugen voor alles op aarde leek fenomenaal.

Het reizen had twee hoofddoelen: de Koning inde de tarieven en de betalingen in natura van de leengoederen en steden die in kroondomeinen lagen en hij liep rond in die steden en bezocht de plaatsen van handel en nijverheid om zich ervan te vergewissen dat ambachten naar behoren werden uitgeoefend en producten beantwoordden aan hoge kwaliteitsnormen. Hij zei tegen zijn zoon: ‘Er is iets wat we in Denemarken moeten uitroeien willen we het hoofd hoog houden en handeldrijven met de wereld. En dat is Broddelwerk.’

De jongen begreep dit woord aanvankelijk niet, maar de betekenis werd hem door zijn moeder als volgt uitgelegd: ‘Als je zou ontdekken’, zei ze, ‘dat de gespen van je schoenen niet even groot zijn terwijl ze eigenlijk wel even groot horen te zijn, dan zou je concluderen dat de maker schuldig was aan slecht vakmanschap, en dat noemen we nou “Broddelwerk”. We zouden je niet kwalijk nemen dat je ze van je schoenen trok of de schoenen zelfs helemaal weggooide. We willen hier perfectie, begrijp je, mijn zoon? We moeten Frankrijk, Nederland en Engeland in alles wat we maken en alles wat we doen naar de kroon steken. En wanneer jij Koning bent, moet je alle Broddelwerk dat je tegenkomt opvatten als een aantasting van onze naam en de persoon of personen schuldig aan de productie ervan straffen. Begrijp je dat?’

Christiaan zei dat hij het begreep, en het duurde niet lang of hij ging geloven dat zijn ouders hem deze kwestie hadden uitgelegd omdat hij hierin een eigen belangrijke taak had. Want telkens wanneer hij nu met zijn vader een werkplaats in ging, om het even of het die van een handschoenmaker, brouwer, graveur, schoenmaker, timmerman of kaarsenmaker was, merkte hij dat zijn hoofd precies boven de werkbanken stak en dat hij zo de voor inspectie uitgestalde voorwerpen van dichtbij en op gelijke hoogte kon bekijken – een gezichtspunt dat alleen hij had. Ieder ander zag die dingen van boven, maar hij zag ze van aangezicht tot aangezicht. Hij staarde ze aan en zij staarden naar hem terug. En zijn tekenaarsoog was even scherp als een pas geslagen munt. Het was voortdurend aan het richten, vergelijken en meten. Het bespeurde de kleinste fouten: losse draden in een baal zijde, een gevlekte rand van een geëmailleerde bokaal, ongelijk beslag op een leren hutkoffer, een deksel van een doos dat niet precies paste. En dan, geheel onaangedaan door de ontzetting op het gezicht van de ambachtsman of handelaar, riep hij zijn vader de Koning erbij, wees hem de onvolkomenheid die niemand anders had opgemerkt en fluisterde plechtig: ‘Broddelwerk, papa!’

Op een dag bezocht het Koninklijk Gezelschap in de stad Odense een knopenmaker. Deze knopenmaker was een oude man en de Koning kende hem al sinds zijn jeugd; hij verwelkomde de jonge Prins met omstandig vertoon van emotie en genegenheid en overhandigde hem onmiddellijk een zak met knopen. Er waren knopen van zilver en goud, van glas en tin, been en schildpad. Er waren ijzeren knopen en knopen van brons, koper, leer, ivoor en paarlemoer. En Christiaan was gebiologeerd door deze zak met knopen die hij cadeau gekregen had. Als hij zijn hand erin dompelde en de grote hoeveelheid knopen door zijn vingers voelde glijden en rollen, huiverde hij van pure verrukking.

Toen hij die avond was teruggekeerd naar zijn onderkomen in Odense, zijn avondeten op had en alleen was in zijn kamer, zette hij een lamp op de vloer en kieperde de hele inhoud van de knopenzak in de lichtcirkel. De knopen glinsterden en blonken. Hij ging op zijn hurken zitten en schoof ze langzaam met zijn vingertoppen in het rond. Daarna knielde hij er heel dicht bij, duwde zijn gezicht erin en voelde hun koele, gladde oppervlakken tegen zijn wang. Hij vond dat hij nog nooit zo’n mooi geschenk had gekregen.

Pas de volgende morgen herinnerde hij zich ’s Konings heilige gebod omtrent Broddelwerk. In het koude winterlicht van een oktoberochtend in Odense spreidde Christiaan de knopen in een wijde boog over de vloer, legde ze geduldig stuk voor stuk met de bovenkant omhoog en begon ze te inspecteren.

Hij was geschokt. Tegenover iedere volmaakte knoop – gladde rand, gelijkmatig gepolijst, zonder barst of breuk, gaten symmetrisch geplaatst – stonden vier of vijf of zelfs zes knopen die duidelijke en onmiskenbare gebreken vertoonden. Hij was bedroefd. De knopen leken hem smekend aan te kijken, hem te bidden hun afzonderlijke onvolkomenheden over het hoofd te zien. Maar hij negeerde hun weekhartige smeekbede. Hem was verteld dat de toekomst van Denemarken afhing van de uitroeiing van Broddelwerk en hij had zijn vader beloofd hem te helpen het te verdelgen waar en wanneer het ook maar werd ontdekt. Hij had het hier ontdekt en nu zou hij dienovereenkomstig handelen.

Hij legde alle onvolkomen knopen op een hoop, riep een bediende en vroeg deze ze mee te nemen. Ooit zou hij doorgeven aan de Koning dat de oude knopenmaker uitermate slecht werk leverde en voorstellen de man zijn levensonderhoud te ontnemen.

Terug in Rosenborg, enkele dagen later, haalde Prins Christiaan de zak met knopen (die nu slechts volmaakte knopen bevatte) uit zijn koffer en dompelde zijn hand erin. Omdat er nog maar zo weinig knopen over waren, bleef het aangename gevoel van de eerste keer volledig achterwege. Het prachtigste geschenk dat hij ooit had bezeten, was nu waardeloos geworden en hij legde het al snel opzij.

Niettemin dacht hij er nog vaak over na. Het verwarde hem. Hij had er geen verklaring voor. Hij wist dat hij niet meer dan een zak onvolmaakte voorwerpen had gekregen en toch had die hem geïntrigeerd en opgewonden. Hij had het prachtig gevonden. Dit betekende dat iets wat hij práchtig had gevonden, een gebrek vertoonde, een schande voor Denemarken was. Hij wist dat er voor dit alles een verklaring moest zijn, maar hij kwam er gewoonweg niet achter wat die verklaring in hemelsnaam kon zijn.

Kirsten: uit haar persoonlijke papieren

Eén verjaardagsgeschenk dat ik nog niet heb vermeld, omdat het er nog niet is, is het geschenk me aangeboden door mijn moeder, Ellen Marsvin: ze geeft me een Vrouw.

Ze noemen zich graag ‘Gezelschapsdame’ of ‘Hofdame’, maar ik zie niet in waarom mensen die in elk opzicht mijn mindere zijn, niet meer dan bedienden, zulke prachtige titels moeten krijgen. Dus ik noem ze gewoon mijn Vrouwen. Ze hebben natuurlijk een naam: Johanna, Vibeke, Anna, Frederika en Hansi. Maar ik kom niet altijd op die namen als ik ze nodig heb en dus zeg ik: ‘Vrouw, haal dat weg’, of ‘Vrouw, doe de deur dicht’, of een ander van de duizend-en-één bevelen die ik ze iedere dag moet geven en die veelal overbodig zouden zijn als ze minder tijd verdeden aan het verzinnen van fantastische erenamen voor zichzelf en zich meer concentreerden op het werk dat ze omhanden hadden.

Niet lang geleden besloot ik de taken van de Vrouwen in nieuwe categorieën in te delen. En ik geloof echt dat die herindeling briljant is. Ieder van hen heeft nu de verantwoordelijkheid voor verschillende delen van mij, zoals mijn handen, benen, hoofd, buik, enzovoort. Om me onberispelijk uit te dossen heb ik ze dus allemaal nodig, wat wel zo handig is omdat ze dan iedere dag dienst hebben en nooit vrij zijn. En deze verplichting bezorgt me grote voldoening en heimelijk plezier. Mijn eigen leven is beknot door beperkingen en het opvoeren van bepaalde riten waaraan ik een gruwelijke hekel heb, en ik zie niet in waarom het leven van doodgewone Vrouwen daar vrij van moet zijn en het mijne niet.

Toen ik mijn herindeling van taken bij mijn moeder ter sprake bracht, vond ze die weliswaar ingenieus, maar vroeg me wel of ik niet meer onderdelen had dan er Vrouwen zijn. Ik antwoordde dat mijn onderverdeling logisch tot stand was gekomen en dat Johanna nu de titel had van Vrouw van het Hoofd, Vibeke Vrouw van de Torso, Anna Vrouw van de Handen, Frederika Vrouw van de Rok en Hansi Vrouw van de Voeten. (In deze titels weerklinken de namen van Gildebroederschappen, en daarom zei ik tegen mijn Vrouwen: ‘Voilà. Als jullie zo hechten aan nomenclatuur, aanvaard dan deze benamingen en wees er gelukkig mee.’)

Mijn moeder zegt: ‘Maar dat is niet alles wat je bent, Kirsten – benen en handen, enzovoort. Waarmee ze natuurlijk bedoelt dat alle stervelingen bijzonder complexe wondere schepselen zijn en dat bepaalde behoeften en gevoelens in ons misschien niet precies of volledig binnen de categorieën vallen die ik had opgesomd, maar toch van tijd tot tijd aandacht behoeven van een van de Vrouwen. En dat brengt mijn moeder op het idee me zo’n Zwevende Vrouw cadeau te doen, die misschien geen gildenaam heeft en niet aan een bepaald onderdeel van mij is toegewezen, maar die niettemin klaar moet staan om me te allen tijde, dag en nacht, te dienen in welke hoedanigheid dan ook.

Ik vind het een goed idee. En vandaag heb ik gehoord dat een dergelijke vrouw is gevonden en volgende week uit Jutland naar mij toe komt. Ze heet Emilia.

In de winter, wat het nu is, is alles dodelijk desolaat hier en de verveling die ik op bepaalde dagen ervaar, ontketent in mij zo’n woede tegen de wereld dat ik ernaar verlang een man en soldaat te zijn, zoals mijn minnaar, zodat ik iemand kan aanvallen met een lans.

Gisteren waren er hier enkele bezoekers. Twee van de bezoekers waren ambassadeurs van Engeland en de derde was een olifant. De ambassadeurs waren bleek ogende mannen die niets interessants deden en nauwelijks een woord Deens of Duits spraken. De olifant daarentegen was hoogst vermakelijk. Hij kon neerknielen en dansen. Hij arriveerde met een troep acrobaten die op zijn rug en zijn kop stonden en langs zijn poten omhoog klauterden, en ik zei tegen de Koning: ‘Ik wil op de olifant rijden!’ en dus droegen de acrobaten (die er klein uitzagen, maar heel sterk waren) me omhoog en zetten me op de olifant, en ik schommelde er een poosje op heen en weer en vond het heerlijk daar hoog in de lucht, terwijl ze hem in een kringetje rondleidden, en ik zag achter alle ramen van Rosenborg mensen die naar me keken.

Maar toen mijn kinderen me op de olifant hadden gezien, begon natuurlijk de een na de ander te jengelen om er ook op te mogen rijden. Ik verbood het ten strengste en liet me niet vermurwen door hun gedrein en gesmeek. Dat is het grootste probleem met kinderen: ze laten je helemaal niets doen zonder dat ze het zelf ook willen, en die imitatiezucht werkt me zozeer op de zenuwen dat ik warempel helemaal geen kinderen had willen hebben, want alles wat ze doen bezorgt me een ergernis die ik alleen ver weg van hen en in het bed van de graaf kan vergeten.

En helaas ben ik al lange tijd niet in dat bed geweest, maar alleen in mijn eigen bed, dromend van het andere. Het is treurig om alleen te zijn, maar ik kan het verdragen door het vooruitzicht van de volgende ontmoeting met mijn minnaar. Wat ik niet meer kan verdragen, zijn de echtelijke bezoeken van de Koning, en ik heb nu besloten dat ik ze ook niet meer zal verdragen. Dus toen hij gisteravond naar mijn kamer kwam, in mijn bed stapte en probeerde zijn hand op mijn borst te leggen en zich tegen me aan te drukken, begon ik hevig te gillen en te huilen, zei dat mijn tepels geschaafd waren en dat mijn lichaam overal pijn deed en vermoeid was en niet mocht worden aangeraakt. Ik dacht dat hij zou protesteren, want mannen laten zich weinig gelegen liggen aan de pijn die ze veroorzaken als ze geil zijn, maar de Koning ging meteen weg, zeggend dat het hem speet van mijn kwalen en dat hij hoopte dat een beetje rust ze zou genezen.

Wat hij nog niet weet, is dat ze nooit zullen genezen, hoeveel ik ook rust. Ik zou tot de lente kunnen slapen en nog steeds hetzelfde voor hem voelen, en wat mij nu nog te doen staat, is hem onverschillig te maken jegens mij.

Meer wil ik niet. Ik ben tot de slotsom gekomen dat het me niet kan schelen of ik uit Kopenhagen wordt weggestuurd en zelfs of ik minder Vrouwen krijg. Het interesseert me niet of ik mijn kinderen ooit nog zie. Mijn toekomst ligt bij de graaf. Hij is de enige op aarde die me nog vreugde of genot schenkt.