Elisabeth Östnäs

Koortsmeisje

Uit het Zweeds vertaald door Tineke Jorissen-Wedzinga

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

Oorspronkelijke titel Feberflickan, verschenen bij Columbi Publishing

Published by agreement with Hedlund Agency

Oorspronkelijke tekst © Elisabeth Östnäs, 2012

Nederlandse vertaling © Tineke Jorissen-Wedzinga en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Claudia Hantschel Photography

ISBN 978 90 445 3202 9

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ik bloed. Er sijpelen bloedstolsels naar buiten. Ik probeer ze met lappen te stelpen, maar die zijn al gauw doorweekt. Het donkere bloed vloeit. Ik ben doorweekt; mijn dijen, mijn knieën, mijn voeten. Mijn handen zijn plakkerig zwart.

Ik sta in een plas bloed; net als wanneer Samuel met Kerst het varken slachtte en dat dan in de boom hing te gillen.

We moesten daar altijd erg om lachen.

De geur van het bloed vult mijn neusgaten en maakt me misselijk. Ik moet ervan braken en spuw dunne strengen geel gal in de emmer.

Het bloed blijft aan me plakken, ik kan er niet aan ontsnappen. De geur, het gevoel, de stank. De pijn in mijn buik, die ritmisch samentrekt. Ik heb hoofdpijn, al dagenlang. Een drukkend gevoel.

En dan, eindelijk, de zondvloed.

#

Het is september en het is heet. De zon brandt en ik heb hoofdpijn. Het weerlicht achter mijn voorhoofd. Het water voelt koel aan op mijn handen. Binnen ruikt het naar vlees, we eten de hele week al schapenvlees in witte saus. De pan heeft op het fornuis staan walmen, er dreef een vet, grijs vlies op het oppervlak, dat deed denken aan het schuim aan de kust bij Bjerred. Mijn vader en zij zijn er uiteindelijk ziek van geworden. Ik heb ze een hele nacht horen overgeven. ’s Morgens gooide mijn vader de emmer zoals gewoonlijk uit het raam leeg. Vervolgens mocht ík de binnenplaats schoonspoelen. Ik heb tegen ze gezegd dat ze het restant in de vleespan moesten weggooien, maar dat weigerde mijn vader. ‘Je gooit geen eten weg’, zei hij. Vervolgens aten ze nog een keer van dat vlees dat al een week oud was en voelden ze zich nog een nacht beroerd.

Ik weet dat het door het vlees kwam dat ze ziek zijn geworden, maar zij keek me met bange ogen aan en ik kon het niet laten naar haar te grijnzen. Als ze denkt dat ík het gevaar ben, als ze denkt dat ík degene ben voor wie ze bang moet zijn, dan heeft ze er niets van begrepen.

Ons huis is niet groot en het is er vrij benauwd. De gevel is wit met groengeschilderde zwaarden en dekstukken, en we hebben een tuin, al kunnen we wel een tuinman gebruiken nu Samuel te oud is geworden. Wij, mijn zus Stella en ik, kunnen het niet aan. Vader heeft zijn handen vol aan zijn boeken. En zij doet, zoals gewoonlijk, niets.

Ik heb geprobeerd een kruidentuin aan te leggen, maar er is een soort luis in gekomen en de plantjes zijn gedurende de zomer verwelkt. De rozemarijn heeft het overleefd. Die overleeft alles. De rozen zijn haar lievelingsbloemen. Ze houdt van de geur ervan, zegt ze. Hoe kan ze dat überhaupt ruiken? Haar hele lichaam zit vol oud vlees. Ze praat over de rozen als ‘de rozentuin’, terwijl het in feite maar twee of drie armzalige struikjes zijn met veel doorns en onvolgroeide bloemen. Ik moet altijd lachen als ze het over haar rozentuin heeft, maar dan perst ze haar lippen op elkaar zodat haar mond alleen nog een streepje is met witte lijnen eromheen. Vervolgens zegt ze het tegen mijn vader, die mij dan streng aankijkt. Ik krimp van binnen. Maar de volgende keer moet ik toch weer lachen.

De rozen zijn verwelkt, het zijn nu bleke blaadjes met bruine randjes, geurloos.

Mijn raam staat open, maar desondanks voelt de hitte telkens als een klap in je gezicht. Ik giet water over mijn handen, probeer het weg te spoelen. Ik heb een zeepje dat naar viooltjes ruikt, ik wrijf het tot het bijna verdwijnt. Het enige wat overblijft, is een dun, roodgestreept schilfertje. Toch worden mijn handen niet goed schoon, ik heb aarde en vuil onder mijn nagels en donkere vegen in mijn handpalmen en op mijn manchetten, helemaal tot aan mijn armen. Ik pak de lampetkan en spoel mijn handen nogmaals af. Het doet pijn, het water is ijskoud, ik heb het net gehaald. Ik doe mijn ogen dicht en probeer de verkoeling in mijn lichaam te voelen, maar dat is een inferno, onbarmhartig warm.

Ik kijk in mijn kamer om me heen. Dat is een wereld op zich. Mijn handen zijn nog nat en ik droog ze af aan mijn rok voordat ik over het blad van de schrijftafel strijk, die tegen de muur staat. Oude barsten en deuken. Een ervan heb ik zelf veroorzaakt als kind, en ik voel nog de draai om mijn oren die mijn moeder me gaf – mijn hele hoofd suisde ervan. Ik had met de achterkant van de vulpen in het tafelblad zitten hakken, de tafel was poreus en ik wilde er een kuiltje in maken.

Waarom weet ik niet meer. Waarom willen kinderen verwoestingen aanrichten? Waarom ligt het in hun natuur om dingen kapot te maken? Ik kan het niet zeggen. Ik weet alleen dat ik de tafel bobbelig wilde zien worden, ik wilde het hout zich voor me zien buigen. En toen die oorvijg, de pijn. Waarschijnlijk heb ik die avond geen eten gekregen. Het gebeurde vaak dat ik zonder eten naar bed moest. Ik was een gemeen kind. Ik had het verdiend.

De lampetkan staat op een lampettafel en er is water op de grijsgeschilderde houten vloer gedruppeld. Ik veeg het op met een doekje, dat ik vervolgens over de lampetkom te drogen hang. Het water is vuil. Ik gooi het uit het raam en zie dat het wordt opgezogen, de binnenplaats drinkt alsof het een dorstig dier is. Het heeft al heel lang niet geregend. Het stof raspt in je longen als je ademhaalt en de hitte prikt in je neus. De tuin is lelijk. Achter hebben we een gazon dat inmiddels geel is en aan de voorkant is een stuk grond verhard met grind, maar het grind is grotendeels vertrapt en er is eigenlijk alleen nog klei over. Ik heb al diverse keren tegen vader gezegd dat hij een jongen moet aannemen die in elk geval voor de tuin kan zorgen, maar hij gaat te voorzichtig met zijn geld om.

Daardoor ziet het geheel er desolaat uit. De verf van de gevel is aan het afbladderen en hangt in lange repen omlaag, waardoor het lijkt of het huis getroffen is door een huidziekte.

Ik weet nog toen we hiernaartoe verhuisden. De kamers leken zo groot en Stella en ik konden koppeltjeduikelen op de lege, glanzende vloeren. We vonden het grappig dat we op de benedenverdieping rond konden rennen: van de vestibule naar de salon, door naar de keuken en dan waren we weer terug bij de vestibule. We renden tot we buiten adem waren en zakten vervolgens buiten adem tegen het houtsnijwerk van de trapleuning: een leuning die honinggeel glansde en voorzien was van versieringen waar kindervingertjes precies in pasten.

Ik weet nog hoe mijn moeder tegen het huis lachte. Ze was ziek en werd moe van het trappen lopen, maar vader steunde haar en leek blij om haar vreugde.

Daarvóór woonden we in een appartement aan Gyllenkroks allé, maar daar kan ik me nu niet veel meer van herinneren. De kamers waren tochtig, maar er zat mooi behang op de muren. Vader weet moeders ziekte altijd aan dat appartement, dus verhuisden we naar een vrijstaand huis in een wijk waar de andere professoren woonden, en hoopten we dat ze zich beter zou gaan voelen.

Mijn moeder had een mooie naam. Ze heette Åsa, wat ‘godin’ betekent. En ook al weet ik vrijwel niets meer van de jaren in het appartement, toch kan ik me mijn moeder daar herinneren. Haar japonnen, haar lach en haar vrienden. Wij vielen in slaap bij het geroezemoes van praten en muziek, we werden midden in de nacht wakker door donkere schaduwen op de muren. Moeder was daar, altijd, slank en vrolijk en mooi. Ze was levendig, iedereen cirkelde om haar heen als kleine planeten rond een zon.

Haar noem ik niet bij name. Ik kan best eromheen praten zonder haar ook maar iets te noemen, maar het is niet heel eenvoudig. Ik kan haar bijvoorbeeld niet roepen en ik kan haar niet aanspreken als ze met haar rug naar me toe staat. Dus heb ik er een gewoonte van gemaakt luidruchtig te lopen. Door dat te doen, breek ik met mijn opvoeding – moeder heeft ons geleerd stil en gracieus te bewegen. Nu stamp ik als een kerel rond om mijn aanwezigheid kenbaar te maken. Ze schrikt vaak op en slaat haar hand voor de borst, hijgend. Dat is komisch, vind ik. Ben ik degene die haar aan het schrikken maakt? Maar gehoord worden is ook een manier om gezien te worden, en dan ziet ze me.

Alleen als vader thuis is, beweeg ik me zachtjes. Hij houdt niet van geluid. Als hij in zijn bibliotheek zit, denkt hij grote, belangrijke gedachten en die kunnen krom worden als er te veel lawaai in huis is. Dat zei hij in elk geval toen wij klein waren. Dus we waren stil als we de trap op en af renden, als we tikkertje speelden tussen de kamers op de benedenverdieping en als we verstoppertje deden tussen alle rommel op zolder, stil, terwijl het hart ons in de keel klopte, want wie weet wat zich daarboven schuilhield? Alle meubels waren overdekt met lakens en zagen eruit als voorovergebogen kolossen, als olifanten waarvan we een plaatje hadden gezien in vaders boek over wilde dieren. Je dacht altijd dat er zich iets in je ooghoek bewoog, maar als je dan keek was alles stil. Mijn grootste angst als kind was om plotseling een groot voetspoor te ontdekken in het stof.

Ik droog de vensterbank af, ik had water gemorst uit de lampetkan. Er ligt een dikke, grijze laag stof en daaronder zit de afgebladderde verf. Ik veeg mijn vingers weer af aan mijn rok. Toen ik groot werd, leerde ik dat je vrij gemakkelijk kunt omgaan met de angsten uit je jeugd. Wat écht onaangenaam is, is dat je nooit kunt ontsnappen aan wat er is gebeurd.

Mijn kamer is helemaal van mezelf. Toen ze de andere kamers voor me op slot deden, heb ik de meubels van moeder van zolder gehaald. De schrijftafel en de stoelen. Ze waren Frans gepolijst en ik moest Samuel vragen me te helpen. Hij was onze tuinman toen ik klein was, maar nu is hij te oud om te werken en woont hij in een van de armenhuisjes bij Själabodarna. Hij loopt helemaal krom en ruikt naar snus, maar hij weet veel van meubels. Toen we de meubels van zolder haalden, hebben we ze eerst glad en glanzend gemaakt met schellak, daarna bewerkt met schuurpapier en puimsteen en vervolgens met politoer en alcohol. Ze begonnen net zo te glanzen als in mijn herinnering. Moeders schrijftafel met opbouw had een honingachtige glans. Ik wilde moeders spiegel ook hebben, die hoge met de versiering aan de bovenkant: twee knielende vrouwenfiguren in donker reliëf tegen een lichtere achtergrond. Ze hebben een driepoot tussen zich in en er slingeren bloemenranken omheen. Het spiegelglas is gebarsten, een diepe barst die als een waterstroompje zijn weg zoekt door een uitgedroogde rivierbedding. Daar kon ik niets aan doen. Samuel stelde voor het glas te vervangen, maar dat wilde ik niet. In dat glas had mijn moeder zich gespiegeld. Het droeg herinneringen aan haar. Als ik mijn eigen gezicht zag, kon ik achter mijn alledaagse trekken haar mooie gelaatstrekken onderscheiden. Ze was als een schaduw achter mij. Ze is daar nog steeds.

In mijn kamer zijn we alleen. Ze hebben alle deuren in huis op slot gedaan en gezegd dat ik niet meer in de kamers mag komen. Maar Samuel heeft me geholpen en ik heb een extra sleutelbos. Ik kan nog steeds overal in komen, maar hier komt niemand, alleen wij, moeder en ik.

Mijn kamer is onaangeroerd. In de rest van het huis zijn vader en zij. Zij zijn nu overal.

Birgit, onze dienstbode, heeft haar vrije dag. Ik weet niet wat er gebeurt als zij terugkomt.

#

Het is nu september, destijds was het februari. Toen moeder ziek werd. Ze kwam op een dag terug van een controle, dik en zwaar van mijn broer die in haar buik zat. Ze ging in de slaapkamer in bed liggen en is er niet meer uit gekomen. Ze voelde zich al een tijdlang niet goed, maar niet zo ziek dat je de aanwezigheid van de dood voelde en de schaduw zag op haar schouder. Die dag, toen moeder thuiskwam en in bed ging liggen, werden de schaduwen in huis donker. De gordijnen werden dichtgetrokken, moeder kon niet meer tegen licht. En Stella en ik werden streng toegesproken dat we zachtjes moesten praten, anders konden we moeder hoofdpijn bezorgen. Ik weet nog hoe de naakte takken van de kastanje buiten lijnen op vaders gezicht tekenden toen hij ons toesnauwde stil te zijn: hij kon niet tegen onze bewegingen. We waren net muisjes, zei hij, die rondrenden, wegstoven en alles kapotknaagden. We zaten aan tafel aan het avondeten.

‘Maar we zeggen toch niets!’ Stella durfde vader altijd tegen te spreken.

‘Dat is het ook niet.’ Vaders stem trilde van kwaadheid. ‘Het is hoe jullie zíjn. Jullie zijn er gewoon. Jullie zijn zo veeleisend. Jullie worden nog eens je moeders dood.’

Zelfs Stella zweeg en legde haar lepel neer. De soep welde op in mijn mond en ik moest slikken om niet over te gaan geven. Ik probeerde niet te denken, alleen maar te slikken. Het was ossenstaartsoep, donker, zout en plakkerig. Ik probeerde doorschijnend te worden om vaders blikken niet te hoeven zien. Me niet aan Stella’s kant te hoeven scharen. Zij was de stralende, de sterke. Ik was de stille die rondsloop. Nu loop ik met zware stappen. Niemand die er nog iets van kan zeggen.

Mijn broer diende zich aan, klein en schreeuwend als alle baby’s, en met hem verdween zij.

Ik loop de trap af. Mijn stappen weergalmen. Ik ben alleen thuis. Ik ga naar de salon, waar ze altijd eten. Stella en ik eten meestal in de keuken. De tafel is niet afgeruimd, dat is mijn taak. Zij doet bijna niets. Stella is niet thuis en Birgit is vrij. Plakkerige borden van de lunch. Birgit had sla op brood geserveerd met makreel en ei. Uitgelopen dooiers en vis die in de warmte zuur is geworden. Twee borden. Ik heb niet ontbeten, heb in de keuken alleen een paar koekjes gepakt.

Vader en zij doen altijd een dutje na het middageten. Dag in dag uit trekken ze zich terug in hun kamer en ben ik als enige wakker. Birgit maakt meestal ook van de gelegenheid gebruik om een uiltje te knappen. Stella gaat naar haar kamer. Ik geloof niet dat ze slaapt, maar zij is altijd stil en haar aanwezigheid is rustgevend, zij is niet zoals de anderen.

Die uren dat iedereen slaapt zijn van mij. Niemand weet waar ik uithang. De rest van de dag ben ik verstrikt in vragen en blikken, maar die uren midden op de dag kan ik alles doen wat ik maar wil. En dan beweeg ik me weer lichtvoetig. Stil. Ik ga vaak naar hun kamer, alleen om ze te zien rusten. Vader ligt altijd met zijn mond halfopen. Hij snurkt luid en ligt boven op de sprei, hij heeft niet eens zijn schoenen uitgetrokken. Het bovenste knoopje van zijn overhemd is open en zijn kraag ligt naast hem op het nachtkastje, maar zijn jasje heeft hij nog aan en de vouwen in zijn pantalon vormen een rechte lijn, ze volgen de bedzijkanten, en vader ligt recht. Zijn mond is vochtig en je ziet een stukje van zijn grijswitte tong. Boven zijn mond hangt zijn snor, enkele haartjes bewegen zich op de maat van zijn ademhaling. Zijn kapsel zit keurig. Hij heeft een dikke pony en daar is hij trots op.

Daarnaast ligt zij. Dik als een donzen dekbed en luidruchtig als een varken. Ze lijkt eigenlijk wel op dat aangespoelde varken dat we zagen op het strand in Bjerred, toen we daar met het gezin aan het wandelen waren.

Het was zomer en warm. Stella en ik speelden tikkertje en renden ver weg, moeder en vader liepen langzaam onder moeders parasol, de zon was wit en heet en de zee schitterde in onze ogen. We renden zo ver dat we de gesprekken van moeder en vader niet meer hoorden, het enige wat er nog was, waren onze schelle stemmen en bewegingen. We renden, we pasten goed op de golven en op elkaar. Toen lag het daar. Zwart en opgezwollen. Zijn snuit was helemaal in zijn gezicht verdwenen omdat het vlees tot barstens toe was uitgerekt. Zijn ogen waren helemaal weggezakt in het zwart. Ik kan me de geur nog herinneren. Zuur en zoet tegelijk. Die kwam in vlagen met het zeebriesje aanwaaien. Het varken was bedekt met wier dat om zijn lichaam heen geplakt zat. Het was zanderig en zijn korte pootjes stonden recht naar voren omdat het lichaam tonnetjerond was geworden. Stella begon te gillen en rende weg. Ik bleef staan. Het varken fascineerde me. Ik pakte een rietstengel en prikte erin. Er gebeurde niets, behalve dat de stengel doorboog. Ik deed een stap naar voren, boog voorover, probeerde het gezicht van het dode dier te zien. Ik bedacht dat er daar iets te zien zou moeten zijn. Angst, of een antwoord. Het gezicht van het varken was zo opgezwollen dat zijn bek openstond en je er rechtstreeks in keek. Ik dacht dat hij misschien tegen me fluisterde als ik maar dicht genoeg bij kwam. Dat deed ik. En ik meende dat ik de stem van het varken hoorde. Die klonk als de zee, hetzelfde ritme, dezelfde maat. Net als de zee, en als de stemmen die nu naar me roepen, zij het zonder iets te zeggen.

Ik legde mijn hand op het lichaam en voelde hoe koud de dood was. Het lichaam was hard en toen ik drukte was het niet veerkrachtig. Niet dat zachte gevoel van levend vlees dat ademt. Toen rende ik weg. Mijn handen roken daarna naar dood en hoewel ik ze met zeewier en zout water schrobde, bleef de zoetheid hangen.

Ze ligt als dat varken naast mijn vader gedurende die trage uren als anderen rusten en ik me licht voortbeweeg. Haar taille is hard ingesnoerd door haar korset en ze heeft hoogrode wangen. Haar ademhaling is snel en oppervlakkig. Haar lange, zwarte wimpers, misschien het mooiste aan haar, fladderen altijd heen en weer en ik dacht in het begin dat ze bezig was wakker te worden, maar zo slaapt ze gewoon. Oppervlakkig en wispelturig.

Ik beweeg me licht. Ze doen vandaag geen middagdutje. Ik ben alleen.

#

De salon is leeg. Ik zet de dubbele deuren wijd open als ik heb afgeruimd. Ik schuif de gordijnen voor de ramen weg; eerst de zware fluwelen overgordijnen die de hele salon in een roodachtig schijnsel onderdompelen als de zon erdoorheen schijnt, daarna de vitrage van dunnere voile. Ik doe ze allemaal open. De salon heeft vier hoge ramen naar de achtertuin. Het licht stroomt over het parket nu de beide gordijnstoffen niet meer in de weg zitten. De ramen hebben gewelfde kozijnen en bovenin zitten kleine glas-in-loodramen met verschillende kleuren. Moeder stond op de duurdere glas-in-loodramen toen we hier gingen wonen, het oude glas was gebarsten en moest toch worden vervangen. Vader moest lachen en liet haar haar zin doordrijven. Wij kinderen vonden het heerlijk om de zon door het glas te zien schijnen en omlaag te zien vallen als het toffeedeeg waarmee de banketbakker altijd op hete tangen jongleerde, glanzend en in schitterende kleuren. Wij hadden onze lievelingskleuren: Stella hield van smaragdgroen, onze broer van kobaltblauw en ik vond rood het mooist. ‘Robijnrood’, zei moeder. Zij was degene die onze kleuren een naam gaf. Maar ik hield niet van het woord ‘robijn’. Het klonk hard en kil. Bij rood dacht ik aan warm, kloppend warm, zoals bloed.

De onderkant van de ramen bestaat uit gewoon glas en de ruiten daar zijn groter. Ze laten het licht van de tuin binnen en kunnen open. Dat doe ik. De ramen klemmen. Ze zijn al jaren niet open geweest en ik moet kracht zetten. Ik zet me schrap, mijn voeten op de rand van het zware tapijt dat op de vloer ligt. De ramen gaan knarsend open en spinnenwebben en een bundel takjes vallen op de grond. Ik kijk ernaar en schop ertegen met de punt van mijn schoen. Het zijn de restanten van een vogelnest. Waarschijnlijk hebben ze dat gebouwd op het uitstekende bovenstuk van het raam. De vogels zijn jarenlang met rust gelaten: vanaf het moment dat zij kwam en de ramen dichtdeed en de gordijnen ophing. De takjes zijn deels vergaan, en veren en dons dansen in het briesje dat binnenkomt. De vogels hebben het nest met hun eigen verendek bekleed om hun jongen te beschermen.

Wanneer het licht binnenkomt, zie ik hoe sleets alles is. De dag onthult wat de gordijnen en het donker verhulden. De zon valt opnieuw door de kleine, gekleurde ramen bovenin, groen, blauw en rood. Het parket onder het kleed is bleek, het kleed vertoont dunne slijtplekken en de muren zijn gestreept. Het schilderij met de roeiboot heeft een zware, goudkleurige lijst die gebarsten is, het schilderdoek vertoont duizenden minuscule barstjes en de bronzen blakers zijn mat. De eetkamertafel, die met haar gestoffeerde stoelen eromheen midden in de kamer staat, heeft krassen die ik nooit eerder heb gezien. Langs de muren staan een paar boekenkasten. De boeken erin zijn van vader. De boeken waarvoor geen plaats is, staan in de bibliotheek. De boeken die niet zo belangrijk zijn. In de ene hoek staat een pronkkastje met daarin haar spullen. Ze heeft een groep porseleinen beeldjes: een klein schouwspel met twee vrouwen in mooie japonnen die voor een pilaar zitten. Voor hen knielt een man met een kort staartje in de nek en een halflange broek, zijn schoenen hebben hoge hakken en gespen.

De lucht in de salon is stoffig. De zon schijnt door het stof heen en de hitte buiten wordt in de kamer langzaam merkbaar. Mijn hoofd klopt. Ik doe de deur van het pronkkastje hard dicht en bekommer me er verder niet om de haak erop te doen.

Ik laat de deuren naar de salon openstaan. De gang daarbuiten wordt lichter en het verval is ook hier merkbaar. Ik loop naar de vestibule. Dat is de minst aftandse ruimte in huis. Zij houdt de vestibule netjes, omwille van de bezoekers. Er staat altijd een vaas met verse bloemen op een tafeltje. Er staat ook een mooie blauwe glazen schaal waar geen stof op zit. En dan heb je het doosje met visitekaartjes van onze bezoekers – ze zorgt ervoor dat het kaartje van de vrouw van professor Q altijd bovenop ligt, hoewel het al twee jaar geleden is dat ze ons voor het laatst heeft bezocht. Verder dan de vestibule komen de gasten in de regel niet. Ze ontvangt ze daar, dan staan ze op fluisterende toon te praten en vervolgens gaat ze samen met hen weg.

De muren van de vestibule zijn onlangs wit geschilderd en de bloemen in de vaas zijn dagvers. Birgit moet ze vanochtend hebben gekocht, voordat ze naar huis ging. Ik verpulver ze onder mijn hakken en de lucht van stervende bloemen maakt me aan het niezen.

De keuken is het domein van Birgit. Ik verwacht haar niet voor de avond terug, en dat duurt nog uren. Ik weet nog hoe blij ze was met het ijzeren fornuis toen ze bij ons in dienst kwam. Bij haar thuis hadden ze een gewoon houtfornuis en ze vond onze keuken het toppunt van verfijning, met haar linoleumvloeren en haar muren met halfronde profielen. Nu is ze niet zo blij meer. Nu wil ze ingebouwde kasten met deuren en het liefst ook een ijskast. Maar daar heeft vader zich tegen verzet. Hij vindt dat alles bij het oude moet blijven. Hij is tenslotte astronoom. Daar heb ik haar vaak om horen lachen, altijd als ze vertelt over zijn tekortkomingen. En haar vriendinnen lachen ook, half toegeeflijk, half schamper. Die hebben zelf echtgenoten die hun kasten en gasfornuizen geven, en wat ze nog meer wensen. Ik heb geluisterd zonder een mening te hebben. Voor mij is de oude provisiekast toereikend en is het linoleum koud aan je voeten, maar ik kies niemands kant. Zelfs niet die van vader.

De keukenvloer is plakkerig. Mijn zolen maken een zuigend geluid als ik over de vloer loop. De aanrechten langs de muren zijn afgenomen. Je kunt veel over Birgit zeggen, maar niet dat ze niet ordelijk is. Hoewel ze ook ziek was, heeft ze haar taken uitgevoerd. Je kunt nu niet verlangen dat alles smetteloos is. Ik stel geen onmogelijke eisen. Het fornuis glimt niet helemaal zoals anders, er hangt een spinnenweb aan de plank boven het fornuis, dat beweegt in de trek van de ventilatieopening van de provisiekast en er zitten ingedroogde resten van de schapenvleesschotel op het fornuis: de pan heeft wat te lang opgestaan en de provisiekast was te warm – geen wonder dat ze ziek zijn geworden. Als ik de provisiekast opendoe, komt me een zure walm tegemoet. Daar staat de ijzeren pan nog steeds te gisten.

Birgit heeft haar vrije dag. Gewoonlijk komt ze voor het avondeten terug, maar ze stuurde een kattebelletje waarin ze schreef dat ze laat zou zijn. Ik was degene die het briefje aanpakte. Ik heb de jongen niets gegeven voor de moeite, waarop hij een kluit modder tegen de deur gooide, die ík er vervolgens weer af mocht boenen. Ik zat geknield op de trap en voelde me dwaas, alsof die kluit modder mijn schaamte was, maar dat was niet zo. Toch haastte ik me zo veel mogelijk. Ik hoorde de jongen grinniken achter de liguster bij het hek. Ik hoopte dat hij stiekem van de bessen zou snoepen, want die zijn giftig. Dat was leuk geweest om te zien.

Als ik het deksel optil, zie ik dat de vleesschotel eilandjes van schimmel heeft gekregen op het gestolde oppervlak, en ik moet denken aan vaders ogen, nietsziend en blind. De stukken schapenvlees die er nog in zitten, zijn draderig en grijs, en de wortelen hebben hun kleur verloren en zijn net zo bleek als de uien. Ik til de pan op, laat hem bijna vallen, maar hervind mijn grip. Met mijn ene heup duw ik de deur naar de tuin open. Helemaal achterin liggen de hopen bladeren die Birgit en Samuel met vereende krachten hebben verzameld. Samuel doet af en toe nog een klusje voor ons en voor het geld dat vader hem daarvoor betaalt, koopt hij snus en brandewijn. Nu is het een warme nazomer, maar de blaadjes worden al geel en vallen reeds van de bomen. Ze ritselen onder mijn voeten. De ligusterhaag omzoomt onze tuin en hier, helemaal achterin, is een stuk waar de takken wijdmaziger en lager zijn. Samuel heeft jarenlang door knippen, vlechten en het planten van nieuwe uitlopers geprobeerd de heg te dichten, maar dat is nooit gelukt en hij heeft nooit begrepen waarom hij daar niet in slaagde. Alle andere dingen in onze tuin deden het immers goed. Toen moeder leefde waren de rozen donkerrood en fluwelig, de doolhof van mirte diepgroen, de bloemperken bloeiden in allerlei kleuren en de vruchten van de kastanje waren in het najaar goudbruin en glanzend. De ligusterheg was dicht, behalve daar waar onze tuin grenst aan die van de familie R. Samuel heeft nooit vermoed dat Stella en ik en Konrad en zijn zus er juist hier doorheen kropen. We persten ons ertussendoor, we liepen schrammen op van de takken, maar door een heg kruipen is altijd veel spannender dan door een hek naar buiten lopen en door een ander hek weer naar binnen.

Nu is onze tuin verbleekt als een oude foto. De zon heeft de laatste restjes leven weggebrand. En de liguster, die eigenlijk het hele jaar door groen zou moeten zijn, is zijn bladeren aan het verliezen en lijkt op een antimakassar van vergeeld kant.

Ik gooi de restanten van de schapenvleesschotel op de ene stapel bladeren en bedek deze ook weer met bladeren. Ik kijk naar het huis van de buren. Hun gevel is pas geschilderd. De ramen staan open om de zwakke briesjes op te vangen die van Sölvegatan komen – een avenue die breed is aangelegd en waar meestal een windje vandaan komt. De gordijnen van de buren zijn donkerrood, net als de onze, maar ze zijn nieuw. Ik kan de gloed zien, zelfs van deze afstand. Als je dichtbij komt, raak je gefascineerd door de dikte van de stof: onze gordijnen laten geen licht door, maar die zijn van het goedkope soort. Tweede keus, ze koopt ze voordelig bij Weland.

Mevrouw R. heeft alles altijd als eerste. Mijnheer R. is een middelmatige professor in de geneeskunde, maar door haar verliest die middelmatigheid zijn betekenis volledig. Zijn kleine, grijze gedaante gaat schuil achter haar rijzige gestalte. Ze is altijd gekleed volgens de laatste mode en ik weet dat zij groen ziet van afgunst. Soms leent mevrouw R. haar een nummer van het damesweekblad Idun, maar dat maakt niet uit, want wat ze ook draagt, het ziet eruit als het model van vorig jaar, ook al komt het net van de naaister. Vrolijke kleuren verliezen hun glans tegen haar gezicht en zachte stoffen blijven aan je vingers haken – dat idee heb je in elk geval – mocht je er met je hand overheen willen strijken.

Vader en de heer R. kwamen nooit bij elkaar over de vloer, maar Stella en ik speelden met de buurkinderen tot we te oud waren om te spelen. Nu bekijk ik ze van buitenaf. Beide kinderen R. zijn getrouwd en hebben het ouderlijk huis verlaten, maar ze wonen niet ver weg. Ze komen hun ouders vaak opzoeken. Ze zijn dan in het gezelschap van kinderen en wederhelften, het huis bruist van leven. Soms sta ik ’s avonds in de tuin door het raam van de salon naar ze te gluren. Ik zorg er wel voor dat ik niet gezien word. Als ik met Konrad was getrouwd, was ik degene die daarbinnen op de chaise longue had gezeten met mijn kinderen om me heen. Misschien had ik wat geforceerd gelachen om de grapjes van mijn schoonvader, wellicht had ik hoofdpijn gekregen van het nieuwe parfum uit Parijs van mijn schoonmoeder, maar ik was vermoedelijk gelukkig geweest dat ik een echtgenoot had die naar me keek zoals Konrad naar zijn vrouw kijkt. Ik zie soms dat hij haar een verholen aai over haar wang geeft.

Vandaag zijn de ramen open, maar er lijkt niemand thuis te zijn. Waarschijnlijk maken ze een uitstapje. Misschien hebben mijnheer en mevrouw R. bezoek van hun kinderen en kleinkinderen, en zijn ze allemaal naar zee vertrokken om de laatste verkoeling van de zomer te voelen. Ik keer het huis de rug toe en ga weer naar binnen. Ik vraag me af wat ze zullen zeggen. Wat Konrad zal denken. Zal hij zich die avond van bijna tien jaar geleden nog herinneren, toen we samen in de botanische tuin hebben gewandeld? Zal hij zich die avond herinneren met een huivering?

De provisiekast ruikt nog steeds muf. De aardappels zijn aan het uitlopen en het kastpapier is vochtig en gekreukt. Ik scheur het eruit. De groente belandt in de vuilnisemmer en die raakt snel vol van alles wat verrot is. Helemaal onder in de provisiekast, waar het altijd wat tocht, ligt vlees. Een pakket verpakt in bruin papier met een stuk touw eromheen. Ik pak het op en snuffel eraan. Het ruikt bedorven. Ik leg het terug waar het lag.

Ik vul de koffiekan met vers water en maal wat bonen in de kleine handmolen. De geur van koffie doet mijn hoofdpijn verminderen en ik sluit even mijn ogen, probeer de stilte te horen achter het doordringende gegil. Vervolgens por ik in het fornuis tot het vuur pakt, duw er een nieuw houtblok in en ga aan de keukentafel zitten. Het is te heet om te stoken, te heet om een kop koffie te drinken. Maar ik heb de smaak van iets anders nodig. De koekjes die ik als ontbijt heb gegeten, en de gillen die ik nooit heb geslaakt, doen pijn in mijn keel.

Ik zit aan de keukentafel met mijn voeten op de dwarslat. Ik heb mijn kopje gevuld, maar de koffie is troebel. Je moet het tussen je tanden zeven en toch smaakt het naar zand. Er wordt geklopt. Ik schrik op en de koffie morst over de rand.

Het geklop is dwingend. Ik vraag me af of het nu zover is. Maar ik ben nog niet klaar! Ik kijk om me heen. De keuken is nog hetzelfde, helemaal hetzelfde. Snel trek ik het tafelkleed weg. Daaronder is het pokdalige houten oppervlak met de zwarte aderen zichtbaar, met hier en daar sporen van messen. In het midden een zwarte, verkoolde vlek van het strijkijzer dat Birgit een keer was vergeten. Dan spoed ik me naar het geklop dat halsstarrig aanhoudt, alsof ze weten dat ik thuis ben.

Mijn passen in de gang zijn kort en zenuwachtig. Ik had niet gedacht dat ik nerveus zou worden. De muren absorberen het licht en in het raam van de deur zie ik een silhouet. Slechts één. Ik had gedacht dat ze met meer zouden komen.

Ik blijf staan en strijk mijn haar glad. De haarolie plakt aan mijn vingers. Ik ga rechterop staan. Kijk naar mezelf. Ik word weerspiegeld in de donkere gestalte buiten. Ik zie een bleek ovaal en een paar ogen. Donker haar dat plat ligt. En dan mijn lichaam, dat mager is geworden. Mijn jurk is van donkerblauw bengaline, een zomerstof. Er is geen enkele vlek te zien. Ik zie er netjes uit, zo op het eerste gezicht. Mijn ogen zijn licht, ze worden elk jaar lichter. Ze zien er rustig uit als ik mijn eigen blik ontmoet. En achter die blik zie ik die van mijn moeder.

Ik schraap mijn keel. Wil onbelemmerd kunnen praten. Dan doe ik nog een stap en leg mijn hand op de deurknop. Die is rond en versierd. Van metaal. ’s Winters snijdt de kou in je vingers als je buiten staat en naar binnen wilt. Toen ik klein was, heb ik er een keer aan gelikt, overgehaald door Stella. Mijn tong bleef vastzitten, maar voordat ik me los kon rukken, deed zij de deur van binnenuit open en trof die me in mijn gezicht. Ik viel achterover, met een bloedende tong en een bloedende wenkbrauw. De sneeuw kleurde mooi roze. Het bloed smolt gaatjes. Maar zo was ze. Als je op één plek bloedde, prikte ze je op een andere. Ze zag niets, ging gewoon door. Ze verontschuldigde zich ook niet, hoewel mijn tong eruitzag als de varkenstong die ze broeien met Kerst: toen mijn tong genas, werd hij grauw en leek hij wel dood. In mijn wenkbrauw ontstond een litteken. Maar ik weet nog dat Stella stond te lachen.

Het is Konrad die voor de deur staat. Ik leg mijn hand tegen mijn borst, doe een stap naar achteren. Wil hem vragen binnen te komen. Maar ik krijg geen kans om wat te zeggen. Hij heeft iets in zijn hand wat hij me toesteekt. Ik kijk over zijn schouder. Zijn vrouw staat buiten bij het hek te wachten. Ik kijk hem in de ogen. Hij kijkt me nadrukkelijk en met gefronste wenkbrauwen aan.

Hij doet een stap naar voren. Het ding in zijn hand wappert sommerend en ik pak het aan. Dat is de bedoeling.

‘Dit lag in het perk onder ons raam. Volgens mij is deze handschoen van jou.’

Een handschoen. Ja. Dat is een handschoen. Of hij van mij is? Ja. Ik breng hem naar mijn neus en ruik eraan. Ja, hij is van mij. Mijn geur vermengt zich met die van hem. Ik knik, pak de handschoen aan en bal hem samen. Konrads stem trilt.

‘Hij lag tussen de bloemen.’ Zijn stem klinkt gesmoord en ik zie dat zijn ogen nog net zo mooi zijn als vroeger. Stralend blauw. Ik herinner me ze van onze wandeling in de botanische tuin. Ik glimlach voorzichtig en voel mijn wangen verstrakken. Ik ben het niet gewend. Hij lacht niet terug, maar doet een stap naar achteren.

‘In het perk’, zegt hij nogmaals. Ik knik. Loop achter hem aan. Hij staat op de trap buiten. Die is van steen, drie hoge treden tot aan het grind. Hij keert me de rug toe om naar het hek te lopen en ik doe een stap naar voren, in de richting van zijn brede rug, maar hij is te ver weg. En daar staat zijn vrouw. Ze heft haar gezicht naar me op en ik zie dat ze knap is, met ronde wangen en krullend haar. Ze kijkt me aan met een uitdrukking die ik niet kan duiden. Ze glimlacht en schudt haar hoofd. Haar man pakt haar bij de arm. Dat is hij immers. Haar man. Dan brengt hij zijn hand naar de rand van zijn hoed. Dat is het minste gebaar van beleefdheid dat ik ooit heb gezien. Het minste wat hij zich kan veroorloven zonder regelrecht onbeleefd te zijn. Zijn vrouw knikt me toe. Weet ze wat er die avond tussen ons is gebeurd? Ik glimlach naar haar. Nee. Hij heeft het niet verteld. Alleen hij en ik weten het, en we denken er elke keer aan als we elkaar zien. Ze lopen weg zonder naar mij te kijken en ik zie ze verdwijnen achter de liguster. Ik sta daar nog met de handschoen in mijn hand. Het is een handschoen met halve vingers van zwarte kant en hij is gescheurd. Ik gooi hem ook in de vuilnisemmer. Hij lag in het bloemperk voor hun raam. Ik ben slordig geweest.

Het huis is weer leeg: er is niemand aanwezig. Hij is weggegaan en weggebleven.