Annica Wennström

Het land van de samen

Uit het Zweeds vertaald door Ceciel Verheij

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Lappskatteland, verschenen bij Wahlström & Widstrand

Oorspronkelijke tekst © Annica Wennström 2006

First published by Wahlström, Stockholm, Sweden

Published in the Dutch language by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ceciel Verheij en De Geus BV, Breda 2009

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Bryan & Cherry Alexander

isbn 978 90 445 3196 1

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

FINNMARK, FEBRUARI 2002

=

Toen ik in Karasjok aankwam, ontdekte ik dat ik dood was. Dat had ik niet verwacht. Integendeel. Ik had me eerder een soort thuiskomst voorgesteld.

Buiten het hotel, op de sneeuw, lag mijn bestoven rugzak. Het duistere gebouw broedde op de helling en lag verscholen onder hopen opgewaaide sneeuw. Her en der tussen de omliggende heuvels stonden huizen, en aan de vlaggenstokken wapperde de Samische vlag. Alles zag er tamelijk nieuw uit, zonder geschiedenis als het ware. Een onverklaarbaar gevoel van weerzin bekroop me en ik bleef enige tijd staan aarzelen voordat ik de receptie binnenstapte. Achteraf denk ik dat ik op die parkeerplaats al duistere voorgevoelens had.

De timide receptionist keek me met een lege blik aan. Uiteindelijk kreeg ik de sleutel van een kamer die een verdieping lager lag – in de onderwereld, waar al die geliefde en gedenkwaardige voorouders de levenden zachtjes aanraken. Voetzool tegen voetzool.

Maar dat was niet iets wat mij nu bezighield.

Ik liet me op het bed vallen en staarde naar een stukje kauwgom dat iemand tussen het nachtkastje en de muur had vastgeplakt. Het zag er onsmakelijk uit.

Een gevoel van spijt bekroop me.

Toen het vliegtuig daar boven de Finnmarksvidda zweefde en ik kon zien hoe de zee dit door sneeuw en ijs bedekte berglandschap omsloot, had mijn lichaam me laten weten: nu ben je thuis. Zoals altijd wanneer ik in de bergen was.

Eenmaal in Karasjok aangekomen veranderde er iets.

Maar nu was het te laat om me te bedenken. Ik was hier. Ik had de vraag opgeworpen, dus nu moest ik wel op zoek gaan naar antwoord.

In de snackbar stond een oudere vrouw achter een eenarmige bandiet. Haar traditionele rood met blauwe kleren staken af tegen de rokerige ruimte. Vanwege al het smeltwater op de vloer dreven de grenen tafels alle kanten op. Ik bestelde een hamburger bij een vrouw die tot alles bereid leek – behalve mij te helpen. Ze keek me even aan met een glazige en tegelijk onderzoekende blik. Naarstig zocht ik naar een klok. Liep het al tegen sluitingstijd? Misschien was het niet de bedoeling dat ik nog iets bestelde? Het was zaterdagnamiddag. Ik stelde me voor dat ze de bakplaat al had afgeschuurd en de aanrechten schoongemaakt, en dat ze nu ongedurig zat af te wachten totdat de tergend langzame klokwijzers de laatste minuten hadden afgelegd en ze naar huis kon gaan. En juist op dat moment kwam ik binnen. Een toerist.

‘Jullie zijn toch nog wel open?’ Het leek me beter het even te vragen.

Ze fronste bezorgd haar wenkbrauwen. Vervolgens wendde ze haar blik af.

‘Ja hoor.’ Ze bracht het als een vanzelfsprekendheid.

Ik ging zitten en bestudeerde de vrouw die voortdurend aan een hendel stond te trekken, waardoor het apparaat steeds opnieuw een schel deuntje voortbracht. Ze verloor. Haar gekreukelde jurk had kunstig geweven randen en telkens als ze zich bewoog zwierde hij heen en weer. De zijden sjaal op haar schouders weerkaatste het fletse schijnsel van de namiddagzon.

Ze was op een bepaalde manier aan mij verwant, maar ik kon niet met haar praten. Toen ze zich naar mij omdraaide, keek ik gauw de andere kant uit. Ik haalde mijn aantekenblok tevoorschijn. Ik liep al heel lang met het plan rond om deze reis te maken. Ik had geen idee of dit nou het begin of het einde van iets was, maar aan het belang van de reis heb ik nooit getwijfeld.

En nu zat ik hier ergens op de Finnmarksvidda Amerikaans fastfood te eten, en streek ik ongedurig met mijn vingers over de lege pagina’s. Eigenlijk had ik graag op die vrouw met haar kolt af willen stappen om haar te vragen iets te vertellen over haar leven, over de liefde, over de bergen, verhalen die háár verteld waren. We zouden elkaar in de ogen kijken en zij zou beseffen dat wij van hetzelfde soort waren.

Hoelang ik al wist dat wij van hetzelfde soort waren? Altijd. Hoewel niemand het me had verteld. Dat was een van de vele kwesties waarover we niet praatten. Toch drukte het een stempel op mij. Of klampte ik me juist vanwege dat zwijgen zo halsstarrig aan het imaginaire vast? Ik keek naar mijn spiegelbeeld, in al zijn transparantie, en zag alleen het vlees, maar ik wist dat er ook een geest was.

Hoewel er ook reden was daaraan te twijfelen. Zoals altijd. Ik herinner me een nazomer bij ons thuis.

Boven op zolder, in de kleine opslagruimte onder het schuine dak, had de zon de stilstaande lucht opgewarmd. Het was er benauwd en donker.

Voorzichtig tilde ik dozen op, pakte oude kleren bij de zoom vast en schudde ze behoedzaam uit. Ik was als de dood voor muizen. In de duisternis zag ik in mijn fantasie allemaal klein gedierte rondscharrelen, wroetend in ons verleden.

Ik moest bijna overgeven.

Wat in deze dozen opgeslagen lag had niets met mijn verleden van doen; het bevatte geen sleutel tot spannende gebeurtenissen of plekken. Daarvoor was dit huis veel te nieuw en daarvoor waren we al te vaak verhuisd.

Het enige wat in die dozen zat was een hoop plastic speelgoed uit de jaren zeventig, en muf ruikende babykleertjes uit de jaren zestig; niets van waarde. Alsof mijn familie alleen een band met het heden had en niet met ons verleden.

Ik fantaseer weleens dat ik ooit de schatten die ik met veel pijn en moeite voor het nageslacht heb weten te behouden, met een ernstig gezicht aan de volgende generatie zal schenken.

‘Heb je hem gevonden?’ Vanuit de nauwe, lage deuropening lichtte mijn moeder, Karin, mij bij, waarbij de zaklantaarn een bibberig, pover straaltje licht op de rotzooi wierp.

Geïrriteerd klemde ik mijn kaken stijf op elkaar.

‘De ladekast staat helemaal achteraan, het probleem is niet hem te vinden, maar hem eruit te krijgen.’

Voorzichtig wrong ik mij tussen een paar kartonnen dozen door en probeerde de kast op te tillen. Maar die was natuurlijk te zwaar. Resoluut trok ik de bovenste lade eruit. Hij zat vol met puzzels waarvan ik gewoon wist dat er stukjes ontbraken, hoewel ik me niet eens kon herinneren dat ik ze ooit had gemaakt. Er zat ook een pop in, met blond piekerig haar.

‘Hier, pak aan.’ Moeizaam tilde ik de la over de kartonnen dozen. Mijn moeder legde de zaklamp neer om hem aan te pakken.

Ik huiverde. In het donker kwamen de ingebeelde muizen alsmaar dichterbij, ze slopen langs mijn voeten en kropen tegen mijn broekspijpen op. Ze schoten over de grond.

Ik trok de tweede la eruit, maar wilde er niet in kijken. Echt iets voor mijn zus om ons een kast tevoorschijn te laten halen die vervolgens vast en zeker werd weggegooid. Ik trok de onderste la eruit en kroop achterwaarts de opslagruimte uit. De kast zelf moesten we met zijn tweeën tillen.

Nadat ik weer terug was gekropen, tilde ik samen met mamma de kast over de kartonnen dozen.

‘Een likje verf en hij is weer als nieuw.’ Met een deskundig oog inspecteerde mamma het meubelstuk. De kast was niet zo groot en waarschijnlijk ergens in de jaren zestig gemaakt. Ik betwijfelde of Marie hem überhaupt wel zou gaan gebruiken als we hem eenmaal bij haar thuis hadden gebracht.

Onverschillig haalde ik de puzzels een voor een uit de la. Plotseling stopte ik. Onderin lag een doosje van berkenhout. Ik kon me niet herinneren dat ooit eerder te hebben gezien.

‘Wat is dit?’ Ik tilde het doosje op. Mamma haalde haar schouders op. Op de onderkant stond de letter ‘N’ geschreven. Voorzichtig deed ik het deksel van het doosje en haalde er vier geweven banden uit. Ik bekeek het patroon. De banden waren versleten en vies, aan het ene uiteinde zat een pluim en aan het andere een lusje. Trillend hield ik ze omhoog. Mamma bekeek ze met een nietszeggende blik.

‘Van wie zijn ze?’ Ik probeerde mijn moeders blik te vangen.

‘Van jou, of misschien van Marie.’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Dit zijn schoenbanden. Samische schoenbanden.’

Geen antwoord. Mamma stond ongedurig op om de puzzels op te rapen. Ze borg ze weer zorgvuldig op en ging vervolgens de stofzuiger halen.

Voorzichtig stopte ik het doosje met de banden in mijn tas. Als de mensen niets zeiden, dan kon je er verzekerd van zijn dat de dingen wél spraken.

#

ÅSELE, LAPLAND, JUNI 1861

=

Njenna huppelde achteraan in de gespeelde rajd. De spanning deed de ogen van de kinderen voor haar schitteren. De lange rij slingerde tussen de tenten door. Haar schoenband was losgegaan en door de warmte kleefden haar haren aan haar slapen.

Ze zag in de verte Aanta Naahkese aan komen lopen. Hij was bezig de johke[1], die het hele kamp van water voorzag, over te steken. Opgewekt probeerde ze haar aandacht bij haar broertje te houden, die het tempo van het spel steeds verder opvoerde. Maar het besef van Aanta Naahkeses aanwezigheid deed haar hele lijf branden. Ze voelde het kloppen in haar buik, bij haar dijen en vagelijk in haar middenrif. Ze had een keer gezien dat hij zijn naakte lijf in het koude water van het Kultsjö-meer liet zakken. Zijn zwarte haren plakten aan zijn schouders, de soepele spieren in zijn armen en benen bewogen onder de waterdruppels. Ze had het beeld goed in zich opgenomen, zodat ze het nooit meer zou vergeten. Zijn huid was zo bleek als linnendoek; alleen op zijn gezicht, hals en armen waren sporen van de wind en de zon te zien.

Plotseling voelde ze warme handen op haar heupen. Sterke armen trokken haar omver. Ze voelde een stem tegen de gevoelige huid bij haar oor vibreren.

‘Hebben ze jou nooit voor de wolven gewaarschuwd?’

Ze lag in Aanta Naahkeses armen. Maar er stak geen serieuze bedoeling achter. Ze lachte overdreven terwijl ze vuurrood aanliep. Ze hoopte de indruk te wekken dat dat kwam door het spel.

Haar broertje Aanse bracht de kinderkaravaan tot stilstand en schreeuwde dat ze allemaal bij elkaar moesten komen. Ze waren een rendier kwijtgeraakt.

Njenna ging schuchter overeind zitten en wierp Aanta Naahkese een steelse blik toe. Nerveus streek ze met haar hand door haar warrige haar. Het zat vol sprietig mos en korstmos dat tegen haar handpalmen schuurde.

‘Iedereen waarschuwt me voor de wolf.’

Hij bleef haar recht in haar ogen kijken, terwijl hij lenig opsprong en haar hand vastpakte. Met tegenzin liet ze zich overeind trekken.

Ze wilde praten. Hem bij zich houden. De tijd oprekken zodat hij langer bij haar was. Maar woorden schoten haar tekort. Sprakeloos stond ze voor de man die ze naakt in dat koude water had zien staan. Aanse stond ongeduldig aan haar te trekken. Hij had zijn taak als leider volbracht en het ontsnapte rendier gevangen. Nu moesten ze weer verder spelen.

Haar vader stond bij het vuur en wenkte Aanta Naahkese naar zich toe. Zijn vingers streelden nog even vluchtig haar wangen. Ze zag hem weglopen, terwijl in haar de woorden opborrelden. Het gesprek dat ze voortdurend in stilte met hem voerde. In haar eentje.

Nicht Låttså onttrok zich aan het spel en rende hem achterna. Ook Njenna voelde zich aangetrokken tot het gezelschap bij het vuur: moeder Ristin en vader Antaris, de jongere oom Jåvva, zijn gezin en de oudere tante Meerke. Aanse riep haar teleurgesteld na toen Njenna bij het vuur ging zitten en haar klusje voor die middag ter hand nam. De rendierhoeder Elias zat er met zijn beduimelde exemplaar van de Tat Ailes Tjalog[2], de Heilige Schrift.

‘Ik zal haar wat voorlezen.’ Hij koos met zorg een stukje uit.

Njenna zat er stilzwijgend bij. Elias had twee jaar op de missieschool in Knaften gezeten, waar hij zich had laten bekeren. ‘Een helder licht in een land van duisternis’, zo beschouwde hij zichzelf. En zo had godsdienstleraar Carl Tellström hem erop uitgestuurd. Zelf kon ze zijn verhalen over zijn vroegere leraren en over die veroordelende, bestraffende God niet meer aanhoren. Tante Meerke leek de enige te zijn die graag naar zijn gepreek luisterde. Elias beschouwde de avonden bij het vuur als een uitgelezen moment voor het avondgebed. Ze lieten hem zijn gang gaan.

Njenna was bezig een tindraad heen en weer te trekken door een gaatje in een stukje bot, zodat ze uiteindelijk een ragdunne draad overhield die ze om de pezen draden heen kon wikkelen. Ze moest denken aan het buideltasje dat ze van haar vader had gekregen. Er zat een doosje in met naalden, een vingerhoedje, een schaar en een klein mesje. Het was echt prachtig. Haar vader had het tasje voor iets anders geruild met Jon Nilsson. Die ochtend had ze de pezen draad tegen haar wang opgerold, en die was nu helemaal rood. Met iedere steek kreeg ze het beter in de vingers. De patronen die ze maakte werden steeds mooier en de naden alsmaar steviger.

Aanta Naahkese keek naar Elias. Zijn ogen fonkelden van spotlust. Langzaam begon hij te jojken. Het klonk zelfverzekerd. Haar vader, Antaris, glimlachte.

‘Er komt een dag dat jullie ter verantwoording zullen worden geroepen.’ Elias keek bezorgd van de een naar de ander.

In zijn woorden zat een ondertoon van zelfingenomenheid en fanatisme die bij Njenna weerzin wekte. Hij ontzielde het leven. Hij doodde met zijn woorden het korstmos, de rendieren, de beren. Hij verloochende al hun verwanten in de onderwereld. Al diegenen die door de herinneringen levend werden gehouden. Iedereen die over Gods wil praatte, plaatste zichzelf steeds in het middelpunt.

‘Nou, maak je over ons maar niet ongerust.’ Moeder Ristin probeerde hem te kalmeren.

‘Er zijn veel mensen die zich tegenwoordig laten bekeren.’ Elias deed zijn best om het gesprek gaande te houden en het gejojk van Aanta Naahkese te overstemmen. Njenna knikte, maar haar blik dwaalde verder naar Aanta Naahkese. De man met de vele geheimen. Toen ze er weer aan dacht hoe hij met zijn vingers haar wang had gestreeld, kon ze een glimlach niet onderdrukken. Låttså zag haar blik en wellicht ook haar glimlach.

‘Wat heb jij voor binnenpretje?’ Het was geen vraag. Het was venijnige, bittere afgunst. Njenna antwoordde niet. Elias zweeg. Hij sloeg zijn boek open en las aandachtig in stilte verder.

De volgende ochtend legde Aanse zijn magere jongenshandje op Njenna’s schouder en plofte bij haar op schoot. Terwijl hij zich tegen haar aanvlijde, sloeg ze haar armen om hem heen en boorde haar neus in zijn hals, vlak onder zijn oor. Hij was vuil. In zijn nekplooien plakten allemaal pluisjes van de grove zelfgeweven stof. Moeder Ristin lachte toen Njenna het liet zien.

‘Daar blijft hij gezond bij.’

Tante Meerke duwde Låttså ongeduldig voor zich uit naar het meer en Ristin haastte zich achter hen aan. Njenna bleef in haar eentje met de jongste kinderen bij het vuur achter. Vader, de knecht Elias en oom Jåvva waren bij de rendieren. Er waren wolvensporen waargenomen. Njenna vond het niet erg om thuis te blijven. Het was best zwaar om door het lichte berkenbos te rennen en door de drassige moerassen te banjeren als je de weggelopen, opgejaagde rendieren weer tot rust moest zien te brengen en hun vertrouwen probeerde te herwinnen. En dat gold ook voor het afschrapen van de rendierhuiden die ze moesten prepareren. Van het ijskoude water gingen je vingers pijn doen.

Dan zat ze liever binnen schoenen voor de winter te naaien. Er stond een beetje wind. Hij woei zachtjes over de stenen en tussen de berkenstammen door en speelde wat met de houtskool. Aanse zat bij haar en was bezig uit een stuk hout een rendierfiguur te snijden. Oom Jåvva’s jongste kind was tegen haar aan in slaap gevallen, met zijn handen onder zijn gezicht. De haren op zijn voorhoofd waren nat van het zweet. Njenna had een vreemd voorgevoel, iets klopte er niet. Toen hoorde ze het geluid.

De stemmen waren luidruchtig en kondigden hun komst al aan lang voordat ze te zien waren. Toen ze in het kamp aankwamen, liepen ze nieuwsgierig tussen de tenten door. Hun priemende blikken nagelden Njenna vast bij het vuur. Ze ging door met haar naaiwerk, hoewel ze wist dat ze iets anders zou moeten doen. Ze kon alleen niet bedenken wat. De enige die ze herkende was de priester. De anderen, een paar mannen en een vrouw, kwamen uit het zuiden, dat kon je aan hun kleren zien. Ze waren zo uitgelaten en praatziek dat ze er wantrouwend van werd.

Ze hadden Nila van Israel bij zich als gids en ze hadden zeker nog een stuk of zes, zeven extra dragers meegenomen die bij de rivier waren achtergebleven. Ze knikte de vreemdelingen toe, maar vermeed hen aan te kijken. Ze hadden een camera bij zich, waarvan de onderdelen in ransels van gevlochten berkenbast zaten opgeborgen. Het duurde even voordat de camera in elkaar was gezet. Ze fotografeerden de rivier die door het landschap slingerde. De vrouw hurkte pal voor Njenna neer. Ze glimlachte en wees naar de grote doos op poten die ze in de hei hadden neergezet. Ze wilde dat Njenna op een steen voor die doos zou gaan zitten.

Toen draaide ze zich om en ratelde wat in het Zweeds tegen de anderen. Njenna begreep niet alles. Maar ze hoorde dat de priester haar aarzeling wegwuifde.

‘Ach, Lappen zijn altijd zo traag en besluiteloos.’

Uiteindelijk ging ze op de steen zitten, met Aanse naast zich. Ze werden van voren en van opzij gefotografeerd. Toen het achter de rug was, voelde Njenna zich op een eigenaardige manier leeg, alsof ze van iets beroofd was.

‘Kun je ons je moeders zilveren kraag eens laten zien?’ De priester legde een zware arm om haar heen en deed zijn best om vertrouwelijk over te komen, maar zijn blik had iets hebberigs.

Njenna deed alsof ze het niet gehoord had. Ze praatten tegen haar alsof ze niet goed bij haar hoofd was. Ze bood hun wel koffie en rendierkaas aan. Het zou raar zijn als ze dat niet deed.

Naderhand vertelde Nila van Israel dat de priester had gezegd dat de Lappen net kinderen waren. En dat het belangrijk was dat ze kind bleven. De mensen met de camera hadden daarmee ingestemd.

Ze wilden per se de tent binnengaan. Nog voordat Njenna bezwaar kon maken had de vrouw die naar haar had geglimlacht de deur met een zwaai opengemaakt. Njenna haastte zich achter hen aan. Hoewel ze hen niet had uitgenodigd binnen te komen, kwam er geen woord van protest over haar lippen. Hun voortvarendheid en directheid maakten haar onzeker. Met een vragende blik keek ze Nila aan, maar zijn gezicht was gesloten. Aan hem viel niets af te lezen. Hoe dan ook, ze stonden toch al binnen. Njenna ging achter hen staan. Besluiteloos. Geleidelijk aan werd ze steeds bozer op zichzelf. Wat was er aan de hand dat ze zich in eigen huis geen raad meer wist? Een van de mannen ging op Antaris’ plekje zitten. Njenna opende haar mond, maar zei niets. Ze liet ze hun gang gaan. Vanwege de rook van het ochtendvuur kregen ze tranen in hun ogen en toen ze op de rendierhuiden zaten, wisten ze niet waar ze hun benen moesten laten. Algauw stonden ze weer buiten.

Ze namen afscheid. Njenna hoorde hun stemmen nog een tijdje toen ze door de snelstromende rivier waadden. Ze vroeg zich af of ze zich wel had moeten laten fotograferen. Aanse lachte en liet haar het rendier zien dat hij had uitgesneden. Hij had zijn puntige muts naar achteren geschoven en onder zijn pony kwam een strook bleke huid tevoorschijn. In zijn verweerde, jonge gezicht leken zijn wenkbrauwen vrij licht van kleur. Njenna lachte terug. Het was nu toch te laat om spijt te hebben.

De kudde was bijeengedreven. Er slopen nog steeds wolven en beren in de omgeving rond.

‘We gaan ook ’s nachts de wacht houden.’ Antaris’ stem klonk steeds geagiteerder en gejaagder terwijl hij sprak. Hij wilde koste wat kost zijn zin doordrijven, maar de nadruk die hij zijn woorden gaf had hij zich wel kunnen besparen, want er was niemand die tegen hem inging.

Toch was oom Jåvva zichtbaar misnoegd. Dat was hij de laatste tijd wel vaker. Hij mopperde, maar Antaris nam geen notie van hem. Ristin keek bezorgd hun kant op. De broers hadden altijd een bijzondere vertrouwensband gehad. Maar steeds vaker ontstond er irritatie. Een andere stilte. Het beviel haar niet. Het was op een vervelende, ongrijpbare manier verontrustend.

Njenna kookte vis en deelde gerookte rendierkaas rond. Ze wist niet zeker of ze over het bezoek wilde vertellen, maar ze wist dat Aanse toch zijn mond niet kon houden.

‘Nila van Israel was hier.’

‘Ging het over de graasgronden?’ Antaris keek Njenna met een wantrouwende blik aan, maar ze schudde haar hoofd.

‘Hij kwam hier met de priester. En nog een paar mensen. Ze wilden ons zilver bekijken.’

Antaris grijnsde.

‘Dat heb je hun toch zeker niet laten zien.’

Njenna lachte. Oom Jåvva lachte mee.

‘Nee hoor. Maar ze hebben wel foto’s gemaakt van Aanse en mij.’

‘Nou ja, zolang Israel zich niet met onze graasgebieden bemoeit, mag hij zijn zoon wat mij betreft gerust met die priester door de bergen laten sjouwen. Waar dat ook goed voor moge zijn.’

‘Ze krijgen betaald.’ Elias kreeg rode vlekken op zijn wangen.

‘Rijker dan ze al zijn kunnen ze nauwelijks worden.’ Jåvva spuugde in het vuur, waardoor je het hoorde sissen.

Njenna dacht aan Israel, welgesteld als hij was met al zijn zilver. Zijn rendierkudde zwierf in de bergen rond, vermengde zich met hun kudde en lokte de vrouwtjes weg, met de kalveren erbij. Telkens als ze over Israel kwamen te spreken zag ze de ongerustheid in haar vaders ogen. Niemand zei het met zoveel woorden, maar de tijden waren veranderd. Israel en zijn familie namen een steeds groter deel van hun gebied in beslag. Net als de kolonisten.

Antaris ging languit bij het vuur liggen. Eigenlijk maakte hij zich niet zozeer zorgen over die wolvensporen, die waren al een aantal dagen oud en zijn dieren waren tot op heden nog ongedeerd gebleven. Maar die schurk vertrouwde hij voor geen cent. Hij keek naar Njenna. Hij moest denken aan het moment waarop ze werd geboren. Ze kwam uitgerekend tijdens hun trektocht naar het winterverblijf ter wereld en ze had vreselijk gekrijst. Om haar warm te houden had hij haar kleine lijfje dicht tegen zich aan gehouden. Inmiddels was ze bijna volwassen. Hij kon haar leeftijd in zijn eigen botten voelen. Hij hoopte dat spoedig iemand haar ten huwelijk zou vragen, ze konden wel wat nieuw bloed in de familie gebruiken. Een jongere man in het rendierbos, in de rajd. Antaris stopte zijn pijp. Misschien moest hij iets in gang zetten, het lot een handje helpen. Hij had al aan knecht Elias zitten denken. Ristin had feilloos door met welke gedachten hij rondliep en ze had geprobeerd het hem uit zijn hoofd te praten. Ze had hem gevraagd rustig af te wachten. Maar waarop? Daarop had ze geglimlacht, die vrouw van hem. Misschien was dit het moment?

‘Jij gaat vannacht met oom Jåvva en Aanta Naahkese mee. Hij heeft beloofd ons te helpen. Elias en ik komen later, mochten jullie versterking nodig hebben.’

Het was niet zo dat Aanta Naahkese er zelf om gevraagd had samen met Njenna de rendierkudde te mogen bewaken. Het was meer dat Antaris zijn verlangen had aangevoeld. Hij had het als een vanzelfsprekendheid opgevat, als een licht briesje dat gedachten doet verwaaien, als een rietstengel die meebuigt in de wind.

Elias ging geïrriteerd rechtop zitten. Maar het protest kwam van Låttså.

‘Aanta Naahkese hoeft toch zeker niet onze rendieren te hoeden, ik ga wel met Njenna mee.’

‘Doe niet zo belachelijk.’ Meerke dook op haar dochters woorden als een aasgier op zijn prooi. Ze ergerde zich aan de bewonderende blikken die je bij mensen zag op het moment dat Aanta Naahkese ter sprake kwam. Zodra hij zich ergens vertoonde, begon iedereen zich aan te stellen en gekunsteld te doen. De snotneus. Wispelturig en zelfingenomen, dat was hij.

Låttså zweeg. Njenna stortte zich volledig op haar bezigheden en haastte zich om het eten op te ruimen. Maar ze zag dat Elias de glimlach om haar mond niet was ontgaan. Ze keek de andere kant uit. Ze zou het noodlot tarten als ze nu blijk gaf van haar blijdschap.

[1]Johke (meervoud: Johkar) – riviertje.

[2]Tat Ailes Tjalog – (in het Ume-Samisch) de Heilige Schrift. De eerste vertaling van de Bijbel in het Samisch.

#

HET VUUR KNETTERDE in de heldere zomernacht. De rendieren deden zich te goed aan het jonge gras. De rendierkoeien bleven in de buurt van hun kalveren. Aanta Naahkese hurkte bij het vuur neer en streek zijn haren achter zijn oren. Njenna staarde wat voor zich uit naar het vuur.

Stukje bij beetje schoof ze dichter naar hem toe. Jåvva rende heen en weer, zo nu en dan wat kreten uitslakend, om de wolven af te schrikken. Zijn stem kalmeerde de kudde. Maar telkens als hij bij haar en Aanta Naahkese in de buurt kwam, wierp hij haar een schelmse blik toe. Het maakte haar verlegen.

Ze zat naast de man die haar gedachten helemaal beheerste.

Van dit moment had ze nooit durven dromen.

Elias had wel met hen mee willen gaan. Een jaloerse bewaker. Diep in haar hart kon ze begrijpen waarom. Hij was natuurlijk bang dat ze ten huwelijk zou worden gevraagd. Het maakte echter niet uit of hij wel of niet bij haar in de buurt was. Ze had van Raerienaehtjie[3] een eigen ziel gekregen, en die ging niet achter Elias aan. En ofschoon hij een uitstekend rendierhoeder was en ongetwijfeld goed zou zorgen voor de renmakt[4] van haar vader, was het haar niet ontgaan dat Antaris zijn bedenkingen had. Elias was een christen.

Ze had haar vader wel geheimzinnig met de trommel in de weer gezien, die hij helemaal achter in de tent bij zijn jacht- en visgerei had liggen. Ze wist dat hij de trommel raadpleegde. Dan ging hij op zijn ski’s of te voet naar plekken waar de goden nog steeds luisterden. Er gingen geruchten dat er een verband bestond tussen het overlijden van verschillende mensen en die trommels. Langgeleden weliswaar, maar toch. Er was niemand die ontkende dat het gebeurd was.

Ze wist dat veel mensen hoge verwachtingen hadden van Aanta Naahkese; hij was door hun eigen goden uitgekozen. Ook zijzelf had haar hoop op Aanta Naahkese gevestigd. Maar af en toe was ze bang voor hem.

Plotseling verhief hij zijn hoofd en luisterde ingespannen, maar ontspande zich vervolgens weer. Hij glimlachte even en ging naast haar zitten. Ze waren alleen. Ze hoorde hem tegen de wolven fluisteren dat ze niet moesten stelen.

Hij sloeg zijn arm liefdevol om haar schouders en trok haar naar zich toe.

‘Heb je het koud?’

Njenna schudde van nee. Zelfs nu ze haar ogen sloot kon ze hem duidelijk voor zich zien. Hoe zijn gezicht zich bij het minste of geringste al ontspande, hoe zijn lach hem deed stralen als een zonnetje, hoe zijn sterke handen zijn kolt rechttrokken, hout verzamelden voor een kampvuurtje, het vuur aanstaken.

Ze wilde door hem worden aangestoken.

Maar zoals altijd, zodra ze samen met hem was, doofde ze uit en werd ze stil.

Geprikkeld pookte ze wat in het vuur. Hij legde kalmerend zijn hand op de hare.

Toen lachte hij, terwijl hij zijn blik liet gaan over de plek waar ze zaten. Hij had wat van hun proviand rondgestrooid voor de onzichtbare wezens. Zijn donkere ogen kregen een welhaast blauwe glans in het half duistere licht van de zomernacht. Het soort licht dat alles in de omgeving kleurloos maakt.

‘Je weet toch dat dit Staaloe[5]-gebied is?’

Njenna huiverde. Sommige plekken gaven haar een onbehaaglijk gevoel. Plekken waar ze altijd snel langsliep of die ze, als het even kon, vermeed. Ze had de oude mensen wel horen praten over gebeurtenissen die sporen achterlieten op de grond, in een boom of in een waterpoel. Maar Staaloe-gebied? Nee, daar had ze nog nooit van gehoord.

Aanta Naahkese keek haar doordringend aan.

‘Weet jij niet wat er langgeleden bij jullie meer is gebeurd?’

Njenna schudde haar hoofd.

Hij ontspande zich.

‘Staaloe is groot. En hij schaamt zich daarvoor, speciaal als hij zo’n mooi meisje als jij zou tegenkomen.’ Zijn ogen lieten haar niet los. Njenna wiebelde onrustig heen en weer. Hij zat de draak met haar te steken. Zij was opgelucht en tegelijkertijd gepikeerd.

Aanta Naahkese lachte. Njenna keek hem schichtig aan. Ze dacht aan al de verhalen die ze over hem had gehoord. Over sjamanisme en magie. Ze had er altijd om moeten lachen. Nu twijfelde ze.

Hij werd weer ernstig.

‘Het was een slecht jaar. Veel mensen leden honger en raakten in nood. Toen was er een man die er met zijn ski’s opuit trok om in Noorwegen boter en meel voor zijn gezin te halen. Hij had twee schatten van kinderen, een zoon en een dochter. Tijdens zijn terugreis kwam hij in een sneeuwstorm terecht. Doodmoe, verkleumd en uitgehongerd kwam hij bij een tent aan. Die tent stond boven op een plateau aan de oostzijde van het meer.’ Aanta Naahkese zweeg.

Daar op die plek had Njenna regelmatig rondgelopen. Restanten van een kamp had ze daar nooit gezien. Maar misschien was het inmiddels zo lang geleden dat de berg die plek weer had teruggenomen. En zo moest het ook zijn. Ze herinnerde zich hoe ze als klein meisje samen met haar oma vanaf het plateau had zitten uitkijken over de omgeving. Terwijl ze zich met haar wang tegen het afgedragen leer van haar oma’s kolt had gevlijd, had de oude vrouw met haar gekromde vingers door haar haren gestreken. Ze herinnerde zich nog de angst die door haar heen ging. Waarvoor ze bang was wist ze niet meer.

‘Daar woonde Staaloe en die gaf de man te eten. Hij had honger voor tien en was doodop van de lange reis. Pas naderhand kreeg de man te horen dat die maaltijd een prijs had. Staaloe eiste dat hij zijn dochter zou uithuwelijken aan zijn zoon.’

Njenna kruiste haar armen over haar borst. Ze probeerde weer naar boven te halen wat die herinnering ook alweer was. Ze kon Aanta Naahkeses stem ergens ver weg horen. Alsof ze zich er niet bewust van was dat ze luisterde.

‘Het was een bezorgde vader die thuiskwam. Hij had weliswaar meel en boter voor zijn gezin meegebracht, maar waar diende dat toe nu hij Staaloe had toegezegd zijn dochter uit te huwelijken aan diens zoon.’

Hij hield even stil. Njenna keek hem weer aan. Mensen die met Staaloe te maken hadden gekregen hadden over het algemeen doortastend en snel gereageerd. Ze hadden dit onbehouwen kwaad altijd weten te ontlopen, maar er was iets met dit verhaal wat haar aan het denken zette.

Aanta Naahkese knikte alsof hij kon horen wat ze dacht.

‘Er was een man die in contact stond met de saajve[6]. Hij bood aan te helpen. Hij raadde hun aan naar de bruiloft te gaan, maar dan het plateau vanuit het noorden te benaderen.’

Het werd stil om hen heen. Njenna besefte opeens dat het al een stuk donkerder was geworden. Ze probeerde haar ongerustheid weg te wuiven. Hier zat ze dan met Aanta Naahkese en ze was zo van haar stuk gebracht dat een simpel spookverhaal haar al aan het bibberen maakte. Ze probeerde Aanta Naahkeses blik te vangen. Als hij maar tegen haar zou lachen, dan zou alles als vanouds zijn. Maar zijn ogen waren een en al ernst.

‘De bruidegom werd in de pan gesmeten en met zijn eigen bruiloftsmaal meegekookt, en zijn vader verdronk nadat hij in een wak was gelokt. Sindsdien is dit een van de visarmste meren in de wijde omgeving.’

Njenna huiverde. Al van jongs af aan had ze vis uit dit meer gegeten. Dat ze nu steeds minder vingen kwam door de kolonisten die het meer leegvisten. Ze wist dat vader Antaris zich daar zorgen over maakte. Zij waren van de vis afhankelijk.

‘De bruidegom ligt aan de noordzijde van het plateau begraven. Dat graf is er nog altijd, je hebt het vast wel een keer gezien. Een kale plek. De aarde is sindsdien zo vervloekt dat iedereen die daar langsloopt ruzie begint te maken en gaat vechten. Pas op voor die plek. Daar kan je zelfs de saajve horen huilen.’

Njenna kroop dichter naar Aanta Naahkese toe. Ieder die de onderaardse wezens, die over het algemeen gelukkig waren, hoorde huilen en wanhopig schreeuwen, zou zelf ook gaan huilen. Ze voelde zich weinig op haar gemak. Jåvva liep een rondje om het vuur en glimlachte veelbetekenend voordat hij opnieuw de donkere nacht inrende om de wolven te verjagen. Njenna betastte de munten die haar moeder haar had omgehangen. Ze had daarbij liefdevol gezegd dat Njenna eigenlijk een kind was van het kleine volkje. Van hen die zo broederlijk naast de mensen leven. Ondanks de luchtigheid waarmee haar moeder dat zei, beschouwde ze de munten als iets speciaals. In bange vermoedens zat altijd een kern van waarheid.

Aanta Naahkese streek Njenna zachtjes over haar haren, zijn ogen glinsterden in het schijnsel van het vuur. Voorzichtig drukte hij zijn wang tegen haar hoofd en snoof haar geur op. Zij rook naar vuur en hars.

[3]Raerienaehtjie – de machtigste man. De god die de zielen van mensenkinderen schiep.

[4]Renmakt – (Zweeds) letterlijk: ‘rendiermacht’. Het aanzien van een rendierhouder, dat voor een belangrijk deel gebaseerd is op de omvang van zijn kudde.

[5]Staaloe – ruige, grote mensen die vaak jonge vrouwen wegroofden.

[6]Saajve – zij die onder de aarde wonen.