Winnie Sorgdrager

Zonde, zeden en strafrecht

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Winnie Sorgdrager, 2003

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

isbn 978 90 445 3209 8

nur 824

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2003.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Seks en overheid

Het bestrijden van ongewenst seksueel gedrag is een belangrijke taak van de overheid. Niet omdat de overheid nog altijd de ‘zondigheid’ wil tegengaan of omdat zij ‘zedenmeester’ wil zijn, maar vanwege de bescherming van ieders lichamelijke integriteit en om het recht op menselijke waardigheid van iedereen te beschermen.

Dat laatste doel is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. In 1972 bezocht een vooraanstaand Nederlands jurist een buitenlands congres over wetgeving. Tijdens een van de pauzes raakte hij in gesprek met een Turkse collega. De Nederlander vertelde toen over een recente wijziging in het Nederlandse Wetboek van Strafrecht: de strafbaarheid van overspel was afgeschaft. De Turkse collega keek hem verbaasd aan: ‘Maar dat geldt dan toch alleen voor mannen?’ was zijn reactie.

Hij kon zich niet voorstellen dat een gehuwde vrouw straffeloos met een andere man zou kunnen meegaan.

Tot 1971 was overspel in Nederland voor iedereen nog strafbaar. Niet alleen de gehuwde man of vrouw die met een ander het bed deelde riskeerde tot die tijd een gevangenisstraf van zes maanden, ook de ongehuwde die het feit ‘medepleegde’ kon worden gestraft, als hij of zij wist dat de ander getrouwd was. Dus de ongetrouwde jonge secretaresse die met haar gehuwde baas een relatie had, of de ongehuwde huisvriend met de vrouw des huizes, zij allen liepen kans vervolgd te worden.

Deze vervolging was echter nogal ingewikkeld. Voor overspel moest er immers altijd een huwelijksrelatie zijn, en die bleef na dit overspel in de meeste gevallen wel in stand. Wie had er dan belang bij een vervolging en een eventuele bestraffing? Niet de bedrogen echtgenoot of echtgenote. Vandaar dat werd vastgelegd dat alleen maar tegen overspel kon worden opgetreden als binnen drie maanden door de echtgenoot of – meestal – de echtgenote van de overspelige een klacht werd ingediend. Bovendien moest deze klacht vergezeld gaan van een eis tot echtscheiding of tot scheiding van tafel en bed, en pas na de ontbinding van het huwelijk zou dan daadwerkelijk een strafvervolging kunnen plaatsvinden.

Het is jammer dat er specifiek over dit delict geen cijfers zijn, maar het aantal veroordelingen zal niet erg groot geweest zijn. We moeten een dergelijke strafbepaling dan ook vooral zien als de neerslag van een zedelijk oordeel van de wetgever.

Vanaf 1971 geldt een ander uitgangspunt. Sindsdien is de zedelijkheidswetgeving er in de eerste plaats ter bescherming tegen onvrijwillige seks en tegen de ongewilde confrontatie met seksuele uitingen en niet meer voor de bescherming van een bepaalde seksuele moraal.

Toch zijn strafrecht en ethiek nog altijd nauw met elkaar verweven, in het algemeen, maar vooral ook op het gebied van de zedelijkheid. Dat laatste geldt overigens niet alleen voor het strafrecht; ook in het burgerlijk recht zijn zedelijke normen opgenomen, vooral in het familierecht. De bepalingen over het ongehuwd samenleven en het homohuwelijk zijn een neerslag van maatschappelijke opvattingen, maar in het strafrecht is het verband tussen morele opvattingen en wettelijke bepalingen zichtbaarder en hechter, en bovendien is de naleving van de norm door de overheid afdwingbaar. Het strafrecht is als het ware de neerslag van het algemene minimum van de maatschappelijke moraal.

Niet alleen in de algemene, nationale wetgeving worden regels gesteld omtrent het zedelijk gedrag, ook in gemeentelijke verordeningen kunnen regels worden opgenomen, bijvoorbeeld over bepaalde gedragingen in het openbaar. Zo kan een kustplaats in een verordening verbieden om in strandkleding in het dorp over straat te lopen.

De grote wetswijziging van 1971 waarbij onder andere de strafbaarheid van overspel uit het Wetboek van Strafrecht verdween, werd ingevoerd omdat de zedelijkheidswetgeving niet meer overeenkwam met de maatschappelijke opvattingen. De veranderingen van de jaren zestig kregen daarmee een eerste neerslag in de wet. Dat heeft wel een aantal jaren geduurd; de wet loopt meestal wat achter bij de publieke opinie, en dat is maar goed ook. Er gaat nu eenmaal tijd overheen voordat maatschappelijke opvattingen zo zijn uitgekristalliseerd dat ze tot concrete wetsvoorstellen kunnen leiden. De waan van de dag moet niet onmiddellijk tot wetswijzigingen leiden. Toch zien we, in ons mediatijdperk, ook als het gaat om wetgeving een steeds snellere reactie van de politiek op de ‘publieke opinie’. De perioden tussen wetsaanpassingen worden dan ook steeds korter.

Een slingerbeweging

Aan het einde van de negentiende eeuw, toen we wat de opvattingen over zedelijkheid betreft in het Victoriaanse tijdperk leefden, werd het strafrecht nog door klassiek-liberale opvattingen beheerst: de mens weet zelf wel wat nuttig of schadelijk is, dat hoeft niet in het strafrecht geregeld te worden. ‘Tegen vrijwillig eigen zedenbederf de individuen beschermen’ behoorde niet tot de taak van de strafwet. Drugswetgeving was er – onder andere om die reden – ook niet. Alleen wat schadelijk was of zou kunnen zijn voor een ander was strafbaar gesteld.

Zo werd ook bij de zedelijkheidswetgeving een duidelijk onderscheid gemaakt tussen ‘zondig’ en ‘strafwaardig’. Veel was zondig, veel minder strafwaardig. Alleen als iemand tegen zijn wil met bepaalde ‘onzedelijkheden’ werd geconfronteerd moest het strafrecht eraan te pas komen, en eveneens als onzedelijk gedrag in het openbaar plaatsvond en ‘aanstotelijk voor de eerbaarheid’ was.

Dat begrip ‘zedelijkheid’ sloeg overigens niet alleen op seksueel gedrag. Ook openbare dronkenschap was strafbaar, evenals bedelarij en landloperij. Gokken werd eveneens als een ondermijning van de openbare zeden gezien.

Ons Wetboek van Strafrecht is in 1886 in werking getreden. De liberale opvatting die eraan ten grondslag lag, heeft het ongeveer vijfentwintig jaar uitgehouden. Daarna werden we, in het begin van de twintigste eeuw, geconfronteerd met een ware kuisheidsgolf die ook zijn uitwerking op het strafrecht niet miste. In 1911 werd op voorstel van minister Regout de Wet tot bestrijding van de zedeloosheid ingevoerd, waarmee de kerkelijke normen omtrent de zedelijkheid in de strafwet werden vastgelegd. Daarmee werd het voor het eerst de taak van de staat om alle bronnen van zedenbederf te bestrijden. Op terreinen die voorheen aan de burgers zelf werden overgelaten, kwam de overheid met regels. Het absoluut bordeelverbod werd ingevoerd, homoseksuele contacten (‘ontucht’) met minderjarigen, dat wil zeggen met jongeren tot 21 jaar, werden verboden. De bepalingen op het gebied van pornografie werden verscherpt. Minderjarigen mochten niet meer met onzedelijke afbeeldingen of geschriften worden geconfronteerd; de verkoop en het ‘in voorraad hebben’ van boeken en foto’s die aanstoot konden geven werden verboden.

De bescherming van individuen tegen onvrijwillige seks of tegen de ongewilde confrontatie met seksuele uitingen werd uitgebreid. Van verkrachting bijvoorbeeld was voorheen alleen sprake als een vrouw door geweld of bedreiging met geweld tot geslachtsgemeenschap werd gedwongen, nu werd voor het eerst gemeenschap onder omstandigheden van feitelijk overwicht of misleiding strafbaar gesteld. In 1936 werd daaraan nog de feitelijke weerloosheid van een slachtoffer toegevoegd (iemand die ‘in onmacht’ verkeert).

In de jaren veertig werden met de komst van de Duitse bezetter alle homoseksuele contacten verboden. En al werd deze verordening direct na de bevrijding weer afgeschaft, de Hoge Raad heeft in zijn jurisprudentie van na de oorlog nog jaren vooruitgelopen op een strengere zedelijkheidswetgeving, waarvan men tot ver in de jaren vijftig algemeen dacht dat die er zou komen.

Na deze vijftig jaar durende, steeds verdergaande verscherping kwamen de veranderingen van de jaren zestig en zeventig vrij plotseling. Voor wie de ontwikkelingen daarvoor had gevolgd, waren ze ook radicaal. Als we ons de sfeer van de jaren vijftig voor de geest halen, kunnen we ons erover verbazen dat het Nederland van na jaren zeventig nog hetzelfde Nederland is. De preutsheid van weleer, de afwezigheid in veel gezinnen van seksuele voorlichting, de verhouding tussen mannen en vrouwen, de reacties op verhalen van seksueel misbruik, het had allemaal niets meer te maken met het nieuwe klimaat. Het leek of alles kon en mocht.

Nu, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, ziet het beeld er weer anders uit: meer bescherming van kinderen, nog meer nadruk op de vrijwilligheid van seksuele contacten, en er zijn nog minder grenzen aan seksuele uitingen in het openbaar.

Wat de wetgeving betreft, keerde men in de jaren zeventig grofweg terug naar de opvattingen van vóór 1911. Iedereen moet doen wat hij zelf wil, zo werd weer het devies. Wat mensen met elkaar doen is hun eigen zaak, vrijwilligheid staat bij seksuele contacten voorop. Wettelijke regels zijn er in principe alleen wanneer een ander van bepaald gedrag schade ondervindt, maar in dat geval kunnen de regels nu ook juist weer strenger zijn dan ten tijde van de invoering van het Wetboek van Strafrecht. In de bescherming van slachtoffers gaan we nu veel verder dan onze voorouders een eeuw geleden ooit hebben gedaan.

Daarbij is opmerkelijk dat ook het begrip ‘slachtoffer’ met de tijd van betekenis verandert. Eerst werd, onder invloed van de vrouwenbeweging, met het slachtoffer voornamelijk de vrouw bedoeld. Van kinderen werd in de jaren zestig en zeventig aanvankelijk aangenomen dat ze vanaf hun twaalfde jaar volwassen genoeg waren om vrijwillig seksuele contacten met volwassenen aan te gaan. Later zijn zij steeds meer als mogelijke slachtoffers gezien. Het overwicht dat volwassenen vaak op hen hebben, de vrijwilligheid die bij nader inzien misschien toch geen echte vrijwilligheid is, dat alles maakt dat de opvattingen over seks met jongeren op dit moment steeds meer in de richting van bescherming van de jongeren gaan. Ten slotte is ook de man als mogelijk slachtoffer erkend, zij het hoofdzakelijk in homoseksuele relaties.

De verhoogde maatschappelijke aandacht voor seksuele delicten wordt ook weerspiegeld in het optreden van politie en justitie. Het aantal veroordelingen voor zedendelicten, en vooral voor seksueel misbruik van kinderen, neemt sedert het begin van de jaren negentig gestaag toe. Tussen 1993 en 1996 was er een stijging van meer dan 100 procent. Ook de straffen worden steeds strenger: in 1985 zaten veroordeelden gemiddeld 250 dagen vast voor een zedendelict, in 1995 was dat 501 dagen.

Aan de ‘openbare zeden’ leken na de jaren zeventig nauwelijks meer beperkingen te worden gesteld. Alles moest in het openbaar kunnen, aanstoot ergens aan nemen was onzin, bekrompen en moralistisch.

Nu, ruim dertig jaar na de ‘seksuele revolutie’, lijkt er opnieuw een tendens te komen om weer grenzen te stellen aan seksuele uitingen in de openbare ruimte. Ook in het publieke debat over normen en waarden is de kwaliteit van de openbare ruimte onderwerp van gesprek. Hoelang zal het duren voordat de grote politieke partijen ook de openbare zeden aan de orde stellen? Wanneer zal de vrouwenbeweging in actie komen? Nu nog is het een beetje truttig om je kritisch uit te laten over billboards met veel bloot, veel borsten en billen in een stationskiosk, en over porno op televisie. Terugkeer naar de kerkelijke moraal zal er niet van komen, en dat moet ook niet, maar een nieuwe definiëring van begrippen als ‘respect’ en ‘menselijke waardigheid’, die voor de kwaliteit van de samenleving als geheel van belang zijn, is langzamerhand wel op zijn plaats.

Vrije wil

Ellen is met een groep studenten naar het café geweest. Het was een mooie avond. Ze hebben nogal veel gedronken en van het een komt het ander. Er wordt gezongen, geouwehoerd en wat gevreeën. Uiteindelijk stapt de groep op. Een van de jongens vraagt of hij bij Ellen mag blijven slapen en zij vindt dat goed. Ellens kamer is niet groot; een tafel, een paar stoelen, een boekenkast en een bed. Een wastafel met een mooi kamerscherm erom. Ellen is te moe om de gordijnen dicht te doen en haar tanden te poetsen. Ze kleedt zich uit en gaat in bed liggen. De jongen komt erbij, ook naakt. Hij wil seks met haar. Ellen is meteen ontnuchterd en weigert dit. De jongen begrijpt er niets van en wil dat met zijn benevelde hoofd ook niet begrijpen. Hij zet door. Ellen wordt kwaad en verzet zich, maar zo eenvoudig is dat niet; de jongen is sterk en enorm opgewonden. Hij dwingt Ellen op haar rug en duwt met geweld haar benen uit elkaar. Ellen schreeuwt en krabt, maar het helpt niet. De jongen dringt bij haar binnen. Dan laat ze het verder maar gebeuren. Als hij klaargekomen is, is ook de jongen ontnuchterd. Hij pakt zijn kleren en vertrekt.

Ellen is behoorlijk overstuur en klopt aan bij een huisgenote. Deze hoort het verhaal aan en adviseert Ellen om aangifte te doen bij de politie. Samen gaan ze naar het politiebureau, waar Ellen haar verhaal vertelt.

In een dergelijk geval loopt de jongen grote kans om veroordeeld te worden voor verkrachting, maar de hoogte van de straf zal afhangen van de omstandigheden waaronder de verkrachting heeft plaatsgevonden. Het maakt wel wat uit of er, zoals in het geval van Ellen, een zekere relatie was tussen dader en slachtoffer, en ook het feit dat Ellen toestond dat de jongen bij haar in bed kroop zal de rechter zeker laten meewegen. Een man die een willekeurige vrouw het struikgewas in sleurt en met veel geweld verkracht, zal veel strenger gestraft worden. Misschien dat de jongen er met een voorwaardelijke straf afkomt, al dan niet in combinatie met een taakstraf plus bijvoorbeeld een geldbedrag dat hij aan Ellen moet betalen bij wijze van schadevergoeding of smartengeld.

De maximum gevangenisstraf voor verkrachting is twaalf jaar en kan voor een serieverkrachter oplopen tot zestien jaar.

Nee is nee

Brute verkrachtingen door onbekenden trekken veel aandacht, maar het blijkt dat ze – gelukkig – relatief weinig voorkomen. Verreweg de meeste verkrachtingen gebeuren door bekenden van de vrouw, en vaak in haar eigen huis. In veel gevallen wordt er geen aangifte gedaan. Uit een Engels onderzoek blijkt dat bijna vijf procent van de vrouwen daar zegt wel eens verkracht te zijn. Maar tachtig procent van hen doet geen aangifte. De helft van hen ziet de verkrachting die heeft plaatsgevonden ook niet als een misdrijf, vooral niet wanneer dit door de eigen partner of ex-partner is gebeurd, en dat is in bijna de helft van de gevallen aan de orde.

Recent onderzoek in Nederland op dit terrein is er niet, maar men neemt aan dat het bij ons om vergelijkbare cijfers gaat. Ook bij ons wordt er slechts van weinig verkrachtingen aangifte gedaan, maar zelfs dan komt een zaak meestal niet verder dan de politie. Het Openbaar Ministerie behandelde in 2001 slechts 1163 verkrachtingszaken. Dat wil zeggen dat er in dat jaar niet meer zaken zijn geweest waarin de politie na de aangifte voldoende bewijs voor een verkrachting heeft kunnen verzamelen.

Toch heeft een aangifte van verkrachting bij de politie alle aandacht. Dat was vroeger anders: als een vrouw toen naar de politie ging met een verhaal over aanranding of verkrachting, werd er vaak nogal achteloos mee omgegaan. Het kwam voor dat tegen een vrouw werd gezegd dat zij het waarschijnlijk zelf had uitgelokt. ‘Dan moet je maar niet zo’n kort rokje aantrekken’, of, nog erger, ‘Je vond het zeker wel lekker’ waren de weinig fijnzinnige opmerkingen die ze dan te horen kreeg. En bij een verhaal als dat van Ellen zou gezegd worden: ‘Als je iemand mee naar huis neemt en zelfs bij je in bed laat slapen, moet je er niet van staan te kijken dat hij dan vervolgens seks met je wil. Eigen schuld.’

Het heeft jaren geduurd, maar deze houding is definitief verleden tijd. De omgang met slachtoffers van zedenmisdrijven is in de laatste twintig jaar drastisch veranderd. Geen politiefunctionaris haalt het meer in zijn hoofd om denigrerende opmerkingen te maken. ‘Nee is nee’ is het uitgangspunt. Dacht men vroeger dat blote enkels onbeheersbare lusten bij mannen zouden opwekken, tegenwoordig moeten zij zich onder alle omstandigheden inhouden. Wanneer vrouwen zich schaars gekleed in het openbaar vertonen, maar ook in het geval van Ellen. Ook de leraar in de klas die wordt uitgedaagd door jonge meiden met blote navel en een heel klein T-shirtje wordt niet geacht de meisjes aan te raken of zelfs maar een seksueel getinte opmerking te maken.

In de praktijk zien we wel dat het soms voor allochtone jongens moeilijk te begrijpen is: meisjes in minirokjes, met minuscule topjes, bieden zich als het ware aan, maar het blijft: ‘nee is nee’.

In de politieopleiding wordt veel aandacht aan zedenzaken besteed. Iedere rechercheur leert hoe hij een dergelijke zaak moet aanpakken, in welke gevallen hij deze aan een gespecialiseerde functionaris moet overdragen en hij leert hoe hij met slachtoffers moet omgaan. Al in 1986 heeft het Openbaar Ministerie hierover richtlijnen uitgevaardigd. Deze worden nog regelmatig geëvalueerd en zo nodig aangepast. De laatste keer gebeurde dat in 1999, toen ook de aanwijzingen voor de opsporing van seksueel misbruik in afhankelijkheidssituaties werden uitgevaardigd. Een aantal van de richtlijnen van 1986 zijn inmiddels in de wet opgenomen.

Een vrouw die nu naar de politie gaat om aangifte van verkrachting te doen kan, als zij dat wil, bij een vrouwelijke functionaris terecht. Zij kan zich laten bijstaan door een vertrouwenspersoon. De politie moet haar voorlichten over het verloop van de procedure wanneer ze besluit aangifte te doen.

In het onderzoek moet de rechercheur er in beginsel van uitgaan dat de vrouw de waarheid spreekt. Dat is aanvankelijk in sommige gevallen te eenzijdig gebeurd, met het gevolg dat men tegenwoordig wat kritischer is. Elementen uit een verhaal worden eerder getoetst om te voorkomen dat mannen en jongens onterecht van verkrachting worden beschuldigd. Dat moet echter wel op een tactische manier gebeuren. Immers wanneer een verkrachting werkelijk heeft plaatsgevonden, is het voor een slachtoffer extra traumatisch als ook nog eens aan haar verhaal wordt getwijfeld.

Eén op één: bewijsproblemen

Juist bij zedenzaken is het bewijs vaak moeilijk te leveren. Het gaat meestal om gebeurtenissen waarbij maar twee mensen betrokken zijn, en dan gaat het om de verklaring van de een tegen de ander. Betrapping op heterdaad, en zeker door de politie, komt niet veel voor.

Ik heb het een enkele keer meegemaakt. Agenten liepen door een park en stuitten als het ware op het feit. Uit het proces-verbaal bleek het een probleem te zijn geweest hoe deze ontdekking te omschrijven. Omdat het de gewoonte is in processen-verbaal enigszins plechtstatige taal te gebruiken, hadden de agenten besloten tot: ‘in het struikgewas hoorden wij, verbalisanten, het geluid van buitenechtelijk geslachtsverkeer’.

Het was niet nodig hen op de zitting als getuigen op te roepen om te vragen hoe dat klinkt. Het bewijs was ook zonder dat wel geleverd; de verdachte kon er immers moeilijk onderuit zijn daad toe te geven.

Een ander geval dat ik me herinner was nog wonderlijker. Twee politiefunctionarissen liepen in de late avond over straat. Langs het trottoir lag een strook gras met wat struiken. Een man lag op een vrouw en het was duidelijk waar hij mee bezig was.

De agenten maakten een opmerking en wilden ingrijpen, maar de man zei: ‘Mag dit soms niet, met mijn eigen vrouw?’

‘Nou, liever niet op straat’, was het antwoord, en de agenten liepen verder.

Later bleek dat het wel degelijk om een verkrachting ging en dat het helemaal geen echtpaar betrof. Toen de vrouw aangifte deed, konden de agenten alsnog als getuigen optreden.

Een ander voorbeeld uit de praktijk. Een echtpaar komt bij de politie om aangifte te doen van verkrachting. Mijnheer is kwaad, mevrouw wat ontdaan. Na een inleidend gesprek vertellen mevrouw en mijnheer hun verhaal. Mijnheer wil steeds het woord nemen, maar de rechercheur wijst het echtpaar erop dat mevrouw dan het woord moet doen, het gaat immers om haar verhaal. Ze vertelt ten slotte dat een vriend van hen, die ze al lang kennen, de vorige avond was langsgekomen, om een uur of acht. Mijnheer was naar de biljartclub. Mevrouw en de vriend hadden wat zitten praten en plotseling wilde hij met haar vrijen. Ze vertelde dat zij dat niet wilde, maar hij zette door. Ze verzette zich, maar omdat hij een goede vriend was durfde ze er geen al te heftige scène van te maken. Ondanks haar verzet had de vriend gemeenschap met haar. Daarna was hij weggegaan en na een minuut of tien kwam mijnheer thuis, iets vroeger dan gebruikelijk. Hij zag meteen dat er iets bijzonders was. Zijn vrouw was wat zenuwachtig en toen hij vroeg wat er aan de hand was, vertelde ze wat er gebeurd was.

Tijdens het verhaal maakt mijnheer zich behoorlijk kwaad en hij wenst de vriend niet veel goeds toe.

Maar de rechercheur vraagt door. ‘Hoe ging het precies, wat deed uw vriend en wat deed u? U hebt zich verzet, hoe dan?’ Mevrouw moet alles een paar keer vertellen.

Uiteindelijk is het proces-verbaal klaar. Mevrouw gaat naar de dokter, die haar inwendig onderzoekt en slijm uit de vagina neemt. Ook haar slipje wordt bewaard. Als de arts haar op eventuele blauwe plekken of schrammen onderzoekt, is er niets te zien.

De volgende ochtend wordt de vriend uitgenodigd om naar het politiebureau te komen en een verklaring af te leggen. Hij vertelt een heel ander verhaal. Hij was bij mevrouw langsgegaan en wist dat haar man er niet was. Hij kwam vaak bij het echtpaar thuis en zij bij hem en zijn vrouw. Ja, hij gaf toe dat ze seksuele gemeenschap hadden gehad, maar niet tegen de zin van mevrouw. Integendeel, ze had er zelf op aangedrongen. Toen het gebeurd was, wilde ze dat hij snel wegging, omdat ze bang was dat haar man thuis zou komen.

Vervolgens werd mevrouw met deze verklaring geconfronteerd, maar zij hield vol dat het wel degelijk tegen haar wil was gebeurd. Beiden werden nogmaals gehoord. Er kwamen geen nieuwe gegevens meer naar voren.

In een geval als dit gaat het om de verklaring van de vrouw tegenover die van de vriend. Meer aanwijzingen zijn er niet. Het afgenomen sperma en het slipje hoefden verder niet onderzocht te worden, de gemeenschap werd immers erkend. Het gaat erom of het tegen de wil van mevrouw was en of de vriend haar op de een of andere manier had gedwongen, en daar zijn geen aanwijzingen voor.

Dat betekent dat het bewijs dat een verkrachting heeft plaatsgevonden niet geleverd kan worden. En het bewijs dat de vriend onschuldig is evenmin, maar dat doet er in het strafrecht niet toe. Schuld moet bewezen worden, onschuld niet.

Soms, als het overduidelijk is dat er geen bewijs is, stuurt de politie de zaak niet door naar het Openbaar Ministerie. In een geval als dat van mevrouw en haar vriend zou het zo kunnen gaan, maar als de politie de zaak toch doorzendt, zal de officier van justitie de zaak niet verder voor de rechter brengen. Men zegt dan dat hij de zaak vanwege het ontbreken van voldoende bewijs seponeert.

Maar ook als de officier van justitie een zaak wel voor de rechter brengt, is er nog altijd de mogelijkheid dat de rechter het bewijs onvoldoende vindt. Van alle zaken die op de zitting komen eindigt ongeveer 10 procent in een vrijspraak. Wanneer er in het bovenstaande voorbeeld iets meer bewijs was geweest, bijvoorbeeld een verse blauwe plek of een schram, had de officier van justitie de zaak misschien niet geseponeerd. Maar erg veel bewijs is ook dat niet, dus blijft er een grote kans dat de rechter de vriend zou vrijspreken. De verwondingen zouden best ergens anders vandaan kunnen komen dan van een worsteling om seksuele gemeenschap te voorkomen.

Verkrachting binnen het huwelijk

De opvattingen over wat verkrachting is, zijn de laatste decennia nogal veranderd. Het gaat er nu om dat de vrouw altijd ‘nee’ kan zeggen. Het begrip ‘verkrachting’ beperkt zich bovendien niet meer tot de klassieke geslachtsgemeenschap, ‘met een voorwerp het lichaam binnendringen’ valt er ook onder. Ook een man kan slachtoffer zijn van verkrachting. Anale seks, manipuleren met voorwerpen, ook dat kan verkrachting opleveren.

Vóór 1991 kon volgens het Nederlandse strafrecht alleen van verkrachting sprake zijn als het ging om twee mensen die niet waren getrouwd. In de wettelijke omschrijving van het misdrijf stonden de woorden ‘buiten echt’.

Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw was dat ook nooit een punt van discussie geweest, maar daarna werd het anders. Dat had alles te maken met veranderingen in het denken over het huwelijk en de taak van het strafrecht.

In de negentiende eeuw was de opvatting dat de man zijn vleselijke lusten moest kunnen bevredigen in een bordeel niet ongebruikelijk. Met de veranderingen in het begin van de twintigste eeuw, toen de zedelijke moraal in de strafwet werd vastgelegd, werd deze opvatting verlaten. Het bordeelverbod werd ingevoerd. Hoewel seksuele gemeenschap tussen ongehuwden niet verboden kon worden, werd er toch van uitgegaan dat seks alleen binnen het huwelijk hoorde. Maar binnen dat huwelijk was vervolgens alles geoorloofd; de getrouwde man had recht op seks met zijn echtgenote.

Voor de vrouwenbeweging waren deze opvattingen over seksualiteit binnen het huwelijk of in andere relaties op dat moment geen groot probleem. Tot het midden van de twintigste eeuw had zij zich voornamelijk met prostitutie beziggehouden. De vrouwenbeweging streed tegen de algemene achterstelling van de vrouw in de maatschappij en tegen de ongelijkwaardige en vaak mensonterende situaties waarin prostituees zich dikwijls bevonden. Maar weinigen pleitten ervoor verkrachting binnen het huwelijk strafbaar te stellen.

Dat veranderde in de jaren zestig van de vorige eeuw. De opvattingen over de zedelijkheid raakten volop in discussie en in 1970 werd een commissie ingesteld voor de modernisering van de zedelijkheidswetgeving. Deze commissie, onder leiding van de bekende hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht prof. mr. A.L. Melai, had de opdracht de hele wetgeving op het gebied van de zedelijkheid te bekijken.

Dat heeft tien jaar geduurd: pas in 1980 verscheen, nadat eerst een interim-rapport was uitgebracht over een gedeelte van het zedelijkheidshoofdstuk, het eindrapport. Daarin werd voor het eerst voorgesteld verkrachting ook binnen het huwelijk strafbaar te stellen.

Dat sprak nog altijd niet vanzelf. De adviezen die naar aanleiding van het voorstel werden uitgebracht, waren heel divers en dat maakte het voor de regering moeilijk om tot een wetsvoorstel te komen. Het Openbaar Ministerie stond er negatief tegenover; het vond dat het wetsvoorstel te zeer ingreep in de privacy van de betrokkenen. Bovendien zou het delict heel moeilijk vervolgbaar zijn wanneer de partners getrouwd bleven of bleven samenwonen. Dat was zeker waar, maar wanneer verkrachting in een samenwoningsrelatie – die toen algemeen werd geaccepteerd – wel strafbaar was, zou het niet consequent zijn geen strafbaarheid aan te nemen bij gehuwde samenwonende partners. Dat er in de praktijk weinig zaken aan de rechter zouden worden voorgelegd was zeker te verwachten, maar de symbolische waarde van een normstelling op dit gebied moet niet worden onderschat.

In deze tijd speelde er in Almelo een zaak waarvoor die nieuwe bepaling een oplossing had geboden. Man en vrouw waren al jaren getrouwd, maar sinds enige tijd waren ze van tafel en bed gescheiden. Dat is een formele juridische status waarbij de verplichting tot samenwonen wordt opgeheven en alleen de vermogensrechtelijke band in stand blijft. In het verleden kwam deze vorm om economische redenen geregeld voor.

De man bezocht de vrouw zo nu en dan nog, omdat ze, doordat hij een zaak had, financieel nog met elkaar verbonden waren en soms iets moesten regelen. Tijdens een van die bezoeken wilde hij met haar naar bed, maar zij wilde dat niet. Uiteindelijk dwong hij haar ertoe. De vrouw deed aangifte bij de politie.

Dit was een interessant geval. Verkrachting binnen het huwelijk was toen weliswaar nog niet strafbaar, maar gold dat ook als er van dat huwelijk alleen nog de vermogensrechtelijke band over was? De collega-officier van justitie en ik, die over de vervolging van deze zaak moesten beslissen, vonden dat de rechter daar maar eens een uitspraak over moest doen. ‘Van tafel en bed gescheiden’ gaf volgens ons voldoende aan wat de bedoeling was: je deelde het bed niet meer, en seksuele contacten moesten dus geweigerd kunnen worden. Bovendien kon een vergelijking gemaakt worden met de overspelbepalingen van vóór 1971, waarbij als voorwaarde voor de strafvervolging de eis tot scheiding van tafel en bed gelijkgesteld werd met de eis tot echtscheiding.

Kortom, het ging om de interpretatie van het begrip ‘buiten echt’ zoals dat in de wettelijke omschrijving staat.

Een mooie testcase, die misschien ook de wetgeving weer vlot zou kunnen trekken. De zaak is bij het Gerechtshof in Arnhem – teleurstellend – in een vrijspraak geëindigd. Het Hof vond dat niet bewezen was dat er geweld was gebruikt of met geweld was gedreigd. En dat was nodig voor een ‘verkrachting’. Daarmee was het ten laste gelegde feit niet bewezen en het Hof kwam niet toe aan de principiële vraag of bij een van tafel en bed gescheiden paar in de zin van de strafwet nog wel van ‘gehuwd’ gesproken kon worden.

Het duurde nog eens meer dan tien jaar, tot 1991, voordat, tegelijk met een aantal andere wetswijzigingen, het bestanddeel ‘buiten echt’ uit het artikel over verkrachting werd geschrapt. Vanaf dat moment was verkrachting onder alle omstandigheden strafbaar. De gedachte dat de gehuwde man door zijn huwelijk ‘rechten’ had op seksueel gebied was definitief verleden tijd.

Slachtoffer van verkrachting

Voor iemand die het slachtoffer van een verkrachting is geworden, is vrijspraak van de verdachte vaak heel frustrerend. Zeker als het hele proces is doorlopen, en op de zitting een getuigenverklaring afgelegd moest worden.

Hoe kan worden voorkomen dat een verkrachter zijn straf ontloopt? Wat kun je doen als je dreigt verkracht te worden? Het advies is vaak: laat maar begaan als je voelt dat je het toch niet kunt verhinderen, want verzet kan geweld uitlokken. Voor je eigen veiligheid kan dat de beste optie zijn, maar een veroordeling wordt er op die manier niet gemakkelijker op. De voorwaarde voor verkrachting is namelijk dat iemand ‘door geweld of bedreiging met geweld’ gedwongen wordt tot iets. Dat geweld of die bedreiging met geweld moeten wel bewezen kunnen worden. Als de verdachte alles erkent, is er geen probleem, maar het is moeilijk wanneer hij, zoals in het hierboven gegeven voorbeeld, wel de seksuele gemeenschap erkent, maar niet het geweld, onder het voorwendsel: ‘ze heeft het zelf gewild’. In dat geval zal dat geweld aan de hand van sporen bewezen moeten worden. En hoe bewijs je dan de ‘bedreiging met geweld’? Gemeenschap zonder dat geweld of bedreiging met geweld heeft plaatsgevonden is niet strafbaar, ook niet als het slachtoffer aan de verdachte met woorden heeft laten weten dat ze niet van hem gediend is. Uiteraard maakt het voor de beoordeling van de zaak uit of de dader een bekende van het slachtoffer is of niet. In dat laatste geval is het niet erg aannemelijk dat de vrouw de seksuele gemeenschap heeft gewild. De rechtbank heeft dan maar heel weinig méér nodig dan de verklaring van het slachtoffer en de uitslag van het medisch onderzoek om tot het wettig en overtuigend bewijs te komen.

Nieuwe bewijsmiddelen

In de strafrechtpraktijk zijn bij het aantonen van geweld gescheurde kleding, blauwe plekken, schrammen of andere verwondingen vanouds belangrijke bewijsmiddelen, net als tekenen van een worsteling op de plaats van het misdrijf. ‘Nee is nee’ is weliswaar het uitgangspunt, maar voor een veroordeling is meer nodig dan alleen de verklaring van het slachtoffer.

Sinds 1991 zijn er meer omstandigheden in de wet opgenomen waaronder van ‘verkrachting’ gesproken wordt. Het gaat nu niet alleen meer om dwang, bedreiging of geweld, ook ‘een andere feitelijkheid’ kan een rol spelen. Dat kan zijn een deur die wordt afgesloten, of wanneer op een andere manier het slachtoffer wordt verhinderd om te vluchten, al moet ook dat natuurlijk wel weer bewezen worden. De Hoge Raad heeft inmiddels uitgesproken dat de centrale deurvergrendeling van een auto zo’n feitelijkheid kan zijn.

Maar het kan ook iets heel anders zijn, zoals een arrest van de Hoge Raad uit 1999 laat zien. Verdachte en slachtoffer hadden een afspraak gemaakt voor bodypainting en het maken van ‘artistieke foto’s’. Daarvoor bracht de verdachte het slachtoffer naar een onbekende woning, en liet haar binnen met nogal wat geheimzinnigdoenerij. Hij liet haar een briefje ondertekenen met de tekst: ‘I want to make bodypictures’ en vervolgens moest zij zich stap voor stap uitkleden. De man leidde haar toen naar een klaarliggende matras en stak, ondanks haar protest, zijn vinger en daarna zijn penis in haar vagina. Van fysiek geweld was verder geen sprake, maar wel van ‘een andere feitelijkheid’ en dus ging het om een verkrachting, aldus de Hoge Raad.

Een ander punt is de toestand waarin het slachtoffer verkeerde tijdens de gemeenschap. In artikel 243 van het Wetboek van Strafrecht staat dat gemeenschap met een bewusteloze of met iemand die ‘in onmacht verkeert’ ook strafbaar is. Een aantal jaren geleden haalde een geval waarin iemand gemeenschap had met een slapende vrouw de kranten. Deze vrouw dacht in haar halfslaap dat degene die bij haar in bed kroop haar eigen man was, maar toen ze, tijdens de gemeenschap, wakker werd, ontdekte ze dat het een onbekende was. De zaak kwam tot aan de Hoge Raad die concludeerde dat een toestand van halfslaap, waarin de vrouw verkeerde, niet valt onder ‘bewusteloosheid’ en ook niet onder ‘in onmacht verkeren’. De dader ging dus vrijuit. De commotie die ontstond heeft geleid tot de wetswijziging van oktober 2002 waarbij in artikel 243 ook werd opgenomen de toestand van ‘verminderd bewustzijn’.

Een nieuw bewijsmiddel in verkrachtingszaken dat de laatste jaren een hoge vlucht heeft genomen, is het zogeheten dna-onderzoek. Dit kan voor veel doeleinden worden gebruikt, maar het speelt zeker een rol wanneer een verdachte ontkent dat er gemeenschap heeft plaatsgevonden. Maar ook wanneer de verkrachting door een onbekende is gepleegd of wanneer het bij een poging tot verkrachting is gebleven, is dna-onderzoek van groot belang.

Al langer was het gebruik om na verkrachtingen het sperma dat bij het slachtoffer werd aangetroffen te onderzoeken. De dader moest dan echter wel min of meer zijn klaargekomen en er was ook altijd relatief veel ‘materiaal’ nodig. Het was daarom belangrijk dat een slachtoffer haar slipje niet weggooide of uitwaste en niet ging douchen voordat ze aangifte ging doen. Veel van het sperma is dan verdwenen. Door de ontwikkeling van het dna-onderzoek zijn die eisen minder belangrijk geworden, hoewel het bij ontkenning dat gemeenschap heeft plaatsgevonden, nog altijd belangrijk is dat lichaamsvocht van de dader onderzocht kan worden. Voor dit type onderzoek is echter veel minder materiaal nodig en er kunnen behalve sperma ook andere cellen gebruikt worden: haren, bloedsporen of huidcellen die bij een worsteling achter de nagels zijn achtergebleven.

Daar komt bij dat dna-onderzoek veel betrouwbaarder is dan het traditionele sporenonderzoek. De dna-patronen die men bij mensen vindt, zijn vrijwel uniek en wanneer op twee plaatsen dezelfde patronen worden gevonden kan aangenomen worden dat ze van één en dezelfde persoon afkomstig zijn. Daarom wordt het dna-patroon of dna-profiel ook wel vergeleken met een vingerafdruk.

Het principe van het dna-onderzoek is dat bij het slachtoffer gevonden lichaamsmateriaal vergeleken wordt met materiaal van iemand die verdacht wordt. Omdat het bewijs op basis van dna-onderzoek berust op een vergelijking van materiaal moeten er dus wel sporen zijn op de plaats van het misdrijf of bij het slachtoffer én er moet iemand zijn die als verdachte wordt aangemerkt. dna-materiaal van een van beiden is dus niet voldoende.

Meestal wordt, om vergelijkingsmateriaal van een verdachte te krijgen, met een wattenstaafje wat materiaal afgenomen van het wangslijmvlies. Wanneer iemand weigert zijn mond open te doen kan zelfs volstaan worden met het uittrekken van een haar, mits de wortel er nog aan zit, of met een kleine hoeveelheid speeksel van een sigarettenpeuk of een koffiekopje.

Zo kan niet alleen veel gemakkelijker de schuld van degene van wie het materiaal afkomstig is worden vastgesteld, maar ook zijn onschuld. Als het materiaal van de verdachte niet overeenkomt met dat wat bij het slachtoffer is gevonden, weten we zeker dat hij niet de dader is. Dit is erg belangrijk voor mensen die ten onrechte van een misdrijf worden verdacht. Vroeger werd het bijna nooit duidelijk of iemand ‘onschuldig’ was; een vrijspraak betekende dat er geen of onvoldoende bewijs was voor een schuldigverklaring. Nu kan in sommige gevallen komen vast te staan dat iemand niet schuldig is.

Hoe belangrijk het dna-onderzoek kan zijn, bewijst het volgende verhaal.

Een man nodigt via internet een man uit voor seksuele contacten, waarbij hij zich als vrouw voordoet. Een aantal mannen gaat op de uitnodiging in. De initiatiefnemer wordt vermoord. Het lijk van het slachtoffer wordt onderzocht en in het celmateriaal dat uit de anus afkomstig is, wordt dna-materiaal van drie verschillende personen gevonden. Eén profiel is, volgens verwachting, van het slachtoffer zelf. Verder is er nog een duidelijk profiel, echter van onbekende herkomst, en er is nog een onduidelijk profiel. De dna-databank levert niets op. Een aantal maanden later wordt aan de databank een profiel toegevoegd van een veroordeelde voor verkrachting van een vrouw dat matcht met het gevonden duidelijke profiel. De verdachte die naar aanleiding daarvan wordt opgespoord, verklaart dat hij nog nooit in de woonplaats van het slachtoffer is geweest en dat hij het slachtoffer zelfs niet kende. Dat waren te veel leugens. Zijn materiaal was immers gevonden, dus was hij wel met het slachtoffer in contact geweest. Hoewel dat niet de zekerheid gaf dat hij ook degene was die het slachtoffer om het leven had gebracht, was het toch voldoende voor het Openbaar Ministerie om hem te dagvaarden voor dit feit.

Vlak voor de zitting komt er informatie dat het toch een ander geweest kan zijn die de dood van het slachtoffer op zijn geweten heeft. Deze wordt aangehouden en bekent kort daarna het feit. Toen hij ontdekte dat degene die zich als vrouw voordeed een man was, werd hij zo kwaad dat hij een mes pakte en het slachtoffer doodstak.

De eerste verdachte was een Noord-Afrikaan en voor hem was een homocontact taboe, waardoor hij alles wat ermee te maken had ontkende en zichzelf daarmee in de problemen bracht.

De procedure rond het dna-onderzoek is voorlopig nog met veel waarborgen omgeven. Het gaat hierbij om een afweging van de belangen van een potentiële verdachte, zoals de privacy en de integriteit van het lichaam tegenover de belangen van de opsporing. Deze belangenafweging slaat echter steeds meer door naar het belang van de opsporing. Vandaar dat de wetgeving steeds meer mogelijkheden voor dna-onderzoek biedt, mogelijkheden waarvan eerder uit privacyoverwegingen werd afgezien.

In 2001 werd de laatste wetswijziging van kracht. Sindsdien kan voor alle delicten waarop een gevangenisstraf staat van vier jaar of meer, zelfs tegen de wil van een verdachte, lichaamsmateriaal van hem worden afgenomen en een dna-profiel worden opgemaakt en bewaard.