Joanie de Rijke

In handen van de taliban

Het onthullende verhaal van een gegijzelde journalist

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Joanie de Rijke, 2009

Vertaling woord vooraf © Laura van Campenhout, 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Zaheer

ISBN 978 90 445 3211 1

nur 402

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

dag een

#

Ik ga dood. Ik ben Joanie de Rijke, een Nederlandse in Afghanistan die volgens de taliban spioneert voor de Fransen. Daarom moet ik eraan. Mijn kop moet eraf. Letterlijk. Onthoofden is de gepaste straf voor spionnen, vinden de taliban. Het mes tegen je strottenhoofd onder het geroep van Allah Akbar. Steeds sneller, opzwepender, als een bezeten geleide naar de dood. Allah Akbar, Allah Akbar, Allah Akbar … Zullen ze het in één vlijmscherpe haal doen of moeten ze zagen?

Ik heb de internetfilmpjes over onthoofdingen nooit tot het einde willen uitkijken. Vanmorgen nog gaf de zoon van Sher Mohammed, onze tussenpersoon voor de taliban, zijn mobiele telefoon aan mijn tolk Zaheer om hem iets te laten zien. Zaheer zat naast me, onze benen broederlijk onder een deken. Ik hoorde talibanmuziek uit het telefoontje, en ik hoefde niet te kijken om te weten wat voor beelden er werden getoond. De gebeden zwollen aan, stemmen riepen door elkaar. En dan, het aanroepen van Allah. Als in trance. Paniek vlamde in me op. We waren aan het wachten tot we opgehaald zouden worden door een beruchte groep taliban. Mannen die onlangs tien Franse paracommando’s hadden gedood, aanslagen pleegden op militaire konvooien en vrachtwagens met brandstof in de fik staken. Bepaald geen brave huisvaders. Een leven meer of minder kon ze niets schelen. Ik zou een verhaal over hen maken. Maar om vlak voordien naar een onthoofding te kijken, leek me geen goed idee. Waarom gaf Sher Mohammeds zoon dat filmpje aan Zaheer? Was het een waarschuwing, een dreigement? ‘Omdat hij mijn vriend is’, had Zaheer laconiek geantwoord.

Ik denk dat mijn tolk er wel lol in had om mij via enge filmpjes angst aan te jagen. Hij had me al een paar keer met een monkelend lachje grove zelfmoordacties van moslimfundamentalisten getoond. De zoon van Sher Mohammed wilde waarschijnlijk gewoon indruk maken. Niet te veel achter zoeken dus. Toch was het blijven hangen, als een zwak alarmsignaal in mijn achterhoofd.

En nu, uren later, is het verdomme realiteit. Mijn hoofd en dat van Zaheer moeten rollen omdat talibancommandant Ghazi Gul tot de conclusie is gekomen dat we hier zijn om informatie te verzamelen en die aan de Franse militairen door te geven. Ik zit met mijn rug tegen een metershoge rotswand, ingesloten in een smalle bergpas aan de voet van de machtige bergen die Ghazi’s vallei omringen. De zon komt hier niet. Het is 1 november en ze staat al te laag om haar licht over de steile pieken uit te sturen. De rotsachtige hellingen zagen er daarstraks nog zo uitnodigend uit. Het avontuur lonkte. Nu zijn ze beklemmend. Kil en onverbiddelijk. Af en toe baant een stoffige streep licht zich een weg door de bladeren van de paar boompjes boven op de hoge rots en tekent vlekjes op het grijszwarte gesteente. Het is een uur of drie in de middag, schat ik. We zijn te voet de bergen in gegaan, na een lange woeste rit vanaf Sher Mohammeds huis in Sorobi, vijftig kilometer westwaarts van Kaboel, tot vlak voor de bergpas. Zaheer, ik, Sher Mohammed, zijn zoon en twaalf talibanstrijders met hun kalasjnikovs, granaatwerpers en het lichtelijk gehavende machinegeweer dat ze van de dode Franse para’s hebben geroofd. We zijn de eerste grote rotsblokken over geklauterd. Pratend, lachend, grappen makend. Niets wees erop dat de stemming plots zou omslaan. Tot we een bocht namen en de hoge rotsen ons insloten. Als er al iemand aan de voet van de bergpas stond te kijken, dan kan hij ons nu in elk geval niet meer zien. Het is de ideale plek om iets uit te spoken wat niet geweten mag worden. Ghazi heeft het goed gepland. De gemaskerde commandant beent geagiteerd heen en weer en spreekt snel. Zijn stem is zacht en slepend. Ik ben geen journalist die een reportage over zijn talibanstrijders komt maken. Ik ben de vijand. Na een bliksembezoek van twee Franse journalisten een paar weken geleden – vlak nadat Ghazi en zijn mannen de tien paracommando’s hadden vermoord – zijn er luchtaanvallen op het gebied van de commandant geweest. Van Franse militairen die voor de navo-operatie isaf vlakbij zijn gestationeerd. Ghazi heeft hun basis daarstraks nog aangewezen, in de bergen rond Sorobi. Hij is ervan overtuigd dat die aanvallen geen toeval waren. De twee reporters hadden ongetwijfeld aan de militairen verteld waar de commandant en zijn mannen precies zaten. En juist op het moment dat ik deze talibangroep op hun eigen terrein zou ontmoeten, zijn er opnieuw luchtaanvallen geweest. Meer dan tien nachten lang hebben de Fransen de streek bestookt vanuit de lucht. Ghazi zelf raadde me af om te komen. Veel te gevaarlijk. De laatste twee dagen was het gestopt. Onze ontmoeting kon eindelijk doorgaan. En nu beweert de commandant dus dat ik niet te vertrouwen ben want ik zal, net als mijn Franse collega’s, een dubbele agenda hebben. Een verhaal maken voor de pers en tegelijk informatie doorspelen aan de isaf-troepen. Waarom hij er dan in heeft toegestemd dat ik mocht komen, zal ik nu niet vragen. Daar is de situatie veel te gespannen voor. Ik zit samen met mijn tolk ver weg van de bewoonde wereld, met een bende zwaargewapende talibanstrijders om me heen. Niet het moment om commentaar te leveren.

Ik weet dat ze ons van de één op de andere minuut kunnen doden. Als ze ons als spionnen beschouwen, hebben ze een geldige reden om direct onze koppen af te hakken. Mijn vingers beginnen te tintelen, een schrikreactie die ik herken van die keer dat mijn paard op hol sloeg. Zaheer zit naast me op zijn hurken, hij laat zijn hoofd moedeloos hangen. ‘Dat waar we zo bang voor waren is gebeurd’, mompelt hij, meer tegen zichzelf dan tegen mij. Zijn gezicht is verwrongen van angst. ‘Dit was niet de bedoeling. Het gaat compleet de verkeerde kant op.’ Hij kijkt op met een blik vol smart, ik kan het niet anders omschrijven. ‘We hebben verloren, Joanie. Verloren.’

Als de commandant iets tegen hem zegt, zie ik hoe de vrees in zijn ogen groeit. Ghazi steekt een heel verhaal af in het Pasjtoe, naast het Dari de meest gesproken taal in Afghanistan. De meeste Afghaanse taliban zijn Pathanen en spreken dus Pasjtoe. Ik versta er niets van. Ik kijk alleen naar Zaheers ogen en zie een doodsbange jongen van vijfentwintig die weet dat hij gaat sterven. ‘De commandant zegt dat Sher Mohammed een vuile verrader is’, vertaalt Zaheer. ‘Hij heeft hen de vorige keer belazerd en daar moet hij nu voor boeten. Omdat Mohammed onbetrouwbaar is, zijn wij het dus ook. Ze zullen ons doden, Joanie. Ze zullen ons onthoofden.’ Zijn blik is als die van een geslagen hond. Gebroken. Leeg. Op.

Maar ineens staat hij recht, zijn lichtbruine huid is lijkbleek. Zijn stem klinkt schril als hij tegenwerpt dat we géén spionnen zijn. Het slaat namelijk nergens op want waarom zouden de Fransen eerst bommen gooien en ons dan op Ghazi af sturen? De commandant loopt boos naar hem toe en slaat hem in zijn gezicht. ‘Verraders, dat zijn jullie’, sist hij van achter zijn masker.

Volgens mij verzint hij maar wat. Het is makkelijk om ons van spionage te beschuldigen, zomaar in het wilde weg. Op die manier kun je iedereen zonder probleem vermoorden. Maar het doet er niet toe; als het voor Ghazi een geldige reden is om ons te executeren, dan zal het zo zijn. Hij is een angstaanjagende man, er gaat een enorme, onderkoelde dreiging van hem uit. Zijn stem blijft zacht maar iedereen hoort hem. Ik sla mijn ogen neer, ik wil hem niet aankijken want dan provoceer ik hem. Kalm blijven. Hij stapt voorbij, naar Sher Mohammed, die samen met zijn zoon schuin achter me staat. Ze beginnen opnieuw druk met elkaar te argumenteren. Zaheer luistert gespannen, zijn lange zwarte haar nog warrig van de klap tegen zijn hoofd. Voor me gapen drie talibanstrijders me onafgebroken aan. Een van hen, een magere man met hetzelfde halflange haar als de commandant, heeft maar één hand. De andere is eraf geschoten, heeft hij daarstraks verteld. Hij staart terwijl zijn mond een beetje openstaat, alsof hij nog nooit een westerse, laat staan blonde vrouw heeft gezien. Wat waarschijnlijk ook zo is. Naast hem staat de stoerste van de bende, een potige kerel met een mooie, ruige kop. Hij sjouwt de hele middag al met het machinegeweer van de Franse para’s rond terwijl zijn ondeugende, wat spottende ogen me overal volgen. Hij lacht de hele tijd. Doet mijn zonnebril op, met de belachelijke nep-edelsteentjes omdat ik er snel een moest kopen en er niets anders was dan deze. Zonnebrillen beschouwen deze talibs als mondaine dingen, maar als ze er dan toch een in de buurt hebben is het wel zo leuk om ermee te showen. Dat het overduidelijk een vrouwenbril is zien ze niet. Hij geeft de bril door aan zijn maten en richt het Franse machinegeweer op me. Het groene laserlichtje schijnt recht tussen mijn ogen. Degene met één hand stoot hem verontwaardigd tegen zijn elleboog en zegt iets in de trant van: ‘Stop daarmee, zoiets doe je niet.’ Hij richt het wapen op me om te pesten. Ik kijk recht in het groene lichtje en dan naar het gezicht erboven, pal in zijn donkere ogen onder de dikke wenkbrauwen. Aangenaam is het niet maar ik ben ook niet bang. Want hij en de eenhandige staan er te ontspannen bij. Ze zullen me niet stante pede neerknallen, dat merk ik aan hun lichaamstaal, en ik voel het ook. Mijn Nederlandse nuchterheid in combinatie met mijn intuïtie heeft tot nu toe altijd prima gewerkt. Dus waarom zou het nu anders zijn.

Intuïtie zal de komende dagen een sleutelwoord blijken. Nuchterheid ook. Je gezonde (boeren)verstand gebruiken en rustig blijven. Blijkbaar lukt me dat. Wist ik ook niet. Wel dat ik niet zomaar in paniek raak maar in een werkelijk levensbedreigende situatie als deze weet je van jezelf nooit hoe je reageert. Het is geen stoere praat achteraf, ik bén redelijk kalm. De tinteling in mijn vingers is na een paar seconden weer verdwenen. Het is raar, ik ben bang maar ik voel ook verzet. Ik blijf de man met het machinegeweer recht aankijken. Godverdomme, ik laat me niet zomaar intimideren. Hij grijnst, maar ik kan het niet opbrengen om terug te grijnzen. Naast hem leunt de derde strijder. Van de drie ziet hij er het aardigst uit. Hij heeft een onschuldig, zelfs een wat onnozel gezicht. De andere twee hebben regelrechte boeventronies. De rest van de groep zit achter en op de rotsen verspreid. Zaheer is nog steeds bloednerveus aan het luisteren naar de snel pratende commandant. Hij staat nu letterlijk te beven van angst. Zijn hele lichaam schudt, hij ziet er verschrikkelijk wanhopig uit.

‘Ze gaan ons doden’, zegt hij opnieuw. ‘Het is over.’

Zijn radeloosheid heeft een vreemde uitwerking op me. Ik kan het niet uitstaan, ik word er kwaad om. Komaan, man!

Tegelijk besef ik dat hij alle redenen heeft om zo bang te zijn. De taliban zijn niet mild voor tolken. Ze worden vrijwel altijd meteen onthoofd. Zonder vragen te stellen. Shit. Dikke shit. Ik besef ook dat het voor mij minder erg is want ik versta niet wat er gezegd wordt. En ik weet dat Zaheer niet alles aan mij wil vertellen. Omdat het waarschijnlijk te akelig is. Aan de keren dat ik hem vraag te vertalen als de discussie tussen hem, de commandant en Sher Mohammed hoog oploopt, geeft hij maar voor de helft gehoor. De gedachte dat hij de waarheid niet wil zeggen, is zo beangstigend dat ik weiger eraan te denken. Ik heb er nooit tegen gekund als ik voor een voldongen feit stond. Alles moet altijd mogelijk blijven. Nu ook. Ik wil niet doodgaan op deze plek, door hun handen. Niet de zoveelste westerling zijn die gevangen wordt genomen en nooit meer terugkomt. Voor hen maakt een leven meer of minder niets uit. Mijn hoofd zal rollen in het fijne stof. Ze zullen triomfantelijk hun voet erop zetten. Mijn blonde kop zal hun trofee zijn. Weer een ongelovige, een kafir die naar de hel is geholpen. Nee, verdomme. Niet nu, niet hier. Nooit niet.

‘Blijf kalm, Zaheer’, hoor ik mezelf zeggen. ‘We hoeven niet dood. We kunnen onderhandelen. Ik ben een westerse journalist, in hun ogen ben ik geld waard. Zeg hun dat er wat te regelen valt. We kunnen mijn werkgever vragen of hij wil betalen.’

Zaheer kijkt vertwijfeld.

‘Willen ze dan ook voor mij betalen?’ vraagt hij. ‘Vast niet. Ik ben een arme Afghaan. Niemand wil voor mij betalen.’

‘Ze zullen voor ons allebei betalen. We zitten er samen in en we komen er samen uit. Zeg hun dat het niet nodig is om ons te doden. We kunnen tot een overeenkomst komen.’

Ik weet niet of dit Ghazi’s bedoeling was, maar iets zegt me van wel. Toch klopt het niet helemaal. Als hij op voorhand had gepland dat hij ons wilde ontvoeren, waarom draagt hij dan een masker? Het houdt steek als we hem hadden geïnterviewd en aan het eind van de dag weer naar huis waren gegaan. Niet als hij ons wilde gijzelen. Of draagt hij het de hele tijd? De Franse journalisten die hier voor mij waren, hadden foto’s genomen. Op een daarvan stond een zekere commandant Farouki. Dat was een schuilnaam, maar op die foto had hij geen masker op. Is dit dezelfde commandant? Hoe dan ook, blijkbaar wilde Ghazi vandaag niet herkend worden.

Dat hij zich Ghazi noemt, hoor ik overigens pas veel later. Ghazi is de naam die moslims krijgen als ze een ongelovige hebben gedood. Het is zoiets als een eretitel. Ghazi Gul, zo staat hij bekend in de streek van Sorobi. Gul is een veelgebruikt toevoegsel in Afghanistan en zou letterlijk ‘bloem’ betekenen. Zaheer noemt Ghazi qumandansa, als een verbastering van qumandan, commandant in het Pasjtoe, en de meer beleefde aanspreektitel qumandan sahib. Het ‘hib’ slikt Zaheer in.

Hij legt de qumandansa mijn suggestie voor. Die heeft er duidelijk wel oren naar. Er wordt veel over en weer gesproken. Ghazi gesticuleert druk. Ik zie zijn relatief kleine handen telkens de lucht in schieten. Dan legt hij ze op de handen van Zaheer. Het gebaar lijkt mild maar is het niet. Ghazi is als een roofdier dat speelt met zijn prooi, vlak voor het tot de definitieve aanval overgaat; valse toegeeflijkheid waarachter een diepe wreedheid schuilt. ‘Jullie moeten je geen zorgen maken’, zegt hij, bijna flemend. Ik zie hoe zijn handen Zaheers armen vastpakken en hem op zijn schouders kloppen. Zaheer verstijft, de rillingen lopen over mijn rug. De subtiele demonstratie van hoe de verhoudingen liggen maakt me misselijk van angst. Het is veel bedreigender dan de draai om zijn oren die Zaheer kreeg.

‘Als ze voor ons betalen, dan komt alles goed’, laat Zaheer met schorre stem weten. ‘Maar als ze niet betalen …’ Ghazi houdt nog altijd zijn handen op Zaheers schouders. Opmerkelijk gladde, bleke handen. Moordenaarshanden, is het enige waar ik aan kan denken.

‘De commandant moet zich bezinnen op het bedrag dat hij zal vragen’, vervolgt Zaheer. Waarop Ghazi opstaat en met een paar van zijn mannen wegwandelt. Wij blijven wachten met de oudste van de groep, een man met een grijze baard, een wit kalotje en een gedistingeerd voorkomen. Hij ziet eruit als een oude wijze en is dat ook, volgens Zaheer. Hij is namelijk de maulawe of maulave, net als een moellah een islamitische geestelijke, maar dan een stapje hoger. Een maulawe is beter opgeleid dan een moellah, zijn kennis is uitgebreider, zijn invloed groter.

Zaheer staat voor hem en begint als een razende verzen uit de Koran te citeren. Hij had vooraf al gezegd dat hij ze allemaal uit zijn hoofd kende zodat hij het kon demonstreren, mocht dat nodig zijn. Nu is het zover en hij rammelt ze achter elkaar af. De maulawe luistert kalm, knikt dan goedkeurend. Hij klopt op de grond, als teken dat we naast hem mogen zitten. Zijn kalasjnikov ligt aan zijn andere zijde. De maulawe kijkt me doordringend aan. De oude wijze ziet er heel geruststellend uit. Wat hij zegt, is daarentegen minder kalmerend.

‘Je moet je niet verplicht voelen. Maar ik zou je toch willen vragen om te overwegen of je geen moslim wilt worden.’

Ik kijk naar Zaheer. ‘Of je moslim wilt worden’, herhaalt die met klem.

Wat is dat nu voor een opmerking? Je bent net gegijzeld, ze dreigen je kop af te hakken en dan beweert deze grijsaard bloedserieus dat ik me niet verplicht moet voelen om moslim te worden. Yeah, right. Ik ga een beetje nee zeggen.

‘Onder de huidige omstandigheden kan ik maar beter ja zeggen, zeker?’

Zaheer knikt instemmend. ‘Ik zou het inderdaad maar doen.’

Dus knik ik braaf van ja. Waarop de maulawe met een kort glimlachje terugknikt en meteen een heel verhaal afsteekt.

Zaheer vertaalt: ‘Als je sterft als moslim, ga je een prachtige dood tegemoet. Op het moment dat je dit leven verlaat, ben je omgeven door prachtig, stralend licht. Pijn voel je niet, er zal louter zachtheid en barmhartigheid zijn. Het is een heel mooie dood, je hoeft er absoluut niet bang voor te zijn. Allah zal je in zijn paradijs opnemen en voor je zorgen. Het is het einddoel van een moslim, het is goed, het is prachtig.’

Ik krijg het ijskoud als ik het aanhoor. Het zou voor de maulawe mooi meegenomen zijn als hij me juist voor mijn dood nog kan bekeren. Weer een zieltje gewonnen. Misschien probeert hij de dood ook echt voor me te verzachten. Of wil hij zijn schuldgevoel sussen. Het maakt niet uit, ik wil het niet horen. Ik wil niet sterven.

Dan begint hij plots over iets anders. Overspel en hoe de Koran dat ziet. Dat stelt me gerust. Het lijkt eerder een stoomcursus moslimreligie dan een laatste redding voor een gewisse dood. Als een getrouwd koppel elkaar bedriegt, dan krijgt de overspelige zweepslagen of hij wordt gestenigd, vertelt de maulawe vol geestdrift. Na de vergelding, en indien nog in leven, kan het koppel weer met een schone lei beginnen. De maulawe stopt abrupt en blijft me indringend aankijken. Voor hem is dit een oprecht ernstige zaak. Hij wil dat ik als kafir kennismaak met zijn geloof, het enige waarvoor hij leeft in dit vluchtige aardse bestaan.

‘Denk er rustig over na en laat me dan weten of je moslim wilt worden’, benadrukt hij nog eens. Waarna hij opnieuw een lange uitleg begint over hoe moslims leven.

De commandant komt achter de rotsen tevoorschijn en stapt energiek op ons af. Hij heeft nog steeds zijn masker op. Ik voel Zaheer naast me verstrakken, mijn hart begint als een razende te bonzen. Het verhaal van de Amerikaanse hulpverleenster Cyd Mizell, die eind januari 2008 in Kandahar werd ontvoerd, heeft de hele tijd door mijn hoofd gespookt. Ik arriveerde, vlak na haar verdwijning, ook in Kandahar, voor een embedded reportage over de Nepalese Gurkha’s, roemrijke strijders in dienst van het Britse leger. Het gerucht deed toen de ronde – niemand kon het bevestigen – dat er vijfentwintig miljoen dollar losgeld voor haar zou zijn gevraagd. Of Mizell daarom nooit meer is teruggekeerd, is niet bekend. Als gijzelaar mag je God op je knieën danken als er iemand voor je betalen wil. Hoe hoger het bedrag, hoe kleiner uiteraard de kans dat je het overleeft. Als Ghazi vijfentwintig miljoen eist, dan vrees ik dat het heel snel ophoudt. Vraagt hij minder, dan is het ook nog maar afwachten hoeveel ze bij de Vrije Pers in Antwerpen kunnen dokken. Als freelancer lever ik al jaren wekelijks bijdragen, daarom word ik als vaste medewerker beschouwd. Het is de vijfde keer dat ik voor P-magazine in Afghanistan ben. Ze zullen hun best doen, dat weet ik. Maar het moet wel mogelijk blijven. Daar hangt alles van af.

Ghazi wenkt de maulawe. Ik zie ze samen overleggen, de andere mannen staan er stil omheen. De maulawe knikt, spreekt, knikt nog eens. De stem van Ghazi verheft zich, die van de maulawe ook. Steeds luider. Zaheer luistert maar wil niet zeggen waar het over gaat. De spanning is te snijden. Daarna lopen ze allemaal weg, op twee mannen na die ons moeten bewaken, over de ene schouder een kalasjnikov, over de andere een granaatwerper. De mannen kijken me taxerend aan. Waar ik nu eigenlijk vandaan kom, willen ze weten. Uit België of uit Nederland? Als Zaheer vertelt hoe het in elkaar zit knikken ze ernstig.

‘Mis je je eigen land niet?’ vraagt de ene, die verbazend witte tanden heeft.

‘Spreken ze in België een andere taal?’

Ik leg hun uit hoe het zit en ook dat ik regelmatig in Nederland ben omdat het een buurland is van België.

‘Weten je ouders dat je hier bent?’

‘Euhh, jawel. Ik heb ze verteld dat ik jullie ging opzoeken.’

De tandenman grijnst: ‘Als ze weten wat er nu gebeurt, zullen ze niet blij zijn!’

Hij hikt van het lachen, de man naast hem vindt het blijkbaar ook erg lollig.

‘Nee’, antwoord ik naar waarheid en ik word meteen somber. Niet aan mijn ouders denken. Al helemaal niet aan mijn twee zonen denken.

Dan moeten ze mijn naam weten. Ze spreken het perfect uit: djoonie. De kerel met de tanden heet Abdelaghan. Hij laat het me een paar keer herhalen. Die ernaast heet iets van Ghalam en nog wat, maar ik vergeet het meteen want ik kan me nauwelijks concentreren. Ook Zaheer luistert maar half. Waar blijft Ghazi?

Abdelaghan ziet hoe verward en ongerust we zijn en zwijgt. Hij neuriet en prutst aan zijn kalasjnikov. Ghalam-en-nog-wat leunt op zijn dooie gemak tegen een rotswand. Ze zijn volkomen ontspannen en opgewekt, alsof we gezellig met zijn allen aan het picknicken zijn. Het contrast met onze doodsangst kan niet groter zijn.

Eindelijk komt Ghazi terug. Hij zet zich bij ons op de grond, de maulawe hurkt naast hem. Dan steekt hij van wal, zijn stem bijna fluisterend.

‘Twee miljoen dollar. Als dat betaald wordt, laten we jullie vrij. En er mag niets, maar dan ook helemaal niets over uitlekken. Als dit in de media of ergens anders bekend raakt, betekent dat jullie doodvonnis. Maak dat héél duidelijk aan je werkgever. Verder willen we geen enkele luchtaanval meer van de Fransen. Als er wel iets gebeurt, zijn jullie verantwoordelijk en zullen we jullie doden. Ogenblikkelijk. Geen énkele aanval, geen énkel lek naar de buitenwereld. Anders is het gedaan met jullie.’

Toen de tien Franse paracommando’s in Uzbin, de streek op de grens van de provincie Kaboel en de provincie Laghman, op 19 en 20 augustus 2008 in een hinderlaag werden gelokt en na een hevig gevecht werden gedood, kreeg ik dezelfde dag een bericht van een van mijn Afghaanse bronnen die ik tijdens vorige reizen had leren kennen. Iemand die veel contacten met talibanstrijders had. Of ik met de commandant van de groep opstandelingen wilde praten. Ze waren zo trots op hun gevechtsprestaties dat het wel wat meer in de verf gezet mocht worden. Dat zei de commandant natuurlijk niet maar het was wel de bedoeling. Propaganda voor de taliban, jazeker. Waarom ze dat aan een journalist in België vroegen en niet aan een in de buurt, kwam omdat mijn contact wist dat ik op het punt stond naar Afghanistan te vertrekken voor een paar weken. En nu had hij een exclusief verhaal voor me.

De slag waarbij de tien Fransen sneuvelden was het grondgevecht van de coalitietroepen waarin de meeste soldaten in Afghanistan het leven lieten sinds de oorlog tegen de taliban in 2001 begon. Hoewel de taliban volgens Qazi Suliman, politiechef van het Sorobi-district, zelf ook dertien mannen hadden verloren, was deze overwinning de parel op de palmares van Ghazi, die de dood van de tien para’s claimde. De afgelopen maanden waren er veel gevechten en opstandjes in Uzbin geweest, maar deze ingewikkelde hinderlaag was het hoogtepunt van de terroristische acties.

Het was een verleidelijk aanbod om de mannen te interviewen die de Fransen zo’n nederlaag hadden toegebracht. Na mijn embedded reportage bij de Gurkha’s en de Britten was het geen slecht idee om ook de andere kant van het Afghaanse conflict te benaderen. Taliban zijn er in veel soorten en maten, hoewel ze voor een hoop mensen in het Westen allemaal onder één noemer vallen. Misschien kon ik de gelegenheid aangrijpen om meer uit te zoeken over de taliban. Wie waren die mannen eigenlijk? Wat wilden ze nu echt? Als ik dat kon achterhalen en niet alleen een propagandaspeech van de commandant voorgeschoteld zou krijgen, dan zag ik het wel zitten. Maar dan zou ik ofwel nu meteen moeten gaan vanwege de actualiteit, ofwel later en er een uitgebreidere reportage van maken.

Na veel over en weer communiceren – ik vertrouwde hen voor geen haar en zij mij niet – besloot ik het erop te wagen. Ik kon bij een goede vriend in Kaboel verblijven, de Schotse avonturier, ex-marine en huidig veiligheidsadviseur Dave, die ik twee jaar eerder tijdens een wild nieuwjaarsfeest op Kaia, de militaire luchthaven van Kaboel, had leren kennen. Een beer van een Italiaan sleepte me plots – geen idee waarom – van het podium af, waar ik met een horde losgeslagen militairen, onder wie veel vrouwen, aan het dansen was. De Italiaan gooide me over zijn schouder en droeg me de tjokvolle zaal door. Halverwege stopte hij en gooide me letterlijk in de armen van een man. Die man was Dave. Sindsdien zijn we vrienden. Vooral omdat we elkaar vinden in de drang naar reizen, vrijheid en actie. Dat klinkt banaal en dat is het ook. Maar dat kon ons niks schelen. Ik had Dave gevolgd in zijn functie als veiligheidsadviseur in Kaboel, en hij had me aan veel andere verhalen en contacten geholpen. Hij huurde sinds een dik half jaar een groot huis, dat hij deelde met andere expats. Er was nog ruimte over, dus ik kon best komen logeren. Intussen hadden de Franse journalist en fotografe die voor het blad Paris Match een verhaal maakten een bliksembezoek bij Ghazi afgelegd. Het was gevaarlijk, ze hadden een groot risico genomen, maar ze kwamen terug met materiaal dat voor opschudding zorgde. Vooral de foto’s dan. Het gesprek met de commandant had volgens de journalist maar een paar minuten geduurd. De commandant had gezegd dat hij niet zou stoppen voor alle Fransen in Afghanistan uitgeroeid waren. Maar de foto’s hadden de Franse bevolking geschokt. Want twee van Ghazi’s mannen poseerden, puur voor de show, in een vest van het Franse leger. Volgens henzelf waren die kleren niet van de gedode para’s maar ze stonden er toch maar mee op de foto, en dat zette kwaad bloed bij de Fransen.

De exclusiviteit van het verhaal was er dus af. Dat maakte niet uit, zolang ik er meer uit kon halen dan de Franse journalisten, die overigens al meer dan een jaar in Kaboel verbleven. Dat uitgebreide verhaal kon ik krijgen, had de commandant via Sher Mohammed laten weten. Natuurlijk vroeg ik me af waarom ze nog een journalist lieten komen na de Franse verslaggevers. Volgens Mohammed wilden ze hun daden nog duidelijker aan de westerse wereld exposeren. Dat klonk niet onaannemelijk. Dus spraken we in de derde week van mijn verblijf in Kaboel af met Mohammed. Op een woensdagmorgen wandelde ik met Zaheer naar een Afghaans eethuisje waar ze verrukkelijke fruitshakes hadden, vlak bij Daves woning. Zaheer was nerveus. We waren al weken bezig om de reportage te regelen, dit was de eerste keer dat ik oog in oog zou staan met Zaheers talibancontact.

We gingen achterin zitten terwijl Zaheer schuw om zich heen keek. Ik mocht het woord ‘taliban’ vooral niet laten vallen, waarschuwde hij. Toen kwam Sher Mohammed binnen. Die zich voorstelde onder de naam Ghurghust, of iets wat daarop leek. Ik hoorde pas achteraf dat hij Sher Mohammed heette. Hij leek een allerbeminnelijkste man van ergens halverwege de dertig met een sympathieke kop. Hij keek me recht in mijn ogen met een onbevangen blik en lachte.

‘Eindelijk ben je er! We hebben lang op je moeten wachten.’

Ik zei dat ik thuis nog heel veel had moeten regelen voor mijn vertrek. Dat was ook zo, maar het was vooral omdat mijn vader al maanden geleden een wandelvakantie met mij en mijn zus in Schotland had geregeld en razend zou zijn als ik dat had afgezegd. Daarna kon ik pas vertrekken.

‘De commandant wil je zien maar alles zal om wederzijds vertrouwen draaien. Het is zowel voor jou als voor hem een risico.’

Ik wierp tegen dat mijn risico toch wel een beetje groter was.

‘Je bent niet de eerste vrouwelijke journalist die bij deze strijders komt’, zei Mohammed.

Waarop hij een filmpje op zijn gsm toonde met beelden van de Franse fotografe, die van onder haar bruine hoofddoek tegen de taliban sprak. Het stelde me gerust. Ik vertelde dat ik minstens een dag bij deze groep wilde blijven. Dat ik hun dorp, de plek waar ze met de Fransen hadden gevochten, hun vrouwen, kinderen en hun schuilplaatsen in de bergen wilde zien. Mohammed had twee telefoons bij zich waarmee hij afwisselend belde naar de commandant. Ik hoorde Ghazi – toen wist ik natuurlijk nog niet wie hij was – door de telefoon roepen. Afghanen schreeuwen altijd als ze telefoneren. Omdat degene met wie ze praten letterlijk ver weg is, hebben ze de neiging om hard te roepen.

‘Het is goed. Je kunt de hele dag blijven, eventueel kunnen jullie zelfs overnachten. Het is ook mogelijk met hen de bergen in te gaan, naar hun schuilplaatsen. Als je tenminste geen moeite hebt met de zware tocht ernaartoe.’

Ik zei dat ik mijn beste klimschoenen zou aandoen.

‘Als achteraf blijkt dat we je kunnen vertrouwen, is het mogelijk om vaker met hen af te spreken. Het hangt allemaal van jezelf af. Je kunt een duurzame relatie met hen opbouwen. Dat is namelijk wat de commandant wil, een betrouwbaar contact met iemand van de pers. Iemand met wie hij in de toekomst zal kunnen blijven samenwerken.’

Dat leek me pure onzin maar ik knikte en wilde weten hoe het verder met mijn veiligheid stond.

‘Jullie gaan eerst naar mijn huis’, antwoordde Sher Mohammed. Waar dat was, wilde hij niet zeggen.

‘Je vriend de veiligheidsadviseur kan desnoods mee als hij wil. Tot aan mijn huis bedoel ik dan, verder niet. Als hij meegaat, ziet hij waar ik woon en ziet hij ook mijn familie. Als jou iets overkomt, kan hij iemand van mijn familie vasthouden. Die garantie krijg je van me. Hij kan ook eerder naar mijn huis komen, een paar dagen voor je naar de commandant gaat. Mocht er later iets gebeuren, dan weet hij waar hij naartoe moet om actie te ondernemen.’

Het klonk goed. Een van de meest effectieve manieren om ontvoeringen in Afghanistan op te lossen, is een tegenontvoering. Iemand uit de omgeving van de daders zelf kidnappen dus. Mohammed suggereerde hetzelfde. Ik vroeg hoe hij de groep taliban kende.

‘We hebben samen op school gezeten. Ik ken ze van kinds af aan.’

Ik nam aan dat hij in Sorobi woonde. Als Dave al mee zou gaan, was dat voor hem niet echt veilig. Ze konden hem net zo goed gijzelen. Of hij moest met een complete delegatie zwaarbewapende mannen aan komen zetten. Bovendien wist ik niet of hij het zag zitten om helemaal naar Sorobi te rijden, alle checkpoints te passeren, en alleen risico’s te lopen om Sher Mohammeds huis te bezoeken. Maar het aanbod stelde me in elk geval wat meer gerust. Toch wilde ik nog een keer met Mohammed afspreken voor ik definitief zou vertrekken. Hij moest van zijn kant ook eerst met de commandant praten over wat voor indruk hij van mij had. We namen afscheid en kwamen overeen dat we elkaar over een paar dagen opnieuw zouden ontmoeten.

Een week later zagen we hem terug.

‘Ik heb de commandant verteld dat ik een goede indruk van je had. Hij was blij om dat te horen maar hij is nog steeds bang dat er iets fout zal lopen. Informatie lekt vaak uit via afgeluisterde telefoons. Het is ook al vaker gebeurd dat militairen een journalist onopgemerkt volgden op weg naar een afspraak met terroristen. De commandant is erg wantrouwend. Hij weet dat hij gezocht wordt, door verschillende mensen en organisaties, hij moet erg oppassen.’

Zaheer verzekerde hem dat we niets over de telefoon zouden zeggen, de commandant moest zich geen zorgen maken. Alleen hij en ik zouden komen, niemand anders. Zaheer zou tegelijk als tolk en fotograaf dienstdoen. Hij had eerder op die manier met een journalist in Kandahar gewerkt en ik had de resultaten gezien. Het waren schitterende beelden, perfect geschikt om te publiceren. Een extra fotograaf was dus niet nodig en voor Zaheer was het des te beter want zo kon hij wat bijverdienen. Sher Mohammed had ook laten weten dat er niemand anders mee kon. De afspraak was vanaf het begin alleen met Zaheer en mij geweest, daar moesten we ons aan houden. Mohammed belde opnieuw met Ghazi. Hij werd zo in beslag genomen door de onderhandelingen dat hij zijn bananenshake totaal vergat. Wij slurpten de onze leeg tot de laatste druppel terwijl Mohammed een lang gesprek met de commandant voerde. Uiteindelijk kwamen we overeen dat we de week daarop zouden gaan. ’s Morgens vroeg vertrekken, ’s avonds of de volgende dag terug. Maar ik wilde eerst nog weten hoe het met onze veiligheid in het gebied zelf zat.

Dave had me namelijk afgeraden om te gaan, vanwege de laatste aanval van isaf waarvan de taliban dachten dat het te maken had met de twee Franse reporters. Volgens hem was het mogelijk dat ze op ons wraak wilden nemen. Dat vertelde hij toen ik allang goed en wel in Kaboel zat en al zo ver met de onderhandelingen was geraakt dat ik het plan niet meer zomaar wilde afblazen. Het was tenslotte de reden dat ik hier was, ook al vielen er genoeg andere verhalen te rapen. Ik wilde ervoor gaan, waarom zou ik het nu opgeven? We hadden natuurlijk aan Sher Mohammed gevraagd of de kans bestond dat we louter als wraakneming zouden dienen. Hij beweerde gedecideerd dat dit niet het geval was. De commandant had al met mij afgesproken dat ik kon komen, voor hij een deal met de Franse verslaggevers had gemaakt. Hij wilde aandacht, een perscontact, en verder niets. Toen ik dat aan Dave vertelde, zei hij dat deze commandant het dan misschien echt meende, maar er was ook een zekere Sultan in dezelfde regio actief. Sultan was eveneens een talibancommandant, met het verschil dat hij volgens Dave uit Pakistan kwam en nog gevaarlijker was dan Ghazi. De Pakistaanse taliban in Afghanistan zijn meestal extremistischer. Ze hebben minder moeite om Afghanen te doden want het is niet hun eigen volk. Afghaanse talibs zullen niet zo snel mensen uit hun eigen streek vermoorden als de Pakistanen. Sultan stond bekend als een wrede man die niet aarzelde om iemand te onthoofden. Hij zou ook geld hebben, omdat hij vanuit Pakistan gefinancierd werd.

‘Als je toch per se wilt gaan, zorg dan in elk geval dat je niet met Sultan afspreekt. Ga níét naar hem toe. Hij zal wraak nemen voor de aanval na het bezoek van de twee reporters’, had Dave gezegd.

Maar Zaheer verzekerde me dat ik niet hoefde te vrezen voor Sultan. De commandant die we zouden ontmoeten was de baas in het gebied en Sultan luisterde naar hem. Wat volgens andere inlichtingen bleek te kloppen. Maar stel dat die Sultan ergens onderweg op de loer lag, als we nog niet bij de commandant waren? Mohammed belde opnieuw naar Ghazi om het uit te zoeken.

‘Vanaf het moment dat je in het gebied van de commandant bent, zit je veilig. Hij zorgt voor je bescherming, daar moet je je totaal geen zorgen om maken’, had Mohammed geantwoord terwijl hij de commandant aan de lijn had. Ik hoorde Ghazi iets roepen.

‘Zodra je op zijn terrein bent, kun je zoveel beschermheren krijgen als je maar wilt. Wil je er vijftig, dan krijg je er vijftig.’

Hij lachte: ‘De commandant laat weten dat je zelf ook commandant mag spelen. Jij als leider van zijn mannen, want ze moeten voor jouw veiligheid zorgen.’

Het was typisch het soort humor van Ghazi, zoals ik later zou merken.

‘Deal’, grapte ik terug.

En zo stond de afspraak vast. Mohammed schudde mijn hand en stapte tevreden de zaak uit op de gloednieuwe schoenen die hij juist had gekocht.

Een paar dagen later kreeg Zaheer een telefoontje. De afspraak kon niet doorgaan want er werd opnieuw zwaar gevochten in het gebied. De Fransen beschoten het terrein vanuit de lucht en op de weg ernaartoe was het ook niet veilig omdat er veelvuldig door isaf-soldaten werd gepatrouilleerd. Ze hielden iedereen tegen en konden je de doorgang weigeren. De meeste luchtaanvallen werden ’s nachts uitgevoerd, maar het was beter om te wachten tot de beschietingen zouden stoppen. De commandant en zijn mannen hadden trouwens hun handen vol aan de gevechten, er zou nauwelijks tijd zijn om met ons te praten.

Ik had niet veel zin om nog langer te wachten maar legde me erbij neer. Intussen schreef ik artikelen over de Belgische F-16-piloten in Kandahar, over de Afghaanse journalist Pervez Kambakhsh die in de gevangenis zat omdat hij zich openlijk aan blasfemie zou hebben bezondigd en over Afghan Star, de Afghaanse versie van het tv-programma Idols en razend populair. Ik werd de beste maatjes met de Afghaanse vrouw die dagelijks kwam schoonmaken in Daves huis. Ze heette Machal, was halverwege de twintig en had een geweldig gevoel voor humor. Als de oude tuinman kwam, was ze in haar element. Dan gedroeg ze zich als de vrouw des huizes die wel even zou zeggen hoe het allemaal moest. Ze terroriseerde de arme man met haar bevelen. Toen Dave een feestje wilde geven en het gras voordien gemaaid moest worden, liet ze hem alles met een schaar afknippen, nadat bleek dat de grasmaaier te bot was om dienst te doen. Ze stond de hele middag naast de tuinman, die op zijn knieën in het gras zat, terwijl ze op strenge toon aanwijzingen gaf welke richting hij uit moest. Maar tegen lunchtijd maakte ze speciaal een grote pot thee en een warme maaltijd voor hem, zo was ze ook.

Ik leerde Machal Engels en zij mij Dari. Op een morgen was er niets meer in huis en wilde ik een ontbijt gaan halen.

‘I need to go to shop’, zei ik tegen Machal in de keuken.

Ze keek me niet-begrijpend aan.

‘Shop?’ Waarop ze een heel verhaal in het Dari afratelde en me de suiker aangaf.

‘No. Not sugar. Shóp. Supermarket.’

Ik pakte een plastic tas, propte er wat spullen in en wandelde heen en weer.

Machal knikte, gooide haar spons in de hoek en trok haar sjaal over haar hoofd. We liepen de zonnige tuin in en riepen naar Zaheer, die tijdelijk bij Dave inwoonde, dat we ervandoor gingen. Omdat het op dat moment in Kaboel werd afgeraden om als buitenlandse vrouw alleen de straat op te gaan – er waren de laatste paar dagen drie westerlingen, onder wie een vrouw, neergeschoten – ging Machal mee als chaperonne. We stapten in een van de aftandse gele taxi’s, iets wat je als buitenlander ook zeker niet in je eentje moest proberen, en giechelden omdat onze communicatie zo moeizaam verliep. In de winkel vertelden we elkaar wat brood, sla en kaas in het Engels en Dari was. Ik wilde ook eieren hebben maar daar snapte Machal helemaal niets van.

‘Eggs’, zei ik met klem, terwijl ik tevergeefs zocht waar ze lagen.

‘Tok tok tóók’, probeerde ik dan maar. Intussen wapperde ik als in de vogeltjesdans met mijn armen om een kip te imiteren. De jongen die de groenten verkocht lachte breed bij dit ronduit belachelijke tafereel, Machal lag dubbel.

‘Aaah, tochum’, zei ze, met een gezicht van ‘zeg dat dan meteen’. Ze stak haar duim omhoog omdat ik het duidelijk had weten te maken.

‘Very good. Joanie very good.’

Om dan meteen een uitbrander aan de verkoper te geven toen die zich niet snel genoeg naar de eieren wendde. Ze wees op de eieren en zei met een stralend gezicht: ‘Mother of tochum is murgh.’

Zo ging het nog een hele tijd door. De man achter de toonbank vond het geweldig en kwam ijverig aandraven met allerlei variaties op kippen en eieren. Na het vierde blikje kippenragout vonden we het welletjes en vertrokken. We namen de gammelste taxi die ik ooit in Kaboel gezien had en tuften terug door het immer chaotische verkeer. De chauffeur maakte ruzie omdat hij meer geld wilde nu hij zag dat ik erbij was. Hij riep boven de krakerige Afghaanse muziek van zijn radio uit dat hij geen één maar twee dollar wilde hebben en mepte in een driftig gebaar tegen de plastic rozen waarmee zijn auto vol hing. Machal riep even hard terug. De afspraak was één dollar, geen cent meer. Ze keek hem met haar zwaar opgemaakte ogen smekend aan en wees op mij. Ik lachte vriendelijk. Toen gaf de chauffeur het zuchtend op. Hij droeg onze tassen met boodschappen zelfs netjes tot aan de deur van Daves huis waarna hij met veel hoffelijke gebaren afscheid nam.

Machal keek me met een overwinnaarsblik aan. Ze lachte omdat ze nog nooit in zo’n krakkemikkige bak vol kitsch had gezeten. Ze lachte trouwens altijd om alles en imiteerde de mensen in Daves huis die ze niet zo mocht. Zoals Zaheer. Zaheer had juist zijn job bij een veiligheidsfirma verloren omdat hij gezegd had dat de bewakers aan de ingang van het gebouw meer sliepen dan waakzaam waren. Hij had daar helemaal gelijk in, maar de baas vond dat hij een te grote mond had en smeet hem eruit. Nu was hij op zoek naar een andere job. Intussen logeerde hij achter het huis in een kamertje in de tuin en hielp mij als tolk. Maar hij verveelde zich dood zonder baan. Hij zat soms een hele morgen op zijn hurken in de zon, tegen de witgeschilderde muur van Daves tuinhuis, en staarde met een gekwelde blik naar de grond terwijl hij zijn lange haar met een dramatisch gebaar naar voren schudde. Op zulke momenten was hij niet gelukkig en wilde hij nauwelijks praten. Dat hij een ochtendhumeur had, maakte het er niet beter op. Machal vond het maar belachelijk. Als hij weer eens zo zat en wij vanuit het keukenraam naar hem loerden, trok ze haar eigen lange haar half over haar gezicht, ging in een hoekje op haar hurken zitten en keek quasigetormenteerd voor zich uit.

‘I am Zaheer’, zei ze dan met een lage stem en ze lachte het hardst om haar eigen imitatie. Het kon Zaheer niets schelen. Die was met zijn eigen dingen bezig. Zoals zijn zieke moeder in Jalalabad en zijn contacten met de taliban. Hij had twee mobiele telefoons, een radio en een tv in zijn kamer en probeerde zo goed mogelijk op de hoogte te blijven van het reilen en zeilen van het land.

Nadat ons rendez-vous met de taliban al twee keer was verschoven omdat er nog altijd gevochten werd, kwam hij op een avond binnen met het nieuws dat we eindelijk konden gaan. De beschietingen waren zo goed als gestopt, we zouden morgenvroeg vertrekken naar het dorp van Ghazi. Ik vertelde aan Dave en collega Max, die ook in het huis logeerde, dat het eindelijk doorging. Ze reageerden zo gedeprimeerd dat Zaheer en ik er allebei van schrokken.

‘Het gaat er dus echt van komen’, zei Dave hoofdschuddend. We zaten met zijn vieren in de woonkamer. Dave had de oliekachel aangestoken want de winter kwam eraan en het werd stilaan kouder in Kaboel. Het was een tijdje stil, we zaten allemaal in onze eigen gedachten verzonken. Het enige geluid kwam van de kachel die nog niet goed werkte omdat hij nog maar juist geïnstalleerd was. De warme lucht veroorzaakte rommelende geluiden in de kachelpijp waardoor het leek of de hele boel elk ogenblik in elkaar kon storten. Maar niemand schonk er aandacht aan. Max keek na een tijdje op en zei: ‘Oké, we moeten het hebben over een proof of life. Als jullie gegijzeld worden en wij hebben een teken nodig dat jullie nog in leven zijn, dan spreken we het volgende af: als het naar omstandigheden redelijk goed gaat, dan zeg je euhhh, Piet, Koen of wat dan ook.’

We spraken een naam af die we zouden zeggen als het goed ging en een voor als het helemaal de verkeerde kant op ging. Zouden we na een tijd nog vastzitten, dan moesten we de codes veranderen, en die bepaalden we ook alvast.

‘Vergeet het niet, want dit is serieus. God verhoede dat er iets gebeurt maar we weten allemaal dat dit een reëel risico inhoudt’, zei Max.

Daarna vervielen we allemaal opnieuw in somber stilzwijgen. Ik dacht aan mijn twee kinderen. Het waren weliswaar al grote jongens – twintigers – die niet meer aan moeders rok hingen – anders zou ik hier niet zitten – maar ik wilde er uiteraard nog graag een tijd voor hen zijn. Ze wisten wat ik ging doen, ze waren inmiddels gewend aan mijn, niet altijd alledaagse, reportages. Maar toch.

De stilte werkte Zaheer op de zenuwen, en hij vertrok al snel naar zijn kot in de tuin. Tegen half twaalf ’s nachts – Dave had me juist tot wanhoop gedreven door te vragen of ik geen afscheidsbrief aan mijn familie wilde schrijven – kwam hij weer binnen. Onze afspraak morgen ging wéér niet door wegens nieuwe aanvallen van de coalitietroepen. We moesten opnieuw een dag of twee wachten. Als het zo bleef, dan zou de commandant ons aan de andere kant van het gebergte ontmoeten, dichter bij Kaboel. We hadden allemaal flink de pest in maar twee dagen later, op de eerste dag van november, ging het dan toch definitief gebeuren. Om zes uur ’s morgens zouden we vertrekken met een taxi die Zaheer bij het busstation zou oppikken. Het station was voor mij te gevaarlijk, zei hij, dus zou hij me met de taxi aan huis ophalen. Die taxi was geen slecht idee. Hoe minder opvallend je in Afghanistan reisde, hoe beter. In een grote terreinwagen viel je meer op en liep je een groter risico om aangehouden te worden.

‘Kijk wel uit dat de chauffeur niet te hard rijdt, want die mannen razen als gekken over de bergwegen, er gebeuren regelmatig dodelijke ongelukken’, waarschuwde Dave toen ik om kwart voor zes klaar voor vertrek stond. Hij monsterde me en knikte goedkeurend. Ik had een lang Afghaans mannenhemd aan dat ik van prins Ali had gekregen, neef van Zahir Shah, de laatste koning van Afghanistan, vandaar de prinsentitel. Via Dave was ik met de prins bevriend geraakt en toen ik eens bij hem thuis zat, had hij me snel zijn hemd gegeven omdat er een groep stamoudsten bij hem op bezoek kwam en ze mij niet mochten zien in mijn eigen, naar hun traditionele maatstaven, te korte hemd.

‘Zodra je de laatste controlepost van Kaboel door bent, moet je zorgen dat er geen enkele blonde pluk haar meer te bespeuren valt’, zei Dave terwijl hij nog gauw een fles water en een paar repen chocolade in mijn tas propte.

‘Als de mensen zien dat je een buitenlandse bent, loop je een groot risico dat ze je aanhouden en ontvoeren, beroven of doden.’

Hij keek me een tijdje aan en zei toen, meer om zichzelf gerust te stellen, dat hij zeker wist dat alles in orde zou komen. Het was nog niet beslist of we een nacht bij Ghazi zouden blijven, dat hing af van hoe het zou lopen. Ik had voor de zekerheid een extra warme trui en een tandenborstel meegenomen. En een boerka, mocht dat nodig blijken, ook al had Sher Mohammed gezegd dat hij thuis een lading boerka’s en andere kleding had.

Om iets over zes stond Zaheer met de taxi voor de deur. We lieten het centrum van Kaboel achter ons en reden over Jalalabad road, berucht vanwege de vele bomaanslagen, richting oosten. Zaheer wees onderweg op de gaten in de weg terwijl hij vertelde wat voor een explosie er was geweest en wanneer. De zon brak langzaam door de ochtendnevel om plots roodgloeiend los te barsten en de ruige toppen van het Maheepar-gebergte, recht voor ons, in vuur en vlam te zetten.

Een eindje voor de laatste controlepost van Kaboel werden we aangehouden door een paar mannen die ontzettend kwaad keken. Ze schreeuwden naar de chauffeur en sloegen hard op zijn taxi. Ze waren zo agressief dat ik dacht dat ze ons uit de auto zouden sleuren en de weg op zouden schoppen. We waren blijkbaar vergeten dat we een formulier moesten halen om door te kunnen. Voor dat document moest je natuurlijk betalen. De chauffeur keerde dus terug om de ‘vergunning’ wat verderop te gaan kopen.

‘Glad vergeten’, zei Zaheer, die de weg door de Maheepar-pas, die doorliep tot aan Jalalabad, elke week nam.

We betaalden en reden verder tot aan de laatste controlepost.

‘Doe je sjaal goed om, alle haren weg en blijf rustig’, zei Zaheer. ‘Hier staan mannen van de politie maar ook van het nds (het National Directorate of Security), dan weet je het wel.’

Het nds is een soort geheime dienst van Afghanistan en staat bekend om zijn hoge cowboygehalte. Als het nds zich ergens mee komt bemoeien, dan is er geheid trammelant. Op straat houden ze het verkeer tegen en ze worden onmiddellijk agressief als je niet doet wat ze zeggen. Ze schreeuwen, schelden je uit en deinzen er niet voor terug om je een klap voor je kop te geven. Het gaat puur om machtsvertoon, ze weten meestal niet eens goed wat er aan de hand is.

Maar de man die ons nu aanhield, was de vriendelijkheid zelve. Hij keek me lachend aan.

‘Waar is je escorte?’ vroeg hij.

‘Hij is mijn escorte’, antwoordde ik, wijzend op Zaheer.

Hij verwachtte blijkbaar dat ik minstens een paar beren van gewapende kerels had meegenomen, want hij keek verbaasd.

‘Dan hoop ik maar dat je niet ontvoerd wordt,’ zei hij opgewekt.

‘Wij ook’, mompelde ik wat zuur terug. Waarop hij op het dak klopte, als teken dat we door mochten gaan.

‘Vanaf nu zitten we in talibangebied’, vertelde Zaheer terwijl we het adembenemende gebergte in reden waarover de weg naar Jalalabad zich kronkelde als een slang.

‘De hele weg tot aan Jalalabad is in handen van de talibs. De commandant is hier de baas.’

Of de commandant het al zo vlak bij Kaboel voor het zeggen had, betwijfelde ik. Dat hij de scepter zwaaide in de vallei van Uzbin wist ik. Maar misschien was zijn invloed groter dan ik dacht.

Terwijl de chauffeur met een noodgang over de steeds steiler wordende bergen reed, bedacht ik hoeveel er veranderd was in goed een jaar. Toen ik in de zomer van 2007 dezelfde weg nam, was die nog niet in handen van de taliban, zoals Zaheer nu beweerde. Dat de taliban de afgelopen zomer opgerukt waren tot aan de provincies rond Kaboel was bekend. Maar nu zag ik zelf het verschil met de vorige keer. Het aantal controleposten was toegenomen, de beveiliging versterkt. Veel wegen die vorig jaar nog als vrij veilig werden bestempeld waren nu levensgevaarlijk. De taliban werden sterker, dat leed geen twijfel.

De diepe ravijnen maakten plaats voor de groene valleien en meren in de omgeving van Sorobi. De zon schitterde op het water en op de kale bergtoppen die het stadje flankeerden. We verlieten de weg naar Jalalabad en sloegen rechts af, richting Sorobi. Zaheer zei dat ik mijn hele gezicht moest bedekken want hier was je als buitenlander je leven niet zeker. Ik verborg me achter mijn sjaal, alleen mijn ogen waren nog te zien. De taxi reed met een rotvaart omhoog, dwars door het centrum waar het al een levendige drukte was. Een eind verder stopten we. Langs de weg stond een jongen met een vriendelijk gezicht, in donkerblauwe Afghaanse kleren. Het was de zoon van Sher Mohammed. Hij gaf ons een hand en gebaarde dat we snel mee moesten komen. Hoe minder mensen ons zagen, hoe beter. Waarop hij het meteen op een lopen zette. Zaheer en ik renden achter hem aan, struikelend over de rotsblokken waarmee de smalle paadjes tussen de huizen bezaaid lagen. We doken onder waslijnen door, sprongen over diepe kuilen, klauterden over rotsen en keien, renden dwars door een leegstaand, half afgebroken huis en stonden toen voor de deur van Sher Mohammeds woning. Die ging meteen open. De zoon duwde ons haastig naar binnen en gooide de deur met een klap dicht.

‘We zijn er’, lachte hij opgelucht. Hij wees op de kussens tegen de muur in het verder lege vertrek als gebaar dat we konden plaatsnemen. In de hoek stond alleen een oude, draagbare tv, naast een kastje met wat boeken en speelgoed.

Sher Mohammed kwam binnen. Hij begroette ons hartelijk, gaf ons een deken en thee.

‘Jullie zijn hier veilig, maak je geen zorgen. We zullen wel een tijdje moeten wachten want het is nog vroeg. De taliban komen ons straks ophalen met hun eigen wagen. Dat zal tegen het einde van de morgen zijn, maar dat geeft niet. Jullie zijn er, dat is het belangrijkste.’

Hij keek naar me en vroeg of ik goed geslapen had.

‘Nee’, antwoordde ik naar waarheid.

‘Dan zal ik voor een stevig ontbijt zorgen’, glimlachte hij. ‘Je zult de energie nodig hebben in de bergen.’

Een uur later kwam hij terug met brood en gebakken eieren.

‘Als je wilt, kun je wat kleren van mijn vrouw aandoen’, opperde hij. ‘Je hoeft geen boerka te dragen, je mag het zelf weten. Zodra we de dam van Sorobi oversteken, zijn we op het domein van de commandant. Als we hem straks ontmoeten, gedraag je dan rustig, luister naar wat hij zegt en toon respect voor hun cultuur.’

We knikten schaapachtig.

De morgen ging traag voorbij. We aten wat, dommelden in en keken naar de tv. Zaheer probeerde tevergeefs een sportzender te zoeken waarop een belangrijke cricketwedstrijd werd uitgezonden. Hij speelde zelf niet onverdienstelijk cricket en was idolaat van het spel. Af en toe kwam Mohammed eens kijken hoe het met ons ging, vergezeld van zijn tweejarige zoontje. Er was één raampje in de kamer. Het gaf uitzicht op de bergen, zinderend in de zon. Ik staarde ernaar en vroeg me af hoever het hiervandaan was naar de plek waar de tien Fransen waren gesneuveld.

Rond de middag kwam er eindelijk actie. Mohammed stapte gehaast binnen en zei dat we snel mee moesten komen. Opnieuw renden we door smalle steegjes en klommen omhoog tot aan een verharde weg tussen de huizen. Daar stond een witte terreinwagen met een open laadbak te wachten, de motor draaiend. Mohammed duwde ons op de achterbank en ging naast de chauffeur zitten – het stuur zat rechts – die kort naar ons knikte voor hij zijn voet op het gaspedaal zette en er in volle vaart vandoor ging. Honderd meter verder stopte hij abrupt en wees op mij. Ik zat aan het raam maar moest in het midden plaatsnemen, tussen Zaheer en Mohammeds zoon. Hoe kleiner de kans dat ik opgemerkt werd, hoe beter. Ik hield mijn sjaal weer voor mijn gezicht en keek naar de plaatjes van Indiase vrouwen met glanzende jurken die in de auto hingen. Behoorlijk frivool voor de taliban, leek me. We scheurden met een noodgang door Sorobi, we passeerden de kleurrijke markt waar de geur van gebraden lamsvlees hing en flarden van oosterse muziek klonken. Vrouwen met manden vol etenswaren op het hoofd liepen langs de weg en staarden naar de witte auto die voorbijraasde. Het gezicht van de chauffeur stond gespannen, zijn blik was strak op de weg gericht. Af en toe ontmoetten zijn ogen de mijne, via de achteruitkijkspiegel. We sloegen opnieuw de weg naar Jalalabad in. Iets verderop staken we de dam van Sorobi over.

‘Zodra we aan de overkant zijn, zitten we in het gebied van de commandant’, vertelde Mohammed. ‘Daar heeft hij het voor het zeggen, niemand anders.’

Ik keek naar de bergen voor me en voelde hoe mijn hartslag versnelde.

Zodra we de dam over waren, ging het meteen recht omhoog het dorre heuvellandschap in, over een onverharde weg vol stenen en kuilen. De wagen schudde en schokte zo hard dat we ons allemaal stevig moesten vasthouden. Mijn linkerhand omklemde de leuning van de passagiersstoel waarop Mohammed zat. Ik zag mijn knokkels wit worden, zo hard kneep ik. De chauffeur had het raam open, het stof waaide naar binnen en benam ons soms bijna de adem maar niemand scheen het te merken. De weg ging hoger en hoger, de motor draaide gierend, ik dacht dat hij het elk moment kon begeven. We passeerden afgronden en namen haarspeldbochten in een razend tempo. Na een tijdje vervaagde de weg tot hij volledig verdween, opgeslorpt door het gortdroge landschap. Verder en verder ging het, weg van de bewoonde wereld, naar een van God en alles en iedereen verlaten oord waar tijd vervormde tot een inhoudsloos begrip, gevangen in de stilte van de ruige Afghaanse natuur.

Soms namen we zo’n steile helling dat we halverwege bleven steken en Mohammeds zoon moest uitstappen om een steen tegen de achterbanden te leggen, waarna de chauffeur na een paar keer hard gas geven verder kon. Omdat het terrein zo ruw was, gingen we langzaam vooruit. Ik wist niet meer hoelang we onderweg waren en waar we zaten. Het leek eindeloos te duren, maar in werkelijkheid moet het ongeveer een uur geweest zijn voor we een eerste dorpje passeerden. Iedereen moest zijn gezicht verbergen, zei de chauffeur. Zaheer hield net als ik zijn sjaal voor zijn gezicht, Mohammed vroeg of hij mijn zonnebril mocht hebben. Onder zijn pakol, een Afghaanse hoed, zag die er zo potsierlijk uit dat ik er de slappe lach van kreeg. Intussen holderbolderden we maar door, onze hoofden stootten tegen het dak van de wagen en de spieren in mijn armen begonnen pijn te doen van het knijpen in de leuning.

Tot ze daar plots stonden. Midden in een open vlakte. Vier talibanstrijders, zandkleurige doeken over hun schouders, hun hoeden tot net boven hun ogen getrokken, aan de ene arm een kalasjnikov, aan de andere een granaatwerper. Ze leken versteend in het landschap en kwamen pas in beweging toen de wagen stilstond. Langzaam liepen ze op ons toe, groetten de chauffeur en schudden Mohammeds hand. Daarna wierpen ze een blik op ons. Hun ogen verrieden niets van de gedachten die erachter schuilgingen. Ze klommen in de laadbak en voort gingen we weer. Een paar keer was de chauffeur de weg kwijt. Dan stopte hij, overlegde via zijn radio, maakte rechtsomkeer en volgde een andere, in mijn ogen totaal onzichtbare, weg.

Toen we de tweede keer halt hielden, moesten we uitstappen. In het droge gras wachtten opnieuw een paar taliban. Een van hen had een masker op. Groen en wit geruit. ‘De commandant’, zei Mohammed. Ik stond voor hem en knikte. Hij was even groot als ik en droeg een klassiek beige geruit vest zonder mouwen dat totaal niet paste bij zijn Afghaanse kleding. Ik voelde hoe hij me monsterde van achter zijn masker. Even was het stil. Toen hij sprak, was ik verrast door zijn zachte stem. ‘Salam aleikum. Welkom in mijn gebied.’

Waarop hij iedereen een hand gaf, behalve mij. In de auto nam hij het stuur over. Een man met één hand ging aan de andere kant zitten, Sher Mohammed in het midden. Ghazi was een goede chauffeur die op geen enkele helling bleef steken en behendig door de woestenij laveerde. Ik probeerde zijn ogen te zien via de spiegel in de neergelaten zonneklep voor hem, maar de openingen in het masker waren te klein. Soms, als het zonlicht plots op de geruite stof scheen, zag ik een glimp van zijn lichtbruine irissen.

‘Dit is mijn land’, sprak Ghazi terwijl hij wees op een uitgestrekte vallei voor ons. ‘De Afghaanse overheid heeft hier niets te zeggen, de politie ook niet.’

Hij vertelde over het gevecht met de tien Fransen. ‘Het was hevig, ook wij hebben mannen verloren. Maar niet zo veel als zij. Ze maakten geen kans, wij kennen elke centimeter van het terrein, zij niet. Nu hebben ze ons opnieuw proberen te pakken. Maar het lukt niet. We vluchten de bergen in, ze kunnen ons daar nooit vinden. En als ze ons wel vinden, dan vechten we tot het bittere einde. Zij zullen verliezen. Dit is ons land, we rusten niet voor ze allemaal dood zijn. We zijn strijders van Allah. We zijn onoverwinnelijk.’

Hij wees op de eenhandige: ‘Hij is een moedige vechter, voor niets en niemand bang. Zijn hand is eraf geschoten maar hij schiet nog even goed als vroeger.’

De eenhandige keek grimmig.

‘Ik heb zelf ook al heel wat kogels in mijn lijf gekregen’, ging de commandant verder. ‘Eén zit nog altijd in mijn schouderblad. Ik heb er geen last van dus laat ik hem zitten.’

Het landschap veranderde, de woestijn ging langzaam over in een streek vol frisse, groene velden. Bij een dorpje aan een rivier stopten we onder de bomen. Blijkbaar waren we opnieuw verkeerd gereden. Als dit Ghazi’s terrein was, kende hij de weg slecht. Nu was er nauwelijks een weg, daar kon het ook aan liggen. Ik vermoedde dat ze bewust een eind waren omgereden zodat wij de route nooit opnieuw zouden kunnen vinden. Ghazi stuurde een van zijn mannen naar een paar inboorlingen om te vragen hoe we moesten rijden. Intussen porde ik Zaheer aan om foto’s te nemen. Hij begon aarzelend en liep naar de laadbak van de auto die nu vol met taliban en wapens zat. Ik hoorde de camera klikken terwijl de mannen in de laadbak rustig bleven zitten en ernstig in de lens keken. Zaheer was vooral onder de indruk van de stoere man met het Franse machinegeweer. Die poseerde trots, wat Zaheer als een aanmoediging beschouwde. Ik zag hem met de minuut blijer worden. Trots liet hij me een paar beelden zien. Ghazi durfde hij nog niet te fotograferen. Die was trouwens meegegaan om verderop te informeren, met masker en al. Een paar minuten later kwam hij terug en vertrokken we weer, dwars door de rivier. Ghazi wilde zijn rijkunst nog eens demonstreren en scheurde zo snel hij kon door het water.

Op een bepaald moment zagen we twee dorpjes liggen. ‘Willen jullie het dorp van Sultan zien en hem ontmoeten?’ vroeg Ghazi terwijl hij op de groep huizen wees die het dichtstbij lagen.

‘Nee’, zei ik snel. Zaheer zweeg veelbetekenend. Ghazi lachte en zei dat Sultan een goede vriend van hem was. ‘Maar ik ben de baas.’

Het andere dorpje was van hem, lichtte hij toe. Hoe het heette wilde hij niet zeggen maar Zaheer stootte me aan. Hij wist het blijkbaar en zou het later wel vertellen.

‘Bijna iedereen is weg op het moment.’ De commandant schudde zijn hoofd.

‘Vanwege de aanvallen van de Fransen. We zullen door het dorp rijden maar we stoppen er niet. Eerst nemen we jullie mee de bergen in.’

Hij wees in de verte, naar een wit gebouwtje met een eenzame Afghaanse vlag op het dak.

‘Dat is de politiepost. Ook daar luisteren ze naar mij. Vertel dat maar aan je lezers. Afghanistan is een lappendeken. Het bestaat uit allemaal kleine stukjes, elk met een eigen cultuur, eigen regels en eigen leiders. Zo is het altijd geweest en zo zal het blijven. Buitenlanders snappen dat niet. Daarom zullen ze nooit winnen. Niemand heeft ooit een oorlog gewonnen van Afghanistan. Dus kunnen jullie beter weggaan.’

We reden over de nog altijd bar slechte weg, niet ver van Ghazi’s dorp. Ik hoorde hem zuchten.

‘We hebben geld nodig. Om een goede weg te bouwen, zodat we onze kinderen straks naar school in Sorobi kunnen sturen als ze verder willen studeren. Schrijf dat ook maar op. En we willen een nieuwe school bouwen in onze vallei.’

‘Ook voor meisjes?’ kon ik niet nalaten te vragen.

Het antwoord was even beslist als ik het maanden eerder in Kandahar had gehoord: ‘Néé. Meisjes moeten niet naar school. Alleen jongens.’

We passeerden de plek waar ze de Fransen overvallen hadden. Ghazi wees op de bergflank voor ons. ‘Zie je die bomen daarboven? Daar was het. Daar hebben we ze in de pan gehakt.’ Ik keek naar de helling en hoorde in gedachten de geluiden van het gevecht waarvan ik flarden op filmpjes had gezien. De taliban hadden de aanval met hun mobiele telefoons gefilmd, een paar van die opnames waren bij mij terechtgekomen. Er was niet veel op te zien geweest. Een rennende taliban in de bergen terwijl de zon onderging, schaduwen in een donker wordend landschap waarin af en toe een lichtje opflakkerde. Maar de geluiden waren blijven hangen. Schoten, schreeuwen. Haastige voetstappen.

Nu zag de berghelling er in het lage zonlicht vredig uit. Niets wees erop dat hier zo kortgeleden een dodelijke strijd was gestreden.

We reden door Ghazi’s dorp, waar geen mens te zien was. Alleen lemen huizen zonder ramen met oude, donkerbruine houten deuren. Ik wilde weten waar de vrouwen en kinderen waren.

‘Binnen’, antwoordde Ghazi. ‘Je kunt hen bezoeken, maar dat kan pas later.’

Voorbij het dorp was de tocht ten einde. We stapten uit, de stilte van de vallei overviel ons. Ik hoorde de roep van een vogel in de verte en keek naar de hoge bergtoppen. Dave had juist gebeld en gevraagd hoe het ermee ging.

‘Tot nu toe prima. We zijn naar het einde van de wereld gereden, nu gaan we te voet verder, de bergen in. Wat ons daar te wachten staat, weten we niet.’

Nog geen half uur later waren we gegijzeld en bestond de wereld alleen nog uit leven en dood.