Ilija Trojanow

De wereld is groot en overal loert redding

Uit het Duits vertaald door José Rijnaarts

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Ten behoeve van de Nederlandse vertaling heeft de auteur enkele passages in de oorspronkelijke tekst geschrapt en in andere wijzigingen aangebracht

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Die Welt ist groß und Rettung lauert überall, verschenen bij Carl Hanser Verlag

Oorspronkelijke tekst © Carl Hanser Verlag München/Wenen 1996

Nederlandse vertaling © José Rijnaarts en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Ron Royals/Corbis

isbn 978 90 445 3189 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

vele, vele dobbelsteenworpen geleden vond er elke dag rond dezelfde tijd een gebeurtenis plaats in de heimelijke hoofdstad van de spelers, een stad die zich zo goed in de bergen verborgen hield dat geen belastinginspecteur haar kende en geen geograaf van sultan, tsaar of secretaris-generaal haar op zijn vraatzuchtige kaarten had staan. De Balkan heette dat gebergte, en de dagelijkse gebeurtenis speelde zich, stipt als een kerkklok, af bij een bank. Dat stond tenminste op de gevel boven het portaal: banka, en er leidde ook een brede trap omhoog, de schaduw in, hoewel sinds de uitvinding van de dobbelsteen geen bezoeker deze banka was binnengegaan. Nog nooit had deze trap doordeweeks klanten naar boven en weer naar beneden gevoerd, op piekuren kreunend zijn werk verricht en zich tussen de middag hooghartig van vuil en stof ontdaan om de straat op een afstand te houden. Er waren geen klanten die vrolijk of angstig de bank betraden, geen vlijtige gedachten die zich om een stapel bonte briefjes schaarden, geen routineuze blikken van bedienden en geen uit stevige kokers gehaalde, rap nagetelde en achteloos door het loket geschoven porties begoocheling.

Wat zich daarbinnen bevond, wisten de dag na dag voor het gebouw wachtende mannen niet – wat het ook was, niemand had het nodig. Wel kende iedereen de man die naar buiten stapte: Baj Dan. Hij trad uit de schaduw tevoorschijn en trok zijn das recht, als protocollair teken dat de oude bergen ook vandaag niet waren veranderd. Dat was de roffel op de trom, het begin van het begin. Wie tegen een pilaar leunde, richtte zich op; wie op de grond hurkte, kwam overeind. Want zie, hij kwam de trap af schrijden: de ogenschijnlijke bankdirecteur, die eigenlijk meester van het spel was in de heimelijke hoofdstad van de spelers.

Welkom, Baj Dan – een geroezemoes van zelfbewuste keelklanken en nerveuze, over tongen struikelende stemmen. Onervaren jongeren, wier vragen trippelen als muizen, glimmen van trots dat ze erbij mogen zijn. Ze huppen om de doorgewinterde deelnemers heen, bang om opzien te baren, ademloos, vol verwachting … Baj Dan glimlacht en luistert naar de stemmen, luistert naar Pentsjo, Dimtsjo, Elin en Oemejev, door wiens mond zijn vrouw spreekt … moet je daar nou alweer naartoe, wat heb je eraan, tijdverspilling is het, goddeloos gedoe; kom alsjeblieft niet weer zo laat thuis.

De mannen lopen de hoofdstraat door terwijl hun stemmen als een kluwen van draden de dag omwikkelen, belangrijke en banale gebeurtenissen dooreen, alles wat er sinds de vorige avond in de stad is voorgevallen. Aan het eind van de straat trekt de stoet onder een boog door naar links, naar het stadscentrum met zijn magische middelpunt: het spelerscafé. De houten huizen in het centrum rusten op manshoge muren, de volgevreten buik vooruitgestoken, als schaamteloze vetzakken. Ze degraderen de straat tot een lieftallig maar onbeduidend steegje. En als ze na een schranspartij moe worden, heel moe, buigen ze zich slaperig, het dak diep over het voorhoofd getrokken, beschuttend sluimerend naar het steegje, tot het zo nauw is dat overburen elkaar naar gelang hun stemming een hand kunnen geven of aan de haren kunnen trekken.

Het magische middelpunt van de stad wordt gedreven door een potige kaalkop. Wijdbeens, wetend dat ze komen, zo dadelijk, zoals elke dag, staat hij te wachten voor zijn café op het pleintje met de kastanjebomen en de bron, alleen toegankelijk via het steegje waar de spelers nu door komen. De stoet vloeit het pleintje op, dat overstroomt.

Baj Dan, eindelijk! Wees welkom!

Goedemiddag, Pejo!

Hoe staat het leven vandaag, Baj Dan?

Goed, en bij jou?

Mijn dag begint pas, dat weet je … En hoe staat het met de gezondheid?

Ik mag niet klagen? En jij?

O, de gebruikelijke kwaaltjes, niet de moeite waard.

Nog nieuws, Pejo?

Dat wou ik nou juist aan jou vragen, Baj Dan!

Thuis alles goed?

Opperbest, Baj Dan, opperbest. Maar zeg eens, waar zat je al die tijd, waarom hebben we zo lang op je moeten wachten? Zijn we soms niet goed genoeg? Word je elders beter onthaald, bevalt mijn gastvrijheid je niet? Als jij me niet met je bezoek vereert, wie dan wel?

Pejo toch! Welke haan kan er nou tegen dat het stil is als de zon opgaat? Bij jou voelen we ons thuis, waar moeten we anders naartoe?

Zo mag ik het horen, Baj Dan, zo is het goed. Maar waarom staan we buiten te kletsen terwijl er binnen zo veel te doen is.

En zoals elke dag gaat de waard voorop, over zijn schouder een witte theedoek, die straks met vlekken en sporen zal vertellen hoe de avond is verlopen. Dobbelstenen laten bij het poetsen een afdruk van hun wispelturigheid achter, daden van beverige drinkershanden worden opgedweild, een zorgeloze vlieg wast zich voordat ze kribbig wordt verjaagd. De waard wrijft langs zijn lippen, doet alsof hij nadenkt, loopt door het vertrek en wijst naar de grote tafel met de brede banken eromheen. Aan deze tafel werpt Baj Dan elke avond zijn vakmanschap tussen de spelers. Naar zijn matrone roept de waard … Veika, we hebben bezoek, zet even koffie bij … Wie is er dan? … dringt als antwoord door het gordijn, dat de keuken afschermt tegen ongewenste blikken. De inmiddels op hun gemak rond de tafel geschaarde spelers roepen schalks lachend terug … de belastinginspecteur, Veika; dit is de burgemeester, waarde vrouwe; doctor inspecteur directeur … Naast het gordijn duikt een hoofd op met een markante neus … eens even kijken hoe zulke lieden eruitzien. Stelletje slangentongen, kromdolken die jullie zijn, jullie hebben vandaag zeker geen zin in mijn ingelegde vruchten? … en iedereen kijkt berouwvol en kiest voor het lekkers.

De koffie wordt geserveerd; ze drinken genietend. De waard posteert zich voor het gordijn en slaat achter zijn rug de armen over elkaar. Het is rustig geworden; mutsen en petten liggen opgestapeld in een hoek; op de achtergrond een gerinkel en gesis dat avondeten belooft. Kopjes worden leeggedronken en omgedraaid. Na een onderbreking kijken de mannen er peinzend in. Tevergeefs. Alleen Veika kan de drab ontcijferen, alleen zij zou kunnen zien hoe de stilte afloopt …

In het begin een volmaakt evenwicht op het speelveld. De schijven in groepjes van twee, drie en vijf – de beginopstelling – voordat ze door de eerste hand door elkaar worden gehusseld. Eerste speler. Openingsworp. De sierlijke vingers van de meester en de brede, eeltige hand van de tegenstander pakken de twee werktuigen van de tijd. Dobbeltijd. Een korte gooi. De winnaar omvat met vier vingers, de pink als reservist, beide dobbelstenen, buigt de pols naar binnen en laat hem in één vloeiende beweging naar voren veren. Momenten rollen over het bord, blijven liggen, eerste beslissingen, creaties en erosies. Punten worden geblokkeerd en weer vrijgegeven, muren opgetrokken en geslecht. Dat alles onder de voordurende begeleiding van geroffel en geklak, tric en trac geroffel klak-tric-klak

plotseling een schel hersenschorsscherp geluid, een baby maakt zijn geboorte kenbaar, luid en duidelijk, in een stad in de stilte na het kabaal van de lichte uren, in het klachtenkoor van de hoogzwangeren; in een donkere zaal met tralieramen ligt een pasgeboren kind, nog plakkerig en nat, dat in de lucht graait en de pijn van de moeder overschreeuwt.

uit de heimelijke hoofdstad van de spelers

#

zo werd alexandar luxov geboren, en vermoedelijk ook u. Uit een worp, in een gooi. En toen moest u, net als hij, proberen er het beste van te maken. In zijn geval was het een goede gooi, een solide opening: snelle hersencellen langzame benen lichte huid zwart haar en een thuis aan de rand van Europa, waar Europa ophoudt zonder er ooit te zijn begonnen. Zijn moeder voorvoelde het geluk en wilde er zo zeker van zijn als alleen in onze verbeelding kan. Ze verdiepte zich nog vóór de geboorte zo in het idee wat voor schitterend leven haar kind zou krijgen (u weet wel: een pot vol gezondheid en geld, een beroep als arts of advocaat, op dit gebied geen verrassingen) dat ze, terwijl haar buurvrouwen schreeuwden en kreunden, haar taak om Alexandar eerst maar eens ter wereld te brengen volledig vergat. Ze merkte niet hoe ongeduldig hij was, hoe hij zijn hoofd naar buiten stak en op eigen kracht zijn weg naar de donker betegelde zaal zocht. Een langssnellende verpleegster zag het donzige achterhoofd, riep luidkeels om de dokter en mopperde tijdens de verlossing voor zich uit … dit heb ik nog nooit meegemaakt, waarom zegt u niks, ik werk hier al twintig jaar, dit hou je toch niet voor mogelijk, nee echt, zoiets … ze verspilde woorden zodat ze er tekortkwam toen ze het pasgeboren kind in haar handen hield om het plichtsgetrouw te onderzoeken, en haar adem stokte, en ze ongelovig vragend de arts aankeek – wat is dit, hoe … kunt u misschien? … Hij kon niet, in zijn radeloosheid kon hij zich niet eens bewegen, in tegenstelling tot de vingers van de zojuist gearriveerde Alex, die snipten en snapten, je zou kunnen denken… ach, onschuldige gaatjes in de kiemvrije lucht van de zaal… maar dan had je niet zo goed gekeken als de verpleegster, die bleef staren naar de buik van de kleine, zacht en fris als pas gerijpte yoghurt, niets bijzonders, een gewone babybuik als er niet iets wezenlijks had ontbroken, iets wat onze kleinsten als een veiligheidstouw verbindt met hun afkomst: de navelstreng. Alex moest die zelf hebben afgescheurd met zijn door onrust gescherpte vingers. Klungelig was hij daarbij te werk gegaan, zo klungelig dat bij hem datgene wat doorgaans navel heet, eruitziet als een derde oor. Sinds ik dat weet, hoop ik dat een vrouw met veel fantasie nog eens op het idee komt een zeker iemand in de navel te fluisteren dat ze van hem houdt.

Het is weer zover: we zijn niet aan elkaar voorgesteld! Mag ik? De mensen noemen mij Baj Dan en dat doen ze al zo lang dat ik mijn ooit door afkomst en doop verkregen naam bijna ben vergeten. Baj Dan! Dan van Jor-dan en Baj ter onderscheiding van een man van wie wordt gezegd dat hij een speciale relatie met dobbelstenen heeft. Een intieme, haast griezelige relatie. Temmer van het toeval, fluisteren ze soms achter mijn rug. Een tovenaar, hoor ik ze ook wel zeggen. Ze overdrijven. Ook mij stellen de dobbelstenen nog voor verrassingen, en ik verbaas me nog vaak over hun vastberadenheid en hun keuzes.

Je moet dobbelstenen niet onderschatten. Zo kunnen ze, om eens iets te noemen wat indruk op u maakt, de tijd bevriezen en weer ontdooien (soms sta je tot aan je enkels in de plassen van je eigen nalatigheden). Ze kunnen zwart in wit veranderen, maar niet omgekeerd (daar is op dit moment geen vraag naar), ze kunnen alle kwanta overschrijden en de Dow-Jonesindex van volgende week voorspellen, ze kunnen alle soera’s en psalmen opzeggen en dagelijks opnieuw interpreteren.

Als ze gaan rollen, volg ik ze tot ze tot stilstand komen, op een akker misschien, waar ik een aardappel uitgraaf – wat moet je daar ook anders – die ik schil om de geur van knapperige frietjes te kunnen volgen, tot de volgende straat en verder, de wijde wereld in …

een box naast bed naast gobelin naast kast naast raam naast gobelin naast wandtafel naast deur naast muur naast box, een eengezinskamer; de deur naar de andere eengezinskamers op de vierde verdieping van een huis in de binnenstad knarst. Een opvallend huis, in de buurt bekend als het Gele Hoekhuis, geel met versiersels, voetbrede balkons, en die krakende, kreunende, klemmende, uitgeputte deur naar de kamer met de gelukkige ouders. Er bestaat een mooie foto van het Gele Hoekhuis, van onderen genomen, omlijst door zonnestralen met donderwolken op de achtergrond; het huis maakt een vitale indruk en de foto zou dan ook goed passen bij

zwart-witfoto’s van

Alex, drie dagen jong, op schoot bij zijn moeder, beiden tevreden met de dubbel die ze hebben gegooid, beiden gezond en vol verwachting.

Alex in de armen van twee oma’s.

Alex klimt tegen de blote borst van zijn vader op.

Alex huilt – meteen daarna wordt hij door de fotograaf getroost.

Alex in het postzegelgrote tuintje, links de moeder, rechts de vader, op de achtergrond bouwwerkzaamheden.

Alex op handen en voeten in de box.

Alex op wankele beentjes.

Alex steekt zijn hand uit

naar een doek die oma in de kamer hangt om achter te slapen – haar gesnurk stapt luchtigjes over dergelijke pogingen tot privacy heen –, een dikke doek van lekker warme stof waar zijn vingertjes in wegzakken.

naar het koper van de dagelijks door hem afgetaste samowaar met zijn vele nissen, die hem dient als eerste maatstaf voor zijn groei.

naar blik, zoals de wekker naast vaders hoofdkussen, waarvan je het enige bewegende deel kunt indrukken en uittrekken, naar het lawaai dat doorslapers opjaagt, luide stemmen verbiedt en leidt tot enkele geneuriede noten en ten slotte tot de kus waarmee moeder en vader afscheid van hem nemen. Even later kraakt de deur en komt oma binnen. De dag is begonnen …

De oma van Alex, al vroeg grijs en rond en sindsdien Slatka genoemd, was een evenwichtige vrouw die hield van opvallende kleuren. Haar doen was gericht op de consumptie van ingelegde vruchten, haar denken draaide om het genot van confituren. Haar vriend, pater Nikolai, bij wie ze op bezoek ging omdat hij haar hulp nodig had, noemde ze mijn Galilea, en samenzweerderig fluisterend voegde ze daaraan toe: En ik zeg je dat de aarde om een suikerklontje draait. Haar uitspraak was langgeleden geschoold toen ze lid was van een provinciale toneelgroep; het was een strenge, veeleisende scholing geweest die zich richtte naar westerse voorbeelden en voor fonetiekoefeningen gebruikmaakte van adellijke titels, want de adel was toen in Midden-Europa nog een exporthit. Wie erin slaagde Gnädigste Fürstin von und zu Sachsen-Coburg perfect uit te spreken, met mooie, gedragen dictie, was klaar voor Eugen Onegin en Macbeth.

Ondertussen had Slatka zich evenwel volledig onderworpen aan het dictaat van de zoetigheid … ach, wat voel ik me zoet (teken van welbehagen) … wat een toffee! (grote bewondering) … lege suikerpot nog aan toe! (wanhopige teleurstelling) … dat soort dingen zei ze, meestal tegen de muren, want de jonge mensen met wie ze samenwoonde, waren overdag niet thuis; ze renden achter overvolle trams aan, tekenden plannen die niemand uitvoerde, stonden in de rij omdat ze een gerucht hadden opgevangen, maakten een kilo of een liter buit van iets wat ze niet nodig hadden en kwamen moegestreden thuis. Slatka moest het doen met de muren. O, die muren! Ook die waren bontgekleurd, hopeloos bont, alsof een schilder de opdracht had gekregen het behang met het beschaafde dessin – klaprozen op rombussen – op te fleuren. Het klaprozenbehang was het doek en de schilder het gezin met al zijn grillen. Hier hingen reproducties van schitterende iconen in met krullen versierde lijsten, daar portretten van voorouders of verbleekte foto’s, en ertussen bekroonde tekeningen van de dochters des huizes. Als ook nog het diffuse licht van een zwart-wit-tv op de bloemen viel, duizelde het menig bezoeker – o, die muren …!

Slatka’s overleden echtgenoot, slachtoffer van een dwangmatige artistieke roeping, lag in het familiegraf. Volgens zijn weduwe was zijn dood te wijten aan het lot … dirigenten leven toch juist altijd heel lang … riep ze, waarna ze een lijst opsomde van alom bekende Methusalems met dirigeerstok. Ze was ervan overtuigd dat deze mensen werden gesterkt door hun scheppend vermogen, dat van goddelijke oorsprong was en dus goddelijke verkwikking bracht. Daarbij zag ze over het hoofd dat zelfs deze goddelijke subsidie niet opgewassen was tegen de nicotine, tegen de dagelijkse, duivelse aderlatingen onder zelfgeschapen druk.

Toen hij, de afwezige, de overledene, de smaak eenmaal te pakken had en het steeds leuker vond om vanuit het onbekende de knisterende spanning van een volle opera in te lopen, naar het noodlampje dat het effect van een schijnwerper heeft, om midden in een genereus welkomstapplaus zijn stokje te heffen, de eerste violist bemoedigend toe te lachen, zijn schouders in zijn jasje nog één keer te rechten en de eerste toon te vragen, het eerste ritme aan te geven, en toen het applaus na afloop steeds krachtiger uitviel, hield niets hem nog thuis, in zijn stad, in zijn land. Grigori Grigorov werd reizend musicus. Om de paar maanden kwam hij een paar weken thuis, vaak om aanwezig te zijn bij de geboorte van een dochter of om die achteraf te vieren. Evenals met muzikaal succes was hij gezegend met dochters. Hij raakte eraan gewend uit de trein te stappen, zijn oudste dochter te omhelzen en uit haar zoete, tegen zijn oor gedrukte adem te vernemen … papa, we hebben er een zusje bij … Elke jaargang begroette hij met ingetogen blijdschap, toen stierf hij, en aan zijn graf stonden zeven vrouwen – zesmaal zwarte krullen en eenmaal witte weelde.

Slatka liet anderen delen in haar zucht naar het zoete. Ze strooide zo veel suiker over de dromen, verlangens en ambities van haar dochters dat er een dikke korst op kwam. In haar desserts ging zelfs de grootste hoeveelheid amandelen ten onder, en de desserts waren talrijk. Over het belang ervan waren de dirigent en zij het eens. Als zij voor hem kookte, moest de maaltijd eindigen met iets zoets, een simpel toetje, dat was genoeg, maar meteen na de warme hap opstaan en naar de woonkamer verhuizen – dat was voor beiden ondenkbaar! Alleen over de hoeveelheid liepen hun opvattingen sterk uiteen. Hij, estheet van de dosering, brak ook het kleinste stukje baklava nog doormidden en liet de ene helft met smaak smelten op zijn tong. De dames, moeder voorop, ontfermden zich over de rest van de baklava.

Mocht u ooit door de almanak van de menselijke grootheidswaan bladeren, dan zult u in dat omvangrijke boek Slatka’s vaderland slechts één keer tegenkomen – als land met het grootste suikerverbruik ter wereld. U weet dan meteen aan wie dat roemrijke record te danken is, welk gezin zich op dit vlak in het bijzonder heeft onderscheiden.

In dit gezin heerste het ideaal van de vrije suiker. De huisgod droeg een suikerhoed en de ramp die het gezin trof, heette rantsoenering. Het met karamel gestutte evenwicht werd verstoord, de gekochte harmonie zat niet meer in het assortiment. Wat een ellende toen de suikerbiet zich op de lange termijn niet aanpaste aan de eisen van de tijd – elke biet is subversief, ging het gerucht –, toen hij steeds slechter groeide, zich uiterst gereserveerd voorplantte, bij het oogsten voor problemen zorgde en uiteindelijk ook nog eens voortijdig rotte.

O, zoet leven, vaak bezongen, maar zelden zo tongbewust als in het huis van meneer de dirigent en zijn Slatka. Zoet leven, je ondergang, vaak bezongen, dagelijks, zij het meestal ongewild. Toen op de filmclub voor het eerst na de oorlog Italiaanse meesterwerken werden vertoond, in de oorspronkelijke versie met een zwetende simultaanvertaler in levenden lijve naast het doek, zagen de gretige ogen op een avond een trillende Dolce Vita op zich afkomen, en wie weet of het gewiekste heerschap uit Cinecittà ooit is verteld dat zijn ironie deze zaal vol suikerliefhebbers volledig ontging. Alle toeschouwers droomden ervan naar die film te emigreren.

Maar de wereld is groot en elders groeit suikerriet, dat allengs het historisch bewustzijn ontwikkelde waaraan het de inlandse bieten zo jammerlijk ontbrak. Het riet – een guerrillastrijder – de rum zijn wapen in het dronken voeren van de macht, pafferig lamgeslagen blind in de roes van het nachtleven. Met het suikerriet in de keel van de tegenstanders als voorhoede was het slechts een kwestie van tijd tot Slatka op een avond haar zes dochters in de keuken bijeenriep, de lippenstift van de oudste leende en op de ladekast een reusachtig, knalrood hart tekende, met daaronder in hoofdletters: cuba.

De wereld is groot en overal loert redding.

alex __ Windstilte

Ik zap langs tv-kanalen, kijk uit het raam, bestudeer de wasgoedtentoonstelling op het balkon van de buren, het glas weerspiegelt zich in het beeldscherm, ik zet me ertoe het raam te openen, leun naar buiten, wacht tot de wind mijn haar verwaait, tel auto’s, sluit langzaam mijn ogen, langzaam, tot het verkeer een lint vormt dat elk gebouw omsnoert. Open ik de voordeur, dan kom ik op een gang met donkerbruine vloerbedekking en massieve deuren, met naambordjes uit de inkjetprinter van de conciërge (nieuw model van hp, via mij met korting verkregen), alleen achternamen, telkens twee achternamen met een liggend streepje ertussen. Een van de medebewoners op mijn verdieping laat de kinderwagen voor de deur staan, een ander zijn schoenen. De wielen van de kinderwagen zijn schoon, de zolen van de schoenen ook. Soms vind ik kiezelsteentjes in het profiel, van de paden in het nabijgelegen park, vermoed ik. Als ik de dag thuis doorbreng, zoals meestal, word ik dinsdags en vrijdags gewekt door een stofzuiger; ik slaap lang. Door het kijkgaatje zie ik even een in een sjaal gebed achterhoofd naar voren buigen, waarschijnlijk om het apparaat mee te trekken.

Van tijd tot tijd heb ik griep, een keer of drie per jaar, ongeveer twee weken lang. Wat ik dan van de wereld meekrijg? Een verkoper van tijdschriftabonnementen, een man van Ierse afkomst, vertrouwt me toe dat warm bier met honing helpt om alles uit te zweten, en is teleurgesteld als het recept hem geen abonnement oplevert.

Op een zaterdag jaagt een andere bezoeker me energiek bellend mijn bed uit. Een prachtig soldatenuniform en een breed, serieus gezicht onder een baret. Ik sta paf. Het flauwe neonlicht op de gang doet zijn best om deze ontmoeting tussen pyjama en uniform luister bij te zetten.

Wij halen geld op voor oorlogsgraven, zegt het uniform

En ik wil graag een eigen raket, antwoordt de pyjama

De baret buigt opzij, even verward als scheef

Voor het onderhoud van oorlogsgraven, zegt het uniform

Als ik het goed begrijp, zegt de pyjama, wilt u niets geven voor mijn raket

Korte wervelingen in de windstilte

het verwonderlijke van het gele hoekhuis: het staat precies op de plek waar ongeveer tweeduizend jaar geleden een Romein overnachtte. Wat is daar zo verwonderlijk aan, zult u misschien vragen. Dat zal ik u vertellen. In die tijd had je hier nog geen huis, geen straten en geen bouwwerkzaamheden. Je had geen foto’s, noch in kleur noch zwart-wit. Je had gewoon heel weinig, eigenlijk niet meer dan gras, struiken, bomen en een beek – natuur, kortom. Wat saai, zult u denken, en misschien wilt u deze passage over een ver verleden het liefst meteen overslaan. Niet zo voorbarig. Er komt al een Romein aanrijden, toevallig komt hij deze kant op, een oververmoeide verkenner zonder slaven en trompetten, die een slaapplaats zoekt. Of het door intuïtie kwam, door ervaring of doordat hij dobbelstenen bij zich had, zijn keus was uitstekend. De plek lag mooi beschut tussen nabije heuvels en was rijkelijk voorzien van water en van de eigenschap de geschiedenis naar zich toe te trekken. Die Romein kun je ondertussen alleen maar benijden, want hij leefde in een tijd waarin je je nietsvermoedend op een open plek te slapen kon leggen om er de volgende ochtend als stichter van een stad te ontwaken.

De rustplaats voldeed aan de verwachtingen en groeide uit tot overslagplaats en verkeersknooppunt, van waaruit andere Romeinen hun met kinderhoofdjes geplaveide straten naar het noorden en oosten aanlegden. Ze bleven lang en vermengden zich met Thraciërs, Slaven en uit het noorden afkomstige wilden. Er viel hier goed te leven, aangenaam klimaat, waterrijke bronnen en luxe baden die later, na te zijn omgebouwd tot Ottomaanse badhuizen, een palimpsest van reinheid vormden. Ook een executieplaats werd traditie. En de Tovasj-heuvel, die Alex bij tante Neuka door het raam ziet, was vanaf het begin uitverkoren door geesten en goden.

Daar zetelde enkele eeuwen lang Jupiter; zijn ogen laafden zich aan het luchtige uitzicht tussen de zuilen door op het dal. Jupiter was van marmer, glad, recht en gespierd als de centurio’s die hem af en toe gezelschap hielden. Een paar eeuwen oud moest hij zijn positie afstaan aan Tengri, een god van een eenvoudiger soort, die zich liever in het naburige bos terugtrok en nog liever onder zijn aanbidders verbleef, in de gedaante van een volkse paal die zich graag aan het haardvuur warmde. Het kon hem niet schelen dat Jupiters eeuwige, heftig groenende gesteente evenveel scheuren vertoonde als zijn bomen ringen.

Uiteindelijk beging Tengri een fatale fout: hij verbrandde, samen met de hutten van zijn aanbidders. Bij de bron bijeengedreven luisterden ze bibberend naar een gezant uit het krijgsleven, die hen bemoedigend toesprak … de khan had besloten een nieuwe god te omarmen, een machtigere en beroemdere beschermer, en het was zijn wens dat alle clans zijn voorbeeld volgden. De beslissing lag bij hen, de krijgsheer wees naar zijn met modder, roet en bloed besmeurde mannen, uitgeput van al het vernielen, ongeduldig, alleen nog te paaien met nieuwe buit. Nog een paar houwen met het zwaard en dan konden ze naar huis. De krijgsman vervolgde … wie zich verzette, zou dadelijk sterven, wie zich onderwierp, zou delen in de roem van de khan, en niet alleen hij, maar in de toekomst ook zijn kinderen en kindskinderen. Hij kon rekenen op een rijke oogst …

De bijeengedrevenen namen afscheid van de rokende Tengri, een zwart stompje dat nog een beetje smeulde. Ze bogen diep opdat hun kinderen later rechtop konden lopen en lieten zich met bronwater begieten.

De verwilderde Jupiter kreeg andermaal gezelschap, dat beter bij hem paste dan mieren, mos en de op het bos verliefde Tengri. Een klein altaar eerst, waar een dak boven kwam, daarna om het altaar een grote, open plek met een bekroning die de hoogte in ging: een kerk, die een kruislengte boven Jupiter uitstak.

De nieuwe man daarboven bleek de succesvolste aanbieder van het sacrale te zijn. Hij was een blijver, die in moeilijke tijden een ascetische, bescheiden, geëngageerde houding aannam, maar in tijden zonder concurrentie een zucht naar weelde en verspilling aan de dag legde waaraan de Romeinen niet konden tippen. Lang bekleedde hij de troon, bediend door zwartjurken. Zijn muzikale oren ten spijt liet hij zich zelfs door de roep van de imam niet verdrijven – de moskee bleef beneden in de stad. Die wilde namelijk elke dag bezoek en hield met behulp van een generale staf en de macht van de prikklok graag de vinger aan de pols van de gelovigen. Hoe moest vanuit de open plek op de heuvel, omgeven door bomen die het bos in leunden, naar achteren geblazen door een wind die elk protest afkapte, een plek die alleen ’s avonds werd gekoesterd door de zon, zo’n rigoureuze controle in zijn werk gaan? De blik omlaag bleef te vaak in damp en nevel steken.

Het kruis heerste weer onbedreigd toen de plannen van de architect voor het Gele Hoekhuis werden aangenomen, toen bouwvakkers uit de zomerdroge bodem de fundering optrokken en de dirigent zijn Slatka op de vierde verdieping uitnodigde om de echtelijke slaapkamer te bezichtigen. En vanzelfsprekend werd de vierde verdieping, evenals de andere verdiepingen, het trappenhuis, de kelder en het huis in zijn geheel gewijd met Zijn wierook. Maar terwijl de dirigent uit een taxi stapte, zijn weekendtas om zijn schouder hing en zijn voor het eerst zwangere Slatka hielp uitstappen en bij de arm pakte, werd de vooralsnog laatste fase van Zijn uniekheid ingeluid. Je hoorde een gemompel, gemok en gepruil, je rook domheid en hebzucht. Toen de stank tot de hemel reikte, herdachten de bewoners van de stad Hem in hun kelders – hun huizen zegen ondertussen ineen bij de aanblik van de bommen, die even rustig, regelmatig en nauwkeurig neerdaalden als Slatka’s naald bij het borduren van haar gobelins in het schemerige licht van een paraffinelamp. Nog voor de capitulatie ontstonden haar twee mooiste stukken: Zeilboot en Zee van rozen. Had de oorlog langer geduurd, zei ze daarna altijd als een gast de gobelins prees, dan was ik nog kunstenares geworden.

Het Gele Hoekhuis bleef lang heel, profiterend van een bedrieglijke bescheidenheid van het toeval, dat een verrassing achter de hand hield. De laatste en zwaarste bomaanslag vond op een zaterdag plaats. De dirigent en Slatka waren met hun twee dochters naar familie op het platteland. Het janken van het luchtalarm bereikte op de vierde verdieping alleen het dienstmeisje, dat juist stof afnam bij de klanken van de Slavische dansen. Omdat het toeval zijn beste beentje voorzette, bereikte ze de kelder niet meer, ze kwam het huis niet eens uit. Ook de heilige woonstee zou uiteindelijk niet gespaard blijven. Een oververmoeide piloot week af van de vastgestelde route; zijn collega wierp de lading af – recht boven de basiliek. Een bom drong door het dak van het Gele Hoekhuis en explodeerde, en de drukgolven zwiepten de naald van de grammofoonplaat, slingerden het dienstmeisje door het raam en rukten Jezus uit de iconostase, waarna hij als een plank naar buiten vloog en midden in de Romeinse ruïnes naast een verweerd hoofd van marmer terechtkwam. Verslagen lagen de goden naast elkaar, onder de modder – een stortbui had alle branden geblust.

Toen ze van het platteland terugkeerden, troffen de dirigent en Slatka op hun hoek een puinhoop aan – geel waren alleen nog de poetslappen die als schubben op de grond lagen – en hun dienstmeisje, van top tot teen in het gips.

alex __ Werk

Werktijd

Inkomen

Verzekering

De belastingadviseur adviseerde me eens na te denken over de voordelen van een bestaan als freelancer; heb ik gedaan, uitvoerig, leek me wel wat, weg bij de firma, weg van kantoor, opdrachten krijg ik genoeg, ik werk nu minder, kan thuisblijven, zin heb ik toch zelden, huur hoef ik niet te betalen, heeft vader voor gezorgd, hij was er trots op, in tien jaar tijd van niks naar een tweekamerflat, wat die man voor ambities had, zou mij te veel moeite zijn, en trouwens, waarom zou ik, ik heb geërfd. Wat ik verdien is genoeg voor de verzekeringen en de boodschappen. Niet te geloven hoe sommige collega’s zich steeds meer vastbeten in zo’n kantoor. Alsof het de zin van hun bestaan was. Ik snap daar helemaal niets van. Thuis is het lekker rustig met computer en fax, af en toe een opdracht, meer heb ik niet nodig. Hoef ik geen moeite voor te doen, klanten komen vanzelf, ik lever altijd stipt op tijd in, daarvoor speel ik pootaan als het moet, dat is belangrijk.

Woning

valt niet bij iedereen in de smaak, eigenlijk bij niemand, al helemaal niet bij vrouwen, de paar die hier ooit binnen zijn geweest. Ik geef toe dat mijn huis, en anderen stoort dat misschien, volgestouwd is met boeken en flessen, de eerste geërfd en nog nooit afgestoft, de laatste in de discountsupermarkt naast de bushalte gekocht en in de loop der jaren tot op de bodem leeggedronken. Ik zou ze eens moeten wegbrengen, kan in één keer, het is om de hoek, rechts de papiercontainer, links glas, dat ik gerangschikt naar kleur in de bakken moet gooien. Ik heb het nog niet gedaan, overal flessen, op de keukenkastjes, op de vloer, bij het koken moet ik uitkijken, maar ik kook allang niet meer, want instantpoeder door warm water roeren voor soep of puree, diepvriesproducten opwarmen en toast smeren kun je volgens mij geen koken noemen.

Waar ik ’s avonds altijd naar de buis zit te kijken, zie je een vlek op het tapijt, was niet slim om lichtbruin te nemen, wilde het niet te donker maken, er komt toch al zo weinig licht in de kamer, enfin, niks aan te doen, aan die vlekken, sporen van rode wijn, van een gitaar, koud geworden sporen, zout op gestrooid maar toch een roestvlek, naast het restant van een vrijpartij van langgeleden. Ach, zo vaak kijk ik er nou ook weer niet naar.

toen hij jicht kreeg, stichtte de familiepatriarch een klooster. Met enige zekerheid mag worden aangenomen, vooral sinds het privéonderzoek van oom Verno, dat de stamboom van de familie Luxov ver teruggaat, tot de omgeving van het koninklijk huis in de pre-islamitische tijd. Overgrootmoeder was op de boerenkar van de familie onderweg naar de weekmarkt; overgrootvader reed langs op zijn ezel, zag haar en begon fratsen uit te halen – hij veroverde haar hart, maar het duurde twintig jaar voor zijn schoonvader hem serieus nam. De naam Luxov stond in die streek voor land, bezit, vermogen, invloed. Boze tongen beweerden dat de oprichting van het klooster een kwestie van berekening was geweest voor meer zekerheid op alle vlakken … welvaart, aanzien en een goede opvoeding … cholera … elk door rampspoed getroffen gezin wordt getroffen op zijn eigen wijze …

In het jaar 19.., een van de dodelijkste jaren in Europa, sloeg een moeder met haar kind zich in de provinciehoofdstad T. alleen door het leven, zo goed en zo kwaad als ze het in haar nog jonge bestaan had geleerd. Toen ze trouwde, was ze haar gemaal, een officier, naar hier gevolgd, en nu hield ze zich staande in de hoop dat haar man spoedig terug zou komen van het front, ongedeerd, geestelijk gezond, niet op krukken strompelend zoals de teruggekeerde soldaten die zwijgend door de straten trokken, van het station naar het gemeentehuis, waar de burgemeester een pijnlijk korte redevoering hield en ze uit de dienst ontsloeg. Hij en zij zouden weer samen zijn en met hem zou het plezier terugkomen dat ze aan elkaar beleefden, de betovering die ze in elkaars nabijheid bespeurden en het gevoel van veiligheid dat zij ontleende aan zijn voorkomendheid, zijn volmaakte manieren, zijn welsprekendheid en, niet te vergeten, de rijkdom van zijn familie. De oorlog kon niet lang meer duren, hoorde je overal; geheime vredesonderhandelingen in Zwitserland; sinds de val van de Romanovs kon het nog slechts een kwestie van weken zijn; de keizer had zijn belangrijkste adjudanten naar Londen gestuurd. En onze tsaar? Bij het geringste teken van de bondgenoten zou hij op alle fronten het vuren laten staken.

Maar in de brieven van haar man, die volgens een wekelijkse cyclus bij haar werden bezorgd – zij dankte God, de postbode prees de stiptheid van de veldpost – stond niets over vrede, niets over dit soort verwachtingen, alleen enkele geestige beschrijvingen van bevriende officieren, en ze ademden een voorgevoel, een zweem van de ontsteltenis die ze ook kon aflezen van de gezichten van de teruggekeerde soldaten. Hij wilde haar niet ongerust maken en zij was bang genoeg om geen vragen te stellen. Het weinige dat ze wist, was voor haar voldoende.

Haar antwoorden legden wekelijks de groei van de kleine Grigori vast, beschreven de vorm van zijn vingertjes, de houding van zijn hoofd, zijn reacties, wat hij allemaal al kon. De klank van zijn lach. De reden waarom hij lachte. De afwezigheid van haar echtgenoot dwong haar de ontwikkeling van hun eerste zoon op de voet te volgen, zo intens dat niets haar ontging. Ze eindigde de brieven met de verzekering dat zij beiden gezond waren en alleen hun man en vader vreselijk misten, maar als ze nog langer moesten wachten, zouden ze wachten.

Cholera. De legerleiding had het wekenlang geheimgehouden, met alle mogelijkheden die de censuur haar bood een dam opgeworpen om een golf van angst en paniek te voorkomen, maar uiteindelijk kwam het toch aan het licht. Overal verzamelden zich mensen met nieuws, verhalen, geruchten. De cholera heeft al meer slachtoffers gemaakt dan alle kanonnen en kogels van de vijand bij elkaar! De soldaten die terugkomen, brengen de ziekte mee! Het hele volk zal worden besmet. Een dodelijke ziekte, heb je weleens van die epidemie in Genua gehoord, daar werd in een paar jaar tijd de hele stad uitgeroeid!

Ook hij schreef erover, terloops: Liefste, hoe vaak ik het ook probeer, ik kan me er niet toe zetten het schimmelende, natte, donkere brood hier te eten, dat die naam niet verdient. Ik denk dat het aan mijn opvoeding ligt, de goede smaak waarmee ik ben grootgebracht. Mijn kameraden knijpen hun snee brood in elkaar en dopen hem in de soep. Ook de soep is allesbehalve een delicatesse, elke landloper zou zijn kom vol walging van zich af schuiven, maar ze is tenminste niet bedorven. Het idee iets te eten wat aan het rotten is, vind ik vernederend. Ik kan er gewoon niet tegen, ook niet tegen maden en ongedierte. De laatste tijd gaat het gerucht dat schimmel gezond is. Komt mooi uit met de cholera, die van alle kanten komt opzetten (het enige wapen, lijkt mij, waarmee de vijand ons kan verslaan), want schimmel zou je ook tegen die ziekte beschermen en je kunt er niet genoeg van binnenkrijgen. Natuurlijk doet mijn oude vriend de regimentsarts dat af als flauwekul, maar je weet, liefste, dat soms alleen al de gedachte helpt, zoals ik me geholpen voel door de gedachte aan ons, jij hopelijk ook …

Ze was trots op hem, trots dat hij liever honger leed dan dat hij zich liet vernederen, en nam zich voor deze ontberingen goed te maken door later altijd de kostelijkste maaltijden voor hem te bereiden, als het haar maar vergund was hem terug te zien.

Ondertussen liep het aantal slachtoffers op, uit elk huis klonk geweeklaag en urenlang werd het stadje verlamd door het luide gejammer van vrouwen, zodat de mensen het gevoel kregen op een kerkhof te wonen. In Rusland nog altijd geen vrede, de keizer had het weer over de overwinning, en hun eigen tsaar? Velen hadden hem, zijn camarilla en zijn valse beloftes het liefst aan stukken gescheurd. Maar dat durfden ze niet hardop te zeggen.

Ze bleef de wekelijkse brieven ontvangen. Af en toe schrok ze; het handschrift leek haar veranderd, houterig ineens, ziekelijk. Maar een vergelijking met eerdere brieven stelde haar weer gerust. Een ander object van zorg was de kleine Grigori, die weliswaar bleef groeien, maar wat er in hem omging, wat deze troosteloze tijd in hem teweegbracht, kon ze niet beoordelen.

Grigori was dol op het pronkstuk in de woonkamer, de kolossale samowaar uit Tasjkent, die haar schoonvader in Kiev had gekocht toen hij daar verbleef voor studiedoeleinden. De fraai vertakte, sierlijk gewelfde ornamenten op de samowaar bestonden uit één lijn, moeilijk te bepalen waar die begon, bij de sokkel misschien, om zich van daaruit omhoog te slingeren naar het kraantje, waar de sterke, met heet water overgoten en met veel suiker gedronken tsjaj uit kwam. Vroeger werd de samowaar alleen gebruikt bij familiegebeurtenissen of als er goede vrienden van haar man op bezoek kwamen, inmiddels iedere dag, alsof ze via het toestel een verbinding met het front onderhield.

Ze was vroeg opgestaan, had de kolen aan het gloeien gekregen, het water aan de kook gebracht, ondertussen Grigori’s ontbijt klaargemaakt – oud brood en boter (zondags ook schapenkaas) met water overgoten – en de theebladeren opgehoopt. Dadelijk zou ze haar eerste kopje van deze dag drinken. Grigori zat aan tafel en probeerde een dunne korst te leren zwemmen. Buiten was het rustig. Nog een beetje slaperig pakte ze een kopje en draaide het kraantje open. Ze verstarde. Een kleur vulde haar hoofd, dekte haar ogen af, omklemde haar en trok haar naar beneden. Het was die kleur, secondenlang niet begrepen – haar kopje was gevuld met bloed, dat overstroomde en op het tapijt drupte, het tapijt rood kleurde, alles was alleen nog maar rood. Haar handen vielen op het kraantje, pakten het vast en probeerden de aanblik van het bloed weg te draaien. Grigori zat aan tafel vrolijk met de korst te spelen, het kopje lag omgekiept op de grond.

Die week kwam er geen brief, dat registreerde ze nog. Het overlijdensbericht bereikte haar niet meer.

alex __ Sylvia

Sylvia heeft een groot voordeel, ze werkt bij de McDonalds op het centraal station. Dat vond ik al meteen toen ik haar leerde kennen fascinerend. Twee keer per week heeft ze dienst, twee keer per week ga ik erheen. Bestellingen opnemen, paar passen naar achteren, verpakte porties op het dienblad, frisdrank in de beker, frites in het zakje, paar passen naar voren, aanreiken, geen glimlach bij een loon van een bioscoopkaartje per uur. Geen tijd voor een praatje. Ik neem plaats aan een statafel in de buurt en sla haar gade aan haar lopende band, ze laat zich niet opjagen, zegt geen woord te veel, zo is ze ook na het werk. Soms gaan we een biertje drinken in een nachtkroeg, waar de bediening zich heeft ingesteld op de kleine uurtjes, een bier, en ik bestel hetzelfde, ons zwijgen ingebed in een sigarettenwalm, ik kan altijd naar haar kijken, daar kies ik mijn tafeltje op uit, of een spiegel hangt precies goed. Haar ogen herinneren me aan de knikkers die ik op de basisschool verzamelde, ze rollen als ze lacht, bijna springen ze naar buiten als zo’n stomme kelner een grapje maakt. Ze is mijn veiligste haven tegen de verveling, Sylvia, als ze bedient in de McDonalds, me van tijd tot tijd aankijkt, uitdrukkingsloos, maar ze heeft haar routine verbroken en zo veel belangstelling is voor mij genoeg. Ik zuig aan mijn rietje, als ik langzaam te werk ga kom ik met een middelgrote cola drie sigaretten lang toe, rookpauzes meegerekend. Ik kruis mijn vingers, leun met mijn bovenlichaam over het tafelblad, trek aan het rietje en ga nog een keer, vraag haar om een cheeseburger, reik haar het biljet aan, krijg wisselgeld en een glimlach, ze kijkt echt omhoog, een glimlach lang, dank u wel en nog een fijne avond. Wat mag het zijn? vraagt ze, en ik loop naar de perrons, hap in de cheeseburger en blijf wachten.

de dochter van grigori en slatka had bij haar geboorte een voorsprong gekregen die ze door haar huwelijk alweer had verspeeld. Dat vond ze zelf. Tatjana, door de meeste mensen Jana genoemd, was de jongste en knapste van de zes dochters. Tot haar negentiende fantaseerde ze voor zichzelf een leven bij elkaar en verfraaide ze het decor van haar dagelijks bestaan tot niemand er nog wijs uit kon, waarbij ze zich liet inspireren door de levensloop van succesvol smachtende maagden uit liefdesromans. Verleidelijke verhalen waarin een met zijde geborduurde zakdoek de onrust van het hart opving, teweeggebracht door een bereden adjudant die de schroomvallig bij haar open raam staande dame een glimlach schonk. Ragfijn beantwoordde ze zijn attentie en trok zich schuchter in haar kamer terug, tot hij zijn opwachting maakte, haar betoverde en veroverde en meevoerde naar eeuwig geluk. Slatka had haar weinige iets pikantere boeken niet in de slaapkamerkast achter de jaarboeken van het Patriarchaat hoeven verstoppen. De geheime bergplaats werd ontdekt, maar Tatjana reageerde anders op de lectuur dan Slatka had gevreesd. Toen ze bij het eerste hartstochtelijke tafereel aankwam en las dat zij (de minnares) zijn behaarde been (dat van de minnaar) voelde en op hetzelfde moment sidderde van wellust, barstte ze (de jonge lezeres) in lachen uit. Bespottelijk! Voor zoiets was in haar wereld geen plaats.

Niemand die haar dromen verstoorde. Het huishouden was vrij van mannen, haar vijf oudere zussen woonden niet meer thuis en hadden hun eigen leven, en haar moeder zag geen reden om de droevige realiteit binnen te laten. Streng en geïrriteerd wees ze de gast terecht die de voordeur op een kier liet staan en fluisterde over de verschrikkingen die zich in het land afspeelden, over vermisten en bannelingen. Zelfs Baj Dan kreeg ervanlangs – telkens weer verklaarde ze op niet mis te verstane wijze dat kwaad van dat kaliber in haar huis niks te zoeken had. Ze geloofde in de verkwikkende kracht van de verbeelding. Wat zat er voor een gevoelig jong schepsel in deze grauwe tijd anders op dan te overwinteren in tijdloze dromerijen?

Verschillende keren per week verliet het tweetal, soms in gezelschap van de ene of de andere zus, ’s avonds het Gele Hoekhuis, ontweek kuilen en steenhopen, balanceerde voorzichtig over planken en kinderhoofdjes en bereikte enkele minuten later de opera. In het seizoen tussen herfst en lente hulden ze zich in de cocon van een zware jas. Ze liepen zo snel ze konden, de hoofden bijeen, smiespelend over het libretto of de liaison tussen Mimi en de grimeur.

Iedereen bij de opera, of het nu een kaartjesverkoper of ouvreuse was, een zanger of violist, betoonde Slatka respect en vond het leuk dat de jongste dochter overal belangstelling voor had, niet alleen voor premières, maar ook voor de wie-weet-hoeveelste reprise van La Bohème, opgevoerd door de tweede garnituur van het ensemble als de eerste garde in het buitenland verbleef en het vaderland in de schijnwerpers zette met schitterende uitvoeringen van Boris Godoenov en Uit het dodenhuis. De weduwe van de dirigent – al te vroeg heeft hij ons verlaten – had recht op een loge, van waaruit Tatjana verslaafd raakte. Verslaafd aan kostuums en coulissen, aan trouw en tranen, aan aria’s en duetten waarin alle misverstanden werden opgehelderd en alle puzzelstukken op hun plaats vielen. Hier vond je magie, een kracht die in het gewone, ongespeelde en onspeelse leven van alledag volledig ontbrak. Misschien lag het voor een deel aan schoolvakken als tractorkunde, misschien ook was Tatjana’s verslaving te wijten aan de vele opera’s die ze al in het moederlichaam had bijgewoond.

Als de school pas ’s middags begon, sliep ze tot vlak voor het middageten en negeerde alle pogingen om haar het bed uit te krijgen door zich op haar andere zij te draaien en te mompelen: Laat me mijn goudstuk nog even inslikken. Ze slikte en slikte, tot ze dacht dat ze van binnen een gouden zaal was en dat de spot van de zusters, die haar bij het aanreiken van brood of zout met prinsesje aanspraken, voortkwam uit de hebzucht van jaloerse gouddelvers.

Op haar negentiende legde het vreemde leven buiten de opera haar een obstakel in de weg dat haar het zicht benam en haar van haar slaap beroofde, en waar ze niet zomaar overheen kon springen. Ze werd verliefd; een paar maanden later was ze zwanger.

Als u, beste lezer, beste lezeres, tot de nieuwsgierigen behoort die altijd willen weten: en hoe hebben ze elkaar leren kennen? omdat u gelooft in de romantiek van het begin en de zuiverheid van de eerste bekoring, omdat u gelooft dat het ontstaan van de liefde het eerste en belangrijkste hoogtepunt is en het direct daarna bergaf gaat, dan zal ik het u verklappen.

Tatjana zwom in een zwart badpak in de Zwarte Zee; haar zwarte haar werd zwaar en de hemel boven haar, waarvan ze de aanblik nooit zou vergeten, was uitnodigend blauw. De stroom duwde zijn buit de zee op terwijl de rode vlaggen van de reddingspost wapperden in de wind. Toen ze opkeek, was het strand een streepje en waren de mensen daar gebroken lucifers. Ze wist niet of ze bang moest zijn of zich moest overgeven aan dit machtige moment. Haar voeten begonnen te peddelen. Zo ver kon het strand niet zijn. De golven sloegen haar om de oren, zo gaat dat, snap je, wacht maar, je hebt nog veel te leren. Ze probeerde de oorvijgen te ontwijken. Je ontsnapt me niet, het water dat in haar neus drong, was brak, hoest maar, slappeling, dat helpt toch niet. Ze sloeg wild met haar armen. Spuugde. Kalmeerde en zwom krachtiger, vastberadener. Het strand was dichterbij gekomen, in elk geval een beetje. Nauwelijks waarneembaar. Dat verbeeld je je maar, je haalt het nooit. Ze kneep haar ogen tot spleetjes. Of had het strand zich juist nog verder verwijderd? Ze begon schuin op de stroom te zwemmen in de richting van een landtong. De oorvijgen raakten haar van opzij, golven van hoon sloegen over haar hoofd. Klein meisje, zo heel alleen, waarom ben je ook zo ver het water in gegaan? Ze kwam beter vooruit, de landtong schoof naar haar toe.

Toen ze met inspanning van haar laatste krachten aan de oorvijgen ontsnapte en in een kleine baai vlak bij het strand in het ondiepe water flauwviel, sprong een sportieve kerel met witte afdrukken op de neusvleugels in de voor storm gewaarschuwde zee en bracht haar in veiligheid. In zíjn gezicht keek ze toen ze haar oogleden opsloeg. Een bezorgd gezicht met nu al genegenheid in de blik. Ze zou er nog spijt van krijgen dat ze haar ogen had geopend.

Amper een jaar later zat er voor haar niets anders op dan Alexandar ter wereld te brengen, achter de tralieramen op die donkere zaal.

alex __ Vandaag

Een vermoeiende dag, rondhangen in een walm van oud vet en een geschetter van blikken mededelingen, paraplugrote kranten lezen in een transito van aankomst en vertrek, wie houdt dat vol, daar word je moe van. Ik verzink in gepeins, laat gedachten volgens een onbekende dienstregeling komen en gaan: rails die zich tastend een weg de wereld in banen, dat soort gedachten terwijl ik wachtend, hurkend de twee parallelle lijnen nastaar, vlakbij nog zwaar als ijzer en staal, achter het dak zwevend als een belofte. Wachtend? Wachten baart de gulzigste gedachten, die laten zich de kans niet ontnemen in elke trein te stappen, eersteklas uiteraard, en zich als voor een lange reis in de blauwe kussens te nestelen. Opletten moet ik, stop, hier blijven. Straks worden er ook nog schoenen uitgetrokken, lectuur tevoorschijn gehaald … een van die gedachten die een mens ongelukkig maken ontglipt me en rept zich vlot en sportief door de trilogie van het vertrek: hop de aankondiging, skip het fluitje, jump door de deur die achter hem dichtgaat. Al snel alleen nog twee verdwijnende stralende ogen. Ik schrik op, we rijden al door de buitenwijken, een flirt in de coupé, koffie en broodjes in aantocht – ik trek aan de noodrem. Rouwmoedig stapt de gevluchte gedachte samen met mij uit, we kijken elkaar niet aan, niemand kijkt ons over de onherbergzame spoordijk na … Is dat wachten?

Op de aankomst? Anderen plukken aan het cellofaan van een kunstig opgemaakt boeket, lopen met gespannen passen heen en weer, staren om de paar seconden naar het perronbord om zich ervan te overtuigen dat ze hier goed staan en turen de rails af in de richting van hun verwachting. Op de luchthaven rekken ze zich uit om achter de douane te kunnen kijken, om de verwachte persoon geen seconde later dan nodig in het oog te krijgen, en dan op te springen te roepen te wuiven te lachen en de eerste grapjes naar elkaar te schreeuwen, als opwarmoefening voor het feest van het weerzien. Die mensen benijd ik.

Vandaag is oma aangekomen. Natuurlijk had de Oriënt-Expres vertraging. Tijdens die vertraging probeerden mijn gedachten me meermaals te misleiden, dronk ik drie cappuccino’s en nuttigde ik de avondkrant. Oma! Twintig jaar niet gezien, alleen een paar keer aan de telefoon gehad en dat is lang geleden, een snikkende stem die strijd leverde met het ruisgordijn, een paar onbeholpen woorden in de trant van Ben jij dat, Sasjo, mijn jongetje, even samen huilen en dat was het dan, maar nu kwam ze. Ik wist niet in welke coupé ze zat, maar ging ervan uit dat ik haar zou herkennen. De wagon met cyrillische letters, zoveel was duidelijk. Ik herkende meteen haar struise, trotse gestalte. Twee mannen hielpen haar de drie treden naar het perron af, toen een omhelzing waarin je van geluk flauw zou kunnen vallen. Waar is je bagage, oma? Ze draaide haar hoofd om, een van de mannen reikte haar een bruinpapieren zak aan. Dat is alles? Die bagagekar was dus nergens voor nodig, maar met oma aan mijn linkerarm kon ik me eraan vasthouden terwijl we langzaam het stationsgebouw in liepen. Ik praatte over koetjes en kalfjes, wat je zo zegt als er zo veel belangrijks te vertellen valt. Oma zag er indrukwekkend uit, een oma om trots op te zijn. Ik stalde de bagagekar en tilde de zak op, die heel licht was. Verbaasd keek ik naar oma … iets raakte mijn hoofd. Voor me stond een spoorwegman in werkkledij, vuil van de olie, die vloekend over zijn voorhoofd wreef. Ik voelde op mijn hoofd waar het pijn deed en vond een beginnende buil; de zak was op de grond gevallen. Kunt u niet uitkijken? Ja, goed, dat is gemakkelijk gezegd, natuurlijk kan ik dat, maar dit hier is mijn oma en wij hebben elkaar twintig jaar niet gezien. U bent … waar is die oma dan? Hij keerde mij de rug toe. Waar was oma? De zak was opengebarsten, er zat niets in, alleen een geur, de geur van de kruiden die ze altijd op mijn beboterde boterham strooide nadat ik mijn warme melk had opgedronken. De geur van de beloning uit een bruine, gescheurde zak, een betoverende geur. Een schoen trapte erop en liet vieze sporen achter. Gehaaste voorbijgangers wierpen mij onafgemaakte blikken vol argwaan en verbazing toe. Moet eigenaardig geweest zijn, mijn gedrag. Te midden van de avonddrukte stond ik naar een papieren zak te staren en de lucht op te snuiven. Ik sloop naar buiten, naar de bushalte. Genoeg gewacht.