Nell Westerlaken

Het paviljoen van meneer Mofid

Reportages uit de Palestijnse gebieden

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Nell Westerlaken, 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Laura Junka

Foto’s binnenwerk © Nell Westerlaken

Kaarten © Erik d’Ailly

isbn 978 90 445 3208 1

nur 600

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Jeruzalem – Een bekken vol schorpioenen

De gelovigen zijn de eersten die de stad tot leven brengen. Als de zon opkomt, weerkaatst het geluid van hun voetstappen tussen de muren van de Oude Stad. Een lange schaduw, een schim schiet een zijstraat in, dan weer even stilte. Niet veel later klepperen sandalen in de richting van de Kerk van het Heilige Graf, priesters met stugge zwarte baarden op weg naar hun gebedsdienst. Een paar straten verder begeven Joodse mannen zich met zwaaiende pas in de richting van de Klaagmuur en de omliggende synagoges. Hun tegenliggers zijn moslims – iedereen is op weg naar zijn eigen ochtendrituelen of komt er juist vandaan.

Ze dragen eendere kleding als hun voorgangers uit de negentiende eeuw: pijen van grof geweven katoen met een koord eromheen, zwarte mutsen van vossenbont die ooit zijn uitgevonden voor Oost-Europese winters, djellaba’s. En iedereen lijkt haast te hebben, iedereen bezet letterlijk en vastberaden zijn plaats en negeert de ander; in de ‘stad van de vrede’, heilig verklaard in drie monotheïstische godsdiensten, wordt elke steen, elke centimeter, zwaar bevochten. Een moslim bewaart de sleutels van de Kerk van het Heilige Graf omdat katholieke en orthodoxe broeders elkaar anders letterlijk in de haren vliegen. Arabieren en Joden zijn verwikkeld in een felle strijd om het onroerend goed in de Oude Stad en de plaatsen die ze beiden als heilig beschouwen.

Alleen de souvenirverkopers doen niet mee. Hun handel omvat zowel kruizen en zevenarmige kandelaars als islamitische gebedssnoeren. Maar zij zijn nog niet wakker.

Het is een mooi uur, dat vroege ochtenduur, de stad lijkt nog ontspannen. Kerktorens, koepels en halve manen tekenen zich scherp af tegen de blauwe lucht, eeuwen van versteende geschiedenis omringd door honingkleurige stadsmuren. De gouden Rotskoepel fonkelt in het eerste zonlicht, oogverblindend mooi. Het is een bedrieglijke rust; achter al die muren is al uren leven. De eerste gebeden van de dag zijn allang gepreveld – de klok rond zijn gebeden gepreveld – met een obsessieve verbetenheid die nergens sterker is dan hier. De Almachtige hoort ze aan in een diversiteit van talen – in de Oude Stad heet hij Allah, Jahweh of God naar gelang de wijk en de bijbehorende religie. De vierkante kilometer tussen de muren die de Ottomaanse sultan Suleiman de Grote een half millennium geleden liet bouwen, is verdeeld door onzichtbare scheidslijnen die pas vagelijk contouren krijgen als je de gelovigen volgt naar hun heilige plaatsen.

Zonder het me bewust te zijn, had ik al vaak zo’n grens overschreden wanneer ik op weg was naar de ommuurde stad. De asfaltweg die ik moet oversteken om de Oude Stad te bereiken was tot 1967 de scheidslijn tussen Oost- en West-Jeruzalem, tussen het Arabische en het Israëlische deel, het islamitische en het joodse. Tijdens de Zesdaagse Oorlog in dat jaar bezette Israël het Arabische, oostelijke deel van Jeruzalem om het later in z’n geheel in te lijven. Jeruzalem werd verklaard tot Israëls ‘enige en ondeelbare hoofdstad’, tot woede van de Palestijnen die in Oost-Jeruzalem de hoofdstad zagen van een toekomstige Palestijnse staat.

Het stadscentrum mag dan geen prikkeldraadversperringen en barricades meer kennen zoals vroeger, de strook asfalt heeft dezelfde uitwerking als de demarcatielijn van voor de Zesdaagse Oorlog. Hij is opgeslagen in het geheugen van de bewoners. Daarachter begint het territorium van de ander, en die ander is meestal, latent of niet, een vijand. Veel stadsbewoners wagen zich liever niet zonder noodzaak aan de andere zijde, al ligt die niet verder weg dan de overkant van het zebrapad.

Ik ben op weg naar de Tempelberg, de Haram al-Sharif of kortweg Haram, zoals de Arabieren hem noemen, het Nobele Heiligdom – het epicentrum van de politiek-religieuze conflicten. Nergens is de strijd om de heilige vierkante meters zo fel als op die plek. Mijn route voert dwars door de Arabische wijk, waar de eerste winkeliers hun luiken openen in de schemerige, overkoepelde straatjes van de soek. Tafels met speelgoed, elektronica, kruiden en gebak worden naar buiten geschoven, terwijl textielhandelaren hun goed met lange stokken opsteken om aan de puien te hangen. Kleding, eten, cosmetica, alles is er, zij het in een schijnbaar willekeurige opstelling, als in een wanordelijk warenhuis. Het speelgoedwinkeltje heeft een slager als buurman, ernaast zit een kledingzaak.

Dan verschijnt de Palestijnse schooljeugd op straat om al die commerciële drukte even te doorbreken met flarden kindergejoel. Uniformpjes, rugzakjes, strak gekamde haren. Van een afstandje kijken de kinderen toe hoe een winkelier een waterval van kleurig snoepgoed uitstort op het schap voor zijn deur. Jammer, er valt niets op de grond vandaag.

Gaandeweg tijdens mijn wandeling verschijnen Hebreeuwse opschriften tussen de Arabische, de kaffiya’s – de geblokte Arabische hoofddoeken – maken plaats voor keppeltjes en zwarte hoeden. Een oude Joodse man met de bijbelse baard van een Rembrandtschilderij, loopt naast zijn fiets naar beneden in een hellend straatje. Een paar Arabieren slurpen hun ochtendkoffie uit kleine glaasjes en kijken zwijgend naar de passant. De fiets wil harder dan de man, die zijn evenwicht lijkt te verliezen, het voertuig kantelt bijna, maar niemand die een hand uitsteekt. De ander bestaat hier eenvoudig niet. Iedereen moet maar hulp zoeken bij zijn eigen soort, het negeren van de ander is hier verheven tot een ware kunst.

Op strategische plaatsen hebben zich nu militairen en politiemannen opgesteld met automatische wapens en kogelvrije vesten – laat de toeristen maar komen.

Ik arriveer bij de gewelfde galerij met het detectiepoortje dat toegang verschaft tot het plein voor de Tempelberg en de Klaagmuur. Ik ken de procedures, een vluchtig sjalom, tas en jas door de scanner, schoenen erbij als er metaal in zit, en ik mag doorlopen naar het helderwitte plein erachter.

Met een snelle blik onderzoekt ze ons gelegenheidsgezelschapje. Een groepje lacherige joodse Amerikanen, een tweetal Aziaten en enkele Europese toeristen van onbestemde herkomst. Ze heeft het lange haar opgeborgen onder een doekje dat in de nek is vastgeknoopt. Haar donkerblauwe rok valt ver over de knie zodat de praktische sneakers eronder nog maar net zichtbaar zijn – de klederdracht van een vrome joodse vrouw. In haar bleke, make-uploze gezicht staan vriendelijke ogen. We bevinden ons aan de zijkant van de Klaagmuur, voor de toegang tot de schacht langs het verlengde van die muur. Een horizontale tunnel onder de Oude Stad.

‘Welkom’, zegt ze ten slotte, nadat ze zich heeft voorgesteld als Jenny. ‘We vragen uw respect en waardigheid. Denk aan Psalm 122: ‘Onze voeten staan in uw poorten, o Jeruzalem.’ Jenny zal ons rondleiden door wat hier de Western Wall Tunnels heet, de schachten en gewelven langs de westelijke muur van de berg waarop Salomo ooit een tempel liet bouwen om de Ark des Verbonds onder te brengen. De tempel werd verwoest door de Babyloniërs in de zesde eeuw voor Christus. Niet lang daarna werd op dezelfde plaats een tweede tempel gebouwd die kort voor Jezus’ geboorte werd gerenoveerd en uitgebreid door Herodes. Omstreeks het jaar 70 van de christelijke jaartelling werd die Tweede Tempel verwoest door de Romeinen. De vernietiging wordt door vrome joden nog altijd betreurd bij het enige zichtbare stuk van de westelijke muur: de Klaagmuur. Het Tempelplateau, de platte bovenkant van de Tempelberg, draagt sinds de zevende en de achtste eeuw de blauwe Rotskoepel en de Al-Aksamoskee, islamitische heiligdommen.

De tunnelwandeling begint in een hoge gewelfde ruimte die zich onder de huizen van de Oude Stad bevindt. Ooit moet de muur helemaal vrijstaand zijn geweest, maar in de loop van enkele millennia groeide een bouwkundig systeem van bogen, lateien en arcades tegen de wand, waarop weer nieuwe straten, woningen en gebedshuizen werden gebouwd. Alleen het stukje dat Klaagmuur heet bleef vrij.

‘Aan het begin van de schepping wees God met zijn vinger naar het middelpunt van de aarde,’ doceert Jenny in zuiver Amerikaans, ‘hij wees naar een steen, de hoeksteen van de wereld. Dat is hier onder het Tempelplateau.’ Het Heilige der Heilige van de tempel zou precies boven deze steen zijn gebouwd volgens de joodse traditie. ‘Is dat dezelfde steen waar de Rotskoepel overheen is gebouwd?’ wil een van de Europeanen weten. ‘Niemand weet precies waar het Heilige der Heilige zich bevindt’, zegt Jenny. De architectonische markering van de plaats in de vorm van een tempel mag twee millennia geleden zijn verwoest, de plek – waar dan ook, hier ergens – en de nabije omgeving zijn er niet minder heilig om in de joodse traditie. Voor religieuze joden staat vast dat hier de plaats was waar Abraham zijn zoon Isaak aan God had willen offeren.

Volgens de islam zou de rots het vertrekpunt zijn geweest van Mohammeds nachtelijke reis. Nadat hij in één nacht vanuit Medina naar Jeruzalem was gereisd op een merkwaardig wonderdier, genaamd Buraq, vertrok de Profeet niet veel later op datzelfde dier om een bliksembezoek te brengen aan de hemel voor een onderhoud met Mozes. De rots zou als lanceerbasis hebben gediend. Maar de islamitische versie vertelt Jenny niet.

Zowel in het islamitische als in het joodse geloof is de Tempelberg de locatie van meerdere overleveringen, de heiligheid heeft zich hier als het ware opgestapeld, wat de plek tot een open zenuw maakt in een politiek-religieus conflict waarin geen compromissen mogelijk zijn. Aan je eigen God doe je tenslotte geen concessies. Stenen waaraan de overleveringen en de heiligheid van twee religies zijn blijven kleven: een explosiever mengsel is nauwelijks denkbaar, zoals het verleden afdoende heeft bewezen. Jeruzalem is ‘een gouden bekken vol met schorpioenen’, schreef de Arabische geograaf Al-Muqaddasi over zijn geboortestad Jeruzalem. Dat was in de tiende eeuw.

Met de kloeke stap van een welpenleidster gaat Jenny ons voor naar het halfduister van de tunnels en gewelven. We bekijken een maquette van de joodse tempel, lopen trappetjes af, turen door glazen vloerdelen naar stenen die misschien nog door Salomo’s mannen op hun plaats zijn gesjouwd en betasten bogen die nu het islamitisch deel van de Oude Stad schragen – we lopen vijftien meter onder het straatniveau. De stenen lijken nu eens losjes gestapeld, dan weer met elkaar versmolten. In enkele spleten zijn briefjes met gebeden gestopt zoals in de brokkelige voegen van de Klaagmuur. Ze bevatten berichten aan de Allerhoogste, die op deze plaats Zijn rechtstreekse straalverbinding met de aarde onderhoudt. De onderste spleten van de Klaagmuur zijn gevoegd met tot papier-maché verregende hemelpost.

Je hoeft niet per se naar Jeruzalem voor een boodschap aan God, het kan makkelijker. Jeruzalem is de enige plek ter wereld waar Hij een eigen e-mailadres heeft waarnaar joden uit de hele wereld hun gebeden kunnen mailen. Een paar keer per week worden de mailtjes uitgeprint en in de voegen en inkepingen van de muur gepropt, opdat Hij ze lezen kan. Zonder die stenen gaat dat kennelijk niet.

Het valt me in dat vijftien meter boven onze hoofden gebeden opstijgen tot Allah, we lopen nog altijd onder de islamitische stadswijk.

De brochure van de tunnels dicht de stenen een haast magische uitstraling toe. ‘Deze stenen, wier waarneming tijd en plaats te buiten gaat, hebben het allemaal gezien, hebben oorlog ingeademd en vrede gezien, rampspoed ervaren en beloven de wedergeboorte.’ Volgens de tekst zouden hier joodse gevoelens naar boven kunnen komen, ‘vaak voor de eerste keer, zonder te weten hoe en waarom’. Ik wrijf over een reusachtig geaderd bouwblok. In plaats van andermans sensatie van heiligheid, voel ik een lichte ontroering bij de gedachte dat hele generaties, dynastieën en volkeren al duizenden jaren hetzelfde hebben gedaan. Het oppervlak voelt aan als grofkorrelig schuurpapier.

Ook de joodse Amerikanen in het gezelschap strijken af en toe nieuwsgierig over de wanden – ‘touching the essence of life’, volgens de brochure – maar ze blijven er vooralsnog onberoerd onder. Een deel van de tunnel moet in oude tijden een van Jeruzalems hoofdstraten zijn geweest, twee pilaardelen markeren een marktplaats uit de periode van de Romeinse keizer Hadrianus. Jenny somt jaartallen op, gewichten (de tonnages van de stenen handzaam uitgedrukt in aantal olifanten) en wetenswaardigheden, totdat haar feitelijke verhaal opeens een merkwaardig zijspoor inslaat. ‘De verwoesting van beide tempels had volgens de Joodse jaartelling plaats op de negende van de elfde maand. Op nine eleven dus, hoewel het natuurlijk niet de elfde van de negende was, maar andersom. Toch is nine eleven een datum waarop wij ons realiseren dat ons iets groots en verschrikkelijks overkomen kan.’

Ze vertrekt geen spier bij haar wonderlijke gegoochel met cijfers. Dwars door een paar millennia en twee verschillende jaartellingen heen, lijkt haar sommetje een Amerikaans-Israëlische verbondenheid in het noodlot te willen suggereren. Ik kijk naar de Amerikanen, een van de vrouwen heeft de grote dunne omslagdoek die ze eerder uit respect als een rok over haar bermuda had geknoopt, alweer in haar tas gepropt. Ze halen verbaasd hun wenkbrauwen op over Jenny’s amateurkabbalistiek.

Naarmate we dichter bij het einde van de tunnel komen, krijgt Jenny’s verhaal meer zionistisch-religieuze trekken. ‘We hebben een land, een leger, een parlement, een president, maar we hebben nog steeds geen tempel’, besluit ze, alsof de staat Israël daarmee nog altijd niet is voltooid. ‘Daarom treuren we bij de westelijke muur.’

Hoe staat het met de plannen een Derde Tempel te bouwen, vraag ik. Volgens een deel van de religieuze joden zal de Messias pas op aarde verschijnen als de tempel is herbouwd. Enkele ultraorthodoxe splintergroepjes ijveren daadwerkelijk voor een nieuwe tempel. Hun oproepen tot massale joodse bijeenkomsten op de Tempelberg hebben in de jaren tachtig en negentig geleid tot hoog oplaaiende protesten uit de moslimwereld. De vrome projectontwikkelaars hebben enkele belangrijke obstakels te overwinnen: de Rotskoepel en de Al-Aksamoskee moeten vanzelfsprekend wijken voor een nieuwe joodse tempel, wat niets minder dan een wereldwijde moslimrevolte tot gevolg zal hebben, zo niet een derde wereldoorlog. De Haram al-Sharif is na Mekka en Medina de derde heilige plaats in de moslimwereld.

Joodse schriftgeleerden kampen in eigen gelederen intussen met kadastrale vraagstukken. Het antwoord op de vraag waar de tempel precies stond, zou weleens verborgen kunnen liggen in de archeologische resten onder het oppervlak van de Tempelberg, maar de Waqf, de islamitische organisatie die de heiligdommen beheert, staat daar geen opgravingen toe door joodse archeologen.

‘Hoe het staat met die plannen weet ik niet’, zegt Jenny. ‘De Tempel zal worden herbouwd wanneer God het wil.’

Met knipperende ogen begroeten we het daglicht in de Via Dolorosa. (En juist schuifelt een groep christenen voorbij die de Via Dolorosa – Jezus’ kruisweg – aflegt van de Olijfberg naar de Kerk van het Heilige Graf. De uitdrukking ‘kruispunt van religies’ moet hier letterlijk worden genomen. Het zijn oudere Zwitsers voorzien van camera’s, kruisjes en een kwieke gids. Een van hen draagt een messiaanse doornenkroon van het soort dat je in souvenirwinkels kopen kunt: met de stekels naar buiten.)

Het eindpunt van de tunnel ligt ook in de islamitische wijk. De constructie van de uitgang was in 1996 aanleiding voor rellen. Palestijnen beschuldigden Israël ervan de stabiliteit van de Tempelberg te willen ondermijnen met hun gegraaf. Tientallen Palestijnen en een aantal Israëlische soldaten vonden de dood. De uitgang wordt sindsdien bewaakt door Israëlische particuliere beveiligers. Ze zitten ons op te wachten met radiofoons, automatische pistolen en donkere zonnebrillen. Ik voel me opgelaten als deze gewapende escorte ons terugbrengt naar het plein voor de Klaagmuur. Tientallen keren heb ik de route alleen gelopen, ik ken enkele van de Arabische winkeliers onderweg – de kleine bakker met zijn handkar vol sesamringen die me ’s ochtends hartelijk begroet, en tegen wie ik nu kennelijk beschermd moet worden.

Onderweg vraag ik Jenny wat ze weet van de Palestijnse graafwerkzaamheden onder het plateau van de Tempelberg. In de tweede helft van de jaren negentig van de vorige eeuw begon de Waqf te graven onder de zuidoostelijke hoek van het plateau achter de Al-Aksamoskee met de bedoeling er een gebedsruimte in te richten. De plaats wordt aangeduid als ‘de stallen van Salomo’, maar die naam is waarschijnlijk bedacht door kruisvaarders (de tempeliers) die er weinig fijngevoelig hun paarden onderbrachten. Het spitwerk onder het plateau leidde tot luide protesten van archeologen: het werk werd ondeskundig uitgevoerd, de oostelijke muur verloor aan stabiliteit. Vrachtwagens vol afgegraven aarde en mogelijk archeologisch waardevol materiaal werden zonder nader onderzoek gedumpt. Het kwam de islamitische autoriteiten in Jeruzalem te staan op felle Israëlische aantijgingen: de zogenaamde archeologen zouden mogelijke bewijzen willen verdoezelen van joodse aanwezigheid vóór de komst van de islam.

Archeologie is hier soms maar een dun sluiertje waarachter een verwoede ondergrondse strijd verborgen gaat. De meeste archeologen leggen feiten bloot, anderen gaan verder en proberen de vondsten een plaats te geven in hun religieuze overtuiging. De stenen onder de Tempelberg, maar ook die van de ruïnes in de Stad van David, even buiten de stadsmuur, en van andere plaatsen in de omgeving gelden voor fanatieke zionisten als bewijs dat het gebied onvervreemdbaar toebehoort aan Joden.

‘De Waqf ging onverantwoord te werk’, zegt Jenny. ‘Ze hadden geen gekwalificeerde mensen en ze weigerden om niet-islamitische ingenieurs in te zetten. Na alle protesten hebben ze uiteindelijk ingenieurs uit Jordanië gehaald. Nu schijnt het in orde te zijn.’ Later krijg ik van een archeoloog bevestigd dat deze lezing klopt. Dan zegt ze, stevig voortstappend: ‘Daarom ging Sharon in september 2000 kijken op de Tempelberg. Hij wilde met eigen ogen zien wat er aan de hand was met die opgravingen, dat was alles.’

Weer toont haar bleke gezicht geen spoor van twijfel. Ariel Sharon als archeologisch inspecteur. Dat was alles.

Op 28 september 2000 bezocht de leider van de Likudpartij, op dat moment in de race voor het premierschap, de Tempelberg begeleid door een gewapende escorte van een kleine duizend politieagenten en militairen. De spanningen tussen Israëliërs en Palestijnen waren al tot een kookpunt gestegen na het stuklopen van de vredesakkoorden van Oslo. Daags na Sharons bezoek braken massale demonstraties uit onder Palestijnen en in de rest van de Arabische wereld, ze zagen het bezoek aan de Tempelberg, aan hun islamitische heiligdommen, als een regelrechte provocatie. De Tweede Intifada was begonnen, de Al-Aksa-intifada.

‘Onder deze boom’, wijst de kleine oude man, ‘stond Sharon. Ik heb hem zelf gezien.’ Zijn beverige vinger glijdt over de bast van een pijnboom voor de Al-Aksamoskee op de Tempelberg. Achter ons verrijst verblindend blauw de Rotskoepel, blauwer dan de hemel, aan het einde van het uitgestrekte plateau. Behalve tijdens de vrijdagse gebeden is de heilige berg meestal een oase van rust, die vandaag haast slaperig is te noemen – het oog van de orkaan. In de schaduw van de pijnbomen bij de Al-Aksamoskee zitten enkele bejaarde Arabieren. Een van hen, een man in een vele malen versteld maar zorgvuldig gestreken overhemd, sprak mij aan: onder deze boom stond Sharon, op die gedoemde septemberdag.

De man, Khaled, waaiert nu met gestrekte armen om zich heen. ‘Alles hier stond vol politie en militairen. Ze bleven een half uur, niet langer, en hij stond onder deze boom.’ Hij wijst opnieuw naar de ruwe stam van de ceder, priemend, alsof hij de boom van medeplichtigheid wil betichten. Later zou Sharon, generaal en voormalig minister van Defensie, verklaren dat zijn bezoek slechts tot doel had de vrije toegang en de vrijheid van godsdienstoefening uit te proberen. In feite zocht hij de electorale steun van extreem rechts in zijn strijd om het premierschap die hij in de februarimaand daarop daadwerkelijk winnen zou.

Nadat Israël tijdens de Zesdaagse Oorlog Oost-Jeruzalem en daarmee de Tempelberg in handen had gekregen, trok de opperrabbijn van het leger, Shlomo Goren, met een groepje getrouwen naar het islamitische heiligdom om er een gebedsdienst te houden. Hij maakte al snel duidelijk het daarbij niet te zullen laten. Om ernstige conflicten met de moslimwereld te voorkomen, besloot de regering dat joden voortaan niet meer op de berg, maar alleen bij de Klaagmuur mochten bidden, de zijmuur van het plateau. De regering kreeg steun uit onverwachte hoek: het opperrabbinaat bepaalde dat joden de Tempelberg niet mochten betreden omdat niemand precies wist waar het Heilige der Heiligen zich had bevonden. Op die plaats mag alleen de hogepriester zich begeven.

Ik kijk om me heen, de Israëlische toeristen die met mij werden toegelaten tot de Tempelberg slenteren rustig naar de Rotskoepel en maken ontspannen foto’s van elkaar. Bij de toegang moesten we onze tassen tonen aan de Israëlische bewaking, dit keer niet alleen ter controle op wapens en explosieven, maar ook op gebedsboeken en andere religieuze voorwerpen, die hier even dodelijk kunnen zijn.

Khaled biedt aan me rond te leiden voor een paar sjekel, hij moet tenslotte ook de kost verdienen. Het pensioentje dat hij ontvangt na zijn onderwijzerschap is nauwelijks voldoende om van te leven. Hij blijkt goed onderlegd in namen en jaartallen, doceert over de komst van de islam, de bouw van de koepel, over de Omajjaden, de Abbasiden, de kruisvaarders en over Saladin met zijn mammelukken. Iets minder vergaand dan Jenny, maakt ook hij toespelingen op de religieus-kadastrale claim op de Tempelberg. ‘De Eerste Tempel stond op een andere plaats dan de Tweede. De Joden hebben de Tweede Tempel verplaatst. Waarom zouden ze een Derde Tempel dan ook niet ergens anders kunnen neerzetten?’ Ik vraag waar hij die informatie vandaan heeft, maar verder dan een kort ‘dat heb ik weleens gehoord’, komt hij niet. Mijn vraag wekt kennelijk zijn argwaan of schaadt het vertrouwen in zijn kennis, hij houdt de rest van de rondleiding in elk geval voor gezien.

We zijn inmiddels om de Rotskoepel gelopen. De Al-Aksamoskee met zijn Byzantijnse trekken (de kalief kon het goed vinden met de Byzantijnse christenen toen de moskee werd gebouwd) en dofgrijze koepel steekt er bij af als een non bij een pronkzuchtige diva. Ik zoek de luwte op van een palmboom aan de zijkant en bekijk de geometrische overdaad aan arabesken, kalligrafieën, pilaren, bogen en architraven. Blauwe, groene, gele, turquoise decoraties vloeien over in weer andere decoraties om samen toch een eenheid te vormen waarop, schijnbaar licht als een zeepbel, de gouden koepel rust.

Afbeeldingen van de Rotskoepel vind je in vrijwel elke Palestijnse huiskamer, op synthetische wandkleden met schetterende kleuren, op verbleekte foto’s, geschilderd op schilferend pleisterwerk of als fotografische achtergrond voor posters waarop martelaren zijn afgebeeld. Meer dan de moskee symboliseert de Rotskoepel het verlangen Al Quds – de Arabische naam voor Jeruzalem – terug te winnen voor het Palestijnse volk.

Ik word uit mijn overpeinzingen gehaald door een stel Palestijnse jongetjes die een potje voetbal spelen voor mijn palmboom. Ze hebben doeltjes uitgezet met hun schooltassen en de bal stuitert nu vrolijk over de heilige stenen. ‘Ronaldinhoooo’, roept een mannenstem achter mij, tot grote pret van de spelertjes die nu met nog meer kinderlijke bravoure achter de bal aanhollen. Ik kijk om naar de supporter, het is een Israëlische politieman.

Toen de vader van Mahmoud Jiddah aan het begin van de twintigste eeuw de hadj had volbracht, besloot hij zijn heilige missie uit te breiden met een bezoek aan Jeruzalem. De Afrikaanse moslim vond er een vrouw en vestigde zich binnen de muren van de Oude Stad. In 1948 werd Mahmoud geboren, het jaar dat de staat Israël werd uitgeroepen en de Arabisch-Israëlische Oorlog uitbrak. Aan het einde van de oorlog was de stad opgedeeld in een Arabisch Oost en een Joods West.

Aanvankelijk had ik op de afgesproken plaats niet mijn gids herkend in de lange man, ondanks zijn zoekende blik. Na een telefonisch onderhoud had ik bij zijn Arabische naam een Arabisch uiterlijk verwacht, maar Mahmoud Jiddah is zwart, heeft kort, grijzend kroeshaar en een hartelijke Afrikaanse lach: ‘Ik sta hier bekend als de black man.’ Van discriminatie heeft hij nooit te lijden gehad, zegt hij, hoewel ‘het moeilijk was een vrouw te vinden, ik ben nooit getrouwd geweest.’ Maar dat had nog een andere reden, zo zou ik later leren.

Mahmoud zal me meenemen de Oude Stad in, langs de Joodse buitenposten in het islamitische kwartier. Het compacte stratenpatroon van Oost-Jeruzalem is een vertrouwde biotoop voor de jongerenwerker, hij was me aanbevolen als gids door een Palestijnse culturele organisatie.

We gaan de Oude Stad binnen door de Herodespoort, het islamitische kwartier in, dat groter en drukker bevolkt is dan de christelijke, Joodse en Armeense kwartieren, die ook binnen de muren liggen.

Ik ken de straat achter de poort en zoals gewoonlijk valt mijn oog op het vijftal Palestijnse boerinnen die nu, aan het einde van de middag, hun handeltje van groene amandelen en verse kruiden bijeenknopen in een doek om op huis aan te gaan. Hun jurken zijn al wat sleets, maar nog altijd is het fijne kruissteekpatroon te bewonderen dat ze hebben geleerd van hun moeders. Ik ben op ze gesteld geraakt tijdens mijn wandelingen. Ze brengen een vleug platteland mee dat hier zo ver weg lijkt.

Vanuit een cafeetje komt de geur van Turkse koffie aanwaaien. Een paar oude mannen zitten op het terras de dag uit met een waterpijp. Mahmoud wijst me op een klein hokje aan de overkant. Het torent uit boven een muur en wordt enigszins aan het zicht onttrokken door een waaier van boomtakken. Met zijn geïmproviseerde timmerwerk lijkt het een bouwkeet, of een boomhut van een stel kwajongens. De waarheid is grimmiger. Als een perronopzichter kijkt een man vanuit het hokje neer op straat, een wapen binnen handbereik. Af en toe bladert hij verveeld in een krant, de veiligheidscamera naast hem doet het werk wel.

‘Hij bewaakt een Joodse nederzetting’, zegt Mahmoud, en pas nu zie ik het kleine stickertje met de Israëlische vlag op het raam. Mahmoud posteert zich recht voor het hokje en kijkt even schuin omhoog, een beweging die als provocatie zou kunnen worden opgevat als hij niet zo terloops deed. Hoewel de bewaker zich nu op een meter of twee afstand bevindt, gunt hij ons niet meer dan een passief argwanende blik. Hij voelt zich zeker, hij heeft niet alleen een groep rabiate en bewapende kolonisten in zijn achtertuin, bij problemen met Palestijnen weet hij zich ook gewaarborgd van Israëlische politiesteun. Evenals veel bewoners van de illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever zijn de kolonisten aanhangers van de Erets Jisraëlgedachte, de religieus gefundeerde ideologie volgens welke het hele bijbelse land alleen joden toebehoort. Fanatieke mannen en vrouwen, pioniers in de ware zin des woords, bereid zich te vestigen op vijandelijk terrein om dit meter voor meter, desnoods met hun eigen bloed en dat van hun kinderen, te veroveren.

‘Op het terrein hierachter woonde een Palestijnse familie, de familie Mubarak. Tijdens de Zesdaagse Oorlog van 1967 zijn ze gevlucht. Omstreeks 1970 werd het terrein bezet door kolonisten. Waarschijnlijk is hier de Absentee Property Law toegepast.’ Mahmoud doelt op een fel omstreden Israëlische wet uit 1950 waarin grond en eigendom van afwezige eigenaren – lees: gevluchte of afwezige Palestijnen – automatisch onder een Israëlische beheersmaatschappij komen. Het begrip ‘afwezigheid’ wordt niet nader omschreven, de eigenaren krijgen geen waarschuwing, gerechtelijke stappen blijken in de praktijk moeizaam en vaak vergeefs. De grond vervalt na verloop van tijd aan de staat, waarmee de weg open ligt voor kolonisten en ‘projectontwikkelaars’. Op deze wijze ‘verwierf’ de staat na 1950 vele duizenden vierkante kilometers, vooral in de landelijke gebieden, land dat voor de oorlog Arabieren toebehoorde. Hoewel Oost-Jeruzalem na 1967 werd geannexeerd en daardoor volgens de Israëlische wet geen ‘bezet’ gebied is, wordt de wet een enkele keer ook hier toegepast om Arabische particuliere eigenaren hun panden te ontnemen.

Om de hoek is de ingang van de kolonistenenclave. Achter een stevig hek buitelen kinderen over een grasveld met een glijbaan en een vrolijk gekleurd speelhuisje. Verderop staan vervallen huizen uit de Ottomaanse tijd. ‘Ik ken de families die hier wonen,’ zegt Mahmoud, ‘ze zijn al vijftien jaar bezig een vergunning te bemachtigen om hun woningen te renoveren, maar het wordt ze steeds geweigerd. Enkele huizen hebben schade opgelopen toen de riolering voor de kolonisten werd aangelegd, scheuren in de muur. Palestijnen in Jeruzalem krijgen vrijwel nooit toestemming tot renovatie, zodat hun huizen verkommeren. Wordt de situatie zo onleefbaar dat de bewoners moeten vertrekken, dan duurt het meestal niet lang of er zitten Joodse kolonisten in, die steun hebben van de overheid.’

Door een open deur of raam krijgen we een vluchtig beeld mee van de ruimte erachter: klein, schemerig, benauwd, volgepropt met matrasjes en meubilair, ronduit armoedig.

In de Ottomaanse straatjes van het buurtje, dat de naam Burj al Laqlaq draagt, de wijk van de ooievaar, rennen een paar kinderen op Mahmoud toe om zijn hand te pakken en hem springend van enthousiasme te begeleiden. De jongerenwerker is een geziene gast in de islamitische wijk. ‘Ach, die kinderen’, verzucht hij. ‘Kunnen zij het helpen dat ze toevallig hier zijn geboren?’

‘Er zijn bouwplannen,’ vervolgt hij, ondertussen de kinderen van zich afschuddend, ‘de gemeente wil hier met toestemming van de regering woningen bouwen,’ om er ten overvloede aan toe te voegen: ‘woningen voor Joden’. In 2005 ging de Israëlische regering van premier Ariel Sharon inderdaad akkoord met de bouwplannen die al van vele jaren terug dateren. In 1990 al werden de plannen bekendgemaakt door de toenmalige minister van Volkshuisvesting: Ariel Sharon. Naast de woningen is ook een synagoge gepland, midden in de moslimwijk.

Volgens het Palestijnse Land Research Center is het stuk land als volgt in Israëlische handen gekomen: een deel van het terrein was sinds jaar en dag eigendom van de Russische kerk in het heilige land. In 1982 zou Israël een geheim akkoord hebben gesloten met Wit-Rusland: het ministerie van Landbouw exporteerde voor twee miljoen dollar citrusvruchten naar Wit-Rusland in ruil voor het recht het terrein te verwerven. Via een tussendeal kwam het terrein, 2200 vierkante meter, in handen van de religieus-zionistische organisatie Ateret Cohanim. Ik heb zo mijn twijfels bij deze ingewikkelde complottheorie en Mahmoud weet niet of het verhaal klopt. ‘Wie zal het zeggen? En maakt het wat uit? Het is in elk geval verloren voor de Palestijnen. Meter voor meter wordt de Oude Stad overgenomen door Israëliërs en wij kunnen er nauwelijks iets tegen ondernemen.’

Met grote, gelijkmatige passen beent hij voor me uit door de warboel van gangen en steegjes, hij duwt wat struikjes en prikkeldraad opzij en als een stel kinderen klimmen we door een gat in een hek waarachter een brokkelige stenen trap verschijnt. Graspollen hebben zich tussen de stenen genesteld. Even later staan we op de brede, middeleeuwse stadsmuur, illegaal, de oostelijke kant van de muur is verboden gebied. De steenmassa aan onze voeten biedt vanuit dit perspectief niet alleen koepels en torens, maar ook prozaïscher zaken als televisieantennes, waterreservoirs en stevige metalen hekken, twee meter hoog en bekroond met scheermesjesprikkeldraad – afscheidingen van Joodse nederzettingen in de moslimwijk. Niet alleen op en onder de grond wordt elke meter zwaar bevochten, de stille strijd geldt evengoed de daken.

De grootste verrassing ligt echter aan onze voeten: een rood, stoffig voetbalveld, waarachter in de verte de gouden koepel glanst. ‘Wie weet dat er een voetbalveld ligt in de heilige stad?!’ schatert Mahmoud als hij mijn verbazing constateert. ‘Op de Tempelberg na is dit de grootste open ruimte in de Oude Stad, maar een wereldcup wordt hier voorlopig niet gespeeld.’ Beneden schoppen een paar jongens tegen een lekke bal. Mahmoud lijkt uitstekend op zijn gemak, ook al tasten zijn ogen af en toe alert de omgeving af op zoek naar Israëlische soldaten.

In het afnemende zonlicht kijken we even in stilte uit over de Olijfberg en de begraafplaatsen aan de voet ervan. De vergulde uien van de Maria Magdalenakerk weerkaatsen het diffuse licht van de namiddag tussen het donkere groen van de ceders. Verder naar het zuidoosten zijn bouwactiviteiten waarneembaar op de hellingen. Tot nog toe had Mahmoud geprobeerd de neutrale toon aan te slaan van iemand die nog niet weet wat voor vlees hij in de kuip had. Hij diste feiten op, spuide cijfers en jaartallen en trachtte bij elk ‘overgenomen’ huis een historisch perspectief te schetsen, schijnbaar zonder veel emotie. Maar nu kruipt er iets scherps in zijn stem, een lichte toon van verachting. ‘Nederzettingen. Jeruzalem wordt ingekapseld door een ring van nederzettingen, het grootste deel van de grond waarop ze worden gebouwd, was land dat Palestijnen toebehoorde. Het is na 1967 door Israël geannexeerd.’ De stenen ring snijdt de Palestijnen in Jeruzalem af van hun achterland op de Westelijke Jordaanoever.

Nadat we zijn afgedaald, duiken we diep de wijk in, onder gewelfde passages door die ik allang niet meer tot de openbare ruimte had gerekend. We draaien en kronkelen met het stratenpatroon, passeren patio’s waar we soms flarden van Arabische gesprekken opvangen uit de geopende ramen. Mahmoud wijst op kleine Israëlische vlaggetjes op een raam, een deur, een hek. Het lijken geheime, haast verborgen tekens. Ze drukken ondanks hun bescheidenheid een overwinning uit voor de Joodse ‘pioniers’, een Joodse zege op hun Arabische stadsgenoten.

In een van de bredere straten vlak bij de Damascuspoort is de bescheidenheid overboord gezet. Een reusachtige negenarmige kandelaar – de speciale menora voor het chanoekafeest – siert een appartement dat de straat als een brug overspant, eronder hangt een grote Israëlische vlag. Een deel van het complex is in gebruik genomen door Ariel Sharon, in het hart van de moslimwijk. De naam van Sharon is vooral symbolisch aan het pand verbonden, hij woont op een boerderij in de Negevwoestijn.

Bij nadere beschouwing blijkt de hele historische omgeving strategisch te worden gecontroleerd door camera’s en Israëlische wachtposten. ‘Het is haast een provocatie,’ zegt Mahmoud, ‘ik weet nog dat die vlag werd opgehangen. Iedereen in de wijk was ontsteld, maar wat begin je ertegen? Na 1967 is het hele leven hier op z’n kop gezet.’

Ik vraag hem naar zijn eigen herinneringen aan de Zesdaagse Oorlog. Mahmoud lijkt zich even te bedenken, maar begint toch te vertellen. ‘Ik werkte in die dagen op een sigarettenfabriek. We hadden de oorlogsvoorbereidingen natuurlijk gevolgd, dus het was geen verrassing toen we op een ochtend schoten hoorden. We sloten de fabriek. Ik liep de zes kilometer van mijn werk naar huis en vertelde mijn ouders dat ik me bij het verzet ging aansluiten. Ze wilden me tegenhouden, bang dat me iets overkomen zou, maar ik zette door. Met een aantal andere jongeren ging ik naar de Jaffapoort in de Oude Stad, we wisten dat daar Jordaanse troepen waren en vroegen hun om wapens. Ze weigerden. Later pas hoorde ik dat veel Jordaanse soldaten al de benen hadden genomen.

We trokken verder naar de Al-Aksamoskee en vroegen wapens aan een andere groep Jordaniërs, maar opnieuw kregen we nul op het rekest. De Israëlische troepen kwamen op twee plaatsen de Oude Stad binnen. Ze bezetten de Tempelberg en hesen er zelfs hun vlag – het ging allemaal zo snel, er was nauwelijks tijd om te vechten. De volgende dag gaf Moshe Dayan, Israëls minister van Defensie, het bevel die vlag weg te halen en het plateau te ontruimen. Hij vond het te provocerend, en moet je nu zien.’ Mahmoud wijst op de buitenproportionele menora boven de straat. ‘Een Israëlische premier vestigt zich midden in de moslimwijk. We zijn van de regen in de drup geraakt.’

‘Wat moeten we met dat Vaticaan’, zou de eenogige ijzervreter Dayan hebben gezegd na de verovering van de Tempelberg. De terugtrekking wordt hem tot op de dag van vandaag kwalijk genomen door orthodoxe joden. Tijdens een recente demonstratie droegen ze een spandoek mee met de tekst: moshe, je wordt bedankt!

‘Vlak bij de Klaagmuur stond een appartementenblok dat we het Marokkaanse kwartier noemden. Een paar dagen na de oorlog kregen de bewoners ervan een paar uur de tijd om hun spullen te pakken en hun woningen te verlaten. Meteen daarna werd het complex vernietigd: honderdvijfendertig woningen zijn met de grond gelijkgemaakt om een groot plein aan te leggen, het plein voor de Klaagmuur. Toen wisten we dat de tijden waren veranderd, de vernietiging van die woningen was een grote schok. Pas toen drong het in volle omvang tot ons door dat Israël het hier voor het zeggen had gekregen en dat ze niets van ons moesten hebben.’

Ik herinner me een regenachtige middag, jaren geleden, een bejaardentehuis in het hartje van Amsterdam. De oude Herman Cohen had zorgvuldig zijn woorden gekozen en af toe een treurige blik geworpen op de opspringende regendruppels in de gracht. Een broze, zachtmoedige man – tussen kasten vol klassieke partituren vertelde hij over zijn jaren in Israël. Als jongen van begin twintig had Cohen de boot genomen naar het heilige land, vervuld van zionistische idealen. Het was 1939, de Britten hadden het nog voor het zeggen in Palestina. Toen de Duitsers het jaar daarop Nederland binnenvielen, werkte Cohen voor de Britten in Palestina als bouwkundig opzichter.

‘Mijn bouwvakkers waren uitsluitend Arabieren. Achteraf gezien heb ik toen de tijd van mijn leven gehad. Ik werd vaak uitgenodigd in hun dorpen en leerde hun cultuur kennen. Terwijl er toen al conflicten waren tussen Joden en Arabieren, ontstond tussen mij en die bouwvakkers een ware vriendschap.’

Hij had even glimlachend het hoofd geschud: ‘Ik durf het bijna niet te zeggen, maar ik had in die tijd leukere banden met Arabieren dan met mijn Joodse collega’s.’

In de jaren voor de Arabisch-Israëlische Oorlog, die in 1948 uitbrak, had hij nooit enige haat ondervonden. ‘Maar na de stichting van de staat Israël vonden we het eigenlijk vanzelfsprekend dat de Arabieren ons aanvielen. Het was ook heel brutaal: een staat stichten in een land dat anderen toebehoort. Wij stonden daardoor eigenlijk in de schuld.’ Deze nooit beleden schuld had zich volgens Cohens persoonlijke analyse vastgezet in het collectieve onderbewustzijn van het Joodse volk. ‘Als je te lang in de schuld staat, ga je gevoelens van wrok koesteren tegenover je schuldeiser. Wrok wordt op den duur vijandschap, en uit vijandschap komt agressie voort.’

In 1967, een paar dagen na de Zesdaagse Oorlog, was hij getuige van een ‘dramatisch incident’ dat zijn al wankelende sympathie voor het beleid van de staat Israël (die in een overwinningsroes verkeerde) een definitieve wending geven zou. ‘Het was drie dagen na de oorlog die ook Oost-Jeruzalem in Israëlische handen had gebracht. De regering stuurde bulldozers naar de Oude Stad. Voor de Klaagmuur stond al heel erg lang een Arabisch woonblok, het Marokkaanse kwartier. Dat moest opeens weg. Israël wilde ruimte scheppen voor ons, joden, zodat we beter bij de muur konden komen om te klagen over de verdrijving uit de Tempel en de verwoesting ervan. Om dit doel te bereiken werden vijftig Arabische families verdreven. En dat voor een gebouw, de Tempel, waarvan niemand zeker weet of het er ooit heeft gestaan. Het Arabische woonblok werd met de grond gelijkgemaakt.’

Sindsdien is het Tempelplein een esplanade van een duizelingwekkende witheid waarop dagelijks gelovigen en toeristen ronddrentelen.

‘Ik had schoon genoeg van die vijandschap’, vervolgde Cohen. ‘Die fixatie op dat Tempelplein … Het lijkt soms wel of het naleven van de joodse spijswetten belangrijker is dan de centrale boodschap van de Thora: heb uw naaste lief als uzelf. De zelfliefde is er wel, maar het respect voor de naaste, de Palestijnen, ontbreekt. Liefde is misschien te veel gevraagd, maar laten we tenminste respect voor hen opbrengen.’

Cohen werd diep geraakt door de verwoesting van de Arabische woningen. De bulldozers vernietigden ook de laatste restanten van zijn zionistische idealen. Na achtentwintig jaar besloot hij zijn spullen te pakken en terug te keren naar Nederland. Voorgoed.

Mahmoud loodst me nu door de mensenmenigte in de Valleistraat, een van de hoofdaders van de Oude Stad, waar het gebruikelijke pandemonium om ons heen deint. Arabische bejaarden met gelooide gezichten en hun schommelende echtgenotes, jongemannen in burgerkleding met automatische pistolen – particuliere Israëlische beveiligers –, schoolkinderen, toeristen, een groepje christelijke pelgrims uit Italië, breekbare Poolse nonnetjes, twee Russisch-Israëlische vrouwen met decolletés waarvan de Arabische winkeliers in katzwijm vallen, gehaaste ultraorthodoxe joden die elk oogcontact ontwijken en daartussen ongetwijfeld een legertje politiemensen in burgerkleding.

De drukte is niet van alle tijden. Enkele jaren geleden, toen een golf van zelfmoordaanslagen de stad teisterde, bleef de Oude Stad leeg. En hoewel Jeruzalem sinds mensenheugenis pelgrims aantrok, kwam het bedevaarttoerisme pas goed op gang in de tweede helft van de negentiende eeuw, nadat een groot aantal christelijke congregaties zich in de stad had gevestigd. De Franse schrijver François-René Chateaubriand liep hier in 1806. Hij zag een naargeestige stad: ‘Je dwaalt door ongeplaveide straatjes die op het oneffen terrein stijgen en dalen, te midden van stofwolken en over gladde steentjes. De tussen de huizen uitgeworpen doeken dragen bij aan de duisternis van dit labyrint; overkoepelde, vuile bazaars weten het licht uit de desolate stad te verdrijven. Een paar armzalige winkeltjes brengen het oog slechts ellende, en vaak zijn ze gesloten uit angst dat er een qadi[1] langskomt. Er is niemand op straat, niemand bij de stadspoorten; slechts hier en daar glipt een boer door het donker die de vruchten van zijn arbeid onder zijn kleren heeft verborgen omdat hij bang is dat een soldaat ze zal afpakken. In een afgelegen hoek verwijdert een Arabische slager de ingewanden van een of ander beest dat aan zijn hoeven aan een vernielde muur is opgehangen, en ’s mans uitgeputte, barbaarse aanblik, zijn bebloede armen, wekken de indruk dat hij van plan is iemand als hijzelf te lijf te gaan in plaats van een lam te slachten. Het enige geluid in deze stad van godsmoordenaars is het incidentele gekletter van hoeven van de woestijncavalerie: het is een janitsaar die het hoofd van een bedoeïen meevoert of op weg is om de fellahin te plunderen.’

Uiteindelijk leidt Mahmoud me de ingewanden van de stad weer in, een smalle, duistere arcade en we komen uit bij een soort binnenplaats. Het is een stukje van de westelijke muur op 170 meter ten noorden van de Klaagmuur. ‘Ook hier wordt gebeden’, zegt hij, ten overvloede wijzend op de briefjes in de voegen. ‘Ze noemen het de kleine Klaagmuur. Omdat dit de enige toegang is tot de Arabische huizen hierachter, kunnen de bewoners tijdens die gebedsbijeenkomsten hun huizen niet meer in of uit.’ We bevinden ons nu recht boven de Western Wall Tunnels. Links van de muur is opnieuw een gewelfde passage, ondersteund door een wankel buizenstelsel; er dreigt instortingsgevaar. Mahmoud wisselt een paar woorden met een vrouw die ons tegemoetkomt. Van haar voorhoofd tot aan haar voeten is ze gehuld in verwassen textiel dat alleen haar maanronde gezicht vrijlaat. Ze snerpt een paar woorden terug naar Mahmoud en maakt minachtend een wegwerpgebaar, maar wanneer we doorlopen, zie ik hoe ze Mahmoud even vertrouwelijk in de arm knijpt. Een poortje door, een stenen trap omhoog en we staan op een kleine beschutte patio waarop twee deuren uitkomen. Schuin boven het hofje hangt een door weer en wind aangevreten Israëlische vlag. Het is de patio van de vrouw.

Op de trap klinken nu voetstappen en wanneer we omkijken, verschijnt een gewapende man wiens trekken zijn verborgen achter een metalen brilmontuur en een rossige gezichtsbegroeiing. Hij passeert ons zwijgend, waarna hij wat morrelt aan het hangslot van een deur en verdwijnt in het huis. Keppeltje, wapen: kolonist. Terwijl een Arabier met een mes op straat het risico loopt te worden gearresteerd, is het kolonisten toegestaan vuurwapens te dragen. Dat wapen is hun embleem. Het bungelt meestal losjes om een schouder, achteloos als een rugzakje. Het kan een versleten buks zijn of een geavanceerder exemplaar, dat wapen vertelt: hier loopt een kolonist, hij wil dat alle Arabieren verdwijnen uit het bijbelse land. Het is een vertrouwd beeld in het oude Jeruzalem, maar ik schrik van de situatie op de patio: de andere deur is van het Arabische gezin, nog geen twee meter verder – het binnenplaatsje heeft de intimiteit van een huiskamer. In het Arabische huis klinken kinderstemmen.

‘Een paar keer per dag loopt hier dus een gewapende man tussen de kinderen’, zegt Mahmoud zacht. In zijn stem klinkt geen greintje woede door, alleen teleurstelling en zelfs een soort gelatenheid. Het pand had volgens hem al voor 1948 een Joodse eigenaar en werd gehuurd door een Griek. Door een ingewikkeld huurstelsel hebben huurders in Jeruzalem meer te zeggen dan eigenaren. Ze kunnen naar believen onderverhuren, hebben erfrecht op hun huurcontract en kunnen het contract verkopen zonder medeweten van de eigenaar, die echter wel verantwoordelijk blijft voor het onderhoud. ‘De Griek, we noemden hem Zorba, overleed na 1967. Oost-Jeruzalem was inmiddels geannexeerd. Na Zorba’s dood klopte de politie aan bij zijn weduwe. De vrouw werd gevraagd te tekenen voor het verzekeringsgeld dat zou vrijkomen wegens het overlijden van haar echtgenoot. Ze kon geen Hebreeuws lezen en tekende in blind vertrouwen. Later bleek ze zonder het te weten een afstandsverklaring voor het huurcontract te hebben getekend. Haar zoon ging naar de rechter en wist twintig van de dertig kamers in het gebouw te behouden voor de familie. Kolonisten namen hun intrek in de andere ruimten.’

Mahmoud kiest enkele trapsgewijs oplopende straatjes en langzaam verdwijnen de Arabieren uit het straatbeeld. Een ultraorthodox Joods gezin zeult een tweetal moderne kinderwagens omhoog. De man draagt een zwart satijnen overjas en een sjtreimel, een platte, ronde hoed van zwart bont die verwijst naar een verre Oost-Europese achtergrond. Het is een wonderlijke maar gebruikelijke combinatie, die hippe buggy’s en de archaïsche kleding; ultraorthodoxe gezinnen zijn kinderrijk.

De Joodse wijk is rustig en schoon, tot in de puntjes teruggerestaureerd naar het verleden. De massa’s die zich door de afgetakelde straatjes van de moslimwijk wurmen, ontbreken hier. Tijdens de oorlog van 1948 werd de wijk belegerd, de Joodse bevolking ontvluchtte het stadsdeel dat werd geplunderd en vernield door Arabische troepen. De wijk bleef onder Jordaans bestuur tot de Zesdaagse Oorlog, waarna hij werd herbouwd en opgeknapt totdat hij de uitstraling kreeg van een openluchtmuseum.

We bevinden ons op de scheiding van de Joodse en de moslimwijk, een bocht om en we staan alweer in een Arabisch straatje, een trapje, een dak op dat in verbinding staat met andere daken. Een groep Joodse jongens komt ons tegemoet, allemaal in witte overhemden, zwarte broeken – bleke gezichten onder zwarte keppeltjes, gebedsboeken onder de arm. Het zijn studenten van een jesjiva, een school voor joods godsdienstonderwijs. Ze komen uit een gebouwtje dat iets boven de daken uitsteekt. Door de open deur zien we rijen lessenaars, een boekenkast, een smalle kroonluchter waaronder studenten geconcentreerd over hun boeken gebogen zitten. ‘Hieronder wonen Palestijnen’, zegt Mahmoud. Alleen de gebouwen vormen hier een eenheid, de gesloten structuren van de gemeenschappen zijn van elkaar gescheiden met ijzeren hekken en hier en daar een krul prikkeldraad.

Als de schemering inzet en de stalen deuren voor de winkeltjes met veel gepiep en geknars worden dichtgetrokken, lopen we via de Armeense wijk naar de christelijke, waar Mahmoud opnieuw wijst op de kleine stickertjes met davidssterren. We passeren het Sint-Johanneshotel dat begin jaren negentig via een serie duistere transacties in Joodse handen is gevallen. De christelijke huurder verkocht zijn huurcontract aan de religieus-zionistische organisatie Ateret Cohanim, zonder medeweten van de eigenaar, de Grieks-orthodoxe kerk. De Griekse patriarch tekende bezwaar aan, maar een slepende juridische strijd en protesten van de andere christelijke kerken konden de situatie niet terugdraaien.

Ik ben inmiddels benieuwd naar Mahmouds achtergrond. Hoewel hij de sluipende Joodse overnames van Arabische gebouwen duidelijk verfoeit, houdt hij zich op de vlakte als ik begin over het militante Palestijnse verzet. Bij een kop koffie op een terras vraag ik hem ernaar. Hij gnuift even en staart glimlachend naar een denkbeeldig punt in de verte voor hij zich tot mij wendt. ‘Ik heb mijn aandeel geleverd’, zegt hij cryptisch, terwijl hij me nu onderzoekend aankijkt.

Ik probeer een omweg. ‘U doet natuurlijk zinvol en nuttig werk als jongerenwerker …’

Abrupt onderbreekt hij me. ‘Ik heb achttien jaar in een Israëlische cel gezeten.’

Een verdere aansporing heeft hij niet nodig.

‘Na de nederlaag van 1967 heb ik me aangesloten bij de pflp, het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina. Op 4 september 1968 pleegden we een bomaanslag in Tel Aviv, de volgende dag werd mijn groep gearresteerd.’ Het Palestijnse verzet in die dagen opereerde vooral vanuit Jordanië en Libanon, waar de Palestijnse vluchtelingen militante cellen hadden opgezet. Het waren hoofdzakelijk seculiere verzetsgroepen die de strijd aangingen, de fundamentalistisch-islamitische groeperingen waren nog niet ten tonele verschenen. De pflp had in de zomer van 1968 een El Altoestel gekaapt, het eerste in wat een reeks van wereldschokkende kapingen zou worden. Bij de aanslag in Tel Aviv vielen een dode en eenenzeventig gewonden.

‘Ik kreeg vijfentwintig jaar. In het begin werden we in een isoleercel geplaatst en kregen we nauwelijks genoeg te eten – water, brood, wat soep, dat was het. Geen boeken, geen kranten, niets, ik was van de buitenwereld afgesneden. We werden voortdurend van de ene gevangenis naar de andere overgeplaatst. Ik zat onder meer vast in de Russian Compound.’ Hij zwijgt en staart opnieuw naar zijn onbestemde brandpunt. Het politiebureau in Jeruzalem werd berucht nadat herhaaldelijk rapportages naar buiten kwamen over martelingen. ‘Na verloop van tijd kreeg ik wat meer vrijheid. We probeerden met elkaar te communiceren via briefjes die we microscopisch klein oprolden en in onze mond stopten. Als we een kameraad passeerden, spuugden we zogenaamd op de grond.’ Hij imiteert een krachtige spuugbeweging. ‘Soms vonden de bewakers zo’n briefje, wat weer twee weken isoleercel betekende. Het duurde jaren voordat familieleden ons mochten bezoeken.’

In de loop van zijn detentie leerde Mahmoud Hebreeuws, hij verbeterde zijn Engels en gaf zelfs af en toe les in de gevangenis. ‘In 1985 kwam ik vervroegd vrij door een gevangenenruil. Achttien jaar. Het was genoeg geweest.’ Zijn blik zoekt nu bevestiging bij mij.

‘Dus daarom bent u nooit getrouwd’, zeg ik.

‘Het is lastig trouwen in de bajes.’

De gevangenis veranderde hem, Mahmoud zwoer de gewapende strijd af. ‘Vroeger was ik woest over wat Israël ons aandeed, tot alles in staat om onze rechten te verdedigen. Geen mens komt op zijn eigen verzoek ter wereld, je kunt je geboorteplaats niet kiezen. Je kunt je moeders schoot niet kiezen, je sekse niet en je huidskleur niet. Je kunt niet zeggen: ik ben de eigenaar van dit land op grond van mijn religie, of je nu moslim, jood of christen bent. Dat is de fout die alom wordt gemaakt.’ En de toekomst? ‘De toekomst.’ Hij heft beide handen op. ‘De toekomst. In het verleden leefden joden en moslims hier samen, waarom niet in de toekomst? Als jongerenwerker probeer ik de kwaliteit van het leven te verbeteren voor de Arabische kinderen die hier worden geboren. Zij zijn de toekomst.’

Op de plattegrond van de religieus-zionistische organisatie Ateret Cohanim is de moslimwijk in de Oude Stad bezaaid met Israëlische vlaggetjes. Wanneer je de davidssterren beschouwt als strategische veroveringen, is Daniel Luria een van de veldheren. Opgewonden en van top tot teen onder het stof zeilt hij zijn kantoor binnen, juist terug van een excursie naar nieuw te verwerven Palestijns onroerend goed in Oost-Jeruzalem. De non-profitorganisatie speelt een prominente rol in het overhevelen van Arabisch bezit in Oost-Jeruzalem naar Joodse kolonisten. De gebruikte methoden zijn vaak omstreden. Af en toe zou gebruik worden gemaakt van stromannen waardoor Arabische huurders of verkopers zich niet realiseren dat hun bezit overgaat in Joodse handen. Arabieren zouden door hun nieuwe fundamentalistische buren tot wanhoop gedreven hun woning verlaten, die meteen wordt betrokken door Joodse bewoners.

‘Ons doel is het Joodse leven terug te brengen in het hart van de Oude Stad’, zegt Luria nadat hij haastig een glas water heeft leeggeklokt. Onder zijn bestofte wenkbrauwen staan heldere, uitdagende ogen. ‘Ateret Cohanim wil Jeruzalem in fysieke zin veiligstellen voor het Joodse volk.’ Hij biedt me een stoel aan in een spartaans kantoor waarin een kale tafel met een uitgedoofde faxmachine het middelpunt vormt – aan profane luxe worden de donaties van voornamelijk Amerikaanse joden kennelijk niet gespendeerd. Medewerkers uit andere kamers lopen intussen opgewekt in en uit, vergroeid met hun mobiele telefoons, op weg van de ene computer naar de andere.

Bespeur ik een licht Australisch accent? Mijn vraag is een poging tot een informele aanzet van het gesprek, maar Luria legt meteen zijn geloofsbrieven op tafel. ‘Mijn lichaam is in Australië geboren, maar mijn hart is geboren in Israël, het land dat God ons, joden, heeft gegeven. Israël is altijd mijn thuis geweest, dat was al zo voordat ik werd geboren. Daarom ben ik teruggekeerd naar mijn land. Ik wil de droom realiseren van mijn voorvaderen en met hen vele andere joden die dicht bij de Tempelberg wilden wonen. Tegen het einde der tijden zullen alle joden inzien dat ze thuishoren in dit land.’

Onwillekeurig schiet me de begraafplaats in gedachten ten oosten van de Oude Stad niet ver van de Olijfberg. De happy few die flink wat geld hebben neergeteld voor een graf zullen er als eerste bij zijn als de Messias ten tonele verschijnt op de Dag des Oordeels. Luria maakt er geen geheim van dat hij niet onsympathiek staat tegenover het idee de Tempel te herbouwen. ‘Maar dat is aan God. Wij creëren slechts de voorwaarden.’

Ik vermoed dat zijn profetische gedrevenheid het gesprek weleens snel op scherp kan zetten en besluit eerst naar de aardse beslommeringen van de organisatie te informeren. Luria: ‘We kopen Joods eigendom terug in wat men noemt Oost-Jeruzalem. Van Arabieren, van kerken en van anderen, het hangt ervan af wat onze kant op komt. De moslimwijk was voor 1948 voor een groot deel joods. Een Turkse census van 1840 laat zien dat er indertijd 19.500 joden woonden in de Oude Stad, hun aantal was veel groter dan het aantal moslims. Toen de stad in 1948 door de oorlog verdeeld raakte, moesten de joden Oost-Jeruzalem verlaten. De Jordaanse autoriteiten die het na de oorlog voor het zeggen kregen in Oost-Jeruzalem, wilden het gebied tot ontwikkeling brengen voor moslims. Wisten zij veel dat er zoiets als een Zesdaagse Oorlog zou komen? Sinds 1967 zijn Oost- en West-Jeruzalem weer verenigd, het is één ondeelbare stad, de hoofdstad van Israël.’

Het woord ‘terugkopen’ intrigeert me. Vaak komen historische panden uit de Ottomaanse tijd in de handen van de organisatie, panden die lang niet altijd Joodse eigenaren hadden. Uit dezelfde periode dateren de vrijwel onvoorwaardelijke woonrechten voor huurders die overgaan van generatie op generatie waarbij huiseigenaren van welke etnische groep dan ook het nakijken hebben. ‘We gaan te werk volgens de Israëlische staatswetten en volgens het Israëlische juridische systeem. Ik weet in mijn hart dat wij geen papieren nodig hebben om aan te tonen dat dit land van ons is, God heeft het ons tenslotte gegeven, maar we leven in de aardse realiteit, dus we handelen volgens de geldende wetten. Iedereen die het niet eens is met onze acquisities kan naar de rechter stappen.’

Achteloos gaat hij voorbij aan de confiscatie van Arabisch land na 1967, aan de Absentee Property Law en aan de zwaar achtergestelde positie van Arabische inwoners van de stad. Hij is een niet te stuiten spraakwaterval. ‘Oost-Jeruzalem bestaat niet. In het zogenaamde Oost-Jeruzalem waarover u spreekt, wonen inmiddels 230.000 Joden. Arabieren bouwen illegaal in dat stadsdeel, geen gemeentelijke overheid die daaraan voorbij kan gaan. We hebben onderzoek laten doen naar de illegale Arabische bouwsels, clandestiene aanpassingen in historische gebouwen, noem maar op. Dat waren er vierhonderdvijftig.’

Hoe kan het anders wanneer je geen vergunning krijgt voor een renovatie? Wanneer er geen huizen beschikbaar zijn in Jeruzalem voor je kinderen die hun registratiebewijs voor Jeruzalem kunnen verliezen als ze geen eigen woonruimte hebben, zodat ze vervolgens illegaal in hun geboortestad moeten wonen? Luria haalt glimlachend zijn schouders op en schudt even vergoelijkend het hoofd. ‘Ach, je moet onderscheid maken tussen wat iemand zegt en tussen de werkelijkheid. Arabieren hebben het idee dat ze geen vergunningen krijgen voor restauratie van hun woningen en dergelijke, maar dat is niet waar. Ik heb zelf jaren voor de gemeente Jeruzalem gewerkt en ik weet uit ervaring dat iedereen die recht heeft op een vergunning ook daadwerkelijk een vergunning krijgt.’ Hoewel hij heeft gewerkt bij de gemeentelijke sectie verkeer, zegt hij genoeg te weten van de praktijk op andere afdelingen en bovendien, zo suggereert hij, van het Arabische karakter.

‘Begrijp me goed, ik ben voor een goede verstandhouding met de Arabieren, ik pleit voor verdraagzaamheid en begrip, maar die houding blijkt eenrichtingsverkeer. Arabieren doen nog altijd of wij niet bestaan.’ En de kolonist met het geweer die zijn Arabische buren op het piepkleine binnenplaatsje volkomen negeert? ‘Kijk eens hier, echte vrede zal er nooit zijn. Er zullen altijd spanningen blijven. Die kolonist heeft dat geweer nodig omdat de overheid niet om de twintig meter een politieman kan neerzetten.’

Volgens Luria zijn Arabieren helemaal niet zo onwillig hun panden aan Joden te verkopen voor een hoge prijs, zoals in de media wordt gesuggereerd; neem de transacties die verlopen via een tussenpersoon. ‘We hebben meegemaakt dat de voormalige Arabische eigenaren ons voor de rechter sleepten na een transactie. Ze zouden achteraf niet hebben geweten dat hun eigendom werd doorverkocht aan Joden, of dat ze iets hadden getekend waardoor hun huurdersrechten werden overgedragen aan Joden. Maar ach, soms moeten ze dat wel doen voor de vorm, voor hun eigen, Arabische omgeving. Om het respect van andere Arabieren te behouden. Maar de centen hebben ze dan wel in hun zak.’ Hij draait zijn handpalmen naar boven; kan hij het helpen? ‘Zo zijn ze niet allemaal, maar wij hebben er herhaaldelijk mee te maken gehad.’

In een paar zinnen zet Luria het beeld neer van de even sluwe als corrupte Arabier. Zijn ongegeneerde directheid spreekt me niettemin meer aan dan de wollige taal en de ontwijkende antwoorden die de meeste van zijn even radicale kompanen ten beste geven. Maar kan hij een voorbeeld geven? ‘Nee, dan zou ik de privacy schenden van die Arabieren.’

Een aantal Israëliërs, inclusief linkse politici, is het faliekant met hem oneens, opper ik, ze zien wel degelijk heil in een gedeeld Jeruzalem met een Joods en een Arabisch stadsdeel, een Israëlisch en een Palestijns. Luria komt nu iets dichterbij zitten, alsof hij een vertrouwelijke onthulling gaat doen. ‘Israëliërs die dat beweren, zijn bedekt met een laag multiculturalisme. Ze zijn afgesneden van hun joodse wortels en hebben geen verbinding meer met het land dat God hun heeft gegeven. Aan het einde der tijden zullen ze inzien dat dit land hun thuis is. Ze moeten ons dankbaar zijn. Ik weet zeker dat zelfs de gemiddelde linkse Israëliër in zijn hart van mening is dat een gedeeld Jeruzalem geen toekomst heeft. Als ze zo graag falafel willen eten en koffie willen drinken met de Arabieren, moet je geen muren bouwen, dan moet je de stad niet opsplitsen. Dan heeft die coëxistentie waarover ze voortdurend spreken geen enkele waarde.’

Ik denk aan de vele kopjes ‘Turkse’ koffie met kardemom die ik dronk met Bassem, een Arabische kruidenverkoper. Bij elk bezoek aan Jeruzalem schiet ik even zijn pijpenlaatje binnen in de Oude Stad. In de dikke geur van gemalen koffiebonen, kruidenpoeders en gedroogde zuidvruchten nemen we de stand van zaken door. Elke ochtend maakt hij zorgvuldige piramides van zijn nootmuskaat, paprikapoeder, kaneel en za’ater, een wilde tijmsoort. Hij leerde me wat de beste specerijenmix is voor musakhan, een smakelijk kipgerecht bereid met de gemalen rode besjes van de sumakstruik. Ik zag hem peperdure mirre-olie verkopen aan twee bitse nonnen uit Roemenië (‘voor in de kerk’) en opgewekt kibbelen met een Israëlische klant over de prijs van de pistachenootjes.

Tijdens een zo’n bezoekje trof ik hem in zak en as. Toen de bouw van de afscheidingsmuur rondom de Westelijke Jordaanoever Jeruzalem had bereikt, bleek het huis van Bassem net aan de Palestijnse kant te vallen. Als hij daar zou blijven wonen, zou hij een identiteitsbewijs voor de Westoever krijgen en zou hem voortaan de toegang tot Jeruzalem, tot zijn winkel, worden ontzegd. De Israëlische overheid verstrekt de pasjes naar de plaats waar het ‘centrum van het leven’ zich bevindt – het bed, de tafel en stoelen van de persoon in kwestie. Bassem had de keuze tussen zijn winkeltje en zijn huis. Hij koos voor zijn zaak, zijn inkomstenbron. Halsoverkop moest hij voor hem en zijn gezin andere woonruimte huren in het overbevolkte Oost-Jeruzalem. Geen Palestijn die zijn lege huis wilde huren; het staat te dicht bij de Muur.

Een ander kantoor in West-Jeruzalem, op een steenworp afstand van Ateret Cohanim. De Israëlische advocaat Daniel Seidemann legt eenzelfde gedrevenheid aan de dag als zijn landgenoot Luria. De oppervlakkige gelijkenissen zijn frappant, ook Seidemann is een kleine, beweeglijke man met een missie en een rappe woordenstroom, een immigrant wiens tongval zijn geboorteland verraadt, de Verenigde Staten in dit geval. Beiden genieten ervan te opereren in het centrum van het Israëlisch-Palestijnse conflict, waarin volgens Seidemann ‘niet alleen de botsing van Israëlische en Palestijnse belangen het hevigst is, maar ook de plaats waar de joodse, christelijke en islamitische tradities botsen’.

Maar daarmee houden alle overeenkomsten op. Seidemann staat in de rechtszaal vaak lijnrecht tegenover Ateret Cohanim. Als advocaat en activist behartigt hij Palestijnse belangen in Oost-Jeruzalem, omdat, naar zijn mening, ook de vrede in de staat Israël daarmee is gediend. Hij weet alles van Israëlische onteigeningen, van bewonersrechten, van het afbreken van Palestijnse huizen of illegale aanbouwsels – Oost-Jeruzalem is zijn speelveld. Naast computers en een ratelende fax heeft hij een batterij telefoons en een secretaresse die de vele bellers gedurende drie kwartier beleefd afpoeiert.

‘De Israëlische wet geeft kolonisten en hun stromannen veel ruimte om hun gang te gaan in het Arabische deel van Jeruzalem. Een complicerende factor is dat het eigendomsrecht gebaseerd is op een systeem dat nog dateert van de Turken. Het recht gaat over op de kinderen. In enkele generaties kunnen er dus pakweg zevenendertig eigenaren zijn, die op een paar na allemaal ergens anders wonen. Dat bemoeilijkt de juridische slagvaardigheid.’

Seidemann heeft markante successen geboekt in zijn strijd tegen ongewenste Israëlische overnames in het Arabisch stadsdeel, tegen landonteigeningen en de voorgenomen afbraak van Palestijnse huizen. Dankzij zijn organisatie Ir Amim kunnen duizenden Palestijnse kinderen weer naar openbare scholen, hij wist duistere transacties terug te draaien en de woningbouw in de betongordel rondom de stad landelijk en internationaal aan de orde te stellen. Kortom, hij is met zijn organisatie de luis in de pels van de gemeente Jeruzalem, en daarmee van de staat. ‘Israël maakt er geen geheim van dat het doel is zo veel mogelijk Palestijns eigendom in bezit te krijgen, door annexatie of door bezetting. Via het planningsbeleid en het pasjessysteem proberen ze het aantal Palestijnen in Jeruzalem terug te dringen.’ Hij schat dat 35 procent van heel Oost-Jeruzalem inmiddels in Joods-Israëlische handen is.

‘Je moet niet vergeten dat het Palestijnse stadsdeel overbevolkt en arm is, vooral in de Oude Stad. Mensen hebben het geld niet om hun huizen te onderhouden, of ze krijgen geen vergunning. Verhuizen is dan vaak een bittere noodzaak, en vervangende woonruimte biedt de gemeente vrijwel nooit.’ Volgens de advocaat gaat slechts 5 tot 10 procent van het gemeentelijk budget naar de Arabieren, die eenderde van de stadsbevolking uitmaken. Kolonisten daarentegen hebben een stevige financiële basis ook dankzij de gulle gaven van joden in het buitenland en van evangelische christenen die geloven dat hun Messias pas zal terugkeren op aarde als Israël van de Jordaan tot de Middellandse Zee geheel wordt bewoond door joden.

‘Arabieren hebben nauwelijks fondsen om op terug te vallen, bovendien ontbreekt het ze aan een goede organisatie. Ze hebben geen politieke cultuur die vergelijkbaar is met de onze.’ Seidemann memoreert de populaire Palestijnse leider Faisal Husseini, de pragmatische politicus die namens de Palestijnse Autoriteit de portefeuille Jeruzalem beheerde. De Palestijnse politieke organisatie in de stad is sinds Husseini’s dood in 2001 nooit meer goed op poten gekomen, meent de advocaat.

‘We zetten daarom gemeenschapsprojecten op voor Arabieren, zodat ze meer daadkracht kunnen tonen, bijvoorbeeld wat het bestrijden van het gebrek aan klaslokalen op Arabische scholen betreft, of van de gevolgen die de bouw van de Muur heeft.’

Als ik hem vraag naar de ondeelbaarheid van de stad, moet hij kort grinniken. ‘Dat is fictie. Wat een groot deel van de Israëliërs ziet als een ondeelbaar Jeruzalem, zien de Palestijnen als bezetting. De deling van de stad zal onvermijdelijk blijken, er wonen nu eenmaal twee gemeenschappen die niet kunnen en niet willen integreren en die de Oude Stad niet met elkaar willen delen.’

Ook Seidemann zegt gunstige voorwaarden te willen scheppen voor de toekomst, maar deze zijn wereldser van aard dan Luria’s facilitaire diensten voor de herbouw van de Tempel. ‘We proberen de organisatiegraad van de Arabische gemeenschap te verhogen. Dat komt niet alleen de humanitaire situatie in het heden ten goede, het zal van politieke betekenis blijken in de toekomst van de stad die ooit zal worden opgedeeld, daaraan twijfel ik niet.’

Het Orient House, even buiten de Oude Stad, is een mooie klassieke villa uit de nadagen van het Ottomaanse Rijk, eerbiedwaardig en trots. Een stenen trap voert naar een bordes van waaruit aan weerskanten twee smallere trappen vertrekken naar de bovenverdieping, die is bekroond met een dakkapel van sierlijk smeedijzer. Ooit waren hier hoogmogenden te gast uit allerlei landen. De Duitse keizer Wilhelm logeerde er, en toen keizer Haile Selassie eind jaren dertig tijdelijk zijn Ethiopië moest ontvluchten na een Italiaanse inval, verleenden de Britten hem onderdak in deze oriëntaalse villa.

In de wijken Sjeik Jarrah en American Colony bouwden Arabische familieclans in de negentiende eeuw en aan het begin van de twintigste eeuw grote praalwoningen toen het leven tussen de oude stadsmuren hun te benauwd werd. Hoewel de macht in handen was van de Turkse sultan, hadden de notabele Arabische families een bepaalde mate van autonomie, wat gewoonlijk aanleiding was voor zowel wisselende onderlinge bondgenootschappen als felle vetes. Afhankelijk van de omstandigheden werden kongsi’s gesloten, met elkaar, tegen elkaar, met de Turken, of tegen hen.

Al trokken de oorlogen van de afgelopen eeuw nieuwe scheidslijnen door de stad en verloren de clans hun politieke en economische macht, iedere Palestijn weet nog welke straat toebehoorde aan welke familie. Nog altijd echoën de namen van de Husseini’s, de Nashasibi’s, de Dajani’s, Nuseibehs, de Khalidi’s, Alami’s en enkele andere families door het Palestijnse establishment van Jeruzalem, hoewel velen de stad in 1948 of in 1967 ontvluchtten om zich te vestigen in het buitenland. Wie zich tijdens de Zesdaagse Oorlog in het buitenland bevond, mocht niet meer terugkeren naar Jeruzalem of de Westoever en was gedoemd tot een ballingenbestaan. Veel families verloren hun huizen en landerijen.

Het Orient House werd gebouwd door de familie Husseini, eeuwenlang een van de machtigste clans in Jeruzalem, die een stamboom claimt tot aan de Profeet toe. De Husseini’s brachten politici en burgemeesters voort, de familie levert vaak de moefti van de stad die, als geestelijk leider, een sleutelpositie bezit.

Met name twee Husseini’s schreven geschiedenis de afgelopen eeuw. Haj Amin Husseini was als moefti populair onder de Arabische bevolking, maar zijn blazoen raakte ernstig besmet door zijn onverholen antisemitisme. In de jaren twintig, tijdens het Britse Mandaat, was hij grootmoefti van Jeruzalem. Husseini ontpopte zich tot een vurig nationalist. In april 1936 gaf hij de aanzet tot een Arabische opstand tegen de aanhoudende Joodse immigratie en Joodse landaankopen in Palestina, door een algemene staking af te kondigen. De Arabische nationalisten vreesden dat hun positie gevaar liep door de demografische en politieke ontwikkelingen. De opstand werd tegen het einde van het decennium bedwongen door de Britten met hulp van Joodse milities, en Husseini ging in ballingschap.

Intussen had de moefti contact gezocht met Duitse overheidsfunctionarissen. Eind jaren dertig was hij erin geslaagd financiële en morele steun te verwerven van de nazi’s voor zijn Arabisch-nationalistische strijd tegen de Joden. Zijn contacten met de nazileiders groeiden uit tot warme banden. Hij reisde naar Duitsland, liet zich fotograferen met Hitler, hij inspecteerde ss-troepen en kreeg de hartelijke steun van ss-leider Himmler die de islamitische leider omarmde als een bondgenoot in de strijd tegen het ‘wereldwijde Jodendom’. Haj Amin Husseini was gedurende het grootste deel van de oorlog actief om in samenwerking met de nazi’s anti-Joodse acties op te zetten. Het is nooit duidelijk geworden of en wanneer het tot hem is doorgedrongen dat de nazistische rassenwetten Arabieren uiteindelijk niet uitsloten. Na de oorlog zette hij vanuit zijn ballingsoord zijn werk tegen de staat Israël voort, maar toen hij in 1974 overleed in Libanon, was de Palestijnse strijd al enkele decennia eerder overgenomen door een nieuwe generatie.

Zijn achterneef Faisal Husseini daarentegen was een gematigde Palestijnse wetenschapper en politicus die in de jaren zeventig en tachtig het politieke toneel betrad. In de jaren negentig behartigde hij de zaken in Jeruzalem namens de plo vanuit het Orient House. Van hieruit zette hij zich in om van Oost-Jeruzalem de hoofdstad te maken van een toekomstige Palestijnse staat. Hij bekleedde diverse politieke functies, zat aan bij vredesconferenties en werd door vriend en vijand gerespecteerd. Velen zagen in hem een mogelijke opvolger van Yasser Arafat. Faisal Husseini overleed tijdens een diplomatieke missie in Koeweit, waar hij verbleef om de betrekkingen met het land te herstellen die een ernstige klap hadden gekregen nadat Arafat in de Eerste Golfoorlog de kant van Irak had gekozen. Enkele maanden later, na een Palestijnse aanslag, deed Israël het Orient House op slot. Het toegangshek is sindsdien met kettingen afgesloten.

Op een steenworp van het Orient House, in dezelfde straat, staat een ander huis van de Husseini’s met eenzelfde oriëntaalse charme. Het ligt wat dromerig aan het einde van een grindlaantje en een rommelige tuin die worden overschaduwd door knikkende ceders. Onder terracotta dakpannen stulpen erkers en balkons uit de geelwitte muren. Een deel van het huis is verhuurd, ook de elite kan de kosten van zo’n villa niet meer opbrengen. Said Husseini ontvangt me in een van de salons op de eerste verdieping. Hoewel vanuit een andere ruimte schelle televisiegeluiden tot ons doordringen, weigert deze salon zijn allure op te geven. Het weelderige verleden laat zich aflezen aan de klassieke Franse meubels met gestreepte bekleding, de met gouddraad geborduurde kussens, aan de tapijten, de dienbladen met Arabische kalligrafieën, het Meissenporselein en het houtsnijwerk waartussen talrijke koperen en zilveren siervoorwerpen glimmen.

Said Husseini is een kleine, gesoigneerde man van in de zestig, via een lijn van oudooms en achterneven verwant aan Haj Amin Husseini aan wie hij, gezien zijn eigen leeftijd en de naoorlogse ballingschap van de grootmoefti, maar weinig persoonlijke herinneringen koestert.

‘Tijdens de mandaatsperiode heeft hij nog een tijdje in dit huis gewoond, maar daarvan kan ik me niets herinneren, ik ben geboren in 1937. Na 1948 zond hij een boodschap naar mijn vader dat hij vanuit Caïro wilde terugkeren, maar het werd hem belet. Ik heb hem eens ontmoet in Caïro in de periode dat ik daar rechten studeerde. Het was een aardige, voorkomende man, maar ik was het niet met hem eens. Zijn Duitse periode is natuurlijk een grote fout geweest. Later keerde hij zich tegen Nasser, hij waarschuwde onze tak van de familie zelfs om Nasser niet te geloven, terwijl ik een vurig aanhanger was van Nasser.’

De Egyptische president Gamal Abdel Nasser was in de jaren zestig de held van de Arabische nationalisten. Met zijn dreiging van een militaire invasie in de jonge Joodse staat verwierf hij veel aanhang onder Arabieren, met name onder de Palestijnse vluchtelingen en hun nakomelingen die huis en haard hadden moeten achterlaten tijdens de oorlog van 1948. ‘Ik geloofde net als zo velen dat Nasser de enige was die Palestina kon bevrijden van de Israëliërs door de gezamenlijke Arabische krachten te bundelen.’

Husseini laat koffie komen en nipt met een delicaat gebaar uit het kleine kopje. ‘De Zesdaagse Oorlog was een zware slag. Toen Israëlische troepen het Marokkaanse kwartier voor de Klaagmuur met de grond gelijkmaakten, wisten we dat ook Nasser ons niet meer helpen kon. We waren overgeleverd aan de Israëliërs en de internationale grootmachten.’

Said Husseini had in april 1967 zijn rechtenstudie afgerond in Caïro. Zoals veel telgen uit de betere families had hij in Jeruzalem een Britse eliteschool bezocht, voorafgaand aan zijn studie in Egypte. Hij had zich juist als advocaat gevestigd in Oost-Jeruzalem, dat nog onder Jordaans gezag stond, toen de Zesdaagse Oorlog uitbrak.

Het eens zo breekbare Israël schakelde met militaire overmacht de dreigende Egyptische, Syrische en Jordaanse troepen met een paar machtige klappen uit. Daarmee was het laatste restje van de Palestijnse droom in die dagen over een gezamenlijk Arabisch offensief tegen de staat Israël voorgoed naar het rijk der illusies verwezen. Het leger bezette niet alleen de Syrische Golanhoogte en het Sinaïschiereiland dat aan Egypte toebehoorde, het leger verdreef de Egyptische autoriteiten uit de Gazastrook en bezette daarnaast de bijbelse provincies Judea en Samaria die vanaf 1948 onder Jordaans bestuur hadden gestaan – de Westelijke Jordaanoever.

Ook in de buurt van het familiehuis laaiden de gevechten op en de jonge advocaat zag zich genoodzaakt de schop ter hand te nemen om een schuilkelder te graven in de tuin van de villa. ‘Hierbeneden, op de begane grond, was indertijd een Brits archeologisch instituut gevestigd. De directeur, dr. Hennessy, kwam een kijkje nemen. We wilden een betonnen dak aanleggen en vroegen hem om raad. “Met zo’n dak hoeven jullie je geen zorgen te maken”, zei hij nog. Maar de gevechten waren zo kort en zo overrompelend dat het dak nooit is afgekomen.’

Daar ging uw toekomst, zeg ik, wat bent u gaan doen na 1967?

Hij werpt me een kokette blik toe en produceert een glimlachje. ‘Na de oorlog besloten alle Palestijnse advocaten in Jeruzalem tot een staking uit protest tegen de bezetting. Bovendien was het Jordaanse recht opeens niet meer van toepassing. Veel rechters vertrokken naar Jordanië.’

Als ik hem opnieuw vraag naar zijn activiteiten na 1967, trekt hij even een wenkbrauw op in een reactie die zowel verbazing als een lichte verstoordheid kan uitdrukken. Hij herneemt zich meteen en zegt dan met een terloopse vanzelfsprekendheid: ‘Niets.’

Het blijft een paar seconden stil.

‘Niets?’

‘Niets. Ik wil me niet onderwerpen aan de Israëlische wet.’

Ik wacht op een vervolg, over politieke activiteiten misschien, over liefdadigheidswerk desnoods – een of andere activiteit die het gat van enkele decennia enige economische of politieke invulling geven kan; een mens kan tenslotte geen veertig jaar in staking blijven. Veel Palestijnen in goeden doen vertrokken, naar Jordanië, naar Amerika, de Golfstaten – naar elders, om een nieuwe start te maken. Maar op het geboende Louis xvi-bankje tegenover me blijft het antwoord uit.

Terwijl Mahmoud Jiddah in 1967 woedend de stad afstroopte op zoek naar wapens, delibereerde Husseini met een archeoloog over de beste constructie voor een schuilkelderdak. De woede van de kleine man versus het ideologisch gefundeerde nietsdoen van de advocaat. Ten slotte zegt Husseini: ‘Ach, ik heb wel wat kleine dingen gedaan. Maar als een Palestijn van terrorisme wordt beschuldigd, kun je als Palestijnse jurist toch niets ondernemen.’

Zoals de meeste welgestelde families bezaten de Husseini’s in het Palestina van voor 1948 landgoederen en huizen in en buiten Jeruzalem. De zomers werden vaak doorgebracht in de betrekkelijke rust en koelte van het platteland. Als de temperatuur in Jeruzalem het dagelijks leven in haar greep kreeg, verkaste Saids familie, inclusief huisraad en personeel, naar hun zomerhuis in Jericho. De familie bezat tot 1948 landerijen in provincies die nu in de staat Israël liggen.

‘Onder het Britse Mandaat, tot kort voor de Arabisch-Israëlische Oorlog, hadden we nooit zo veel problemen met Joden. We hadden landgoederen bij Rehovot, een stad in het huidige Israël. Daar liepen paarden. Ik was er dol op. Als kind klom ik op een stoel om naar de paarden te kunnen kijken. Nadat ik op een dag van die stoel was gevallen en wat wondjes had opgelopen, werd ik gehecht door een Joodse arts. Je leefde samen met Joden. Net als de Armeniërs was het geen groep om bang voor te zijn. Dat veranderde in de jaren veertig. Het zionisme kreeg de overhand. De nieuwe Joodse immigranten waren feller en veel beter opgeleid dan de vorige lichtingen. Ze zeiden: “Gaan jullie maar terug naar jullie woestijn, dit is ons land.”’ Hij slaakt een zucht. ‘Terwijl we hier al eeuwenlang woonden.’

Aan het einde van 1947, in de aanloop naar de Arabisch-Israëlische Oorlog, braken heftige gevechten uit tussen Joden en Arabieren. De Verenigde Naties hadden een plan opgesteld om Brits Palestina te verdelen in een Joodse en een Arabische staat wanneer het Britse Mandaat zou zijn beëindigd. Het plan werd door de Arabieren verworpen. In Jeruzalem liepen de spanningen op als de druk in een verhitte stoomketel.

De Israëlische schrijver Amos Oz woonde in die dagen met zijn ouders in een eenvoudige Joodse wijk. In zijn autobiografische roman Een verhaal van liefde en duisternis, herinnert hij zich die periode uit zijn kindertijd als volgt: ‘In november begon er zich al een soort scherm af te tekenen tussen de beide Jeruzalems. De stadsbussen reden nog steeds van hier naar daar en terug, je zag nog steeds af en toe de fruitverkopers uit de Arabische dorpen bij ons op straat, met hun bladen vol vijgen, amandelen, cactusvijgen, maar hier en daar waren Joden al uit de Arabische wijken vertrokken naar het westen van de stad, en er waren ook sommige Arabische inwoners van het westen van de stad die naar het zuiden of het oosten verhuisden.’

Toen het Britse Mandaat ten einde liep in mei 1948 stond Palestina in brand. ‘Er woedden zware gevechten in de omgeving’, vertelt Husseini. ‘Ik herinner me een bijzonder heftige confrontatie hier niet ver vandaan, in april 1948. Een Joods konvooi op weg naar het Hadassaziekenhuis op de Scopusberg werd aangevallen door Arabieren. Tientallen Joden vonden de dood. Ik luisterde angstig naar de beschietingen en zag hoe de lucht zwart dichttrok van de rook.’

De weg naar het ziekenhuis op de berg was een nauwe corridor die door een aantal Arabische dorpen voerde. Het bewuste konvooi bestond voornamelijk uit medisch personeel, ongewapend. En Oz schrijft: ‘Mijn vader had met dat konvooi naar de Scopusberg zullen gaan, op 13 april 1948, het konvooi waarin zevenenzeventig artsen en verpleegsters, professoren en studenten vermoord en in vele gevallen levend verbrand werden.’ Zijn vader werd die ochtend echter wakker met veertig graden koorts en bleef thuis. Oz: ‘Midden in de Arabische wijk, bijna aan de voet van de villa van de grootmoefti Haj Amin Husseini, de verbannen pro-nazistische leider van de Palestijnse Arabieren (…) reed het eerste voertuig op een landmijn. Meteen werd het konvooi getroffen door een kogelregen van beide zijden van de weg, en door handgranaten en molotovcocktails. Het schieten ging de hele ochtend door.’

Over en weer vonden tal van wreedheden plaats. De hinderlaag voor het medisch konvooi wordt beschouwd als een represaille voor een slachtpartij enkele dagen daarvoor in het Arabische dorp Deir Yassin. De naam van het dorp zingt nog altijd rond onder Palestijnen alsof de gruwelen van de hele oorlog zijn samengebald in die ene naam: ‘Deir Yassin’, het Guernica van de Palestijnen volgens sommigen. De gebeurtenissen in Deir Yassin waren zo angstaanjagend dat tienduizenden Arabieren hun dorpen verlieten en op de vlucht sloegen. ‘Deir Yassin’ gaf de aanzet tot de eerste Arabische vluchtelingenstroom. Aan het einde van de oorlog, in 1949, hadden zevenhonderdvijftigduizend Arabische burgers uit het voormalige Palestina hun huis en goed verlaten. Ze zouden nooit meer terugkeren. Als ik meer wil weten over ‘Deir Yassin’, kan ik beter aan de overkant van de straat mijn licht opsteken, adviseert Said Husseini, in de Dar el-Tifl-school, gevestigd in een gebouw ‘dat ook de Husseini’s toebehoorde’.

In die angstige aprildagen van 1948 liep Hind Husseini, een vrouwelijke telg uit het aristocratische geslacht, door de Oude Stad van Jeruzalem in de buurt van de Kerk van het Heilige Graf. Die ochtend hadden geweersalvo’s geklonken in de stad die de begrafenis van Abdul Qader Husseini begeleidden. De leider van het Palestijnse verzet, een neef van Hind, was daags tevoren omgekomen in de strijd en werd met militaire eer begraven. De omgeving van Hinds familiehuis lag constant onder vuur. De ongetrouwde Hind had tijdelijk onderdak gekregen bij nonnen in de Oude Stad, in afwachting van een staakt-het-vuren. Op weg naar een vrouwenbijeenkomst trof ze een groep doodsbange kinderen op straat, sommigen in nachtkleding, ogenschijnlijk verdwaald.

‘Waarom gaan jullie niet naar huis?’ vroeg ze.

Een jongetje van negen, de oudste van de groep, antwoordde dat hij afkomstig was uit Deir Yassin en dat hij niet wist wat hij doen moest. Misschien wist mevrouw een moskee, dan konden ze daar om hulp vragen. Husseini, die actief was in het vrouwen- en jeugdwerk, vond meer kinderen, sommige van hen zaten onder het bloed. Ze regelde kamers voor de kinderen, vijfenvijftig in totaal, in een soek nabij de Jaffapoort. Ze zag erop toe dat ze te eten en te drinken kregen, bracht ze dagelijks een bezoek en kreeg stukje bij beetje het drama te horen dat de kinderen was overkomen.

Het was een zachte voorjaarsdag, die vrijdag 9 april 1948. De amandelbomen in Deir Yassin, een dorp niet ver van Jeruzalem, waren zwaar van de bladeren en de voorjaarsbloemen stonden uitbundig in bloei. Aan het begin van de avond werd het dorp aan drie zijden ingesloten door Joodse milities die het vuur openden. Enkele ouders stuurden hun kinderen in paniek de velden en de boomgaarden in. Hoewel het vuur aanvankelijk werd beantwoord, hadden de veel sterkere en beter bewapende milities de overhand. Ze hielden verschrikkelijk huis in het dorp. Van de zevenhonderd bewoners werden er naar schatting honderdtwintig gedood, onder wie vrouwen, kinderen en bejaarden, volgens ooggetuigen is een aantal van hen ter plaatse geëxecuteerd. Israëls eerste premier, David Ben-Gurion, zou de wreedheden van de Joodse troepen in Deir Yassin later veroordelen.

Daags na het bloedbad verzamelde het Rode Kruis de jonge kinderen die aan het bloedbad waren ontkomen en zette ze af bij de Jaffapoort in de Oude Stad, waar Hind Husseini ze aantrof. Ze hadden nog nooit een voet gezet in de heilige stad.

Toen de gevechten in Jeruzalem aanhielden en het ook voor Husseini te riskant werd de kinderen te bezoeken in de soek, zei de moeder-overste van haar logeeradres: ‘Breng ze maar mee naar het klooster, het is hier veel veiliger.’ De getraumatiseerde kinderen waren aanvankelijk te angstig om hun kleine behuizing te verlaten, eenmaal op weg naar het klooster dromden ze als bange kuikentjes om de rokken van hun weldoenster. Die nacht werd de soek getroffen door een bom. De kamers waar de weeskinderen hadden geslapen, werden compleet verwoest.

Toen de gevechten in Jeruzalem luwden, keerde Hind Husseini terug naar haar grote familiehuis tegenover het Orient House en nam de kinderen mee. Later vonden ook andere Palestijnse wezen hun weg naar het huis van de Husseini’s. Met de medewerking van een aantal notabele dames richtte Husseini een liefdadigheidsinstelling en een kostschool op waar Palestijnse weeskinderen tot op de dag van vandaag terechtkunnen. Het Dar el-Tifl al-Arabi-instituut is uitgegroeid tot een meisjesschool met een museumpje, een cultureel instituut, een bibliotheek en een kinderspeelplaats. Tot aan haar dood in 1994 voerde Hind Husseini de directie.

‘Dat is in het kort het verhaal van dit instituut’, besluit Mahira Dajani met een licht ontroerde stem. De huidige directrice heeft het verhaal van Deir Yassin en de school verteld in de beeldende, weloverdachte woorden van een ervaren onderwijzeres. Ze vouwt haar handen op het tafelblad van haar bureau en geeft me een kort knikje als om het verhaal af te sluiten. Door de ramen waait vanaf het schoolplein kindergezang haar werkkamer binnen.

Het instituut heeft momenteel honderdzeven werknemers en twaalfhonderd leerlingen van wie honderdvijftig weeskinderen uit de Palestijnse gebieden. ‘In de jaren negentig hadden we driehonderd kostschoolleerlingen, wezen, maar toen sloot Israël de Gazastrook af. De kinderen daarvandaan konden niet meer komen. Vervolgens gebeurde hetzelfde met de Westelijke Jordaanoever.’ Er is een groter probleem: door het Israëlische pasjessysteem kunnen ook een aantal leerkrachten uit Ramallah en andere plaatsen op de Westelijke Jordaanoever de stad niet meer in. Ze zitten werkloos thuis en Mahira Dajani moet op zoek naar ander personeel.

‘Het gaat van kwaad tot erger’, verzucht de directrice, terwijl ze iets verschikt aan haar grijze permanentje. Eten is er genoeg, daar niet van. Veel van het voedsel wordt aangeleverd door winkeliers en particulieren uit Oost-Jeruzalem, tot manden vol broden en partijen lammeren aan toe, waarmee de islamitische gevers voldoen aan de heilige plicht van het aalmoezen geven. Giften van weldoeners uit het buitenland bereiken Jeruzalem steeds minder. ‘De school draait voornamelijk op giften van particulieren, maar sinds Israël het financiële verkeer voor Palestijnen vanuit het buitenland vrijwel heeft stilgelegd, zogenaamd vanwege de strijd tegen het terrorisme, worden onze financiële middelen ook minder.’

Een beeldschoon meisje met een helderwitte hoofddoek brengt koffie en verlaat de kamer met een knikje dat de directrice beantwoordt met een minzame glimlach. Alles aan Mahira Dajani, van haar gebaren tot haar klassieke bruinzwarte ensemble, straalt een ouderwets soort waardigheid uit, vermengd met een milde doortastendheid. Ze is islamitisch, maar zoals de meeste Palestijnse vrouwen uit de betere kringen, draagt ze westerse kleding en geen hoofddoek. Als we later door de gangen lopen, blijkt haar verschijning voldoende om de uitgelaten schoolmeisjes voorbeeldig in de pas te laten lopen.

Haar eigen schooltijd, die begon bij de salesianen van Don Bosco, werd getekend door de Arabisch-Israëlische Oorlog. Als kind van een gegoede familie werd ze de eerste jaren met een taxi naar school gebracht, later wandelde ze met andere meisjes naar het Armeense kwartier in de Oude Stad om daar de bus te nemen. ‘We hadden een goed leven. Toen de gevechten in Jeruzalem uitbraken, trokken we tijdelijk in bij een tante in Hebron. We hadden een huis op de Zionberg in Jeruzalem, waar hard werd gevochten. Een van mijn broers verloor daarbij het leven.’

Keer op keer ingehaald door de oorlog, reisden de Dajani’s van het ene familiehuis naar het andere. Het grootste deel van het familiebezit lag na de oorlog in het huidige Israël en ging voorgoed verloren – landerijen bij Jericho, bij Ramleh, in de buurt van Gaza, Jaffa, Nablus en in Talpiot, een wijk in wat West-Jeruzalem werd.

Voor 1967, toen de Westelijke Jordaanoever nog deel uitmaakte van Jordanië, bekleedden de Dajani’s hoge functies. Een van Mahira’s broers was rechter, een ander minister van Binnenlandse Zaken voor de Westoever. Zelf begon ze in 1949 als onderwijzeres. In de jaren zestig werkte ze op de afdeling van het Jordaanse ministerie van Onderwijs die verantwoordelijk was voor de scholen op de Westoever.

‘Op een dag moesten we naar Tel Aviv voor een onderwijsconferentie. Het was in een hoog gebouw en wij gingen het dak op om naar de omgeving te kijken. We hadden een Israëlische gids bij ons. “Alle Arabieren zijn schooiers”, zei die gids. “Ze hebben geen cultuur, ze wonen in tenten, ze zijn lelijk.” Ik weet nog dat ik een mooie groene jas droeg met bont aan de mouwen. Ik vroeg hem vriendelijk: “Excuseer, wie wonen er in tenten?” De man schrok, hij had niet verwacht dat ik Arabisch was. Ik wees hem op Jaffa. “Die mooie huizen zijn gebouwd door Arabieren.” Hij werd boos en zei: “Nou, neem het maar terug, ga je gang. Bid maar tot je God dat Hij het teruggeeft.”’

Haar toon wordt scherper, alsof de man in kwestie voor haar staat. De schoolbel gaat, maar de directrice lijkt het signaal niet te horen. Het verhaal heeft zijn verteller opgezogen. ‘Ik zei: kijk eens om u heen. Hier staan tientallen Arabieren. Hoogopgeleide mensen, keurig gekleed. Ziet een van ons eruit alsof we in een tent wonen?’ Ze schudt het hoofd, mompelt iets op verontwaardigde toon.

Dan herstelt ze zich. In verwarring gebracht door haar eigen felheid schuift ze me de schaal met koekjes toe. ‘Proef toch eens. Ze zijn hier op school gebakken.’

Na 1967, vertelt Dajani, namen ook andere Israëliërs een dergelijke arrogante houding aan tegenover de Palestijnen. Ze vertelt over diepe vernederingen die ze moest ondergaan, zoals op de dag dat ze zich in het openbaar tot op haar ondergoed moest uitkleden bij de Israëlische grenspost naar Jordanië.

In haar ooghoeken glinsteren tranen. ‘Het is niet altijd zo erg geweest, ik heb heel nette Joden gekend, het begon pas toen het zionisme de overhand kreeg. Ik herinner me een theebezoek bij een Joodse familie toen ik nog een kind was. Zeer nette mensen. Een van hen wilde een slokje thee nemen, maar een ander zei iets in het Hebreeuws. Hij zette zijn kopje weer neer. Pas nadat wij allemaal een slok hadden genomen, begon die familie aan de thee. Uit respect voor hun gasten.’

Tijdens de Zesdaagse Oorlog verbleven een aantal van Dajani’s familieleden in het buitenland. Ze kregen geen toestemming van Israël om terug te keren naar de Westelijke Jordaanoever, die nu door Israël werd bezet. De diaspora van de Dajani’s loopt onder meer door Minneapolis, Houston, Canada, Nederland en de Jordaanse hoofdstad Amman.

‘En nu wonen er Ethiopiërs, Russen en Irakezen in onze huizen, en hebben Palestijnen een pasje nodig om Jeruzalem te mogen bezoeken, al zijn ze er geboren. En lang niet altijd kunnen ze zo’n pasje bemachtigen.’

Hoe ziet ze de toekomst? ‘Ach, ons familiebezit zullen we niet terugkrijgen. Maar een eigen, Palestijnse staat moet Israël ons toch gunnen? Het is niet ideaal, maar ik zie geen andere oplossing dan twee staten.’ Als ze me naar de uitgang begeleidt, vertrouwt ze me toe: ‘Maar voor zo’n oplossing is ook een verenigd Palestijns leiderschap nodig. Onze politici zouden niet zo veel ruzie moeten maken en moeten samenwerken voor het belang van hun volk.’

De verdeeldheid, de botsingen, de stille, historische strijd om het oude Jeruzalem, reiken verder dan het conflict tussen Joden en Arabieren. Tijdens een van mijn ochtendwandelingen kom ik terecht in de christelijke wijk en word met een groep pelgrims meegezogen, de Kerk van het Heilige Graf in. Zeven uur, bij de hoofdingang drijven zowel de geur van wierook als het gezang van een aantal erediensten naar buiten. Meteen achter de ingang knielen bejaarde vrouwen voor een stenen plaat, ze vouwen hun handen en buigen hun lippen naar de steen om deze devoot en veelvuldig te kussen.

Hier zou Jezus zijn neergelegd nadat Hij van het kruis was genomen, een stuk kerkterritorium dat de orthodoxen toebehoort, te zien aan de rij olielampen boven de steen. De vrouwen, velen in het zwart, sommigen met een hoofddoek onder de kin vastgeknoopt, prevelen met gesloten ogen hun gebeden. Ten afscheid vegen ze een zakdoek hartstochtelijk over de steen, alsof het een poetsdoek is, maar voorzichtiger, de zakdoeken worden zorgvuldig opgevouwen en weggestopt. Ze nemen wat heiligheid mee voor thuis.

Links staat de tombe van het lege, heilige graf, rechts leidt een trapje naar Golgota. De exactheid waarmee de kerkdienaren de locaties van Jezus’ kruisgang in kaart hebben gebracht, is even ontroerend als discutabel. Hier, exact op deze plek stond het kruis, daar was het graf. Eeuwen van strijd golfden over de plek. Hadrianus zette er een Romeinse tempel neer, de christelijke keizerin Helena bouwde in de vierde eeuw een basiliek op de plaats van die tempel, oorlogen en branden deden hun verwoestende werk. De kerk werd steeds herbouwd naar de architectuur van de tijd. Op de plaats waar het kruis zou hebben gestaan, is een Grieks-orthodoxe kapel, een glinsterende kermis in een halfslachtige schemering, goudkleurige kandelaren, Maria in het zilver, pal ernaast hebben de katholieken een altaar opgetrokken.

Ik ga af op het geluid van de ochtendgezangen dat allengs lijkt aan te zwellen. Een groep Italiaanse katholieken heeft zich verzameld voor de rijzige graftombe, aangevoerd door een pastoor die galmend de ochtendmis opdraagt. De met steigers ingepakte tombe van Jezus staat onder een koepel die de gezangen opvangt, samenbalt en terugkaatst, tezamen met het sonore, klaaglijke gezang van een eenzame koptische priester. De kopt voert zijn rituelen uit tussen een paar geknielde, in het zwart gehulde vrouwen, in een piepklein kapelletje aan de achterkant van de tombe, een soort religieus wachthuisje.

Er ontwikkelt zich een merkwaardige zangstrijd. Zodra de katholieken aanzetten, verhoogt de kopt zijn volume, waarop de katholieken hetzelfde doen onder aanvoering van hun wild dirigerende voorganger. Hartstochtelijk zingen ze tegen elkaar op, God moet haast wel gevoelig zijn voor volume. De katholieken – zij zijn met meer – winnen de strijd, maar het moet gezegd: de kopt heeft een zuivere bronzen stem, een heiligdom waardig. Vandaag blijft de stand 1-1.

‘Onfortuinlijk zijn ’s hemels lievelingen’, noteerde de Amerikaanse schrijver Herman Melville in zijn dagboek tijdens een bezoek aan het heilige land in 1857. Hij omschreef Jeruzalem als een stad van stenen heuvels en stenen harten. De zangstrijd is ook meer dan symbolisch. De diverse christelijke uitbaters van de kerk zijn al eeuwen verwikkeld in een koude oorlog over het territorium. De kerkvloer toont waar het gebied van de een ophoudt en dat van de ander begint. Luxe marmer grenst aan kapotte tegels, glimmend steen aan dof graniet. De slechtst onderhouden stukken worden betwist. Franciscanen bestieren hun stukje kerk namens de katholieken; de Grieks-orthodoxen en de Armenen zijn de andere hoofdgebruikers. Kopten, Ethiopisch- en Syrisch-orthodoxen komen op de tweede plaats. De Grieks-orthodoxen hebben het meest te vertellen, en het meeste geld.

De christelijke ruzies zat, verordonneerden de Ottomanen in 1852 een status-quo voor de kerk, die nog altijd van kracht is. Het ingewikkelde en omstreden verdelingsplan van stukken kerkvloer, muren, kapellen en processietijden zou haast een metafoor worden voor het Midden-Oosten van na de Ottomaanse tijd. De standvastig zingende kopt aan de achterkant van het graf mag daar alleen staan omdat de kopten een paar centimeter van het graf ‘toebedeeld’ hebben gekregen van de islamitische sultan.

‘Vrede op aarde’, zei een kleine Armeense priester me met Pasen 2002, ‘zul je niet vinden in Jeruzalem, zeker niet in deze kerk.’

In Jeruzalem waren nauwelijks bezoekers dat jaar vanwege de aanhoudende zelfmoordaanslagen. Arabische en christelijke middenstanders speelden een spelletje triktrak voor de gesloten luiken van hun souvenirwinkeltjes. Pasen, het leek me een mooie gelegenheid Golgota en het lege graf te bezoeken. Het gebedshuis was leeg op wat groepen nonnetjes en monniken na. De Armeen kwam uit Jerevan, een jonge priester met een speelse blik. Hij was een man van de muziek, een paar maanden op bezoek in Jeruzalem om een koor te dirigeren. Maar veel te dirigeren was er niet. De meeste optredens waren afgelast wegens gebrek aan publiek.

Broeder George kende de kerk tot in detail. Hoewel hij een man Gods was, deelde hij mijn verbazing over het christelijke strijdtoneel, dat hij bezag met een lichte ironie. Hij wees op de koepel. ‘Eind jaren veertig heeft er een brand gewoed. Het heeft decennia geduurd voor de restauratie ter hand werd genomen omdat de verschillende kerken het niet eens konden worden. Ze maken zelfs ruzie over wie welk deel van de vloer mag vegen.’ Meer dan een halve eeuw later was de restauratie nog altijd niet voltooid.

We liepen afwisselend langs nissen vol glinsterend gepoetste parafernalia en door vervallen kapellen, dof en zwart van het vuil. De Syrische kapel was in zo’n erbarmelijke toestand dat de iconen (of waren het schilderijen?) niet meer herkenbaar waren. Een bezoeker had een datum gekrast in een door kaarsen geblakerde muur, op een andere wand stonden namen. Oneerbiedige graffiti naar het leek, maar verderop, bij de trappen naar de lager gelegen kapel van de heilige Helena, was een deel van de muur dicht bekrast met kruisjes die werden toegeschreven aan de kruisridders. Iedereen wilde kennelijk zijn naam achterlaten in de kerk, niet alleen de pelgrims, de kerken betwistten elkaar elke toevoeging, tot en met de spijkers in de muur – eigen iconen eerst.

‘De priesters gaan weleens letterlijk met elkaar op de vuist’, zei de Armeen, die getuige was geweest van zo’n handgemeen, ‘als processies elkaar voor de voeten lopen bijvoorbeeld.’ Christelijke knokpartijen komen af en toe nog voor – om zo’n halszaak als de route van een processie of het tijdstip van een eredienst. Ik probeerde me een voorstelling te maken van zo’n broedertwist; gescheurde soutanes, blauwe ogen onder donkere monnikskappen, door de lucht vliegend kerkmeubilair.

Maar de christelijke strijd blijft niet beperkt tot de smeulende broedertwist in de Kerk van het Heilige Graf. Hij sloop het Israëlisch-Palestijnse conflict binnen. De Grieks-orthodoxe kerk is al een eeuw betrokken in de grondhandel met zionisten. De Griekse patriarch Irineos kwam in 2005 zwaar onder vuur te liggen, nadat hij toestemming zou hebben gegeven voor de verkoop van enkele kapitale panden bij de Jaffapoort in de Oude Stad, panden die de kerk toebehoorden, maar die van oudsher door Palestijnen in gebruik waren.

De gebouwen kwamen in handen van Joodse projectontwikkelaars, wat de voornamelijk Palestijns-christelijke gemeente van de patriarch, bestaande uit zo’n honderdduizend zielen, in woede deed ontsteken. De patriarch zou niet bevoegd zijn een dergelijke transactie goed te keuren. Andere kerken spraken er schande van. Een zeldzame panorthodoxe synode werd bijeengeroepen om zich te buigen over de kwestie. De patriarch werd gedegradeerd tot de monnikenstand, maar de vastgoeddeal was niet meer terug te draaien.

Hoeveel heiligheid kan een stad eigenlijk hebben? ‘Christenen en moslims kwamen hier op hun pelgrimages naar de heiligdommen van het verleden, en sommige Joden keken naar de stad voor de politieke toekomst van hun volk’, schreef T.E. Lawrence (Lawrence of Arabia) omstreeks 1920, toen de stad juist onder Brits gezag was gekomen. ‘Deze vereende krachten van het verleden en de toekomst waren zo sterk, dat het de stad bijna ontbrak aan een heden.’

Een kleine eeuw later zijn de kaarten opnieuw geschud, en is Jeruzalem de politieke en religieuze hoofdstad van de Joodse staat Israël. Het zijn nu de Palestijnen die kijken naar de stad voor de politieke toekomst van hun volk. Maar de druk van het verleden én van de toekomst zijn dagelijks voelbaar. Op een vrijdag, tijdens het islamitische gebedsuur, word ik plotseling ruw van de straat geveegd in de Oude Stad door een groep oprukkende Israëlische ordetroepen, van top tot teen in het zwart gekleed en zwaarbewapend. Rellen op de Tempelberg. Ik vlucht een schoenenwinkeltje in en struikel bijna over de verkoper die deemoedig ligt geknield op zijn bidmatje. Het oude Jeruzalem is weer eens verstrikt geraakt in de vertrouwde knoop van gevechten en gebeden.

‘Op elke plaats ter wereld waar de stenen zijn doordrenkt met religie’, zei de flegmatieke broeder George in 2002 toen we na ons kerkbezoek een kop koffie dronken, ‘slaat een kleingeestige bezitsdrang toe. Daar wordt het Godsbesef ondergeschikt aan het vastgoed. Steen wordt belangrijker dan de geloofsgedachte die spreekt over vrede. Knappe politicus die daarvoor een vreedzame oplossing vinden kan.’

[1] Shariarechter.