Peter Ouwerkerk

Ongekend

Rini Wagtmans, van straatjongen tot ridder

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Dit boek kwam tot stand mede dankzij de steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl)

© Peter Ouwerkerk, 2006

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Miroir du Cyclismo 1969 nr. 17

ISBN 978 90 445 3210 4

nur 491

De uitgever heeft geprobeerd rechthebbenden op foto’s te traceren. Mogelijk is dat niet in alle gevallen gelukt. Zij die menen rechten te kunnen doen gelden op fotomateriaal, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==
==

Een mens is een mens; iedereen een tweede kans

‘Bloemen zijn geen zekerheid van slagen’, heeft hij gezegd. Het is een van zijn vele scheurkalenderwijsheden. Hij schudt ze uit zijn mouw. Een mouw met 59 jaar levenswijsheid. De rafelranden van zijn eigen lijf en leden zijn royaal hersteld en overwonnen. Rini Wagtmans is op ‘Freedom Tour’.

Hij weet: na afloop krijgt hij een houten tulp mee. Bij de ingang heeft hij de dominee gezien, bezig mandjes uit de kofferbak van zijn donkergrijze Taunus te laden. Mandjes van vijftien stuks. Geel, rood en wit. Ze zullen worden uitgedeeld aan de gevangenen. Wagtmans kiest voor een witte, de kleur van de onschuld. Een onwrikbare, houten witte tulp, met twee groene bladeren op een massief groen sokkeltje. Een tulp van papier-maché, een tafeltulp.

Marinus Cornelis Wagtmans (26 december 1946) is met zijn vrouw in de Schutterswei, een Rijksinrichting voor Preventieven en Arrestanten, waar die schrale winterochtend 122 vrijheidsbeknotte ‘P&A’s’ verblijven. In de nor ben je een nummer of een afkorting.

Ik ben er ook bij in Schutterswei. We hebben ons gemeld bij een portier achter kogelvrij glas, hebben alle waardevolle, scherpe en handzame attributen in een kluisje gelegd, zijn de detectiepoortjes gepasseerd, hebben vier deuren van het slot getild en weer dichtgedaan. En dan leiden twee open, ijzeren trappen naar de tweede verdieping.

In een kantineachtige ruimte zijn de tafeltjes gedekt met rode plastic kleedjes. Een vrouw van middelbare leeftijd is bezig koffie te schenken in plastic bekertjes. Zelfs de koffiemelk gaat in plastic. Er zou eens iets … In de nok van het hoge dak zijn de dakramen gebarricadeerd met stalen spijlen.

De kantine zelf ademt die ochtend een voorzichtig oecumene gedachte: religieuze voorstellingen aan de geelgesausde wanden, drie neppalmen op een podium, waxinelichtjes. Op de piano liggen een spreukenboek voor het pas begonnen jaar en een andere, meer frivole kalender met een waterval. Daarop de vraag ‘Hoe groot zijt Gij?’

Schutterswei is een penitentiaire inrichting voor veelplegers en draaideurcriminelen. Maar af en toe wordt er ook wel eens een zwaarder geval afgeleverd bij de ouderwets ogende veste in de Alkmaarder Hout, niet ver van het krakkemikkige, oude az-stadion.

De bajesklanten stromen mondjesmaat de recreatiezaal binnen. Een afspiegeling van multicultureel Nederland, een dwarsdoorsnede wat betreft etnische afkomst. Uitschot, voor het ongeluk geboren, of gewoon een keer pech gehad?

Maar vandaag is het ‘Freedom Tour’. Een nieuw jaar, een nieuw begin. Zoiets. En daarvoor is Rini Wagtmans ingehuurd: oud-wielrenner, -ploegleider, -bondscoach, -zakenman, -organisator. En oud-hartpatiënt. Maar nog altijd: zeer sociaal voelend. Een Sint Willebrorder met een (bijna) overdosis naastenliefde in zijn genen. Rini Wagtmans heeft een groter hart dan heel West-Brabant.

Het voormalige straatschoffie Rini Wagtmans is ambassadeur van Exodus, de stichting die ex-gedetineerden een nieuwe kans wil geven; ze de sleutels aanreikt om te wonen, te werken, relaties te beginnen, het leven opnieuw zinvol te maken. Wagtmans vertelt zijn verhaal aan mensen in de knoei – in kerken, koepels en kapellen. Op afroep beschikbaar, zo’n dertig keer per jaar.

Er lopen tien vrijwilligers in de zaal. Een dominee, een pastoor, een humanist; de imam is met vakantie. De verhouding met het aantal delinquenten is een op twee. De sfeer onder de P&A’s is er een van kom-maar-op! De pianist hamert hard zijn liederen uit de toetsen, De Twee Mariannes stemmen hun gitaar. Rini Wagtmans zit tussen twee waxinelichtjes.

Er komt een donker type op Wagtmans af geschuifeld; jack achteloos over zijn linkerschouder, wijsvinger door de lus. Hij heeft zwarte ogen, waarmee hij de oud-coureur strak aankijkt.

‘Niets zeggen’, weert Wagtmans het begin van een begroeting af. Hij heeft net een plastic zak naast zich neergezet; een zak die door de detectie kwam.

‘Niets zeggen, laat me raden … Spreekt u Frans, parlez-vous … Eh, Roessisch? Dobre Vjen?’

Het type toont ontvankelijkheid: ‘Spasiba.’

‘Ja, videle, videle …’

Dat versta ik althans. Fonetiek & Freedom behoeven geen finetuning.

‘Eh, Kazak? Njet, o … eh … Armenië!? Dadada … Armenië … Dat bedoel ik.’

Of het donkere type erbij mag komen zitten?

‘Njet problem.’

Wagtmans schuift de stoel opzij en heeft binnen een minuut een gesprek met handen en voeten en benen, maar vooral met gevoel, opgebouwd.

Nog geen kwartier geleden heeft hij de dominee, in een begroetingswarming-up, het recente verhaal verteld van de Markt in Breda, waar hij ‘een stukje had gegeten’ met zijn vrouw Ria, toen er plotseling een jonge kerel voor hun voeten werd gedropt. Naar buiten gesmeten door een stoepleur van een discotheek. De V-snaar was gaan trillen.

Wagtmans zegt: ‘Wat is dat nou?’

En die jongen begint hem in het Frans de situatie uit te leggen.

‘Ja, maar wacht es even …! Dat gaat zo maar niet! Student? En je wilde naar binnen, en je mocht niet alleen!?’

Nou, daar weet Wagtmans wel raad op. Voor elk probleem een oplossing.

‘Luister …’

De Armeniër moet plaatsmaken, want de pastores is al aan haar openingswoord begonnen, de pianist is uitgehamerd en de microfoon is voor Rini Wagtmans. ‘Zijn naam zegt de meesten van u waarschijnlijk niets, maar hij heeft een heel mooi verhaal.’

Wagtmans pakt zijn plastic zak, stapt naar het verhoog en begint: ‘Goedemorgen. Ik kom uit West-Brabant en het was een lange reis, maar ik ben graag naar hier gekomen om iets te vertellen.

Ik ben niet zomaar oud-wielrenner. Ik ben geboren als zoon van een masseur, die in de jaren vijftig en zestig als soigneur door heel Europa trok. Ik heb geleerd om af te zien, geleerd te verliezen en te accepteren.

Als je jong bent en je wilt iets, bijvoorbeeld Tour de France-wielrenner worden, moet je ten eerste heel veel inzet tonen. Je moet begrijpen dat je in het leven niks voor niks krijgt en ook dat niet alles kan slagen wat je begint. Je moet ook tegenslagen kunnen verwerken.

Ik heb al die facetten meegemaakt, op basis van ondervinding. Ik ben ooit begonnen als aspirant, in de hoop iets van mijn leven te maken. Maar wat gebeurde mij op heel jonge leeftijd? Ik werd als manneke geconfronteerd met een echtscheiding van mijn ouders. Ik was een van de vijf kinderen thuis. Mijn oudste broer ging vervroegd in militaire dienst, drie werden er in een gesticht geplaatst en ik ontsprong de dans doordat ik bij een tante kon gaan wonen, nadat ik eerst een paar dagen over straat had gezworven.

Ik wist niet wat me overkwam. Ik was nog veel te jong om te kunnen begrijpen dat het een catastrofe zou zijn geweest als ik geen karakter had getoond. Ik moest nog zestien worden en als klein manneke kun je je op straat nog maar nauwelijks redden.

Veel van jullie hebben ervaren hoe het is een keer zonder vaste woon- of verblijfplaats te verkeren. Op straat te staan. Ik weet als geen ander dat zoiets zomaar kan gebeuren, ook wanneer je de beste bedoelingen hebt. Mensen zeggen dat het je alleen maar overkomt als je niks wil of niks kan. Fout! Alleen door het gedrag van mijn ouders werd ik geconfronteerd met de straat.

Als mijn tante Koske niet zo liefdevol met mij was omgegaan, had ik ook langs de wetten van de natuur moeten opgroeien. Ik heb bij mijn lieve tante een bed gevonden, een kamer gekregen en haar kostgeld betaald – 37 gulden 50 in de week. Waar ik voor werkte. Ik wist op dat moment nog niet wat geld was, maar ik wist wel dat ik het met deze twee handen kon verdienen.

Ik dacht: als ik bij de bakker ga werken, dan kan ik met mijn loon het kostgeld voor mijn tante betalen. Na twee weken was dat al vanzelfsprekend en wist ik dat je in het leven niks voor niks krijgt. Dat je nooit moet denken dat anderen de weg voor je plaveien. Dat moet je zelf doen. Je moet zelf ontdekken wat je kunt en dan pas gaan kijken of andere mensen misschien iets voor je kunnen betekenen. Of jij voor hen.

Op het moment dat mijn tante zo goed en gunstig voor mij besliste, en ik daar kost en inwoning vond, kreeg ik de kans om in de maatschappij een richting te zoeken. En die richting vond ik. Ik dacht: ik word wielrenner. Naast het werk ging ik trainen, afzien, tegen de wind in beuken, bergop en bergaf leren rijden en proberen een kampioen te worden. Maar alles moest ik proefsgewijs ondervinden.

Voordat ik de Tour de France ging rijden, kwam ik mijn vrouw tegen, moest ik jeugdig een huwelijk aangaan en werd ik vader. Dat is een zware last, met ook nog allerlei perikelen thuis – mijn schoonvader kwam plotseling te overlijden en ik moest als negentienjarige van de een op de andere dag een bedrijf gaan leiden met 350 man personeel. Terwijl ik maar één ding wilde: slagen als wielrenner. En slagen als wielrenner kan alleen als je alles mee hebt.

Ik deed het bedrijf van de hand, werd wielrenner, ik ging naar de Tour de France en kreeg het hoogste waar een wielrenner voor kan fietsen: de gele trui. Ik zal hem even pakken …’

Wagtmans graait in de groezelige witte plastic zak en daaruit komt een mosterdgeel jongenstruitje tevoorschijn, maatje s of m, met kraagje en twee borstzakken met knoopjes, plus de letters hd, in schoonschrift. De gele trui. Later zal hij bekennen dat het een gele trui is van neef Wout. ‘Die van mij, de echte, hangt thuis in de gang.’

‘Dit is dus het hoogste wat je kunt bereiken in de wielersport. Met voetbal kun je de wereldbeker winnen. Met de Olympische Spelen een gouden medaille, maar dit is een originele gele trui. Mooier bestaat niet.’

Er gaat een schuchter gelach door de rijen met P&A’s. Wagtmans toont een truitje waarvoor een kanarie zich nog te groot zou voelen. Verkeerd gewassen, of waren vroegere wielrenners lilliputters?

‘Toen ik koerste had ik maatje 46, small. Ik was echt een manneke, ik kon door het wc-raampje naar binnen. Tegenwoordig moet ik de voordeur goed opendoen, anders kom ik het huis niet in …’

Opnieuw gelach. Door de spijlen van het dakraam zal deze Wagtmans niet ontsnappen.

‘De mogelijkheid om wielrenner te zijn, pakte ik met twee handen aan. Ik kreeg internationaal erkenning: ik reed in de gele trui, ik werd een keer vijfde en een keer zesde in het eindklassement van de Tour de France, ik won er drie etappes, ik was een gewaardeerde knecht van Eddy Merckx.

Maar wat gebeurde …? Iets dra-ma-tisch … Op zesentwintigjarige leeftijd kreeg ik toch zeker een hartaanval … Ik val van mijn fiets, sterf zowat, lig acht maanden in het ziekenhuis en moet, op het moment dat ik mijn grootste glorie zou gaan beleven, weer helemaal onderaan beginnen. Want het lichaam kon niks meer.

Ik was een ziek mens. En wat moet je dan, als je voor een sponsor en voor de maatschappij niks meer waard blijkt? Afgedankt, weg, uit. Mijn vrouw was zes maanden zwanger van onze tweede en de dokter zei haar: “Waarschijnlijk zal uw man de geboorte van uw kind niet meer meemaken.” Mijn vrouw viel ter plekke bewusteloos. Zij kon niet begrijpen dat die dokter zomaar zei dat ik bijna stervende was. Maar op een of andere manier heeft Hij daarboven het anders bedoeld: jij gaat niet dood, jij hebt nog een taak.

En dat is uitgekomen.

Ik ben de zakenwereld in gegaan, ik ben bij Adidas gaan werken, een wereldmerk. Ik heb de wereld over gereisd … Ik zag net onze grote vriend hier binnenkomen …’ (wijst op het donkere type) ‘…ik zeg: Dobre vjen, katsjeslat, hoe gaat het? Hij zegt: hoe weet u dat ik … Ik zeg: dat zie ik, jij komt van de Kaukasus, van de kanten van Armenië.

Ik heb een heleboel ervaring, omdat ik in meer dan zeventig landen van de wereld ben geweest. Ik was bondscoach, ploegleider, ik heb van alles georganiseerd, de Tour de France naar Sint Willebrord gehaald. Ongekend. En dat is een gunst geweest, van bovenuit.

Op 35-jarige leeftijd ben ik een eigen bedrijf begonnen. Een wereldbedrijf is het geworden. En nu heb ik mezelf al enige tijd gepensioneerd. Wij leiden nu, sinds een jaar of vijf, zes, een gezapig, kalm leven. Maar wel met een taak: om mensen zoals jullie te ontmoeten. En jullie het idee te geven dat er altijd licht is achter een bepaalde grote troep. Troep die je zelf moet opruimen. Maar als je wilt, kunnen anderen je daarbij helpen, ondersteuning geven. Want iedere keer weer kun je opnieuw beginnen.

Toen ik via Jan Eerbeek contact kreeg met Exodus, begreep ik waarom ik in 1973 met die hartproblemen niet gestorven ben, na een frontale botsing in 1978 niet gestorven ben en na mijn hartstilstand een jaar of zes geleden ook niet gestorven ben. Omdat ik hier moest zijn. Want ieder mens heeft namelijk een taak.

Het punt is: eens ga je dood. Er is nog nooit iemand geboren met een garantiebewijs voor eeuwig leven. Sterven doen we allemaal. Maar als iemand problemen heeft met doodgaan, niet accepteert dat de mens sterfelijk is, heeft hij een veel groter probleem. De dood schenkt slechts vrede als je een doel hebt nagestreefd, iets hebt gedaan in de maatschappij, iets hebt bijgedragen aan het welzijn van een ander. Dan pas heb je geleefd.

Maar het feit dat jullie vandaag hier zijn, betekent ook dat jullie leven. En welke dwaas heeft nou gedacht ooit zonder fouten te kunnen leven? Staat het niet in de bijbel, dat niemand zonder fouten is? Wie vandaag wil stilstaan bij de fouten die hij heeft gemaakt, laat die ook denken aan de toekomst. Wanneer je van plan bent nog iets goeds te doen met je leven, kun je dat vandaag besluiten.

Exodus geeft alle mensen die een fout hebben gemaakt een tweede kans, een derde kans, een vierde kans. Waarom? Omdat je, als je humaan bent, weet dat de mens niet zonder fouten kan bestaan.’

Wagtmans kijkt weer naar zijn ‘grote vriend’ de Armeniër in de zaal. Hij is er al mee ‘op de koffie gegaan’. Dat wil zeggen: hij heeft het plastic bekertje met hem geklonken. In een razend tempo heeft hij de situatie van de Armeense joden geanalyseerd, de onoplosbare kwestie Armenië-Turkije.

Het donkere type heeft zijn jack over een stoelleuning gehangen. Over zijn armen ligt een donkere glans. Geen huidhaar, meer een vacht. De zwarte kat legt zijn voorpoot teder op de mouw van Wagtmans. Kan meneer hem soms helpen? Hij is zijn vader en moeder achterna gereisd, is nu zeven jaar hier, heeft een vrouw en twee kinderen, maar verder niets. Ja, de gevangenis. Wagtmans raadt zijn ‘grote vriend’ de Armeniër aan zich te melden voor een intakegesprek bij Exodus.

Hij vervolgt zijn verhaal. ‘Ik heb mijn grote vriend daarnet een hand gegeven, ik heb hem een knuffel gegeven, ik durf alles met hem te doen. Op basis van menselijkheid. Ik wil dat jullie dat gevoel ook hebben. En dat je hier weggaat met de gedachte dat wanneer je een doel hebt, je op zeker moment op de juiste plaats belandt. Dat je er bent als je er moet zijn. Probeer die tweede kans te grijpen, met beide handen.’

Het applaus klatert. Wagtmans’ ‘hartverwarmende verhaal’ heeft exact vijftien minuten geduurd. De pianist begint ‘Nobody Knows the Troubles I’ve Seen’ te beitelen. De pastores kondigt aan dat ze voor iedereen iets fris zal inschenken, dat er ook wat te knabbelen is en dat Rini Wagtmans bereid is vragen te beantwoorden.

Er komt een speedy freak op mij af. Zwart T-shirt, witte jeans, jack met opschrift ‘Athletics’. Hij is al bij Wagtmans geweest, die heeft hem een kaartje gegeven: ‘Rini Wagtmans, Exodus, ambassadeur’. Met een algemeen telefoonnummer. Nee, geen privé-nummer. Wagtmans deed dat in het begin wel, maar binnen de kortste keren werd hij betrokken bij allerlei individuele ellende. Hij kan ze alleen de weg wijzen.

‘Ja, maar …’ zegt de schichtige dertiger, met ogen waarin ik vroegere amfetaminegebruikers in het peloton herken, ‘ja, maar Exodus … Op het intakeformulier vragen ze of ik ooit met drugs in aanraking ben geweest? Moet ik dan nee zeggen? Nou, zo kom ik dus niet verder.’

Hij zit voor de derde keer vast ‘wegens kleine delicten’, is al een keer of acht met proefverlof geweest en komt steeds terug met schone urine. Is drugsvrij dus. Alleen, als hij over anderhalve week vrijkomt, waar moet hij dan heen? Zijn moeder wil hij niet meer tot last zijn, zijn vader heeft iets moois opgebouwd in Zuid-Afrika, maar zoonlief moet eerst maar eens stabieler zien te worden.

‘Probeer het nou nog maar een keer bij Exodus’, sust Wagtmans. Hij wordt gesteund door een professional van de stichting. ‘Wij kunnen veel, hebben tien opvanghuizen, verspreid over het hele land, kunnen driehonderd mensen per jaar bereiken. Wij hebben alleen niet de deskundigheid in huis om mensen van hun verslaving af te helpen. Dat is een ander traject.’

‘Ja, maar geen werk, geen dak boven mijn hoofd, geen vrienden. Wat heeft het allemaal voor zin? Dit is toch een vicieuze cirkel?’

De freak neemt toch maar weer een formulier mee.

Er wordt oecumenisch geluncht door de vrijwilligers. Wagtmans, zijn vrouw en ik schuiven ook aan. Broodjes kaas, ham, tomaat, komkommer, gezond, hagelslag en jam. Aspergesoep. Deze gevangenen krijgen nooit soep. Schutterswei is een uitgeklede inrichting; een tableau met drie dingen erop en daarmee basta. Ze mogen zelf niks klaarmaken.

‘Mijn vrouw heeft vorige week nog een haas klaargemaakt’, haakt Wagtmans in, indachtig zijn oude wielerjargon. ‘De volgende dag stond hij wéér voor de deur …’ Hij lacht zelf het hardst. Is altijd zichzelf: oud-wielrenner van ’t Heike, daar waar het leven anders is.

Aan de andere kant van de tafel wordt de discussie over de kleuren van de lendendoeken op het schilderij van het kindeke Jezus met een beschroomde kuch weer voortgezet.

Wagtmans heeft ook al iets te nadrukkelijk ingepraat op een vrijwilligster wier man het drukdrukdruk heeft in de zaadselectie. Tja, dan vraag je erom, denk ik maar.

‘Mevrouw, weet u hoe mijn vrouw en ik de seksualiteit hebben ontdekt?’ Rini Wagtmans is West-Brabander en Willebrorders hebben verhalen. Een heel repertoire. Ook de vrijwilligster krijgt de ontdek-haar-plekje-aflevering uitgeserveerd. Verbouwereerd wendt ze zich tot deftiger damesgezelschap.

De pastores zegt dat ze de tweede groep P&A’s gaat binnenvragen, ze hoopt op wat meer gasten, ‘want vanmorgen was wat vroeg, stonden sommigen nog onder de douche’. Maar het bordje ‘uitverkocht’ hoeft ook nu niet op de dubbele deuren. Het maakt De Twee Mariannes niet minder nerveus: ze moeten een herstart maken wegens materiaalbreuk, een gesprongen snaar. Maar dan: ‘Heer, ik roep tot U, opnieuw en opnieuw … Ik stem mijn hoop alleen op u/ Vrede zij u/ Hij zal u leiden, weest niet bevreesd.’

De Noord-Hollandse sopranen sterven in schoonheid. Aan een hangertje op het podium hangt nog steeds het kindermaatje gele trui, en in de plastic zak schuilt nog een groene. Ook van neef Wout.

Rini Wagtmans’ ‘Freedom Tour’, Schutterswei, deel 2.

Hij is minder op dreef, lijkt het. Heeft zijn zaal niet ‘beet’, ziet in een oogopslag dat er maar twee Nederlandssprekenden zijn – wat zo’n overtuigingspreek toch lastiger maakt. Wagtmans later: ‘Gevoelens van liefde en haat houden niet op bij een grens, die zijn universeel. Maar deze groep … Ze luisterden wel, maar ze verstonden me niet.’

Ze zitten natuurlijk ook onder de medicijnen, weet hij.

Met zijn verhaal maakt hij nauwelijks contact met hen. Maar hij is getraind in spreken in het openbaar. Snel over maar op het vragenrondje. Iemand wil weten of het moeilijk is de Tour de France te rijden. De metafoor ligt voor het oprapen. De Tour de France, dat is … Wagtmans laat zich de kans niet ontnemen.

‘De Tour de France is heel moeilijk. De Tour gaat over bergen van twee- tot drieduizend meter. Je moet door Vogezen, Alpen en Pyreneeën. Je moet kunnen klimmen en dalen. Van verschroeiende hitte naar barre kou en terug. Wie ooit Parijs wil bereiken, zal over alle cols moeten. Er zijn veel renners die op driehonderd meter van de top denken: ik stop ermee, ik zie het niet meer zitten. Maar wie de kracht heeft om door te fietsen, komt boven. En dan blijkt er zowaar een afdaling te volgen en gaat alles weer vanzelf.

De Tour de France is als het leven. Wie wil leven, moet werken en in zijn eigen onderhoud voorzien. En iedereen wordt daarbij afgerekend op zijn inzet. Een coureur kan ’s avonds gemasseerd worden en vertroeteld, maar de prestaties zullen altijd uit hemzelf moeten komen. Rugnummer of naam: er is geen verschil tussen renners en niet-renners.

Leven is ook tegenslagen overwinnen. Je moet niet te snel opgeven. Nooit opgeven voor de meet. Wie met zichzelf in de knoop zit, moet niet denken dat er geen uitweg is. Want vreugde en verdriet, oplossing en probleem – echt, ze liggen allemaal heel dicht bij elkaar.

Voor mij hoeft het niet meer …? Hou in godsnaam, alsjeblieft, vijf seconden langer vol. Want vijf seconden later volgt misschien de oplossing. Voor eeuwig en altijd. De Tour de France hoeft niet moeilijk te zijn, mits je het jezelf niet te moeilijk maakt. Heus, het leven is net zo.

En dat is een heel lang antwoord op een korte vraag …’

Het applaus is minder, de frisdrank en de knabbeltjes zijn nog lang niet op. De zaal stroomt leeg.

Toch nog een gesprek. Er komt een veertiger naast me zitten, met armen zo zwart als de aarde. Armen met de kleur van een donkere worm. Tattoo nog aan toe. Een neger is blanker.

Hij zit hier volkomen misplaatst. Lacht hahaha. Dit is één grote grap: de wereld is fout, niet hij. Hij is net nog met de dominee op de foto geweest in zijn cel, voor thuis. Want hij wil álles vastleggen. Dit is één groot misverstand!

Waarom hij hier? Ze zeggen dat hij een belastingschuld heeft van 400.000 euro. Hij is van alles geweest: stratenmaker, had een bouwbedrijf, en alle verdiensten altijd keurig netjes opgegeven. Tja, hij rommelde wel eens wat, maar het meeste heeft hij toch betaald. Maar nu hebben ze hem aangeslagen voor vijf jaar; 80.000 euro per jaar, bij elkaar vier ton. Kan nooit! Maar ze luisteren niet naar hem. Ook de rechter niet. Over twee maanden komt het voor. Hij zal winnen, reken maar. Dan is hij zijn familie niet langer te schande …

Ik voel me een beetje ongemakkelijk. Maar krijg ineens een ingeving.

Belastingschuld!? Dan moet juist híj met Rini Wagtmans gaan praten. Die werd als negentienjarige al geconfronteerd met de blauwe brigade. Misverstandje over de bedrijfsovername na de dood van zijn schoonvader. Moest een ton aan guldens naar de inspectie Roosendaal brengen en heeft dat opgelost.

Met Wagtmans praten over belastingschuld? Nee, dat hoeft De Worm niet, hoor. Hij lacht de vier ton weg. Hij gaat dat echt niet betalen. Hij is alleen in de recreatiezaal om te zien of iemand soms een goeie advocaat voor hem weet. Voor een schadeclaim.

Rini Wagtmans wikkelt het geel en groen van neef Wout weer in een krant, stukje zeep erbij tegen de motten, terug in de plastic zak. De Worm krijgt zijn tulp mee; na de foto met de dominee nóg een souvenir.

Toen prinses Máxima begin 2004 op bezoek was in Rio de Janeiro, kreeg zij ook een houten tulp. Aangeboden door een kansloos straatjongetje van São Martinho. Daarmee vergelijken wil Rini Wagtmans dit niet, maar er zijn overeenkomsten.

‘Iedereen die in zijn leven iets wíl bereiken, kán het bereiken, mits hij het geluk heeft de juiste persoon tegen te komen. Ik ben naturel tegen iedereen. Een mens is een mens.’

Die Marokkaanse student in Breda kwam ook op het juiste moment iemand tegen. Als Rini Wagtmans hem van de straat raapt en vraagt wat er aan de hand is, zegt de jongeman dat hij een avondje uit wilde, een discotheek in, maar dat hij er niet in mocht omdat hij alleen was. Of Marokkaan. Deurbeleid. Wagtmans zegt zijn Ria dat zij eens moet proberen met die jongen naar binnen te gaan. Wagtmans zelf zal later volgen: alleen.

Alle deuren gaan open.

Rini, Ria en ik – we lopen alle drie met een houten tulp in onze hand naar buiten. Het bezoek aan Schutterswei is nuttig geweest. ‘Ik doe dit graag. Ze kunnen mij altijd vragen. Ik ben bereid iedereen te helpen. Behalve mensen die zich hebben vergrepen aan kinderen. Daar wil ik niks mee te maken hebben.’

Maar deze dag was goed. Een hele zondag, zo onderhand. ‘Ik hoorde net van de directeur dat er twee mensen formulieren hebben gevraagd voor een intakegesprek. Ik zeg altijd: al is het er maar één …’

Vandaag valt dus honderd percent mee.

We gaan op de terugweg langs zijn broer Martin, aan de Noord-Hollandse kust. Martin is een van de vijf kinderen Wagtmans, de kinderen van Anna Sep, die de laatste veertig jaar van haar leven geen Wagtmans meer genoemd wilde worden.

Aan de keukenbar in Sint Willebrord zal Rini in een twintigtal sessies de vele, bijna ongelooflijke achtergronden van het gezin Wagtmans vertellen. Dan wordt veel duidelijk over het waarom van zijn inzet voor Exodus en over zijn continue strijd voor het goede. Samen met zijn Ria, die altijd bij hem is, die hem beschermt en met hem kibbelt en die af en toe de strijd met hem aangaat. Maar die, als rolmodel van de rennersvrouw, nog altijd bergen vuil voor zijn voeten wegborstelt. Die alle lusten en lasten met hem deelt. Al veertig jaar lang. Ongekend.

2
==
==

Geboren in de stank van massageolie; armoe op ’t Heike

‘’t Heike’, noemden ze het. In vroeger eeuwen een stuk heide tussen de Baronie van Breda en het Markiezaat van Bergen op Zoom. Moerasachtige vuile bosgrond waarop niks wilde groeien. In de tachtigjarige oorlog werd er veel gevochten, in de tijd van Napoleon scholen er gedeserteerde soldaten.

Sint Willebrord, lang bekend als ’t Heike, is een van de vijf kerkdorpen van de gemeente Rucphen. De andere vier zijn Zegge, Sprundel, Schijf en Rucphen.

Rini Wagtmans: ‘Sint Willebrord is een van de weinige gemeenschappen waar men begrijpt dat je in de fout kunt gaan. De mens is geboren om zondig te zijn. Waar heb je anders de biecht voor nodig?’

Pierre Pellenaars, zoon van de vermaarde wielrenner/ploegleider Kees Pellenaars, is opgegroeid onder de rook van Breda, niet ver van Sint Willebrord. Hij kent de geschiedenis. ‘Echte Willebrorders herken je aan hun Spaanse, Franse, Italiaanse of Griekse trekken. Er zijn uit de Spaanse overheersing heel wat mensen blijven hangen. Je komt nog steeds hun namen tegen: Kas of Valentijn, van Valentino. Willebrorders spreken alle talen, zonder ze ooit te hebben geleerd. Dat is ze aangeboren.’

Sociaal geograaf A.R.A. Schreurs, auteur van het proefschrift Kerkdorp Sint Willebrord 1947, noemt de Willebrorder ‘een antropologische uitzondering’. ‘Zij onderscheiden zich van hun naburen door hun donkerder uiterlijk. Zowel van huidskleur als van de kleur der haren en ogen, die er donker, vrijwel zwart uitzien.’

De vroegste mensen woonden er in lemen hutten, met van takken gevlochten wanden en met de zanderige heidegrond als vloer. Van die heidegrond was niets te verwachten. Ze gingen manden maken, bezems binden en zand wassen om aan de kost te komen. Bedelen, stropen en stelen. Of – in het hart van de twintigste eeuw – wielrennen, zoals ze ook deden in de vlasstreek van Henegouwen en in de grauwe fabriekskernen van Vlaanderen.

Pellenaars: ‘Heikesmannen hadden een eigen rechtssysteem: wie niet beviel moest op een heg gaan staan en werd eraf geschoten. Het was een vrijgevochten bende. En de inteelt tierde er welig. Er werden kinderen geboren met zes vingers.’

Rini Wagtmans toert door het dorp. ‘Daar,’ Wagtmans tuurt in de richting van de snelweg Breda-Roosendaal, ‘daar zie je nog iets van hoe het hier vroeger allemaal geweest moet zijn.’ Hij wijst naar ‘het verdronken land’, waar hij vroeger speelde met zijn vriendjes. Muizenland, zo werd het ook wel genoemd.

‘Het land liep onder water. Ik ben er nog een keer half verzopen. Bij dat molentje ongeveer lag ijs. Ik ben erdoor gezakt en Corry Boere, alias Tid van de bakker, heeft me eronder vandaan gehaald. Ik heb nog een litteken.’ Hij toont de bovenkant van zijn hand.

Zo’n anderhalve eeuw geleden ontfermde het bisdom Breda zich over het troosteloze land. In 1842 werd een katholieke geestelijke naar ’t Heike gezonden, die er een parochie stichtte: Sint Willebrord. Er werd een kerk gebouwd, een broederhuis, een nonnenklooster, een schooltje en – later – een rozenkransfabriek, waar in de hoogtijdagen vijftig gezinnen thuiswerk van hadden. Maar voor de leurders, de bezembinders en de kleine heiboeren was dat lang niet genoeg. De smokkel bood een beter perspectief. Zeker in de Eerste Wereldoorlog. Eerst als sport, later als georganiseerde (mis)daad.

Rini Wagtmans: ‘Het was een zoektocht naar economische rechtvaardigheid.’

Zogenaamde ‘pungelaars’ reden in het holst van de nacht hun busjes en vrachtwagens over de grens, heen en weer, volgeladen met tabak, groene zeep, petroleum en vooral boter. In België was de boter een paar gulden per kilo duurder. Een paar duizend kilo per transport – dat loonde.

De autoramen waren kogelvrij, de banden massief. Aan de bumpers zaten vernuftige constructies gemonteerd die betonnen obstakels uit de weg ruimden en gespannen staaldraden kapotsneden. En als er onverhoopt een achtervolging werd ingezet, smeten de handlangers rookbommen en kraaienpoten op straat. Soms bleef er een dode achter. Vele decennia is dat zo doorgegaan. Toen de tabak en de boter minder loonden, werd overgeschakeld op soft- en harddrugs: hasj, amfetaminen en xtc.

In Sint Willebrord is eind 1950, begin 1960 ook de koppelbaas uitgevonden. Formeel ‘uitleenbedrijf’ genoemd. ‘Want’, zegt Rini Wagtmans: ‘er waren ook bedrijven bij die zich keurig aan de regels hielden.’ Dagelijks reden er honderden busjes met duizenden arbeidskrachten uit West-Brabant naar de havens van Antwerpen en Rotterdam. Om daar de armen uit de mouwen te steken. De pungelaars werden pendelaars, de smokkelaars hardwerkers of zwartwerkers.

In 1997 keek een politiechef terug: ‘’t Heike was een informele vrijplaats voor iedereen die iets op zijn kerfstok had. De criminaliteit leek wel erfelijk. Sint Willebrord was lang een dorp met de criminaliteit van een grote stad.’

Cornelis (Willibrordus Maria) Brouwers is het politieke geweten van Sint Willebrord. Hij was in 1926 de eerste dopeling in de ‘Lourdeskerk’ van Sint Willebrord, een getrouwe kopie van die in het Pyreneeënstadje. ‘Ik was de eerste op het dorp die drie doopnamen kreeg.’ ‘Nilleke’ Brouwers zegt dat drie mannen verantwoordelijk zijn voor de ontwikkeling van ’t Heike tot Sint Willebrord.

‘Pastoor Bastiaansen heeft tussen de twee wereldoorlogen sociaal-culturele voorspoed gebracht; tragisch dat hij in de oorlog is doodgeschoten. Burgemeester Albers heeft zijn werk daarna voortgezet in de Pastoor Bastiaansen Stichting; nergens tref je zoveel culturele zaken als in de gemeente Rucphen. En ten slotte had je kapelaan De Bok, die net als bisschop Muskens vond dat de mens geen armoe mocht lijden.’

De mens die honger lijdt, die steelt een brood. Ach, Muskens’ vader smokkelde ook.

Brouwers: ‘Een Heikesman werd geboren met niks, hij had niks en er was niks. Dus ging hij op zoek naar werk. Heikesmannen vond en vind je overal waar brood wordt verdiend. Dat er wel eens kleine bendes rondtrokken? Op het gedrag van een enkeling mag je niet een hele gemeenschap aanspreken. Feit is dat wanneer er iemand met een buit thuiskwam, de hele familie het vruchtgebruik ervan kreeg. En als er genoeg was, de hele straat. Een Willebrorder is er niet alleen voor zichzelf.’

Een Heikesman accepteert ook gezag. Plaatselijk belastingdeurwaarder Jan Dirven: ‘Ik heb hier op het dorp van wel vijfentwintig mensen het huis moeten leeg verkopen. Dat wordt geaccepteerd. Een stratenmaker hier denkt simpel: de strater maakt straten en de deurwaarder heeft geleerd om geld op te halen. Als mijn auto met een lekke band staat, komen ze mij helpen. Een echte Willebrorder gaat ervan uit dat de ander behandeld moet worden zoals hij zelf ook behandeld wil worden.’

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw lijkt de criminaliteit gereduceerd tot een niet langer opmerkelijk niveau. ’t Heike voert geen zwarte lijsten meer aan. De tijden van armoede zijn gedoofd, de krotten verdwenen. Ongeregeld heeft plaatsgemaakt voor regulier, illegaal is omgebogen naar legaal.

‘Nu staan er toonzaaltjes en paleisjes’, zegt Pierre Pellenaars. ‘Verdiend met hard werken en hier en daar een knipoog. De bouwgrond was goedkoop, er werd niet gelet op bouwvoorschriften, ze bouwden de huizen met en voor elkaar. Zwart. Vroeger stonk het hele dorp naar spruiten en uien, nu werkt iedereen in de bouw en straalt alles je tegemoet.’

Het oude dorp is gebouwd rond de olv-kerk, daaromheen pronken de wijken van de nieuwe rijken. Althans, zo toont dat toch. Woonwagenpaleizen zonder wielen. Veel pracht en praal, waar je zangeressen van het levenslied verwacht, dure tweedehands auto’s, fluwelen kleren met ruches en gouden sieraden, van echt tot nep en blingbling.

Pierre Pellenaars: ‘Het is een speciaal dorp met een bijzonder hart. Vroeger was Willebrord het dorp van de grote gezinnen, met wel drieëntwintig kinderen. Maar ook die tijd is voorbij. Nu is één kind vaak genoeg. Want één kind kun je alles geven, één kind hoeft niet te delen. Communiefeesten zijn daarom nu ware bruiloften.’

Het is niet het enige waarmee Sint Willebrord in de tijd van heden is gaan leven. Willebrord Wil Vooruit luidt de strijdbare naam van de plaatselijke wielervereniging. Wielrennen – na de smokkel en de zwartwerkerij, nóg zo’n sociale ontsnappingsroute.

Welnu: Willebrord ís vooruit, weet Rini Wagtmans, prototype van de Willebrorder die kilometers vooruit is gevlógen.

*

Rini Wagtmans draait er niet omheen. Hij zegt bij voorkeur waar het op staat en zoals het is. Dat maakt het leven een stuk overzichtelijker. Dan hoeft hij ook niet steeds na te denken bij wat hij zegt. Of het wel strookt met de werkelijkheid. Zoals vele anderen wel telkens hun gezicht moeten redden.

O ja, soms verzwijgt hij iets – voor de lieve vrede. Soms ontvalt hem een leugentje om bestwil. Hij heeft nooit gelogen, maar niet altijd de waarheid gezegd – zo zou hij het ook kunnen formuleren.

Dus schroomt Rini Wagtmans niet zijn eigen bestaan in het perspectief van die waarheid te plaatsen. ‘Er zijn maar weinig mensen die kunnen of willen uitleggen hoe hun leven precies in elkaar steekt. Omdat ze zelf overal valluiken hebben geplaatst waar ze op de meest onverwachte momenten in dreigen te tuimelen.

Het vermogen van een mens is wat hij kan en wat hij níét doet. Een moord plegen, dat is iets van niks. In vijf minuten gebeurd. Alleen kennen veel mensen gelukkig een rem. Wie worden er allemaal niet gedupeerd als je een misdrijf pleegt? Als je daar even over nadenkt, laat je het criminele wel achterwege.’

Denk niet dat in Rini Wagtmans slechts een lieverdje schuilt. ‘Als ik niet op tijd was binnengehaald door mijn tante Mieke en mijn tante Koske, als die mij geen onderdak en steun hadden geboden, was ik misschien de grootste boef van Nederland geworden. Een soort Bruinsma. Wat zeg ik? Als ik crimineel had willen worden, was Bruinsma, vergeleken bij mij, een klein mannetje geweest. Bruinsma had aan mij niet kunnen tippen! Ik ben intelligent genoeg om een heel slimme deugniet te zijn.

Er zijn mensen die doen voor goud een moord. Ik doe voor goud helemaal niks. Ik ben niet omkoopbaar. Ik heb een onbesproken gedrag. Ik ben nooit te bedreigen of te chanteren geweest. Nooit met de politie in aanraking geweest, nooit iets gedaan wat het daglicht niet kon verdragen. Omdat ik nooit iets ontkennen kan. Ik zou de makkelijkste delinquent zijn van Nederland; ik zou de politie acuut bekennen dat ik iets misdaan had. Omdat ik sta voor wat ik doe.’

Hij praat met een overtuigende dictie. En heeft voortdurend de drang zich te verdedigen; alsof hij de boze wereld een verklaring schuldig is. ‘Dat ik dit, ondanks alles, allemaal heb kunnen bereiken … On-gekend!’ Hij schudt het hoofd, zijn ogen smachten om bijval en instemming.

De zoektocht naar de achtergronden van het onwaarschijnlijke verhaal-Rini Wagtmans voltrekt zich aan de keukenbar in de Pastor Palsstraat in Sint Willebrord, waar Ria tijdens alle sessies voor koffie zorgt, tijdens de lunch de scrambled eggs met paprikareepjes de pan in jaagt of een varkenshaasje smoort in smakelijke jus.

Rini Wagtmans is de hartproblemen voorbij, maar hij moet aan twee dingen denken: zijn pillen en voorzichtig zijn met eten. De eierkoeken die hij – op z’n Brabants – met boter en suiker besmeert, mogen eigenlijk niet. Maar ja. De boterhammen, rijkelijk belegd met worst en kaas, rolt hij in een wrap, die hij in stukken trekt en naar binnen schuift. Asielhond Mickey bedelt om zijn deel.

Maar geen Bruinsma dus. ‘Omdat niet iedereen ontspoort. Gelukkig niet. Op allerlei momenten had mijn leven de verkeerde kant op kunnen gaan. Gevaren genoeg. Gelukkig waren er anderen die mij op tijd hielpen.’

Rini Wagtmans is het tweede kind in het huwelijk van Cornelis Wagtmans en Anna Maria Sep, die trouwen in het oorlogsjaar 1943. Anna Sep krijgt vijf kinderen: in 1944 zoon André, en na Rini (1946) ook nog Marian (1949), Tiny (1951) en Lian (1953). André wordt leraar en overlijdt in 1992 aan longkanker; Tiny heet nu Martin en is internist; Marian verliest als baby een been en woont nu in Alkmaar, en Lian werkt in het bedrijf van Rini’s oudste zoon Marijn (1966), Gowa.

Rini is in 1966 getrouwd met Maria (Ria) de Bruijn, dochter van de directeur van een Willebrords uitleenbedrijf; in 1973 werd hun tweede zoon geboren, Jean-Michel, die momenteel een tv-krant runt vanuit het Gowa-pand recht tegenover Wagtmans’ huis, het onderkomen van Neêrlands eerste geletruidrager Wim van Est. De hele Wagtmans-familie woont nauwelijks tweehonderd meter van elkaar.

Rini’s vader en moeder ontmoeten elkaar in de Tweede Wereldoorlog. Cornelis (Cees) Wagtmans is een kleinzoon van Klaveren Vrouwke, de even beroemde als beruchte smokkelaar Gerardus Schrauwen, die op 5 mei 1916 dodelijk wordt getroffen door een douanekogel. Bijna iedereen heeft een bijnaam in West-Brabant. Klaveren Vrouwke kon goed kaarten.

In Schrauwens roemruchte jaren woedt de Eerste Wereldoorlog en is leeftocht schaars. Duitse en Nederlandse grenswachten hebben het knap lastig met de smokkelaars van schaarse waren rond de Belgisch-Nederlandse grens. De smokkelaars zijn handig, slim en doortrapt, ze kennen de weg en treffen de bezetters op hun zwakke punten.

Voorbeeld? Ze laten zich een vat petroleum of een baal vlas afpakken, nep-collaborateurs voeren vervolgens de Duitsers dronken, waarna de echte smokkelaars tot diep in de nacht overuren draaien. Eenmaal ontnuchterd, merken de Duitsers dat er geen petroleum in de vaten zit maar water; en dat het vlas in werkelijkheid lompen zijn of oud papier.

Klaveren Vrouwke is vooral slim: hij zet de grenswachters op het verkeerde been door zich te verkleden als militair. Hij inspecteert de wachters te paard met een stalen gezicht en laat ze voor hem salueren. Ondertussen gaan zijn kompanen hun gang met de smokkelwaar.

Tót die fatale 5de mei van 1916, bij de grenssteen tussen de palen 238 en 239, de zogenaamde ‘strontpaal’, op het grondgebied van Horendonk. Klaveren Vrouwke roept nog ‘dat ze hem toch niks kunnen maken’, omdat hij op Belgisch grondgebied staat, maar er wordt wel degelijk geschoten. Hartstikke dood. Na zijn dood wordt een kruis in de grenssteen gekerfd, met daarop de initialen K.V.

Als op tweede kerstdag 1915 zijn kleinzoon Cornelis Wagtmans wordt geboren, krijgt kleine Cees in de wieg al een bijnaam. Hij lijkt zo op zijn opa dat hij meteen Smokkeltje heet. En die vooruitziende naam doet hij werkelijk alle eer aan. Zeker in de Tweede Wereldoorlog, als hij met armoe opstaat en weer naar bed gaat. De Wagtmansen zijn met veertien kinderen thuis. Nylonkousen, tabak, boter, olie, fietsbanden – alles wat los en vast zit en verhandelbaar is, gaat de grens over. En opnieuw riskeren zij hun levens.

Tussen Roosendaal en Sint Willebrord, in de buurt van Seppe, staat café Huis ten Halve, uitgebaat door Mie Sep. Het café is aanlegplaats van veel kooplui die op route zijn van Breda naar Roosendaal, of omgekeerd. Mie Sep is de tante van Anna Sep, een aantrekkelijke meid uit Oud-Gastel, de oudste uit een gezin van negen kinderen.

‘Jij moet eens naar Willebrord, daar woont ene Cees Wagtmans en die verdient een heel goeie boterham met smokkelen. Die vent is wel wat voor jou.’

Smokkeltje is bijna negen jaar ouder dan Anna, maar in september 1943 trouwen ze. André is in juni 1944 hun eerste kind. Een ‘motje’? ‘Nee, maar het was net aan’, bekent Anna Sep.

Cees en Anna komen te wonen naast Smokkeltjes vader, Adriaan, aan een zanderige zijweg van de Margrietstraat in Sint Willebrord. Een gebied waar alleen nog spurrie groeit, waar verder niets meer wil groeien, waar vrijwel alle leven uit is, grond van niks. Daar, achter een paar verdwaalde frambozenstruiken, huist ook Mie van Centjes, een zus van Adriaan. En in een krotje achter haar winkeltje wordt op tweede kerstdag 1946 Marinus Cornelis geboren. Zeg maar Rini.

Vlakbij, aan de andere kant van een berkenheg en een kleine vuilstort, woont het gezin De Rijk, met onder anderen dochter Mieke. En Mieke krijgt verkering met een wielrenner uit Fijnaart, genaamd Wim van Est, die door de Wagtmansen naar Sint Willebrord is gelokt om geld bij te verdienen als drager in het smokkelwerk. De jonge Van Est loopt een keer in handen van de douane en moet een paar maanden de nor in. Als Wim van Est na de oorlog echt wielrenner wordt, gaat Cees Wagtmans hem masseren. Anna Sep heeft ‘Wimme’ en zijn Mieke aan elkaar geklonken. Ze gaan wonen in de Margrietstraat.

Rini Wagtmans: ‘Alle huisjes stonden zo dicht op elkaar dat je overal met twee passen heen liep. Even een zandpaadje over. Mijn vader was direct na de oorlog voor Wim gaan werken en hem thuis gaan masseren. Hij had het geleerd van zijn broer Adriaan ‘Toetewa’ Wagtmans, die in de jaren dertig zijn broer Pauw ‘Wind’ Wagtmans verzorgde. Adriaan werd Toetewa genoemd omdat niemand hem ooit verstond; Pauw noemden ze Wind omdat hij nogal veel praatjes had maar ook heel goed kon koersen en de gelijke was van Kees Pellenaars en Marinus Valentijn. Adriaan was zijn tijd ver vooruit; hij heeft eigenlijk aan de wieg gestaan van het moderne verzorgen van sportmensen.’

Het gezin Wagtmans krijgt al snel een noodwoning aan de Rucphensestraat, iets verderop, van waaruit Smokkeltje een oliehandel gaat drijven. Er komen meer kinderen en opnieuw moet er worden verhuisd. Ditmaal naar de Rozenkransstraat 12, drie huizen van het huis waar Wim van Est met zijn Mieke is gaan wonen – op nummer 6. Smokkeltje maakt een massagekamer in het huis, er komen steeds meer wielrenners langs. De vijf kinderen Wagtmans liggen op een ander kamertje in twee bedden: André en Rini in het ene, de twee meisjes en het jongste broertje in het andere.

Daar schuilen de eerste concrete flarden herinnering van Rini Wagtmans. ‘Ik ging met mijn vader naar fietsenmaker Van der Smissen om een bakfiets te huren. In de sneeuw zijn we naar de Rozenkransstraat verhuisd.’

In de noodwoning voltrekt zich de eerste dramatische gebeurtenis, een die Rini Wagtmans zich nog lang zal heugen. Bij zijn zus Marian zijn de sporen blijvend zichtbaar: zij beweegt zich nog altijd met behulp van een rollator. Anna Sep heeft er decennialang over gezwegen, maar op haar sterfbed snijdt ze het onderwerp opeens aan. ‘Hoe heb ik nou toch zo lomp en zo stom kunnen zijn om die stekker in dat stopcontact te laten zitten!?’

Rini Wagtmans: ‘Marian was net geboren, een baby’tje. Mijn moeder maakte een kruik klaar voor in het wiegje, en ze had iets gevonden om het bedje voor te verwarmen: een strijkijzer. Ze warmde het ijzer op, wikkelde het in doeken en legde het bij het baby’tje. Dat is gaan broeien en branden, waarschijnlijk omdat de stekker nog in het stopcontact zat. De hitte was zo hevig dat het hele beentje verbrandde. Het zag er verschrikkelijk uit. Marian heeft wel vier, vijf jaren gevochten met doktoren en in ziekenhuizen. Eerst het voetje eraf, toen het beentje tot onder de knie. Daar is eerst nog een kunstbeen overheen gezet met een voetje, maar later moest het hele been er toch af, tot haar lies. Ongekend dramatisch: vanaf je geboorte al gehandicapt.’

Welk schuldgevoel zich van Anna Wagtmans-Sep meester maakt, is Rini niet bekend. Wel dat zijn moeder allerminst de moederrol op zich neemt die je in een gezin met vijf kinderen zou verwachten. Ze duldt haar man in haar nabijheid, maar aan zijn loon van de etna en zijn bijverdiensten als soigneur/masseur heeft ze niet genoeg. En hij ook niet. Smokkeltje drinkt graag een glas bier. Of beter: een paar glazen bier te veel. Hij is snel op weg alcoholist te worden.

Anna Sep moet erbij werken: in de juinfabriek (uien) in Zwijndrecht en bij de Hudson sigarenfabriek in Roosendaal. En haar gezin? Doodmoe van alles knijpt ze er in 1953 tussenuit; ze gaat naar de zus van een buurvrouw, in Amsterdam. Rini rent nog ongerust met haar mee naar de halte van de bba-bus, maar ze stapt in, gaat rechtop zitten en rijdt weg. Ze zwaait nog naar hem. Tien dagen lang is ze onvindbaar.

Het zal niet de laatste keer zijn dat moeder Wagtmans de benen neemt.

‘En toen was het gezin dus voor mij’, zegt Rini. Weg vrolijke tijden naast Wim van Est, die hij steeds meer begint te adoreren. Wim van Est, die in vreemde oorden, helemaal in Frankrijk, dingen doet die de mensen in extase brengt.

‘Wim van Est, daar keek ik tegen op. Dat was mijn held. Ik was erbij als Wim gemasseerd werd. Thuis, of ik ging met mijn vader mee naar Wims huis, waar hij een eigen massagehok had in zijn garage. Wim maakte altijd afspraken, wilde nooit wachten, hij wilde pertinent voorrang boven de anderen. Mijn vader verkoos Wim ook boven zijn neef Wout, daar had hij eigenlijk nooit zo’n goeie relatie mee. Wim en Wout waren Ajax en Feyenoord, twee tegenpolen op de vierkante meter. Je kon niet van allebei tegelijk houden, vond mijn vader. Mijn vader was helemaal Wim.

Ik mocht ook dikwijls mee naar de koers. De prestaties van Wim maakten een geweldige indruk op me. Ik kon uren naar mijn vader luisteren als hij vertelde over Wimme in buitenlandse rondes. Hoe hij in een kopgroep van dertig renners was gevallen bij het opdraaien van de piste, hoe hij was opgestaan en zo hard was teruggefietst dat hij toch nog vijfde werd. Ongekend. Ik genoot.’

In de Rozenkransstraat 6 loopt Rini Wagtmans, meer dan een halve eeuw later, nog eens achterom. De huidige bewoner weet dat dit ooit het huis van Wim van Est is geweest. ‘Daar,’ heeft Wagtmans gewezen, ‘daar links van de schuur stond de hondenkooi van d’n Bruno.’

‘Wim en Mieke waren een soort familie van ons. Wim kroelde altijd met mij en ik mocht op zijn schoot kruipen. Dan zei hij: “Deju, hedde ge weer op mijn schoot zitten schijten!” Lieske, de oudste dochter van Wim en Mieke, was mijn eerste vriendinnetje. We gingen met elkaar om als broer en zus. Wisten wij veel. Ik was een jaar of zes, zeven. In dat hok heb ik met Liesje doktertje gespeeld. Ik had haar een onderzoek toegezegd en zij mocht mij masseren met Capsuline en Midalgan, spul dat ik bij mijn vader had weggepakt. Maar ze deed die crème over heel mijn gezicht en dat ging branden, branden! Ik kreeg lippen als een zoeloe, een verschrikking, de hel! En toen kwam Wim het erf opgereden. Hij keek recht de kooi in en zag Lieske, die ik helemaal had uitgekleed. Hij greep me beet en schopte me zowat de kooi uit. Eruit!’

Wagtmans hoeft niet ver te graven in zijn verleden. Tot in detail weet hij hoe Wim van Est in zijn leven kwam en in feite altijd is gebleven.

‘Een paar keer per jaar stond de harmonie op het erf. Dat zag ik als een koningsgebeuren, alsof er een vorst werd ingehaald. Zoals na die val in het ravijn van de Aubisque, in de Tour van 1951, op 17 juli. Tegen vijf uur ’s anderendaags kwam hij thuis. Bruin als een noot, spierwit verband rond zijn rechterelleboog. De harmonie rukte uit, honderden mensen op de been. Ik was binnen bij Mieke. En toen kwam er een vent die zei: “Wimme, ga even naar boven, want ze willen u zien.” Hij heeft zich over de vensterbank gebogen en is gaan wuiven naar de mensen. En ik stond op zijn bed, over zijn schouders mee te kijken. Kun je je voorstellen wat voor indruk dat op mij maakte als kind?’

Wim van Est traint op de weg, maar als het slecht weer is ook thuis, op de rollen. ‘Dat was een schouwspel … Hij ging in de schuur op de hometrainer en dan fietste hij wel een halve emmer transpiratievocht bij elkaar. Alsof het uit een kraan was gelopen. Op een betonnen vloer. En het moest blijven liggen, hè, dat mocht niet worden opgedweild, die plas was het bewijs hoe diep hij was gegaan. Wim was een trainingsbeest. En een heel goed mens.’

Rini houdt ook echt van Wimme. Dat zie je zeker in de laatste jaren van Van Est. ‘Hij is tien jaar lang met mij mee geweest naar recepties. En dan pakte hij mijn hand. Wij waren heel close. Wim heeft altijd mijn hart gehad. Wout niet. Het was heel anders met Wout, mijn neef. Je kunt van vreemden soms meer houden dan van bloedverwanten. Wout had ook een goed hart, maar ik kon daar nooit gaan spelen; hij had geen kinderen. Wout kon, zeker voor vreemden, ook heel kritisch en cynisch zijn, nogal eens raar uit de hoek komen. Maar de laatste jaren van zijn leven, toen hij terug was op Willebrord, hebben wij nog aardig contact gehad.’

En Mieke van Est? ‘Mieke was een stuk goud voor mij. Het huis van Mieke en Wim was in mijn jeugdjaren een tweede thuis. Ik viel meer in slaap bij Wimme dan bij m’n eigen. Onder tafel. Ik kan me ook goed herinneren dat Mieke altijd frietjes bakte in een koffiezetzakje. Ze schilde twee, drie aardappelen heel fijn en maakte van dunne plakjes verschrikkelijk lekkere frietjes. De voorlopers van chips, zeg maar. Een prachtig mens.’

Zeven jaar is Rini Wagtmans als zijn moeder voor de eerste maal van zijn vader afgaat. Althans, voor zover hij weet. Heel Sint Willebrord staat op zijn kop voor een belangrijke voetbalwedstrijd van Rood-Wit, maar bij de Wagtmansen is het thuis kermis. Een vader die zuipt, een moeder die het met de moraal ook niet nauw neemt. Een gezin op drift, losgeslagen, bandeloos. Toen al.

‘Dan werd er gezegd dat de kinderen voorlopig niet op de slaapkamers mochten komen, want ze moesten behangen. Als de deuren open zouden gaan, zou het behang gaan bubbelen, dan kwam er lucht achter. Maar ik deed de deuren natuurlijk toch open. Ik heb met eigen ogen gezien dat ze dan met z’n vieren in één bed lagen.’

Op school jouwden de kinderen Rini uit: ‘Je moeder is een hoer.’

‘Mijn moeder ging het huis uit, omdat mijn vader niet huiselijk kon zijn. Altijd maar in het café zat te kaarten. En drinken. Hij was verslaafd aan de alcohol. Hij was een vent van goud als hij niet dronk, maar deed hij dat wel, dan was hij een beest. Dan liet hij zijn handen wapperen en sloeg hij het hele meubilair kort en klein. Ik was zeven jaar toen ik heb gezworen nooit ene druppel bier te drinken. Ik doe het nog steeds niet.’

Nog altijd is hij verwonderd. ‘Hoe kun je nou in godsnaam vijf kinderen op de wereld zetten zonder de verantwoordelijkheid daarvoor te nemen, zonder ervoor te willen zorgen? Dat alle vijf kinderen Wagtmans dat hebben overleefd, vind ik een wereldprestatie. En dat er een nog dokter is geworden en een ander carrière heeft gemaakt als wielrenner, dat kan al helemaal niet.

Mijn moeder was best liefdevol, maar ze had één “maar”: ze koos ervoor uithuizig te zijn. Zij zei dat het moest, dat er anders geen eten was. Heel belemmerend, zeker voor mij: zeven jaar pas en dan al een gezin. Ik moest voor mijn broers en zusters zorgen. De oudste, André, werd automatisch vrijgesteld. Dus moest ik mijn broer Tiny en mijn zus Lian de luiers omdoen, wassen, hun haren kammen, vlechten en ze naar de kleuterschool brengen. Marian lag dikwijls in het ziekenhuis. Het was altijd maar beesten om op tijd te zijn. ’s Middags eten klaarmaken, ’s avonds de soep opzetten en de aardappels koken voordat moeder om vijf uur thuiskwam. Ik was de kloek die het gezin bij elkaar hield, zegt Lian nog altijd.’

Soms komen er tantes van Rini over de vloer om dingen te regelen. ‘Ik vond dat indringen. Ik vond dat niemand iets met onze problemen te maken had. Alleen mijn tante Mieke, een zus van mijn vader, was ik dankbaar – daar mocht ik wel eens een paar dagen slapen.’

Na Anna’s vlucht wordt de pastoor ingeschakeld om haar terug te halen uit Amsterdam. Hij rijdt met Smokkeltje en oudste zoon André naar de hoofdstad en Anna Sep wordt gesommeerd terug te gaan naar Willebrord.

Vader Wagtmans stopt allerminst met drinken. ‘Mijn vader ging twee keer per week op de pastorie kaarten, rikken met de pastoor. Met het nodige bier erbij. Ik moest ’s zondags misdienaar spelen. En ik zag het allemaal gebeuren: ík de mis opdienen en híj leven in zonde. Als een duivel. Of hij stond in het café te biljarten. Mijn moeder stuurde mij om hem op te halen. Dan kon ik een biljartbal naar mijn kop krijgen. Als iemand heeft gezien wat drank kapotmaakt, ben ik het wel.’

Als de pastoor zich nóg een keer komt melden aan de huisdeur van de kreupele relatie tussen Smokkel Wagtmans en Anna Sep, omdat zich een nieuw debacle aandient, krijgt de geestelijke te horen dat hij moet opsodemieteren. ‘“En nou moven!” zei ze’, zegt Rini Wagtmans. ‘Zij vond dat niemand iets met haar en onze zaken van doen had. Mijn moeder was de eerste dolle mina van Nederland.’

Het zijn tropenjaren, zo begin jaren vijftig, in de Rozenkransstraat.

Als ik kennismaak met Martin (Tiny) Wagtmans, die een goeie baan heeft als internist, vraagt Rini mij op de terugreis op de man af: ‘En, hoe vind je hem?’

Ik besluit eerlijk te zijn. Martin is een beminnelijk mens, maar fysiek en fysionomisch een Wagtmans? ‘Hij lijkt niet echt op je.’

Rini: ‘In niks. Wij hebben ook een andere vader, denk ik. Mijn moeder was niet altijd met mijn vader. Er was wel eens genegenheid naar anderen, om het zo te zeggen. André, Marian en ik zijn van Smokkel, Lian en Tiny niet volgens mij.’

Hij wuift het weg. ‘Geeft dat iets? Het gaat om het zijn, om het menszijn. Of iemand nou blank is of zwart, Hindoestaan, moslim of homo – mij interesseert dat niet. Wat heb je eraan onderscheid te maken? Een mens wordt geboren als ieders gelijke. Behandel de mens dan ook zo, de rest van zijn leven. Martin heeft een pracht van een studie afgerond. Daar mag hij trots op zijn. Als kind kun je in de verkeerde waaier zitten, maar later toch succes hebben.’

Het opmerkelijke is dat het het drukbezette baasje Rini Wagtmans eigenlijk best goed afgaat op de Willebrordse St. Louisschool. Pas in het derde jaar blijft hij zitten: 165 verzuimdagen bij meester Hezemans. Hij moet voor het gezin zorgen, waar vindt hij de tijd voor school? De pastoor komt bij hem thuis en zegt dat het moet veranderen, omdat er anders problemen komen. Makkelijk praten.

Smokie zit vaak vergeefs te wachten, dat jaar. Smokie is de keeshond die altijd bij Rini is. Het beest weet precies wanneer zijn ‘baasje’ de school in gaat en er weer uit komt. Van wie Smokie echt is weet niemand. Rini heeft ’m uit een nest, ergens in de buurt van ‘het verdronken land’. ‘Gevonden’, zegt hij. Smokie hoort bij ‘dat jong van Smokkeltje’.

‘Als hij mij zag, kwam hij op mij af. Dan ging ik krom staan, sprong hij op mijn rug, zette hij zijn achterpoten in mijn broek en legde hij zijn voorpoten zo over mijn schouders. Als een soort aap. Bij school sprong hij eraf en wachtte hij net zo lang voor de poort tot ik weer naar buiten kwam. Die hond is bijna twintig jaar geworden.’

In de derde blijven zitten, maar in de vierde, vijfde en zesde gewoon overgegaan. Rini Wagtmans was een klein actief ventje, geroemd om zijn sportieve aanleg en lenigheid. ‘Als er een menselijke piramide werd gebouwd, was ik het die bovenop klom.’

Ook op straat begint hij zijn mannetje te staan. Van de mensen op de schoolfoto uit die jaren is de helft nog in leven; hij ziet ze nog met regelmaat. ‘We waren met ons drieën die de boel leiding gaven, zeg maar. Zeker in de hoogste klassen. Toon “van Flappe” Koonings, Rini van Zundert en ik. Als wij zeiden: “rechtsaf”, ging de rest ook rechtsaf. Als de meester Nederlandse taal wilde geven en wij wilden voetballen, ging hij altijd gauw kijken of er een terrein vrij was. Maar niks ambetants of zo.

Ik vocht ook wel. Net als alle jongens.’ En: hij was voor de duvel niet bang. ‘Want als je als klein ventje tegenover een grote kerel komt te staan en je laat zien dat je bang bent, is het gevecht al half verloren. Zoiets moet je dus nooit doen.’

Als Willebrorders een positief kenmerk hebben, dan is het wel dat ze nooit te beroerd zijn om te werken. Ook in de armoedige jaren vijftig niet. Er bestaat een foto van een typerend tafereeltje uit die tijd: een vrouw (tante Centje) achter een enorme berg spruiten, die gepeld moeten worden voor de conservenfabriek. Rini, op de voorgrond met een mes, en zijn neefjes – ook bijverdienend. ‘Of erwten tellen: grote zakken bij de boeren halen en dan de erwten uitleggen op groot en klein, op goed of rot. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit geld had; ik droeg het af aan het gezin. Dat moest blijven draaien.’

Met broer André, een neefje en een nichtje uien schoonmaken bij tante Centje. Rini Wagtmans (met mes, links vooraan) is nog geen drie jaar.

Natuurlijk was er armoe. ‘Mijn eerste nieuwe broek en trui kreeg ik in 1957. Wij kregen kleren van onze ooms en tantes. De familie van mijn moeder ondersteunde ons met eieren en in de herfst een keer slachtvlees, een stuk van het varken. Maar daar moesten wij het mee doen. Spruiten, aardappelen en aardbeien konden wij bij opa en oma halen. We hadden het niet slecht, mijn moeder maakte dikwijls groentesoep, maar het was toch altijd een beetje schooien.’

De boodschappen gingen op de pof. Zoals bij iedereen. Rini had een heel systeem. ‘Aan de Dorpsstraat had je drie of vier winkels. Eerst ging ik bij de een op de pof, de volgende week bij de ander en zo verder. Ik moest om boterhamworst, zeep, sigaretten en toespijs. Als er geen geld was, schreven ze het op. Bij Mie kreeg ik veel gedaan, die durfde ik ook aan te kijken. Die besefte dat er geen geld was, maar dat er toch geleverd moest worden. Ik zei: “Mijn moeder vraagt om twee ons kaas en twee ons boterhamworst.” En dan kreeg ik het.’

Maar soms liep het fout. Kon hij de geleende, lege melkflessen van Tinus Koks niet omzetten in statiegeld, konden er van twintig cent geen zes sigaretten worden gekocht. ‘Als ik naar Kee van Niekel ging, de kruidenier, en hij zag mij aankomen, was het: ga jij je moeder maar zeggen dat er eerst betaald moet worden. Melkboer Jan van der Veeken – die kende ik door en door. Maar hij mij ook, hahaha …

Wij woonden vlak naast een visboer. Die had altijd nog wel wat over. En van de duurdere soorten: paling, zalm, garnalen, kreeft. Die weigerde ook nooit. Maar daar liep de rekening zo hoog op dat we die amper nog konden betalen. Hoe we dat oplosten, weet ik niet meer.

Ik herinner mij dat ik in ‘53 of ‘54 met een oom van mij, André Knobel, een keer iets heb uitgehaald … Wij zagen een winkelier dozen uitladen, vol met van alles. Toen hij ze naar binnen droeg, hebben wij er een gepikt en die ’s avonds bij mijn moeder neergezet. Buiten, zodat ze de doos niet kon zien. Toen mijn vader ’s morgens de deur opendeed, zag hij ’m staan. “Er zijn toch nog goeie mensen”, zei hij. We hebben pas jaren later verteld hoe het werkelijk zat.’

André Knobel weet: ‘Rini stal altijd levensmiddelen voor zijn moeder. Die gaf hij haar op de meest onverwachte momenten. Waar ze vandaan kwamen, mocht zij nooit weten. Maar hij moest ’t wel doen, want als hij geen eten bracht, kon hij een klap voor zijn kop krijgen.’

Rini Wagtmans zal later furore maken als onverschrokken daler van de hoogste Tourcols. De basis daarvoor legt hij in zijn jeugd. Zijn liefste speelterrein wordt gevormd door de dakgoten van de huizen en van de kerk. Als de Zeeuwse wielerprof Jo de Roo bij zijn vader voor een massage komt en tegen Rini zegt: ‘Ga het dak eens op, op je handen staan, dan krijg je van mij een kwartje’, staat Rini al naast de schoorsteen.

Een oude dorpeling, tijdens de rondgang door zijn jeugd: ‘In enen zie ik hem heel langzaam over het dak van zijn eigen huis lopen, hier in de Rozenkransstraat. Godverreju! Ik naar zijn moeder. Ik zeg: “Nouwe, Rini zit boven op ’t dak, hoor!” “Da’s toch niet waar hè, Piet?” Ik zeg: “Jawel, kom maar es kijken.” Komt hij daar toch zeker zo naar beneden glijden!?’

Rini weet het nog precies; er zitten weinig gaten in zijn geheugen. Hij haalt de herinnering lachend boven: ‘Dat was toen ik mijn vader van het zandpadje zag afkomen. Ik sprong in paniek op de nok. Maar hoe kon ik daar afkomen zonder gezien te worden? Zonder te springen? Dus liet ik mij over de pannen glijden en kon ik zo van de goot in de ligustertuin springen. En gij zag het!’

Over vroeger praten is Rini Wagtmans’ wonderdoos openen. ‘Ze zeiden altijd: “Die sterft niet in bed.” Tegenwoordig heb je van die jongens die langs touwen van gevels abseilen. Niks touwen, ik sprong zo naar benee. Ik haalde mijn lenigheid uit gymnastiek. Als we sport hadden en iedereen een salto moest maken, maakte ik er twee. Ik heb het in het profpeloton nog gedaan. Dan hield José-Manuel Fuente mijn fiets vast, en riep hij: “Arriva Rinoes, salto, salto!” Ik kroop al rijdend door het frame van mijn fiets, ik reed achterstevoren de straat uit, ik sprong met mijn fiets over acht man, ik reed op één wiel. Ik liet me vallen en speelde een dooie vent; net of ik echt op mijn neus was gevallen.’

Hij is zes jaar als hij de monumentale kerktoren van de Onze Lieve Vrouwe beklimt. Vijfenzestig meter hoog, langs de trap. Heel wat dorpelingen staan op straat met bonzend hart de klauterpartij te volgen. Ze zijn ook een beetje boos.

Daarboven ziet kleine Rini voor het eerst dat de wereld veel groter is dan alleen Sint Willebrord. Een machtige ervaring.

‘Dat betekende voor mij pure verwondering. Toen ik beneden kwam, vertelde ik wat ik allemaal gezien had. Dat aan die kant nog een stadje of een dorp lag. En daar en dáár ook!’

Een paar jaar later is hij misdienaar en krijgt hij alle gelegenheid alle gangen, ruimten en krochten van de kerk te leren kennen. Vanuit de pastorie is hij in tien seconden boven in de toren. ‘Als mannetje van twaalf heb ik los boven op die kerk rondgelopen, in de goot boven die klok.’ Hij wijst. ‘Onder de witte kapellen, daar onder die olv, bij die ramen, dat grijs en onder aan die witte punt, dat is de goot. Liep ik in. Niks weddenschap, moest gewoon gebeuren, een, twee keer in de week. Dan kroop er een macht in mij van onoverwinnelijkheid.’

Het mag natuurlijk niet. Als hij wordt betrapt, moet hij met de pastoor mee voor een onbarmhartige oorvijg. En het gebeurt ook wel dat de pastoor hem opsluit. ‘Dan draaide hij de tussendeur van het koor op slot en kwam ik er niet voor halftien uit. Ik verwachtte thuis ook nog wel een pak rammel. Maar dat viel meestal mee. Wist ik veel dat hij naar mijn moeder was gereden om te zeggen waar ik was.’

Het specialisme afdaling van de wielrenner Rini Wagtmans heeft daar, in de dakgoot van de kerk, wortel geschoten.

Even lijkt het beter te gaan in huize Wagtmans. Smokkeltje masseert steeds meer renners, hij stopt met de olie en krijgt een baan in de ijzergieterij van de etna. Maar hij gaat door zijn rug, kan nauwelijks meer staan en loopt wekenlang te kermen van de pijn. Om zijn sociale bijstand te kunnen ophalen, moet hij in de werkverschaffing bij de duw.

‘Wat dat was!’ Werken bij de duw: urenlang spitten en in kiepkarren grond verplaatsen van A naar B. Net als in de oorlog in het werkkamp. ‘Het hele moeras hebben ze op die manier ontgonnen. Waanzinwerk. Maar als je het niet deed, kreeg je geen uitkering.’ Later heeft Smokkel nog bakjes gemaakt voor de scheerapparaten van Philips.

‘Hij kreeg in Rucphen zeventien vijftig per week. Ik ging met hem mee. Je moest een kelder in, daar waren twee loketjes en daar stond je als een bedelaar te wachten op je dagelijks brood. Alleen aan huishuur en licht was hij al vijf gulden kwijt, de kolen kostten vier gulden de mud. Van de rest moesten we zien te eten, drinken en leven. Met z’n zevenen.’

Opmerkelijk is wel dat het gezin Wagtmans juist dan tot leven komt, in die erbarmelijke, late jaren vijftig.

‘Mijn vader stond droog. Dat wil zeggen: hij dronk wel, maar het zuipen hadden ze hem afgeleerd. Hij had tegen een delirium aan gezeten; hij zou zich nog eens doodzuipen, zeiden ze. Het was verschrikkelijk; hij gedroeg zich werkelijk onbehouwen. Hij heeft tabletten gekregen en is er nog een poosje voor naar het ziekenhuis geweest. Tijdens die drooglegging begon ik zowaar te ontspannen. Ik dacht dat het leven nu was begonnen. Ik voelde me gelukkig.’

Op tweede kerstdag 1960 krijgt Rini Wagtmans een werkkaart. Hij is veertien geworden en het is zijn verjaardagscadeau. De kaart is geldig tot zijn 65ste! Hij kan naar de koek-en-snoepfabriek van Jamin. Koekjes bakken en blikken spoelen op de bakkerij. De streekbus naar Oosterhout stopt bij hem in de straat.

‘Maar ik ging niet met die bus. Ik ging op de fiets. Iedere dag zestig kilometer. Fietsen vond ik op zich wel fijn, maar ik had totaal geen koersgevoel. Ik had meer met voetbal. Mijn vader heeft mijn fiets vaak genoeg op zolder gezet, omdat ik niet naar hem luisterde.

Ik probeerde er eerder te zijn dan de bus. Mijn winst zat in Breda. Daar reed ik een kortere weg en dwars door alle stoplichten. De mensen die wel in de bus zaten, geloofden hun ogen niet. “Die dwaas, die malloot van Wagtmans”.’ De voorman bij Jamin is zijn hele leven supporter van de wielrenner Wagtmans geweest.

Rini Wagtmans is de koning te rijk. Het werken voelt aan als een bevrijding. Voor het eerst kan hij iets betekenen voor zijn familie: zeventien gulden in de week en elke week een zak snoep. De Wagtmansen hebben dan zowaar vier inkomens: vader het schijntje van de duw, André werkt in Dordrecht, moeder is bij de Hudson en voortaan brengt ook Rini geld binnen. Plus dat zijn vader nog wat bijverdient met masseren.

Maar de stabiliteit duurt niet lang. Smokkeltje wordt gevraagd de schoonvader van Thijs Roks te komen verzorgen, heer Billet in Zundert. Die heeft last van gordelroos. En Cees Wagtmans is toch verzorger? Die kan toch ook van alles met coureurs? Nou dan.

Smokkeltje wordt iedere dag opgehaald met de auto. Maar kunnen Smokkeltje en Anna niet beter in Zundert komen wonen? Een andere schoonzoon van Billet, Tjooi Peeters heeft er een café, De Corso aan de Prinsenstraat, met daarboven een woning. En kastelein ‘de Zwarte’ Marijnissen wil stoppen, of de Wagtmansen niet wat voelen voor die kroeg? Aan de tap staan, dat is net iets voor Smokkel, vindt Tjooi. De kat wordt op het spek gebonden. Het is 1961.

‘Er moest 2800 gulden overname voor de boedel komen; die heeft Jo de Roo nog betaald. En wij gingen naar Zundert. Een drama. Ik ben wenend op mijn racefiets naar Zundert gereden. Ik wist meteen dat dat het einde betekende van onze familie. Omdat mijn vader nooit opgewassen zou zijn tegen een café. En mijn moeder, die werk buiten de deur had, was voor dat caféleven garanti ook ongeschikt.’

Hij is nog jong, maar hij heeft een scherp oog.

‘De onderlinge genegenheid en gevoelens van de familie Wagtmans waren op drijfzand gebouwd. Hoe ze met elkaar omgingen! Familietrouw bestond totaal niet. Als jong ventje werd ik geconfronteerd met partnerruil, met alle rotte ins en outs van het leven. Ik trappeerde mijn vader langs de ene kant en mijn moeder langs de andere. De mensen met wie ze omgingen – ook één groot ratjetoe. Er klopte niets van hun moraal.’

Het is in die omgeving dat de jonge Rini Wagtmans ook daadwerkelijk gaat ervaren dat hij opgroeit tussen de lonende maar zeker niet ongevaarlijke grensactiviteit van het smokkelen.

*

Er zijn drie grote smokkelperioden langs de Belgisch/Nederlandse grens geweest: tijdens de Eerste Wereldoorlog, tijdens de Tweede Wereldoorlog en in de jaren vijftig-zestig.

Rini Wagtmans heeft zijn vader niet anders gekend dan met een kreupel been. Smokkeltje is in de Tweede Wereldoorlog op de trein gezet naar Duitsland om tewerkgesteld te worden. Dat wilde hij niet. Bij Bosschenhoofd is hij van de trein gesprongen en op zijn vlucht is er op hem gevuurd. Kogel dwars door zijn onderbeen. Twee dagen en nachten heeft hij door greppels en sloten gewaad om uiteindelijk ongezien Sint Willebrord te bereiken. Het is nooit goed gekomen met dat been.

‘Mijn moeder vertelde dat het een leugen was. “Hij is bij het smokkelen, aan de grens, in zijn poot geschoten”, zei zij.’

Feit is dat Smokkeltje Wagtmans zijn geuzennaam nimmer heeft verloochend. Rini weet nog hoe hij als tienjarig ventje de smokkelroutes al heeft meegelopen.

‘Het was indrukwekkend. Net als bij de indianen werden de vaardigheden van mond tot mond overgedragen. Ik werd ingewijd in het smokkelen, tijdens nachtelijke tochten over paden waar je anders nooit kwam. Als met een muilezelkaravaan dwars door de wildernis.

Er waren centrale verzamelpunten met leiders, die groepen indeelden van vijftien tot twintig man; iedere groep had zijn eigen kopman. In de winter vertrokken ze om acht uur ’s avonds met hun goederen. Mist of regen, ze keken nergens naar. Ze kenden iedere millimeter grond. Soms deden ze de route wel twee keer per nacht.

Je raakt er als vanzelfsprekend bij betrokken. Als je een dier in huis hebt, moet je dat voedsel en drinken geven. Als je varkens houdt, moet je die mesten en slachten. Als je smokkelt, moet je boter snijden, dozen verbranden, kraaienpoten maken. Op een gegeven moment zit je daar middenin, hoe jong je ook bent.’

Als het gezin Wagtmans-Sep eenmaal in Zundert is neergestreken, ziet Rini met regelmaat een vw-busje op het erf naast café De Corso verschijnen. En steeds loopt er een man binnen, die schielijk een pilsje drinkt en weer verdwijnt. Het is het teken dat de boter is gearriveerd. Boter van de melkfabriek uit Zundert. De directeur zit in het complot met Tjooi Peeters, de eigenaar van De Corso en de ‘capo’ van de botersmokkel.

‘Achter het café stond een paardenstal met daarin de paarden van de familie van meneer Billet, Tjoois schoonvader. Wolga en Volga. Ik moest ze verzorgen, eten geven. Als het donker was, werd het vw-busje uitgeladen en werden de dozen boter achter de strobalen verstopt. Een busje vol. Wij moesten de boter snijden. Met een dun koperen lichtdraadje tussen twee stokjes sneden we er plakken van ongeveer 250 gram af en deden die in boterpapier. De pakjes verdwenen in de zittingen van de vw Kever van mijn vader. Die was van Tjooi Peeters, maar mijn vader reed erin, zonder rijbewijs, ook nooit een gehad. Achterin waren de stoelen eruit gehaald. De lege dozen werden diezelfde nacht nog verbrand in een kuil onder de duiventil.’

’s Morgens vroeg werd de vw Kever opgetuigd met twee koersfietsen. Er kwamen mensen langs die ik wel kende, zoals Corrie Knobel en Nilleke Mol, klanten van het café en nu in blauwe koerskledij. Allemaal van dezelfde kliek. Ze gingen zogenaamd naar de koers in België. Het waren de chauffeurs. Net over de grens had je een uitspanning met zo’n orgel, op de muziek waarvan gedanst kon worden. Daar gingen zij een koffie halen en onderwijl werd de wagen uitgeladen. Niemand die het zag. Alleen ’s zomers als het warm was, moest je oppassen. Dan kon de boter smelten en droop-ie de wagen uit. Er werd goed mee verdiend. Boter heen, tabak terug.’

De douaniers zijn niet gek en weten natuurlijk dat er langs de grens op uitgebreide schaal wordt gesmokkeld. De commiezen leggen spijkerplanken, trekken staalkabels en roepen: ‘Halt!’ Maar de vw Kever rijdt wel twee, drie keer daags heen en weer. Koersfietsen op het dak, nepcoureurs op de voorbank.

‘Ik werd ingeschakeld bij het vooruitrijden. Op de fiets. Ik moest zien of de kust veilig was, of er planken lagen, draden waren gespannen. Als ik binnen een halfuur niet terug was, kon de auto gaan rijden.’

Net over de grens, naast uitspanning De Klok, staat dancing De Koffie, waar Rini Wagtmans zijn tweede bijdrage levert aan de smokkelactiviteiten van zijn vader: hij draait kraaienpoten.

‘De Koffie had ook een schuur, met een verborgen achterruimte. Achter een grote muur was nóg een ruimte. Daar stond een werkbank, lag betonijzer en werden de kraaienpoten gemaakt. Schuin zagen, ijzer kromtrekken en deels terugbuigen. Een ander laste de stukken aan elkaar. Hoe ze ook op straat vielen, ze hadden een verwoestende werking. Je zou altijd in de scherpe punten rijden. Ze gingen mee in de smokkelauto’s, werden in een bakje gelegd en als er een achtervolging dreigde, trok iemand aan een touwtje. De hele weg versperd. James Bond.’

Maar James Bond of Klaas Bruinsma – Rini Wagtmans begint te dromen van een eigen leven.

Rini Wagtmans is twaalf als hem op school wordt gevraagd wat hij later wil worden. ‘Tour de France-wielrenner’, luidt zijn spontane antwoord. Maar eigenlijk heeft hij fysiek nog niets met die sport. Veel te zwaar. Hij voetbalt liever, bij Rood-Wit, tot ergernis van zijn vader.

‘Wielrennen was in het begin puur bijzaak. Spielerei. Dikkebandenraces op Koninginnedag, dat was al. Ik had een ouwe zwarte damesfiets van tante Mieke Wagtmans, die achter in de bakkerij stond. Ik sloopte er van alles af: lamp, spatborden, bagagedrager, en ik zette er een krom stuur op. Het was alleen een frame, twee trappers, een ketting, twee wielen, een zadel en een stuur. En een terugtraprem. Geen gezicht, maar het fietste wel. Niet fanatiek, ik vond het al heel wat dat ik kon meedoen. We reden onze eigen Tour de France, met neven en buurjongens, in etappes.

Wie als eerste boven op het viaduct kwam, mocht zich Bahamontes noemen. Ik dus. Jan Janssen vond ik ook wel iemand. Die had ik, toen ik met mijn vader mee was, eens zien winnen in Achtmaal. Jan was mijn gedroomde ideaalbeeld. Maar ik wilde toch vooral voetballen. Daar had ik echt talent voor; ik speelde hoger dan mijn leeftijd.

Toen ik dertien was, bracht Piet Rentmeester een frame mee, een ouwe blauwe Locomotief. Piet werd gesoigneerd door mijn vader, die had er waarschijnlijk om gevraagd. Van Wim van Est kreeg ik een stuur, van Wout een stel wielen en een zadel, een paar trappers van weer een ander.

Ik had liever een bal en een paar voetbalschoenen, maar ik was geboren in de stank van Midalgan, Algesal en massageolie. Alle grote coureurs uit de buurt kwamen bij mijn vader. Jo de Roo bijvoorbeeld, die vertelde hoe hij de Ronde van Sardinië won, wat hij allemaal had meegemaakt. Ik hoefde er geen boeken meer over te lezen. Zoals een ander zuurstof inademt, zo inhaleerde ik de wielersport. Voetballen vond ik heerlijk, maar de wielersport werd mijn tweede natuur. Als je in Málaga geboren wordt, verbaas je je er ook niet meer over dat het elke dag dertig graden is.

Wat ik niet leuk vond aan wielrennen was dat er zoveel geklaagd werd, er zoveel moest worden afgezien. Karel Kepers, Walter Heeren, Nico Dijkers, Henk de Jong – die zagen meer af dan ik voor mogelijk hield. Als dat zo moest, dan had wielrennen voor mij geen toekomst. Zeker niet omdat er maar zo weinig slaagden. Toen al ben ik gaan begrijpen waarom het zo moeilijk is jongens te motiveren die geen schijn van kans hebben.

Ik trainde met vriendjes die wel zin hadden in koersen. Maar ik had een soort faalangst. Als ze zeiden: “Wie het eerst in Etten-Leur is”, was ik al geklopt. En daar sliep ik ’s nachts niet van. Ik wilde slagen, maar kon niet van ze winnen. Tot ik ging begrijpen dat tactiek ook gebaseerd is op kracht. En spiermassa had ik nog niet; ik was maar een mager ventje.’

Zijn vader zegt Rini niettemin dat hij zich moet inschrijven voor koersjes met aspiranten. ‘Ik was dertien en reed op de licentie van Walter Heeren. Maar ik kon er helemaal niks van. Dertig rondjes om de kerk, na vijftien kilometer al op een ronde. Dat eerste jaar kwam er niks van terecht: zeven keer gestart, nooit prijs. Het tweede jaar ging het iets beter. In Terheijden reed ik mijn eerste prijs: derde.’

Dat was in 1961. Het jaar van de verhuizing naar Zundert. ‘Ik verloor al mijn vrienden, het dorp en Rood-Wit. Ik had nog maar één uitlaatklep en dat was wielrennen. Ik verhuisde op de fiets en tijdens dat ritje over Etten-Leur, Princenhage, Rijsbergen, Zundert, in september 1961, heb ik besloten wielrenner te worden. Ik wilde eigenlijk niet mee naar Zundert. Ik was voorgoed het gevoel kwijt bij een gezin te horen. Maar waarheen moest ik? Ik vreesde dat wij allemaal zwervers zouden worden. En toen dacht ik: mijn enige kans is te proberen wielrenner te worden.

Toen ben ik ook gaan trainen. Anders dan de anderen overigens. Die reden twee aan twee, ik wilde altijd net een half wieltje voor de ander. Zij hielden van duurtraining, ik vond dat ik meer had aan snelle, korte inspanningen. Een soort interval, terwijl dat nog niet bekend was. Ze vonden mij maar een lastig, irritant mannetje. Ik werd voortdurend gecorrigeerd, maar ik trok me er niks van aan. Ik ging steeds vaker alleen op pad.

Mijn vader vroeg de renners die hij masseerde of ze eens naar mij wilden kijken. Jo de Roo nam mij mee naar de Belgische grens en zei dat ik op het midden van de weg moest gaan rijden, boven op de kasseien. Hijzelf bleef op het fietspad. Hij keek en zei: “Weet je dat het verdomd moeilijk is daar te rijden? Maar jij kunt het!”

Ik ging met sprongen vooruit, hoewel ik lang niet altijd won. Vond ik helemaal niet erg. Ik dacht alleen maar: er komt een tijd dat ik jullie er allemaal opleg. Ik was heel goed bevriend met René Pijnen. Ik kwam bij hem op de boerderij, we gingen samen met vakantie, ik kon het goed vinden met zijn ouders. Mijn vader ging als drijver met ze op jacht. En samen hebben we gestroopt. Wij hebben hier in West-Brabant bij de nieuwelingen alles overhoop gereden. René was alleen veel sneller in de sprint. Hij won er zevenendertig, tegen ik twintig. Maar ik werd wel vijftien keer tweede.

En niks samen in de slag, altijd rechtuit. Alle wedstrijden werden op leven en dood gestreden. De eerste keer dat ik Pijnen versteld deed staan, was in Koewacht, in 1964. Daar had je een ronde met twee lussen en ik liep steeds verder op hem uit. Ik reed hem op een ronde! Dat was voor mij het breekpunt: ik kon soms meer dan mijn gelijken.’

*

In Sint Willebrord woont Piet Bulkmans, een man die thuis suiker en chocola maakt. Rini Wagtmans helpt hem wel eens. Deze Piet is tevens bakkersknecht in Zundert; Willebrorders hebben nooit één baan, maar halen hun geld bij meerdere bazen.

Als Rini naar Zundert verhuist, zegt die chocolademaker: ‘Zou jij ook niet als bakkersknecht gaan werken? Da’s een goeie job voor jou, ’s morgens redelijk vroeg klaar, brood bakken, brood rondbrengen en de rest van de dag voor jezelf.’

De eerste bakker van Rini Wagtmans is Piet Joris. ’s Morgens eerst de ovens klaarmaken, het brood verzorgen en uitrijden met een bakfiets. Deur aan deur, hij kent zijn wijk in de grensstreek nog van de smokkelroutes.

Op zich heeft Rini het niet slecht: hij haalt ’s middags ook nog conserven uit het Westland voor de Groko. ‘In de weekends kon ik naar de film. Ik was een eigen leven aan het opbouwen: ik werd een buitenstaander met een eigen wil.’

Maar de mensen beginnen te klagen dat ze brood moeten kopen van dat jong van Wagtmans van De Corso. Smokkeltje heeft geen beste naam. Helemaal niet als cafébaas.

Rini wordt bij Joris geroepen, die zegt dat hij hem niet langer in dienst kan houden door wat er allemaal de ronde doet over zijn ouders. Daar wil Joris niet mee ingelaten worden, dat kost hem klanten. De Wagtmansen gaan bij half Zundert over de tong. Hij heeft liever dat Rini een andere baan zoekt. Wegwezen!

‘Ik werd dus ontslagen vanwege het wangedrag van mijn ouders.’

Wat Rini gevreesd heeft komt uit: het moet wel mislopen tussen zijn ouders. Cees Wagtmans en Anna Sep leiden een bandeloos leven. Zij zetten vijftien kilometer verderop de zeden en gewoonten die ze er in Sint Willebrord op na hielden, gewoon voort.

Wat Rini al vroeg heeft ontdekt in de pas behangen slaapkamer, blijft hij zien: ‘Overal wippende mensen. En eigenlijk werd daar nooit over gepraat, want het ging dubbelop. Mijn moeder zei op haar ziekbed nog: “Dat begon bij je vader al eind jaren veertig.” Ze had gestommel gehoord, was boven gaan kijken en ze zag mijn vader met zijn broek op zijn hielen. Toen is bij haar kennelijk ook “een stofje” vrijgekomen. Zij had ook wel eens jeuk. Ze hadden wat je later zou noemen een open relatie. Als je erover kunt praten, moet er ook instemming zijn. Zou het je shockeren, dan kun je zo niet verder leven.’

Bij de vijftienjarige Rini breekt er iets als zijn vader een onvergeeflijke daad begaat: hij vergrijpt zich aan zijn pas ontluikende dochtertje, de gehandicapte Marian. Incest. Anna Sep komt erachter, stapt naar de politie, en geeft haar man aan, die vervolgens tot zes maanden gevangenisstraf wordt veroordeeld. Via via krijgt Rini in die periode een briefje in handen, gericht aan zijn moeder.

Café De Corso in Zundert, middelste woonhuis, tijdens het bloemencorso, begin jaren ’60.

Op een witte strook krant staat met een lucifershoutje in bloed geschreven: Ik hou voor altijd van je! Uit de gevangenis gesmokkeld.

Anna Sep is woest. Hoewel.

‘Ze heeft later ook brieven geschreven, toen zij definitief was vertrokken, dat wij terug moesten naar onze vader. Want hij is en blijft jullie vader, schreef ze.’

Hoe was dát mogelijk, hoe kon ze dat doen – het beheerst nog steeds zijn gedachten. Maar letterlijk alles is mogelijk in de relatie Wagtmans-Sep. Ruim dertig jaar later doet ook broer André een emotionele en lang verdrongen bekentenis. Op zijn sterfbed zegt hij Rini dat niet alleen Marian maar ook hij destijds is misbruikt. Door hun moeder.

‘Je hebt op dat moment geen besef van wat er allemaal gaande is. Wij zagen wel een boel rare dingen gebeuren, maar wat wisten wij? Wij waren maagdelijk schoon. Van die kant van ons familiedrama heb ik toen nooit iets meegekregen.’

Anna Sep trekt haar eigen plan na de opsluiting van haar man: ze zoekt niet alleen fysieke bevrediging, ze kiest ook voor een andere relatie. Het wordt Belze Ben, een kopstuk in de smokkelwereld, die van tijd tot tijd aanlegt in De Corso.

‘Ze hadden een verhouding. En dat had ik ontdekt, wat mijn moeder werkelijk heel slecht uitkwam. Achter de tap in het café was een trap, waar een gordijn voor hing. Belze Ben was naar boven gelopen. Ik vond dat hij veel te lang boven bleef en ik had ze bezig gehoord.’

Wagtmans maakt de geluiden van de vleselijke geneugten.

‘Ik ben naar boven gestormd, heb de deur opengegooid, ben in het raam gaan zitten en heb geroepen: “En wat moeten jullie nou?” Weer beneden heb ik een bierfles gepakt, hem opgewacht, en die op zijn voorhoofd stukgeslagen. Hij had twee blauwe ogen!’

En zo zijn er tientallen situaties geweest. Hij herhaalt nog maar eens dat je desondanks later toch tamelijk normaal gedrag kunt vertonen.

Voor Anna Sep is het de hoogste tijd een nieuw leven te beginnen, in een nieuw café: De Klok, in Wuustwezel, het smokkeldepot net over de Belgische grens. Daar waar de jonge Rini kraaienpoten maakte. Belze Ben, eigenlijk een Amsterdammer, belooft Anna Sep gouden horens. Ze mag haar kinderen meenemen, behalve Rini. Wie met flessen slaat komt er bij hem niet in. Zijn moeder kan hem niet langer de baas, hij onttrekt zich aan haar macht. André zit al in militaire dienst.

Anna Sep vertrekt uit Zundert zonder vooraankondiging. Op zekere avond komt er ineens een kleine vrachtauto, een Bedford, achteruit het erf oprijden. Rini helpt met het inladen van de huisraad: tafel, stoelen, bed, kachel – zelfs zijn koffertje gaat mee. Zijn moeder zit rechts voorin met zijn broertje Tiny en zijn twee zusjes. Maar op het moment dat Rini wil instappen, gooit zijn moeder het bruine koffertje naar buiten. Inhoud: een trui en een das.

Ze trekt het portier dicht en verdwijnt richting België. Het is september 1962, halftien ’s avonds, Rini Wagtmans is vijftien jaar, voor hem is er geen plaats meer. Moeder vertrokken, vader in het gevang, café gesloten, geen bed, geen huiskamer, geen tafel om aan te eten, niks meer. Waar moet hij heen? Rini Wagtmans kiest voor een tante. Tante Koske, een zus van zijn vader, ook woonachtig in Zundert.

Ik zie haar als ze al flink op jaren is, begin tachtig. Een klein kordaat wijfje, permanentje, type verzorgingstehuis maar nog op zichzelf. Flink inhalerend van een lange filtersigaret. Een vrouwtjesputter, niet voor een kleintje vervaard.

‘Weet je dat ik ook wielrenner had kunnen worden? Ik ben eens een keer zo hard naar het ziekenhuis gefietst dat ik een echte coureur voorbij spurtte. Diejen van Braspenninckx, John. Je moet naar Engeland, zei-tie, daar gaan koersen, in Engeland fietsen de vrouwen allemaal. Ik was de eerste Leontien geworden als ik het had gedaan, hahaha.’

Maar Koske heeft haar handen vol thuis. Ze heeft drie kinderen op de avond dat Rini bij haar aanklopt voor een bed. Hij is er maanden niet geweest; zijn moeder vecht een vete uit met alle Wagtmansen, dus ook met schoonzus Koske. Maar als hij de nacht maar doorkomt, morgen kan hij wel op zoek gaan naar een oplossing. De deur zwaait open.’Mag ik hier een nachtje slapen? mijn moeder is van huis weggereden en ik weet niet waar ik naartoe moet.’

‘Dat nachtje is meer dan twee jaar geworden.’ Tante Koske heeft ervoor gezorgd dat ik niet door het gerecht ben opgepakt; ze was een soort voogd van mij.’

Zodra hij werk heeft, kan hij bij Koske voor 37 gulden 50 kost en inwoning krijgen. ‘Ik verdiende al vijfenzeventig gulden achter de bakkerskar. Mijn tante zei: “Rini, je moet het mij alleen betalen als mijn man erbij is, hij moet zien dat je kostgeld betaalt.” Ze stopte het in haar schort, maar als we gegeten hadden, haalde ze het er weer uit en gaf het mij stiekem terug. “Zet maar op de spaarbank”, zei ze dan met een knipoog. Haar eigen kinderen waren wel eens jaloers, die vonden dat Koske mij voortrok.’

Rini meldt zich als krantenbezorger van De Stem. Hij voelt het vertrek van zijn moeder ook als een soort bevrijding: hij leidt vanaf nu zijn eigen leven, heeft zich vrijgemaakt van het beklemmende leven van zijn ouders. Ondanks alles heeft hij voor zijn moeder nog wel respect, voor zijn vader niet.

‘Mijn vader was een verschrikkelijk moeilijk mens. Hij was een masseur uit duizenden, maar er school ook een vernietigingsmachine in hem. Hij maakte een normaal leven onmogelijk. Hij gaf je een massage van een uur die hemels was, maar de andere drieëntwintig uur per dag gaf hij je de hel op aarde.’

‘Mijn vader heeft mij na zijn opsluiting ook nooit meer teruggekregen. Als masseur heeft hij heel goed voor mij gezorgd, maar hij heeft nooit voor vader kunnen spelen. Ik heb hem nooit in het openbaar geconfronteerd met zijn verleden, maar vanaf zijn gevangenistijd was het voor mij: tot hier en niet verder.’

De kranten bezorgt Rini op de fiets. Naar school rijdt hij met Smokie de hond, nu fietst hij met een duif op zijn schouder. Het beestje vliegt hem tegemoet en blijft net zo lang zitten tot hij klaar is met zijn ronde. Laatst, bij een wedstrijd van nac, tikte iemand hem op de schouder. Daar zat altijd een duif, hè? Wonderlijk dat mensen iets zó lang kunnen onthouden. Maar het klopt.

Krantenbezorgers halen zelf het abonnementsgeld op. Een flinke som. Maar als hij dat nou eens verliest of op een andere manier kwijtraakt? Hij is pas vijftien. Er moet iemand borg voor hem staan, vindt de inspecteur. Er is niemand te vinden. Zelfs tante Koske niet. Rini gaat dan opnieuw de bakkerij in. Nu bij Jaan Ooms. Het stempel van zijn onzuivere familienaam torst hij niet langer mee.

Rini Wagtmans heeft in september 1961 het besluit genomen wielrenner te worden; een jaar later voegt hij de daad bij het woord. Hij start met regelmaat in koersjes, verdient daar wat bij en gaat ook een enkele maal naar het Sportpaleis in Antwerpen voor de medaillekoersen. Hij haalt de finales en mag op zaterdagavond het voorprogramma rijden, vóór een meeting met Rik Van Steenbergen en Rik Van Looy.

Hij schiet die zaterdag niet erg op met zijn bakkersronde en komt niet aan het tellen van zijn geld toe. Brood, beschuiten, peperkoeken, eierkoeken, krentenbollen – wie niet had betaald, stond in het opschrijfboekje. Hij vraagt de vrouw van Jaan Ooms of hij de volgende morgen zijn kas mag opmaken. Hij moet uiterlijk halfvijf bij De Klok zijn, om daar op de tram te springen naar Deurne, Antwerpen. Om zes uur zijn de finales; zijn baanfiets staat klaar. Het mag niet van vrouw Ooms: de procedure is onmiddellijk tellen, of anders vertrekken. Vertrekken, besluit Wagtmans.

‘Ik heb demonstratief mijn tas in de keuken laten staan. Ik ben ’s zondags terug geweest en heb dat geld alsnog geteld. Maar ik heb gelijk tegen die vrouw gezegd dat ik maandag niet meer kwam werken. En nooit meer.

Maandagmorgen halfvijf. Klop klop klop. Jaan Ooms aan de deur. “Koske, kende gij Rini niet even wakker maken, heeft Rini zich soms verslapen?” Ik zeg: “Zijn vrouw weet dat ik niet meer kom, zijn vrouw heeft gezegd dat ik niet meer hoefde te komen als ik het geld niet meteen telde. En mijn nee is nee en blijft nee.”’

Jaan Ooms is zijn laatste baas geweest. ‘Daarna heb ik altijd voor mezelf gezorgd. Mijn hele verdere leven. Ik heb ook nooit ergens afscheid genomen; ik werd altijd met een gedwongen vertrek geconfronteerd. Bij Joris moest ik stoppen door de familieomstandigheden, met de kranten ben ik gestopt omdat er niemand borg wilde staan, en bij Ooms moest ik weg omdat ik koos voor het wielrennen.’