Pat Barker

Weg der geesten

Deel 3 van de Weg der geesten-trilogie

Uit het Engels vertaald door Edith van Dijk

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Ghost Road, verschenen bij Viking

Met een nawoord van de auteur

Oorspronkelijke tekst © Pat Barker 1995

Eerste Nederlandstalige uitgave © erven van Edith van Dijk en De Geus BV, Breda 1996

Deze editie © De Geus BV 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Hulton Deutsch Collection/Corbis

isbn 978 90 445 3216 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

In ligstoelen langs de hele promenade snuffelden de blote roze knieën van Bradfordse zakenlieden aan de zon.

Billy Prior stond over de strandmuur geleund. Een meter of drie, vier onder hem was een familie bezig de spullen bij elkaar te rapen voor de terugtocht naar pension of station. Een dikke vrouw van middelbare leeftijd, opgezwollen voeten die uit veterschoenen puilden, een man met een kreeftkleurige tonsuur – mijn god, wat zal die morgen een spijt hebben – en een kind, een klein jongetje, dat werd afgedroogd door een jonge meid. Zijn piemeltje wiebelde op en neer en met een van pijn vertrokken smoeltje brulde hij: ‘Ma-a-ma!’ Het probleem was het natte zand. Daar wist Prior nog alles van. Hoe voorzichtig je ook op je tenen terugliep van het laatste pootjebaden, je benen zaten toch weer onder het zand en de handdoek deed altijd pijn.

Het kind stond te kronkelen en zijn moeder gaf hem een flinke pets die rode afdrukken op zijn mollige billetjes achterliet. Hij hield op met gillen, verslikte zich van schrik en zette het toen op een janken. De oudere vrouw protesteerde: ‘Hee ons Louie, da’s nergens voor nodig.’ Ze greep de handdoek. ‘Vooruit, geef op, jij hep verdomme ook geen spat geduld.’

Het meisje – maar het was geen meisje, het was een vrouw van vijf-, zesentwintig – trok zich wrokkig, maar ook opgelucht terug. Je zag haar probleem. Getrouwd, maar de oorlog had haar, door haar weduwe te maken of in elk geval door haar man weg te halen, weer in een onmondige positie geplaatst bij moeder thuis, en wat moest je dan nog? Warm zaad dat langs een dij druppelt, maanden van zwaar zijn, het kind geboren in een golf van bloed – als dat alles je geen recht gaf op een status als onafhankelijke vrouw, wat dan wel? O, en ze zou ook wel gefrustreerd zijn. Weer in haar oude eenpersoonsbed of misschien in een twijfelaar samen met het kind, luisterend naar het gesnurk, gekraak en de scheten uit het bed van haar ouders aan de andere kant van de muur.

Ze zat in haar handtas te rommelen, schoof buskaartjes, een kam en een portemonnee opzij en haalde ten slotte een pakje Woodbines tevoorschijn. Ze liet de sigaret van haar vochtige onderlip bungelen terwijl ze naar lucifers grabbelde. Haar lippen waren vol, bleekroze in het midden en bruinrood uitlopend naar de mondhoeken. Ze keek op, zag hem kijken en kreeg een kleur, niet van plezier – zijn sekshonger was te schaamteloos om vleiend te zijn – maar hij voerde haar onwillekeurig wel even terug naar haar tijd als vrije meid. Haar moeder hielp de kleine jongen in zijn broekje stappen, zijn mollige handje lag als een zeester op haar brede schouder. De opvlammende lucifer trok haar aandacht. ‘Allemachtig, Louie’, schold ze. ‘Als je es kon zien hoe ordinair je zo bent …’

Louies blik was niet geweken. Haar moeder draaide zich om, tuurde met dichtgeknepen ogen tegen de zon omhoog en zag het karakteristieke silhouet dat voor ‘officier’ stond. ‘Let op de magere knieën’, kregen Duitse sluipschutters te horen, maar waar die een prooi zagen, zag deze vrouw een roofdier. Als hij gewoon soldaat geweest was, zou ze hem gevraagd hebben of hij verdomme niet voor zich kon kijken. Maar nu zei ze: ‘Mooi weertje vandaag, meneer.’

Prior glimlachte geamuseerd, hij herkende de manier van praten van zijn moeder, het opgelegde beschaafde toontje van de arbeidersklasse. ‘Laten we hopen dat het zo blijft.’

Hij tikte aan zijn pet en wandelde weg. Onder het lopen dacht hij: dat meisje is geen weduwe en ook niet getrouwd. De paniekerig overslaande stem van de moeder bij het woord ‘ordinair’ had het allemaal verraden. Louies knieën waren allesbehalve tegen elkaar gelijmd, zelfs niet na de baby. En haar moeder had volkomen gelijk, met die peuk in haar mond zag ze er inderdaad ordinair uit. Heerlijk, geweldig, neukbaar ordinair.

Hij moest nodig terug naar de kazerne. Over een klein uur zou hij gekeurd worden en hij moest vooral niet buiten adem aan komen zetten. Hij hoorde helemaal niet langs de boulevard te slenteren en naar de meisjes te kijken. Maar hij keek toch, deed zich te goed aan goud donzig haar op een blote arm, de blauwige schaduw tussen door baleinen samengedrukte borsten en snoof door zweet verscherpte lavendelgeur op.

Aangetrokken door het muziekgeschal, ging hij bij de ingang van het kermisterrein staan. De enige jongemannen die hij tot nu toe had gezien vandaag, waren in uniform geweest, maar hier waren jongelui van zijn leeftijd in burger. Munitiearbeiders. Een van hen stond te praten met een meisje met een felgele huidskleur. Hij voelde hoe de galstroom automatisch op gang kwam en wendde zich af, dwong zich het kale gras te bestuderen. Een kind met een suikerspin in haar hand draaide zich om en keek geboeid naar de man die zo stil stond te midden van al die wervelende pracht. Hij zag haar kijken en glimlachte naar haar, herinnerde zich de zachte wattenzoetheid van een suikerspin, die tegen je verhemelte in een klont veranderde. Ze gooide haar hoofd in de nek, draaide zich weer om en greep zich stevig vast aan haar moeders rok. Heel verstandig.

Hij liep weer door en zijn glimlach verdween. Hij had zelf munitiearbeider kunnen zijn. Buiten gevaar blijven en zijn zakken vullen. Zijn vader zou hem wel een baantje bezorgd hebben waar hij vrijgesteld zou zijn van militaire dienst en hij zou hem er, anders dan de meeste vaders, niet eens om veracht hebben. Integendeel, de minkukel zou zich door te weigeren in de oorlog van de bazen te vechten tenminste hebben gedragen als een verstandige minkukel. Maar Prior had dat nooit serieus overwogen.

Waarom niet, vroeg hij zich nu af. Omdat ik niet wil zijn zoals zíj, dacht hij, en zag weer voor zich hoe de hand van een munitiearbeider de billen betastte van een meisje dat hij in een schommelbootje hielp. Nee, het was geen plichtsgevoel, geen patriottisme of angst voor wat andere mensen vonden, dat zeker niet. Het was een soort … kieskeurigheid. Als kind had hij een keer uitgekauwde, vette stukjes schapenvlees in zijn broekzak gestopt omdat hij ze niet door zijn keel kon krijgen, en toen het misdrijf aan het licht kwam, had zijn vader op een toon waarin de walging doorklonk gezegd: ‘Dat jong is te pietluttig voor dit leven.’ Te pietluttig voor dit leven, dacht Prior. Mooi, ver van Frankrijk maar wel al een grafschrift. Was dat even een geruststellende gedachte.

Hij liep inmiddels de heuvel naar de kazerne op, een borst-beklemmende klim, maar het ging hem goed af. Het ging goed met zijn astma, beter dan het in maanden geweest was. Toch zou hij er verstandig aan doen een paar minuten ergens rustig te gaan zitten voor hij de onderzoekkamer in moest. In een redelijk goede vorm verschijnen was tenslotte het enige wat hij doen kon. En de vragen eerlijk beantwoorden (althans geen leugens vertellen die makkelijk achterhaald konden worden). De beslissing zou door anderen worden genomen. Zo ging dat.

Hoewel … één beslissing had hij zelf kunnen nemen.

Zijn gedachten gingen naar Charles Manning en de laatste avond die ze samen hadden doorgebracht in Londen.

– Heb je er wel bij stilgestaan wat je te wachten staat als je niet wordt teruggestuurd? had Manning gevraagd. Een half jaar, minstens een half jaar, maar waarschijnlijk tot het einde van de oorlog, erop toezien dat rekruten zich tussen de tenen wassen.

– Kan mooie momenten opleveren.

– Honderd en één stompzinnige routineklussen opknappen, die stuk voor stuk net zo goed door een ander kunnen worden gedaan. Je bent beter af als je op het ministerie komt werken. Ik kan niet beloven die baan vrij te houden.

– Nee, dank je, Charles.

Nee, dank je. Hij liep langs het Clarence Gardens hotel waar hij afgelopen winter kort gestationeerd was geweest, vóór hij naar Londen geroepen werd. Plenty routineklussen daar. Owen, zijn collega-halvegare, en hij waren op dezelfde dag aangekomen en ze waren geen van beiden welkom bij de commandant. Ze werden ingedeeld bij ‘lichte taken’. Prior werd een administratieve duvelstoejager, moest het chaotische opbergsysteem van het bataljon op orde brengen. Owen trof het nog slechter, hij moest de werksters achter de vodden zitten, groenten bestellen, in wc-potten spieden naar onmilitaire vlekken. Mitchell had ze verrot gescholden. Prior kreeg hem ’s ochtends, wanneer hij echt in- en ingemeen was, Owen ’s avonds, wanneer de cognac hem iets milder had gemaakt.

– Wat verwacht je dan? zei Prior, toen Owen zijn beklag deed. Hij heeft twee zoons verloren. En wat krijgt hij daarvoor in de plaats? Een stelletje halfzachte flikkers uit een gekkenhuis in Schotland.

Owen zweeg stil.

– Zo ziet hij dat, snap je.

Bij de ingang van de kazerne werd hij ingehaald door een ploeg mannen in korte broek en hemd, die terugkwam van een veldloop en hij ging opzij en liet ze passeren. Blote dijen met modderstrepen, dampende, zwetende lijven, glazige blikken, openhangende monden, en terwijl ze puffend langs stampten, zag hij aan het hoofd van de colonne opeens Owen, die zich omdraaide en naar hem zwaaide.

‘Goeie genade’, zei Mather, toen Prior zijn overhemd uittrok. ‘U hebt zeker niet veel openluchttraining gehad?’

‘Ik heb bij het ministerie van Munitie gewerkt.’

Mather was een man van middelbare leeftijd met een gegroefd gezicht en zandkleurig haar, en hij was slim.

‘Goed, laat uw broek maar zakken en buig voorover.’

Ze gingen altijd op je kont af, dacht Prior, en deed wat hem gezegd was. Een leger marcheert op zijn maag en strompelt op zijn aambeien. Hij voelde hoe gehandschoende vingers zijn billen uit elkaar deden en dacht: betere mannen dan jij hebben hiervoor betaald.

‘Ik zie dat u astma hebt.’

Dáár? ‘Ja, kap’tein.’

‘Draai maar om.’

Nog een uitermate intiem gebaar.

‘Kuch eens.’

Prior schraapte zijn keel.

‘Ik zei: kuchen.’ De vingers porden. ‘En nog eens.’ De handen gingen naar de andere kant. ‘Nog eens.’

Prior merkte dat hij piepte toen hij weer op adem kwam.

‘Sinds wanneer?’

Prior keek niet-begrijpend en stamelde: ‘Z-zes maanden, kapitein.’

‘Zes maanden? Maar hier staat …’

‘Ik bedoel dat ik zes maanden oud was toen de dokter tegen mijn moeder zei dat ik astma had, kapitein.’

‘Aha.’ Mather sloeg een bladzijde van het dossier om. ‘Nou snap ik het.’

‘Ik kon blijkbaar niet tegen melk.’

Mather keek op. ‘Lastig kereltje, hè? Nou, laten we maar eens even luisteren.’ Hij reikte naar zijn stethoscoop en kwam op Prior af. ‘Wat deed u op het ministerie van Munitie?’

‘Inlichtingendienst, kap’tein.’

‘Toe maar. Nog iemand gepakt?’

Prior keek strak voor zich uit. ‘Ja.’

‘Een patrouille van hier heeft op de kliffen een Duitse spion gepakt.’ Mather snoof geringschattend terwijl hij de stethoscoop omdeed. ‘Een plaatselijke boerenkinkel met hun bajonet gekieteld, zul je bedoelen.’

Prior wilde iets zeggen, maar Mather was zijn longen aan het beluisteren. Na een paar minuten kwam hij overeind. ‘Ja, u piept wel een beetje.’ Zijn aandacht werd getrokken door het litteken op Priors elleboog. Hij draaide de arm naar zich toe.

‘Moet behoorlijk pijn gedaan hebben.’

‘Leuk was anders.’

Mather ging weer aan zijn bureau zitten. ‘Eens kijken of ik dit goed begrepen heb. U bent als oorlogsgewonde naar huis gestuurd met shellshock. Klopt dat? Vorig jaar april?’

‘Jawel, kap’tein.’

‘Ze hebben u eerst naar Netley gestuurd en toen naar het oorlogshospitaal Craiglockhart, waar u verbleef tot … november.’ Hij keek op. ‘Ik veronderstel dat er veel dipsomanie voorkomt in dergelijke instellingen? Alcohol, man’, verklaarde hij, daar Prior hem niet-begrijpend aankeek.

‘Geen alcohol gezien, kapitein. Anders had ik het zeker gedronken.’

‘Wat voor symptomen had u dan wél?’

‘Ik was mijn spraak kwijt. Sommige mensen vonden dat een hele verbetering vergeleken met het standaardmodel.’

Maar Mather luisterde niet, hij las. ‘W.H.R. Rivers’, zei hij. ‘Die ken ik nog van de universiteit. Hij was twee jaar verder dan ik. Paralytische stotteraar.’

Prior keek lichtelijk verbaasd. ‘Nee.’

‘Goh? Heeft zijn eigen stem ook terug. Hij moet goed zijn.’ Hij tikte op een vel papier. ‘In het ontslagrapport staat astma.’

‘Ik heb twee aanvallen gehad toen ik daar was.’

‘Hm.’ Mather glimlachte. ‘Nu nog problemen met de zenuwen?’

‘Nee.’

‘Eetlust?’

‘Ik zou meer lusten dan ik krijg.’

‘Je bent de enige niet, knul. Slaap je goed?’

‘Vannacht niet. Die rottent lekte.’

‘In het algemeen?’

‘Ik slaap prima.’

Mather leunde wat naar achteren in zijn stoel. ‘Hoe ben je erin gekomen?’

‘Door de flap.’

Mathers wijsvinger schoot omhoog. ‘Pas op, knááp. Hoe ben je in het léger gekomen?’

Een kort gevecht tegen de verleiding, dat eindigde zoals Priors gevechten tegen verleiding meestal eindigden. ‘Ik heb gelogen tegen de dokter, dokter.’

Tot zijn verbazing schoot Mather in de lach, een kort blaffend geluid.

‘Iedereen loog’, zei Prior.

‘Nou en of, daar kan ik over meepraten. Ik heb mannen gezien die uit de ramen van de ziekenboeg van het armenhuis waren geklommen om zich aan te melden. Syfilis, epilepsie, tuberculose, rachitis. Een knaap – piepstemmetje, nog geen haar op zijn kin, veertien op zijn hoogst – keek me recht in m’n gezicht en zwoer bij het leven van zijn moeder dat hij negentien was.’ Mather grijnsde, waarbij bruine tanden bloot kwamen. ‘Bij mij is geen van die lui erdoor gekomen.’

O jezus.

‘Gastraining’, zei Mather.

Stilte.

‘Wel?’

‘Zéér goed idee’, zei Prior ernstig.

‘Ben je door de gashutten gegaan?’

‘Nee.’

‘Je hebt vast al last bij heel lage concentraties?’

‘Ik stond bekend als de bataljonskanarie, kapitein. Deels daarom. Deels om mijn vriendelijke, opgewekte natuur.’

Mather keek hem aan. ‘Je kunt je aankleden.’

‘Kwestie is dat ik het dríé jaar lang uitstekend heb aangekund. Ik heb me niet één keer ziek gemeld met astma of de gevolgen van gas.’

‘Ja, knul.’ Mathers blik was onverwacht medelevend. ‘En het mag gezegd worden dat je je aandeel geleverd hebt.’

Een krampachtig trekken van het bleke, trotse gezicht. ‘Dat hoort u mij niet zeggen.’

‘En je astma heeft in Frankrijk nooit opgespeeld?’

‘Nee.’

‘Twee aanvallen in Craiglockhart. Geen enkele in Frankrijk. Hoe zou dat komen?’

‘Het leven in de buitenlucht deed mijn longen goed, kapitein.’

‘Het leger is geen sanatorium, knul. Vooruit, kleed je aan. En dan ga je linksaf de gang in en aan het eind van de gang weer links. Dan kom je bij een rij stoelen. Wacht daar.’

Mather ging de aangrenzende kamer in en begon aan zijn volgende slachtoffer. Prior kleedde zich aan, stopte even om het zweet van zijn bovenlip te vegen. Alsof je over de rand van de loopgraaf ging, dacht hij. Nee, niet waar. Dat was nergens mee te vergelijken. De uitdrukking werd tegenwoordig te pas en te onpas door burgers gebruikt. Ik ben gisteravond bijna over de rand gegaan, zeiden ze, en dan bedoelden ze dat ze een tweede glas port hadden gedronken. Prior tuurde in het spiegeltje achter de wasbak om te kijken of de knoop in zijn das goed zat. Als ze hem niet terugstuurden naar het front zou hij, omsingeld door burgers met hun lulpraatjes, vreselijk eenzaam worden. Zijn spiegelbeeld hoonde: Eenzaam? Jij? Hoe kom je d’r bij, joh. Jij kunt je altijd nog in tweeën splitsen. Daar wist de keuringscommissie gelukkig niets van af. Aangenomen tenminste dat Rivers ze dat niet geschreven had. Een paralytische stotteraar. Niet zomaar een stotteraar. Nee, een paralytische. Interessant, dacht Prior terwijl hij de kamer uit liep.

Het stonk hier naar kazerne. Nou ja, het was ook een kazerne, maar in het Clarence Gardens hotel had het na maanden gebruik door de krijgsmacht niet half zo gestonken als in dit gebouw. Hij trok met zijn neus en onderscheidde oksels, voeten, sokken, olie, schoensmeer, carbolzeep, de laatste tot bellen geblazen tussen de rauwe vingers van een jongen die de vloer aan het schrobben was. Achterwerk als een truck en een bijpassende gevel, desondanks produceerde Prior een innemend lachje, dat was hij aan zichzelf verplicht, en liep met grote passen door, een spoor van modderstappen op de natte vloer achterlatend.

Er zat één man te wachten. Owen.

‘De O’s en de P’s weer’, zei Owen, terwijl hij een stapel John Bull’s van een onbezette stoel afhaalde en op de grond deponeerde. De vorige keer dat ze zo samen hadden zitten wachten was op Craiglockhart geweest, bij de laatste keuring daar.

Prior gebaarde met zijn hoofd naar de deur. ‘Wie is daar nu?’

‘Nesbit. Hij zit er al een half uur.’

‘Waar hebben ze zo lang voor nodig?’

Owen aarzelde even en mompelde toen: ‘Druiper.’

Ach ja, dacht Prior, ook een manier om eruit te komen. Vervolgens dacht hij: wat ben je toch een bikkelharde zak, wie zegt dat hij het expres gekregen heeft? Vervolgens dacht hij: nou ja, ik bén nu eenmaal een bikkelharde zak.

‘Ik ben zo klaar’, zei Owen. ‘Ik ben al ingedeeld.’

‘Wat doe je hier dan?’

‘Onregelmatige hartslag. Ik had mijn naam al op de lijst voor actieve dienst gezet, maar bij de laatste keuring hebben ze hem er prompt weer afgehaald.’

‘Jij hebt je naam zelf op de lijst gezet? Weet je wel zeker dat het je hárt is, waaraan iets mankeert?’

Owen lachte en wendde zijn hoofd af. ‘Ik had net gehoord dat Sassoon gewond was. Het leek het enige wat ik kon doen.’

Ja, dat zal wel, dacht Prior. Hij herinnerde zich die twee van Craiglockhart: het onmogelijke stel, de lange Sassoon en de kleine Owen, en de liefde die Owen niet kón of niet de moeite nam te verbergen.

‘Bovendíén’, zei Owen, ‘was ik het knap zat om beschouwd te worden als een “halfzachte flikker uit een gekkenhuis in Schotland”.’

Prior glimlachte. ‘Dat sloeg ook op mezelf, hoor.’

Owen had zich bij het scheren gesneden, zag hij. De plooi tussen wang en oorlel zat vol glimmende, bruinige bloedkorstjes.

‘Denk je dat je dit keer wel goedgekeurd wordt?’

‘O jawel, dat denk ik zeker. Ik heb veel hardgelopen’, zei Owen opgewekt.

‘Dat heb ik gezien.’

De deur ging open. Nesbit kwam eruit, hij zag uitgesproken bleek.

Owen stond op. ‘Moet ik al naar binnen?’

‘Geen idee.’

Owen ging weer zitten. ‘Erger dan de tandarts, hè?’ zei hij met een geforceerd lachje.

Een paar minuten later werd hij naar binnen geroepen. Prior zat naar het stemmengemompel te luisteren en dacht wat een klotepech het was dat hij bij Mather terechtgekomen was. Sommige keuringsartsen zouden een lijk nog terugsturen als je er een voor ze overeind hield, vooral in dit stadium, nu elke man nodig was voor het zoveelste ‘laatste offensief’ in een lange reeks. Voordat hij erop bedacht was ging de deur al weer open en kwam Owen naar buiten. Owen wilde wat zeggen, maar realiseerde zich toen dat de secretaresse van de keuringscommissie achter hem liep en stak alleen zijn duim op. Waaruit Prior concludeerde dat Owens kansen om het jaar doof, blind, stom, verlamd, dubbel incontinent, krankzinnig, met hersenletsel of – als hij geluk had – doodgewoon dood, te eindigen enorm gestegen waren. We zijn hier allemaal niet goed bij ons hoofd, dacht hij, en volgde de secretaresse de kamer in, salueerde en ging zitten in de eenzame stoel tegenover de lange tafel en beantwoordde elke blik zelfverzekerd, maar niet té zelfverzekerd. En zeg nou zelf, het zou toch oneerlijk zijn als ze te midden van deze algehele gekte een man veroordeelden alleen omdat hij in periodes van extreme stress de neiging had zich in twee persoonlijkheden te splitsen? Je zou zelfs kunnen stellen dat het leger een koopje kreeg.

Na de eerste vragen begon hij te ontspannen. Ze draaiden allemaal om zijn astma en de risico’s van blootstelling aan gifgas, en op die vragen had hij een volkomen overtuigend antwoord: hij was drie keer aan het front geweest en geen van die drie keren moest hij ziek worden afgevoerd naar het basiskamp of naar Engeland vanwege zijn astma. Loopgravenkoorts: ja; gewond: ja; shellshock: ja. Astma: néé.

Toen de laatste vraag gesteld en beantwoord was, raapte Mitchell de papieren die voor hem lagen bij elkaar en maakte er een mooi stapeltje van. Prior keek naar de grote, witte handen die bezaaid waren met ouderdomsvlekken en opzij licht behaard.

‘Ziezo’, zei Mitchell op het laatst. ‘Dat was het geloof ik wel …’

Hij wachtte zo lang dat Prior zich begon af te vragen of hij nog wel van plan was iets te zeggen.

‘Je astma is erger dan je ons wilt doen geloven, hè?’ Hij tikte op het ontslagrapport van Craiglockhart. ‘Volgens dit althans.’

‘In Craiglockhart was het erg, kapitein. Maar ik kan u met de hand op mijn hart verzekeren dat het daar erger was dan het in Frankrijk ooit is geweest.’

‘Goed’, zei Mitchell. ‘De uitslagen komen vanmiddag op het mededelingenbord.’ Hij lachte even. ‘Je zult niet lang hoeven wachten.’

2

Eén wand van zaal zeven was behangen met grove reproducties van Tenniels illustraties van Alice in Wonderland, want dit was in vredestijd een kinderziekenhuis geweest. Alice, zo klein dat ze in een zee van haar eigen tranen kon zwemmen; Alice, die uitschoof als een telescoop tot ze drie meter lang was; zo groot geworden dat haar arm buiten het raam stak; en de meest frappante: Alice met de slangennek die boven de bomen golft.

Achter Rivers reed een knarsend rolwagentje van bed naar bed: de ontbijtboel van de patiënten werd opgehaald.

‘Kom, kapitein McBride, drink es op’, zei zuster Roberts die al knisperend langsliep. ‘We hebben niet de hele dag de tijd.’

Het werd flink hard gezegd om het hém in te peperen dat hij te vroeg verschenen was, voordat ze klaar voor hem waren.

‘Je hebt hem gekend, hè?’ zei Elliot Smith die bij hem kwam staan en over zijn schouder keek.

Rivers keek hem vragend aan.

‘Lewis Caroll.’

‘O … ja. Jawel.’

‘Wat was hij voor iemand?’

Rivers spreidde zijn handen.

‘Vond je hem aardig?’

‘Ik geloof dat ik erg graag wou dat hij mij aardig vond. En dat was niet zo.’ Een flauwe glimlach. ‘Ik ben wel de laatste aan wie je iets over hem moet vragen.’

Elliot wees op de slangennek. ‘Die is intrigerend, vind je niet?’

‘Klaar, kapitein Rivers’, zei zuster Roberts. Ze keken haar na terwijl ze afmarcheerde.

‘“Kapitein”?’ mompelde Elliot Smith.

‘Ik ben uit de gratie’, zei Rivers. ‘“Dokter” is alleen voor als ik haar goedkeuring kan wegdragen.’

Achter de schermen lag Ian Moffet, naakt vanaf de taille naar beneden. Hij keek opstandig, nerveus, een en al breekbare, misplaatste trots. Zijn huid was bleekgroen, hoewel dat ook de weerschijn van de groene schermen om zijn bed kon zijn, die schiepen een apart wereldje, een vijver vol geheimzinnig leven. Rivers schoof een scherm weg zodat het licht van het raam naar binnen viel. Nu hadden Moffets op de sprei uitgestrekte benen de doffe grijswitte kleur van goedkope, bovenmaatse kabeljauw. Spieren slap maar niet geslonken, wat ze wel zouden zijn in geval van een dwarslaesie, maar Moffet had al drie maanden niet kunnen lopen, wat voor een hysterische verlamming een ongewoon lange tijd was.

De geschiedenis was aan de ene kant eenvoudig. Moffet was op weg naar het front, kort nadat hij de kanonnen voor het eerst had gehoord, flauwgevallen. Toen hij bijkwam kon hij zijn benen niet meer bewegen.

‘Het was belachelijk om van mij te verwachten dat ik naar het front zou gaan’, had hij in het eerste gesprek gezegd. ‘Ik kan niet tegen lawaai. Ik heb me nooit in dezelfde kamer kunnen ophouden met een knallende champagnekurk.’

Stakker toch, had Rivers, die op slag zijn mededogen kwijt was, gedacht. Meer dan bij enige andere patiënt lagen bij Moffet de woorden ‘Verman je, kerel’ op het puntje van zijn tong.

Maar hij vroeg: ‘Waarom heb je dan geen vrijstelling gevraagd?’

Moffet had hem aangekeken alsof hij zojuist beschuldigd was van slechte tafelmanieren. ‘Ik ben geen pacifíst.’

Hij had alles geprobeerd met Moffet. Nee, niet waar. Hij had bijvoorbeeld geen elektrodes aan Moffets benen bevestigd en de stroom ingeschakeld, zoals dokter Yealland allang gedaan zou hebben. Hij had geen buisje met radium tegen zijn huid gehouden tot die verbrandde. Hij had hem geen onderhuidse injecties met ether gegeven. Deze methodes werden allemaal toegepast om mannen weer aan het front te krijgen of ze daar te houden. Hij had hem zelfs niet gehypnotiseerd. Hij had het langs de weg van de rede geprobeerd. Wat hij nu ging doen stond hem tegen, maar het was onderhand wel duidelijk dat verdere rationele aanpak geen kans van slagen had voordat Moffets geloof in het fysieke symptoom gebroken was.

‘Je begrijpt wat ik ga doen?’ vroeg Rivers.

‘Ik wéét wat u gaat doen.’

Rivers glimlachte. ‘Wat dan?’

‘Nou, voorzover ik het begrijp bent u van plan … eh …’ Rond zijn neus en mond trokken minuscule spiertjes, wat hem op een hautaine haas deed lijken. ‘Kóúsenboorden? … op mijn benen te tekenen. Hier.’ Met precieus gespitste vingers trok hij twee lijnen over de bovenkant van zijn dijen. ‘En dan wilt u, geleidelijk aan, elke dag een stukje, de … eh … kousen afrollen en naarmate de kousen zakken, bij wijze van spreken, zal de … eh … verlamming …’ Een ware orgie van zenuwtrekkingen. ‘Zich terugtrekken.’

‘Dat klopt.’

De verachting droop van Moffets stem. ‘En u twijfelt niet aan het succes van deze methode?’

Rivers keek zo gespannen in de pupillen van zijn ogen dat hij even geen kleur zag, alleen zwart. ‘Absoluut niet.’

Moffet staarde hem aan en wendde toen zijn blik af.

‘Zullen we maar beginnen?’ Rivers tilde Moffets linkerbeen op en begon een dikke zwarte lijn op de huid te tekenen, vijf centimeter onder de lies.

‘Ik hoop niet dat het watervast is.’

‘Natuurlijk niet. Ik zal het er morgenochtend weer af moeten wassen.’

Rivers bekeek de lengte van Moffets benen en probeerde te berekenen hoelang het zou duren eer hij bij de tenen was. Twee weken? En daar zouden de zondagen bij inbegrepen zijn, kon hij zijn plannen om een weekend bij zijn zusters in Ramsgate door te brengen wel vergeten. Katharine was helemaal niet in orde; ze was in feite praktisch aan haar bed gekluisterd en min of meer om dezelfde redenen als Moffet. Rivers fronste van inspanning terwijl hij de potloodlijn onder de dij voortzette. De punt van het potlood liep steeds vast in Moffets slappe vel.

Elliot Smiths opmerking over de slang: ‘Die is intrigerend.’ Precies wat hij zelf ook vond. Slangen hadden blijkbaar het recht verloren om gewoon slang te zijn. Dodgson had gegruwd van slangen, een abnormale, diepgewortelde angst getoond. En in de bossen rond Knowles Bank krioelde het ervan, vooral in het voorjaar struikelde je om de haverklap over een adderkluwen met soms wel dertig of veertig slangetjes, nog suffig van hun winterslaap. Ze waren eens een wandeling gaan maken met de hele familie, Ethel en Katharine elk aan een hand van Dodgson, terwijl Charles en hij in de achterhoede ’s mans verwijfde, hardlijvige dribbelpasjes imiteerden, er wel zorgvuldig voor wakend dat hun vader hen niet betrapte. Ze gingen een bocht om, Dodgson en de meisjes voorop, en daar, midden op het pad lag een slang. Zigzagpatroon, zwart op geel, oranje ogen, gespleten tong die heen en weer schoot uit de brede sardonische (antropomorfe onzin) bek. Dodgson verbleekte. Hij ging zitten, of liever gezegd, zeeg ineen op een boomstronk en de meisjes bewaaierden hem met hun hoed, terwijl vader de slang ving in een gespleten stok en hem een flink eind wegslingerde, een zwarte s tegen de lucht die zich onder het vallen ontrolde.

Rivers was later teruggegaan om het dier te zoeken, had een uur gespeurd tussen de vlammende varens, maar hij had alleen een over een steen gedrapeerde, afgeworpen slangenhuid gevonden, transparant, het schitterende patroon vervaagd, de schim van een slang.

Waarom werd de duivel in slangengedaante uitgebeeld? vroeg hij aan zijn vader, omdat het de enige vraag was die hij wist te stellen.

Later waren er andere vragen geweest en andere manieren om de antwoorden te vinden. Op een keer toen hij een weekend thuis was, was Katharine op een adder gaan zitten en gillend naar huis komen hollen. Hij was direct naar buiten gerend en had het dier gedood, althans dat dacht hij, met de bedoeling het op de universiteit te ontleden. In de salon had hij voor de verzamelde familie de slang op het haardkleed gekiept om hem te tonen, en zich toen tot zijn schrik geconfronteerd gezien met een verre van dode adder. De meisjes gilden en kropen achter de bank, terwijl zijn vader, Charles en hij het dier doodtrapten.

Hoe zou je zo’n incident nu beoordelen? vroeg hij zich af, terwijl hij aan de tweede cirkel begon. Waarschijnlijk denkt elke generatie dat de wereld van haar jeugd onherkenbaar veranderd is, maar volgens hem was het voor zijn generatie – ook die van Moffet trouwens – wel een heel moeilijke opgave om zinvolle verbanden te leggen. In de afgelopen jaren was heel wat onschuld verloren gegaan. En niet alleen op het slagveld.

Hij liet Moffets been zakken en liep om het bed heen. Hiervandaan kon hij door een spleet tussen de schermen de tekeningen van Alice zien. En terwijl hij met Moffets verlamde been tegen zijn zij geklemd de cirkel sloot, zag Rivers de tekeningen opeens niet als een irrelevantie, een overblijfsel uit de tijd dat dit een kinderziekenzaal was, maar als navrant en meedogenloos toepasselijk. Al die lichamelijke vervormingen die al die problemen veroorzaakten. Maar zij hebben ze ook opgelost. Alice in Hysterieland.

‘Ziezo’, zei hij, het been neerleggend. ‘Kun je nu wat overeind komen?’

Moffet hees zich op zijn ellebogen en bekeek zijn benen. ‘Los van al het andere,’ zei hij, elk woord met nadruk articulerend, ‘het ziet er verdomd obsceen uit.’

Rivers volgde zijn blik. ‘Tja-a’, beaamde hij. ‘Maar als we onder de knie komen niet meer. En mórgen zal het gevoel in dit gebied’ – hij gaf het aan met zijn wijsvingers – ‘normaal zijn.’

Hun blikken ontmoetten elkaar. Moffet zou die mogelijkheid graag ontkend hebben, maar zijn blik werd wat wazig. Hij was al bezig de cirkels toverkracht toe te kennen.

Rivers gaf hem een klopje op zijn schouder. ‘Tot morgenochtend’, zei hij.

Hij liep snel naar beneden en stortte zich in de wirwar van gangen, zich ondertussen afvragend of hij nog tijd zou hebben om de dossiers van de nieuwe patiënten te lezen voordat de eerste zich voor zijn afspraak meldde. Hij wierp een blik op zijn horloge, en iets aan dat gebaar draaide een knop om in zijn geheugen. Dat zou pas ‘intrigerend’ zijn, dacht hij. Een onschuldig jongetje wordt zich bewust dat hij het voorwerp van abnormale genegenheid van een volwassene is. Grof gezegd: de eerwaarde Charles Do-do-do-do-Dodgson kan zijn handen niet thuishouden, máár, dankzij het formidabele geweten van dit heerschap, gebeurt er niets onbetamelijks. De jaren gaan voorbij, de puberteit breekt aan, de vriendschap verschraalt. In het volwassen bestaan van dat jongetje doet zich niets abnormaals voor, behalve dan misschien een zeker probleem met de integratie van de seksuele drift in de rest van de persoonlijkheid (Hoe bedoel je: ‘misschien’? vroeg hij aan zichzelf), totdat de patiënt op middelbare leeftijd gaat lijden aan het waanidee dat hij aan het veranderen is in een reusachtig groot, excentriek gekleed wit konijn, dat altijd en eeuwig door gangen rent en op zijn horloge loopt te kijken. Wat een ziektegeschiedenis. Jammer dat het niet gebeurd is, dacht hij, terwijl hij de deur van zijn spreekkamer openduwde, dat zou een heleboel verklaren.

Hij dacht weleens dat hij meer inzicht had in Katharines kinderjaren dan in die van hemzelf.

Grijnskat! Grijnskat! hadden Charles en hij gezongen als ze weer eens breed grijnzend op Dodgsons schoot troonde. Deze bijnaam, zo terloops gegeven, had haar hele kindertijd standgehouden en zijn enige troost was dat ze het helemaal niet erg had gevonden. Arme Kath, sindsdien viel er voor haar bitter weinig te lachen.

Dossiers, sprak hij zichzelf toe. Hij haalde ze uit zijn aktentas en begon te lezen. Geoffrey Wansbeck, tweeëntwintig. Wansbeck had – tja, het woord ‘vermoord’ was hier wel op zijn plaats, veronderstelde hij – een Duitse krijgsgevangene vermoord om de eenvoudige reden (zei Wansbeck) dat hij moe en prikkelbaar was en de pest in had dat hij de man moest wegvoeren van de frontlinie. Zo’n … acht maanden – nee, eerder tien – had hij geen wroeging gehad, maar toen, terwijl hij in het hospitaal herstellende was van een lichte verwonding, kreeg hij in sluimertoestand last van hallucinaties, waarin hij opeens wakker werd en de dode Duitser naast zijn bed zag staan. En deze visuele hallucinatie ging altijd gepaard met de stank van ontbinding. Na een paar weken begon de reukhallucinatie zelfstandig op te treden, met dat verschil dat de stank nu van Wansbeck zelf afkomstig leek. Hij was ervan overtuigd dat anderen het ook konden ruiken en al werd hij nog zo vaak gerustgesteld, hij vermeed zo veel mogelijk de nabijheid van andere mensen.

Hmm. Rivers zette zijn bril af en wreef zijn ogen, ondertussen een draai aan zijn stoel gevend zodat hij met zijn gezicht naar het raam kwam te zitten. Hij had slecht geslapen en kon zich moeilijk concentreren. Herfstig, ciderkleurig zonlicht stroomde door het raam naar binnen en opeens was het hem droef te moede, een banale, door de kalender gedicteerde droefheid om de voorbije zomer en al de zomers die voorbij waren.

Op een avond onder het eten had meneer Dodgson zich over de tafel naar moeder gebogen en zei: ‘Ik h-h-h-hou van alle k-k-k-k-’

‘De trein wil niet starten’, had Charles gefluisterd.

‘Kinderen, m-mevrouw R-rivers, als h-h-h-het maar m-m-m-meisjes zijn.’

Hij had over de tafel naar de twee jongens gekeken en het kwam Rivers voor dat de pure kracht van zijn animositeit zijn tong had losgemaakt.

‘Jongens zijn een vergissing.’

Charles zat er niet mee dat Dodgson een hekel aan hen had, maar híj wel. Meneer Dodgson was de eerste volwassene die hij ontmoet had die net zo erg stotterde als hijzelf, en de afwijzing deed pijn.

‘Z-z-zijn w-wij een v-v-v-vergissing?’ had hij zijn moeder bij het naar bed gaan gevraagd. ‘W-waarom is d-dat?’

‘Natuurlijk zijn jullie geen vergissing’, had zijn moeder gezegd terwijl ze het haar van zijn voorhoofd streek.

‘M-maar w-w-waarom z-z-zegt h-hij d-d-d-dat dan?’

‘Ik denk dat hij meisjes aardiger vindt dan jongens.’

‘M-m-m-maar w-w-waarom v-v-v-vindt hij d-dat?’

Wansbecks ogen waren ontstoken, maar of dat van het huilen of van zijn verkoudheid kwam, was moeilijk te zeggen.

Rivers wachtte tot de zoveelste hoestbui over was. ‘Je weet toch dat we dit niet per se nu hoeven te doen. We kunnen ook praten als je je weer wat beter voelt.’

Wansbeck veegde zijn rode neus af met de rug van zijn hand. ‘Nee, ik heb het maar liever achter de rug.’ Hij schoof in zijn stoel, ging even met zijn tong langs zijn gebarsten lippen en keek gemelijk de kamer rond. ‘Mag dat raam misschien open?’

Rivers keek verbaasd – want ondanks het zonnetje stond er een bijtende koude wind – maar hij stond op en deed het raam open, waarbij hij zich realiseerde dat het verzoek voortkwam uit Wansbecks angst voor de stank. De wind zoog de vitrage door de raamopening naar buiten. Rivers ging weer zitten en wachtte af.

‘Ik heb het gedaan met een bajonet die ik op een lijk vond. We liepen door een bos waar hevig gevochten was. Ik zie de man van wie ik het ding afpakte nog voor me, hij was gestorven met een uitdrukking van pure doodsangst op zijn gezicht. Een grote kerel, heel donker, veel bloed om zijn neus, zwart van de vliegen, een soort … zoemende snor. Ik herinner me hem beter dan de man die ik doodgestoken heb. Hij liep voor me, ik kon hem niet in de rug steken, dus riep ik dat hij zich om moest draaien. Hij begreep het meteen. Ik stak hem, hij gilde en … ik trok de bajonet eruit en stak ’m er weer in. En nog eens. En nog eens. Hij lag op de grond en dat maakte het makkelijker. Hij zei almaar Bitte, bitte en hield zijn handen …’ Wansbeck deed zijn eigen handen omhoog met de palmen naar boven. ‘Het gekke was dat ik het in het Engels verstond. Bitter, bitter. Ik kende het woord wel, maar wat het betekende drong niet tot me door.’

‘Zou het enig verschil gemaakt hebben?’

Een samentrekken van de lippen.

‘Waar dacht je aan vlak voor je de bajonet pakte?’

‘Nergens aan.’

‘Helemaal nergens aan?’

‘Ik wou alleen maar slapen en die rotzak verhinderde dat.’

‘Hoelang was je in de frontlinie geweest?’

‘Twaalf dagen.’ Wansbeck schudde zijn hoofd. ‘Niet voldoende.’

‘Wat is niet voldoende?’

‘Dat. Als excuus.’

‘Oorzaken zijn geen excuses.’

‘O nee?’

Rivers dacht diep na. ‘Wat zou ik kunnen doen om je te helpen?’

‘Niks. Met alle respect.’

‘Spaar me zeg.’

Wansbeck glimlachte. ‘Zoals u wilt.’ Hij kreeg weer een vreselijke hoestbui en hield zijn zakdoek voor zijn mond. ‘Ik kan in elk geval proberen u niet aan te steken.’

Wansbeck was een man met een uitzonderlijk goed fysiek, groot, brede schouders, stevige borstkas. Terwijl hij lengte, gewicht en spiertonus opnam, en het trillen van de enorme handen en een licht trekken van het linkerooglid opmerkte, was Rivers zich bewust, op een ander niveau, van de pathos van een sterk lichaam dat gebroken was – al begreep hij niet waarom het woord ‘gebroken’ bij hem opkwam, daar Wansbecks lichamelijk lijden, objectief gezien, uit niet meer dan een fikse verkoudheid bestond. Zijn wond was goed genezen.

‘Wanneer heb je die stank voor het eerst geroken?’

‘In het hospitaal. Hoor eens, iedereen zeurt maar door over die stank. Ik weet best dat die er niet is.’ Een flauw lachje. ‘Het is alleen zo dat ík hem nog steeds ruik.’

‘Wanneer voor het eerst?’

‘Ik lag in een zijzaaltje. Drie bedden. Een ernstig geval, een man met een granaatscherf in zijn rug. Hij heette Jessop, niet dat dat er iets toe doet. De andere had een lichte armwond, duidelijk aan de beterende hand en ik realiseerde me dat de kans groot was dat ik alleen met Jessop achter zou blijven. De man dus die zich niet kon bewegen. En dat begon me te beangstigen, omdat hij hulpeloos was en ik wist dat ik hem kon vermoorden als ik dat zou willen.’

‘Had je eigenlijk iets tegen hem? Tegen Jessop?’

‘Nee, helemaal niet.’

‘Het kwam dus alleen doordat hij hulpeloos was?’

Wansbeck dacht even na. ‘Ja.’

‘En bén je alleen met hem achtergebleven?’

‘Ja.’

‘Wat gebeurde er toen?’

Een geluid ergens tussen snuiven en proesten in. ‘Het was een lange nacht.’

‘Wilde je hem vermoorden?’

‘Ja …’

‘Nee, denk ná. Wílde je hem vermoorden of was je báng dat je hem wilde vermoorden?’

Stilte. ‘Ik weet het niet. Wat maakt dat voor verschil?’

‘Een heleboel.’

‘Bang. Gelóóf ik. Daarna heb ik gevraagd of ik naar de grote zaal mocht. En om uw vraag te beantwoorden, de eerste keer dat ik die stank rook was de volgende ochtend.’ Een lange stilte, waarin hij een paar keer aanstalten maakte iets te zeggen voor het er op het laatst uitkwam. ‘Weet u, toen ik tegen de dokter zei dat ik niet alleen wilde blijven met Jessop, vroeg hij: “Hoelang lijdt u al aan homoseksuele neigingen?”’ Een vluchtige, onverschillige blik, maar Wansbeck kon zijn woede niet verbergen. ‘Ik wou hem niet néúken, ik wou hem áfmaken.’

‘Vind je het nog steeds moeilijk om met iemand alleen te zijn?’

Wansbeck liet zijn blik door de kamer gaan. ‘Als het maar even kan vermijd ik het.’

Ze wisselden een glimlach uit. Wansbeck streek met zijn hand over zijn hals.

‘Heb je last van je keel?’

‘Een beetje pijn.’

Rivers liep om het bureau heen en voelde naar zijn halsklieren. Wansbeck staarde met een strakke blik langs hem heen. De stank was kennelijk bijzonder sterk. ‘Ja, ze zijn wat opgezet.’ Hij legde zijn hand even op Wansbecks voorhoofd en voelde toen zijn pols. ‘Je kunt maar beter je bed in gaan.’

Wansbeck knikte. ‘Hoor eens, ik besef heus wel dat die stank niet echt is, omdat ik hem nog steeds ruik. Ik ben zo verstopt dat ik verder niets ruik.’

Rivers glimlachte. Hij begon Wansbeck aardig te vinden. ‘Zeg maar tegen zuster Roberts dat je van mij je bed in moet en of ze alsjeblieft je temperatuur wil opnemen. Ik kom straks wel even kijken.’

Bij de deur draaide Wansbeck zich om. ‘Dank u voor wat u níét heeft gezegd.’

‘En wat is dat?’

‘“Het was maar een mof – als het aan mij lag kreeg je een medaille. Geen mens zal je er de strop voor geven.”’

‘Bedoel je dat anderen dat inderdaad gezegd hebben?’

‘Ja hoor. Het schijnt niet bij ze op te komen dat straf weleens een opluchting zou kunnen zijn.’

Rivers keek hem strak aan. ‘Een zelf opgelegde?’

‘Nee.’

Een minieme aarzeling?

‘Ga naar je bed’, zei Rivers. ‘Ik kom zo naar boven.’

Na Wansbecks vertrek deed Rivers het raam dicht en bleef even staan kijken naar de jongens die op het plein speelden. Hoge schrille kreten, als zeemeeuwen.

‘Z-zijn w-wij een v-v-v-vergissing? W-w-w-aarom d-d-dan?’

‘Natuurlijk zijn jullie geen vergissing’, had zijn moeder gezegd, terwijl ze het haar van zijn voorhoofd streek.

‘M-maar w-w-waarom z-zegt h-hij d-d-dat dan?’

‘Ik denk dat hij meisjes gewoon aardiger vindt dan jongens.’

‘M-m-maar w-w-waarom v-v-v-vindt hij d-dat?’

Rivers glimlachte. Ik weet het wel, dacht hij, ik weet het wel. Vragen, vragen.

‘Jongens zijn ruw en lawaaierig. En ze vechten.’

‘M-m-maar je m-m-m-moet s-s-soms wel v-v-v-vechten.’

Ja.