Henrik Wergeland

==

==

Het bloemstilleven van Jan van Huysum

Een boeket van Henr. Wergeland voor Fredrika Bremer

Vertaald uit het Noors door Lisette Keustermans en Clementine Luijten

==

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Het Vlaams Fonds voor de Letteren verleende een werkbeurs voor de vertaling van de poëzie

Oorspronkelijke titel Jan van Huysums Blomsterstykke. En buket fra Henr. Wergeland til Fredrika Bremer (1840)

Oorspronkelijke tekst © rechtenvrij

Eerste Nederlandstalige uitgave © Lisette Keustermans, Clementine Luijten en De Geus BV, Breda 2009

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Jan van Huysum (1682-1749), ‘Bloemen in vaas’, na 1697, olieverf op hout, 79 x 60,5 cm, Statens Museum voor kunst, Kopenhagen, Denemarken, SMK Foto

isbn 978 90 445 3197 8

NUR 306

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Johan (Jan) van Huysum

(Geboren in Amsterdam 1682, † 1749)

==

– ‘Zijn vader Justus, een middelmatig schilder, gaf hem het eerste onderricht; vervolgens ging hij in de leer bij de natuur, die hem haar schoonste dochters als model bood. Hij is de Rafaël van het bloemenrijk, waarvan hij de bewoners met onnavolgbare getrouwheid wist weer te geven. Zijn bloemen pronken in de prachtigste kleuren en met een natuurlijke frisheid, alsof de dauw zojuist haar parels er over heeft uitgegoten. In zijn bloemstillevens gebruikte hij ook insecten, vlinders, vogels, hun nestjes met eitjes etc., dit alles in het rijke feestgewaad der natuur. De bloemen zette hij vaak in een vaas, die versierd was met prachtige bas-reliëfs. De uitvoering getuigt van uiterste toewijding, en bij de bereiding van de verven, oliën en vernissen vermeed hij zorgvuldig vreemde blikken en nam de grootste geheimhouding in acht. Hij glaceerde tot in het oneindige, zelfs de grondkleuren, en bediende zich daarbij van de helderste en duurzaamste verven, die dan ook tot in deze tijd hun frisheid hebben behouden. De bloemen geschilderd tegen een lichte of bruinige achtergrond zijn meer in trek dan die tegen een donkere, en deze schilderijen zijn bijzonder kostbaar. De geestesziekte die hem in zijn latere jaren trof, had geen invloed op zijn kunst.’

Naglers Künstler-Lexicon

– ‘De meest verdienstelijke achttiende-eeuwse schilder van bloemen en vruchten; voelde zich in het bijzonder geroepen de voortbrengselen van het plantenrijk af te beelden, en met heel de kracht van zijn penseel zette hij zijn kunst in om ze levensecht weer te geven. Hij bereikte het hoogtepunt in zijn bloem- en fruitstillevens. Hij wist de geheimen van de natuur te onthullen, de vergankelijke bloei op het mooiste moment te vangen en met de betoverende natuurgetrouwheid en diversiteit van zijn kleuren en het welhaast transparante van zijn prachtige bloemcreaties het hoogste in het genre te bereiken. Hij was de eerste die bloemen weergaf tegen een lichte achtergrond, en overtrof al zijn voorgangers in zachtheid en frisheid, in de verfijning en levensechtheid van zijn kleuren, in het tot uitdrukking brengen van de weelderige bloei en in de precisie van het lichtperspectief. Hij was zo ijverzuchtig, dat hij niemand in zijn atelier toeliet. Zijn bloemen zijn mooier en levensechter dan zijn vruchten; de dauwdruppels en insecten die hij erbij schilderde, bezitten de hoogste graad van levendigheid. Voor elk van zijn schilderijen vroeg hij 1000-1400 gulden; twee van zijn aquareltekeningen hebben in Holland recentelijk 10.000 gulden opgebracht.’

Allg. deutsche Real-Encyklopädie

– ‘Hij overtrof al zijn voorgangers in het schilderen van bloemen en vruchten, en zijn werk kreeg zo’n naam, dat alleen vorsten en de rijkste privépersonen in staat waren zijn schilderijen te kopen. De verfijnde smaak, het glanzende coloriet, het krachtige penseel en de volmaakte nabootsing van de natuur maken het werk van deze kunstenaar buitengewoon waardevol. Zijn landschappen kunnen de vergelijking met de grote meesters doorstaan, maar in het schilderen van bloemen en vruchten heeft hij zijns gelijke niet. Het matte en harige van de vruchten, de glinstering van de bloemen, de transparantie van de dauwdruppels, de levendige beweging die hij de insecten weet mee te geven – alles is even verrukkelijk aan zijn schilderijen.’

Allgemeines Künstlerlexicon, cfr. Pierers Encyklopäd. Wörterbuch

– ‘Louter met de kracht van zijn genie wist hij de hoogste rang in de kunst te bereiken. Zijn bloemen heeft hij in heel hun levensechtheid, hun meest stralende kleuren met zo’n zacht en strelend penseel weergegeven dat de natuur zelf niet echter is. Zijn vruchten, vooral zijn druiven, hebben een transparantie die het celweefsel en het sap, waarmee ze zijn gevuld, toont. De insecten lijken wel te bewegen. En zijn dauwdruppels? De eerste keer dat men ze ziet, al is het van heel nabij, is men geneigd ze weg te vegen, opdat ze het meesterwerk niet zullen aantasten.’

Marquis d’Argens, Examen critique

– ‘Hij wedijvert, zou je kunnen zeggen, met de natuur. Frisheid, gratie, elegantie, natuurgetrouwheid, coloriet. Hij zou de god van de lente zijn, als Flora hem ook haar welriekendheid had geschonken.’

Galerie du Musée Napoléon

– ‘Bereikte in het schilderen van bloemen en vruchten een volmaaktheid die alles wat men tot nu toe in dit genre had gezien overtrof. Alle bloemkwekers die hem kenden, wedijverden met elkaar om hem het mooiste dat hun tuin voortbracht te tonen. Hij had de gewoonte zijn studies los van elkaar uit te werken om ze vervolgens tot schilderijen te componeren, en hij was, naar men zegt, zo eigenaardig, dat hij niemand toeliet wanneer hij aan het werk was en dat hij de bereiding van zijn oliën, vernissen en kleuren geheimhield. Zelfs zijn eigen broer ontzegde hij de toegang tot zijn atelier, en slechts met veel moeite wist men hem ertoe te bewegen Margaretha Haverman te onderrichten, op wier talent hij jaloers geweest schijnt te zijn. Ergernis over het gedrag van een van zijn zonen tastte zijn verstand zo aan, dat hij tot een soort waanzin verviel, wat echter geen invloed had op zijn werk. Wat zijn stijl betreft, ging hij rationeel en met ongelooflijke ijver te werk, hij glaceerde tot in het oneindige, ook de grondkleuren. Dat is er de oorzaak van dat zijn vruchten te mooi zijn, of, anders gezegd, dat ze lijken op vruchten van was of van gekleurd ivoor; maar zijn bloemen, zijn insecten, de dauw en de druppels overtreffen alles wat men tot dusverre in dit genre heeft gezien. Meer inlichtingen over zijn belangrijkste werk bij Gool en Descamps.’

Fiorillo, Geschichte d. zeichnenden Künste

– ‘Liefhebbers van buitengewoon prachtige perfectie plaatsen v. H. boven alle andere schilders van bloemstillevens. De toewijding waarmee hij de meest glansrijke en compacte kleuren kiest, waarmee hij ze bereidt en de olie zuivert, draagt in grote mate bij aan de schitterende frisheid van zijn werken. De witte grondlaag op zijn panelen of doeken, zegt Descamps, was met de grootste zorg bereid en van een zuiverheid die hem van de angst bevrijdde de kleuren – welke hij met grote spontaniteit aanbracht – gebroken of bedorven te zien worden. Alles werd met precisie uitgevoerd, zonder onachtzaamheid, maar ook zonder dorheid. Het ruwe, het gladde, het fluwelige, het transparante, de puurste en schitterendste glans – dat alles is hier verbonden met de touche die de natuur aanduidt, en die aan techniek noch toeval kan worden toegeschreven. Ook de vazen, die hij zo mooi wist te laten uitkomen en waarin hij zijn bloemen plaatste, zijn natuurgetrouw weergegeven. De bas-reliëfs, met hun doordachte compositie en harmonie, zijn al net zo prachtig als al het andere. Hij had de goede smaak zijn groepen zo te schikken dat de lichtste bloemen het midden bezetten, en hij bediende zich van de specifieke kleuren van iedere bloem voor de geleidelijke verdonkering vanuit het centrum naar het uiteinde van de compositie. Vogelnestjes, eitjes en veren, insecten, vlinders, dauwdruppels, alles is met de grootste natuurgetrouwheid weergegeven, en roept een volmaakte illusie op.’

Heidenreichs aesthetisches Wörterbuch

Het oordeel in Lüdemanns Geschichte d. Mahlerei en Hirts Kunstbemerkungen komt met het bovenstaande overeen.

In Historische Erklärungen der Gemälde, welche Herr Gottfried Winkler in Leipzig gesammelt, Leipz. 1768, staat het bloemstilleven van V. Huysum dat onderwerp is van het betreffende gedicht als volgt beschreven:

‘Diverse bloemen zijn bijeengebracht in een vaas versierd met reliëfs en opgesteld in een nis. De koningin der bloemen prijkt zusterlijk aan de zijde van de lichte sneeuwbal, omgeven door mooi gestreepte tulpen, een bloeiende klaproos en witte narcissen, wier pracht wordt versterkt door de milde gratie van de bonte tuinaurikel, dubbele hyacinten etc. en een aantal tere lentecreaties. Bonte vlinders en enkele insecten drinken de ochtenddauw van de blaadjes, waarin een verwijlende blik kan doordringen en Zephyrus’ zachte adem plagend lijkt te ritselen. Onderaan, op de muur, kleeft de huisslak zich vast en rechts ligt een vogelnestje met drie verlaten eitjes. Het schilderij is op hout, 2’,9½” hoog, 2’,2” breed. De vorige eigenaar was de heer Dietrich Schmid uit Amsterdam, aan wie de meester het heeft geschonken als blijk van vriendschap.’

Nu is het reeds vele jaren in bezit van drost Thygeson. De indruk die het op de schrijver maakte, heeft hij getracht hier weer te geven. Het bestaat, in een wat meer gedetailleerde, zij het niet uitputtende, beschrijving dan hierboven, uit een vaas met een wit dooraderde tulp en een donkere, roodbruine van echte Hollandse pracht, een witte roos, twee rode rozen, een sering, een bruine tuinaurikel, pinksterlelies (narcissen), een bloedrode klaproos, een gele, dubbele tagetes, een dubbele, roodbonte anjer, een blauwe hyacint, een convolvulus, een vergeet-mij-nietje, een halfgeopende rozenknop en een ridderspoor. Daarnaast een vogelnestje met eitjes, een slak met zijn huisje, een paar vliegende insecten en enkele waterdruppels, die de toeschouwer meermaals heeft willen wegvegen.

Dit zijn de elementen van de bewonderenswaardige compositie, onmogelijk te verheerlijken door de mijne, die, weliswaar ingegeven door de extatische ogenblikken van beschouwing, toch te armzalig is om zonder enige lankmoedigheid een boeket te mogen heten voor de begenadigde schilderes, die voor haar heerlijke penseel nog mooiere bloemen dan Van Huysum heeft gekozen – die van het menselijk hart en het leven.

Beschouwing

==

Lompe mens’lijke bewond’ring,

die lucht en lippen nodig heeft!

Lomper dan de schuw’ verwond’ring,

die een simpel dier te kennen geeft,

krenkt gij met uw adoratie

en vernielt gij in vervoering; –

ja, met min gevoed door bronst

doodt gij zelve uw geliefde:

uw aanbeden reine konst.

==Wee, als nu, nu ik moet spreken

(even dwingend als de boezem

kreunt als hij wordt saamgedrukt)

deze druppel neer zou vallen

van Van Huysums rozenblad,

door mijn adem afgeschud!

’t Voorjaarsbriesje, schalks en blij,

toonde zijn barmhartig hart:

glans van dauw op tak en bloesem,

paarlemoeren regen fijn in

vrouwenmantels plooi verscholen

elke spetter, elke spat

heeft hij onbezorgd gestolen,

==in de lucht nadien verstoven

– déze ligt er nog altoos,

op de rand, gedragen als een traan

bevend door het ogenhaar,

hoogst in uw diadeem,

lieflijk zoete smart,

uit uw zware last getrild;

schoon als ’n parel, waardig

van een ster te zijn het hart;

vol als Magdalena’s wenen,

vol en zwaar, het breken na;

gaaf en toch al barstend bijna

als gerijpt beraad tot hand’len

in des engels droef gemoed.

==O! Het kleinste is een rijkdom:

drup die op een blaadje glom.

Glom? Ja, verdween hij niet terstond

als een woord ontsproten aan de mond

dat men niet terug kan halen

naar de stille grond zijns harten?

Want hij leek door zijn gewicht toch

elk moment te zullen dalen.

==Dat hij zomaar eeuwig drilt,

van glans verzadigd eeuwig ronder,

eeuwig voller wordt en trilt,

– is een wonder boven wonder,

waarop ik verwonderd peins,

de natuur verwerpt wat kunst veinst

zoals het vangen van een zucht,

of een zwaluw in zijn vlucht,

of een beeld in spiegelende bron.

==Vrees, wellustig en zo licht!

Angst voor wind en zonnestralen!

Drup die niets meer kan verdragen!

En een vlieg die weg wil raken!

En de slak die in zijn huisje

naar een volgend blad wil schuiven!

Bladeren in verf die opwaarts streven!

Schone, dode bloemen willen leven!

Vrees, wellustig en zo licht!

Ik ontwaar, terwijl ik staar,

in de war, van lang heengegane

liefdes het vergeten aangezicht.

==En, ofschoon u waarachtig zijt,

denk ik toch dat u nooit groeide

hier op aard’ maar eertijds bloeide

in de tuin van ’t paradijs:

Bloemen! Dat u daarom wel bloemen

zijt, maar eerder nog te noemen:

bloem der bloemen, elk van u een lijk,

ons bekorend in den gaard

zoals ’n geest in ’t hemelrijk

op een lijk in ’t graf gelijkt.

==Ach, als dit boeket zo schoon

moet liefde zijn die zich vertoont

met haar zwerm aan hete passies,

wanneer ’n minnaar zich verliest

in de minne met zijn bruid

en zijn hart plots opensplijt,

zodat ’t geestesoog der mensen

(zo kortstondig als ’t gerucht

van een spook dat vlucht)

schouwt de dromen van dat hart,

de onuitgesproken wensen;

de gedachten niet geboren;

de belofte, eer ze is te horen

in een trouweloze zucht,

terwijl ze er nog ligt

rein en puur gelijk een zuigeling

die zich ontwik’len zal tot boef;

de tere hoop vóór hij de vleugels spreidt

als de harteblaadjes van een bloem;

de zachte taal, alvorens ze weerklinkt;

de prille vreugd, voor ze explodeert,

en in een glimlach om de lippen zweeft.

==Waar vindt men zulke hartstocht nog,

zulke wellust, door verdriet verstikt,

zulk getemperd harteslaan,

zulke gloed op liefdesmond,

zulke bloedige hartewond,

als in deze tulpenafgrond

in het nachtelijk scharlaken

van haar convulsief, verhit,

donker, ziekelijke blozen!

==Waar is zoete liefdesstond,

toen gij dronken van vervoering

‘ja’ op hare lippen vond,

lieflijk als bij de ontmoeting

van de beide rode rozen!

Na een kus een dorst zo heet,

als die hier verschroeit die twee?

Waar moet wroeging dan verwijlen,

vurige blos met bleekheid strijden,

hier in deze witte overvloed?

Waar zo’n vurig vreugd-verlangen

als in deze anjers gloed?

Waar zo hevig brandend bloed,

als in deze fijne, purperrode

regen van granaten uit-

gezaaid op roze parelhuid?

Als het best hij schouwt, devote geest,

ziet hij op het verre hemelfeest

voor ’t bekeerde Sions helden

niet zo schone fijne tenten

als die winde met haar tover

opzet, blauwer dan des hemels grond,

fijner dan de kuise sluier over

bruid haar hunkerende mond.

Onschuld heeft een blauwe tint,

en een marmerkoele blos,

maar niet als die van de hyacint;

tederheid is nooit zo gul getoond

als bij de dubbele sering:

ieder bloempje in de tros

heeft een eigen vaasje met de schijn

van halfhelder porselein,

vol met zoet genot van honing,

vol met vlinderwijn.

Zijn zo rein een engels zin,

maagden gedachten, kindjes droom,

en der martelaren tranenstroom,

als de bleke ster van de narcis!

Daarin kunnen heiligen

heel hun devotie spiegelen;

want, hoe rank ook opgeschoten,

heeft zij vroom het hoofd gebogen,

als om God te loven met haar bede,

alsof onschuld mis kon zijn,

alsof schuld daar moest beleden.

Waar kon inzicht in het brein

van een jongeling briljant

gloeien als de vurige brand

op de wang van deze klaproos rank?

En waar kon zo’n vurig plan

opvlammen in volwassen man

als in ’t gloeiende gewelf

opgespannen in de tulp zelf?

En waar zuchtte een gebed

zo onschuldig en zo net

als ’t vergeet-mij-nietje slank

dat bedeesd en nederig rankt

– als ’t besef van stille tranen –

om de mosserozenknop?

En waar is de bard die een ballade

zo goed zingt over stille delicate

bloemmysteries, als de kleine

knop, wanneer ze één, één enkele maal

’t rozenmondje openen zou?

Als de knop maar wilde spreken,

als een geest haar kon bezielen,

o wat zou ik hem dan smeken

(vuur kan schoonheid overreden)

ras aan mij te laten weten

hoe die bloemen zijn ontstaan!