Lars Saabye Christensen

Herman

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Herman, verschenen bij Cappelen

Oorspronkelijke tekst © J.W. Cappelens Forlag a.s, Oslo 1988

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2004

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Johannes Sjøflot

ISBN 978 90 445 3219 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eesrte druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 - Herfst

Herman legt zijn hoofd in zijn nek en kijkt omhoog naar de boom, waarvan de bladeren geel en rood zijn en al aardig loszitten. Door de dunne, zwarte takken heen ziet hij de hemel, waar de wolken alle kanten op stuiven. Hij wordt een beetje duizelig als hij zo staat, het is alsof hij er zelf in vliegende vaart vandoor gaat. Maar het is ook heel prettig, in ieder geval eventjes, als hij maar niet op de Monoliet botst. Hij doet zijn ogen dicht, maar dan dreigt hij tegen de grond te slaan, hij doet ze snel weer open en haalt opgelucht adem. Hij staat nog steeds in het Vigelandpark, hij is geen centimeter van zijn plaats verschoven.

En dan ziet hij het eerste blad vallen; het hangt aan het uiteinde van een tak en ziet er niet erg vitaal uit. De wind laat het blad rondwervelen, dan zeilt het naar de fontein, als een lek goudvinkje. Herman holt erachteraan, verliest de rode, onrustige vlek in de lucht niet uit het oog. De wind tilt het blad op en laat het weer vallen, Herman spurt zigzaggend over het pad en hoopt dat hij zijn veters vanochtend met een dubbele oudewijvenknoop heeft vastgemaakt. Dan is het alsof de wind of het blad het opgeeft, het blaadje dwarrelt vermoeid naar beneden, vlak voor Herman. Hij blijft abrupt staan, spert zijn mond wagenwijd open en vangt het blad daarin op, met de precisie van een hongerige miereneter.

Op datzelfde moment merkt hij dat hij bespioneerd wordt: er staat iemand achter een van de beelden, hij ziet nog net een roze schooltas uitsteken. Hij blijft stokstijf staan, met het blaadje in zijn mond. Het smaakt niet echt geweldig, maar hij heeft ergere dingen geproefd, bijvoorbeeld het taaie vel op de chocoladepudding, het velletje op de melk, of de paling die zijn vader in de fjord vangt. Opeens is de schooltas weer verdwenen, maar hij weet dat er iemand staat, achter het beeld van de reusachtige vrouw die minstens zestien kinderen in haar haren heeft hangen. En terwijl hij daar staat en niet goed weet wat hij moet doen, slikt hij het blad door. Het is best een raar idee dat het blaadje net nog aan een grote boom hing en nu in zijn maag zit. Misschien hoeft hij nu vanavond geen groente te eten.

Dan komt ze achter het beeld vandaan. Het is Ruby, Ruby uit zijn klas. Ze heeft de hele tijd achter het beeld gestaan. Herman weet niet goed of hij dat wel zo leuk vindt. Ruby heeft een enorme bos rood haar, waar volgens sommige kinderen vijf vogelnestjes in zitten. Ze houdt haar handen op haar rug, alsof ze iets geheimzinnigs te verbergen heeft. Ze kijkt Herman vreemd aan, met één oog half dichtgeknepen.

‘Eet jij bladeren?’ vraagt Ruby.

‘Soms.’

‘Jij bent de enige die ik ken die bladeren eet.’

‘Dan ken je niet veel mensen’, zegt Herman en hij gaat zijn schooltas halen, bij het bankje.

Ruby komt achter hem aan en bekijkt hem van dichterbij.

‘Loop je me achterna?’ vraagt Herman.

Ruby lacht luid en er vallen nog meer bladeren van de bomen.

‘Ik heb mijn eend wortels en worst gevoerd. Misschien word je wel ziek. Je ziet er al ziek uit.’

‘Ik ben zo gezond als een vis’, zegt Herman. Dat zegt zijn opa altijd, ook al ligt hij in een hemelbed op de derde verdieping en kan hij niet lopen. Maar misschien zegt hij dat juist daarom wel, zo gezond als een vis.

‘Vissen eten geen bladeren’, zegt Ruby.

‘Die eten wurmen. Dat is veel erger.’

Ze lopen samen over de brug. Een dronkelap is in slaap gevallen onder het beeldje van het Boze Jongetje, en hij kijkt ongeveer net zo kwaad. De bassins van het Frognerbad zijn leeg en groen en de tienmeterplank reikt ongeveer tot in de hemel. Het gaat zo regenen. In de vijver zwemmen de eenden doelloos om elkaar heen. Een zwaan spreidt zijn vleugels, bedenkt zich, vouwt ze weer op. Ruby leunt over de reling en wijst.

‘Dat daar is mijn eend!’

‘Je eend?’

‘Die ik eten geef.’

‘Hoe kun je het verschil zien tussen die eenden?’

Ruby draait zich om naar Herman, schudt haar hoofd, haar enorme rode haardos wipt op en neer, maar er vliegen geen vogels uit haar haren.

‘Zeg ik niet.’ Maar dan voegt ze er snel aan toe: ‘Een andere keer misschien.’

Ze lopen naar het toegangshek, zonder verder iets te zeggen, maar als ze in de Kirkevei zijn, komt ze nog dichter bij hem staan en staart ze heel lang naar zijn gezicht. Herman begint nerveus te worden.

‘Zie ik er nu ziek uit?’

‘Je ogen zijn helemaal groen! En je neus is oranje!’

En dan holt ze weg, in de richting van Majorstua. Bij het beeld van Oscar Mathisen draait ze zich om en zwaait, maar dat ziet Herman niet, hij is al op weg naar Skillebekk. Hij voelt zich nu echt beroerd. Misschien wordt hij toch ziek, misschien groeien zijn armen uit tot takken en komt iemand op het idee ze als brandhout te gebruiken wanneer het winter wordt. Hij voelt het blaadje in zijn buik, het ligt dwars en het kietelt. Zijn armen worden al stijf, hij moet ze tegen zijn lichaam drukken. Hij ziet zichzelf in de spiegel van de kapper in de Bygdøy allé, dat is zo’n spiegel waarin je jezelf ook van opzij kan zien als je je vooroverbuigt en je hoofd wat draait. Nu wordt hij echt bang. Hij herkent zichzelf niet meer. Zijn neus is een dennenappel, zijn oren lijken op spechtgaten en zijn haar ligt als lichtgroen mos op zijn hoofd. Herman gaat ervandoor voordat de Dikke hem ziet en verstopt zich in een portiek. Daar neemt hij een besluit, hij steekt zijn vinger in zijn keel, zoals hij zijn vader ’s zondags soms ook ziet doen. Herman steekt zijn vinger zo ver in zijn keel dat hij bijna aan het blaadje kan pulken. Het komt onmiddellijk naar boven, samen met zijn lunchpakket en twee snoepjes die hij op weg naar school had gevonden. Het blad is nog rood en ruikt smeriger dan zijn gymschoenen. Een windvlaag veegt het blad de straat op, het rolt op zijn kant door de goot en dan verdwijnt het door het rooster van een rioolkolk. Herman recht zijn rug en voelt zich nu al beter. Eigenlijk zonde van die snoepjes, denkt hij en hij overweegt of hij ze nog een keer zal opeten. Dat doet hij, en daarna slentert hij de Gabelsgate in.

Het begint te regenen. Toch heeft Herman geen zin het laatste stuk te rennen. Als hij zijn straat in loopt, gooit Statiegeld het raam op de begane grond open en laat hij zijn gezicht zien, dat roestig en mager is. Van Statiegeld wordt verteld dat hij ooit huismeester was bij het paleis van de koning aan de Drammensvei, maar dat hij ontslagen is omdat hij verliefd werd op een Belgische prinses die op bezoek was, of omdat de koning erachter kwam dat hij eigenlijk een Zweed is. Statiegeld is ofwel vreselijk luidruchtig of erg stil. Vandaag is hij voornamelijk stil, en dat komt omdat het maandag is.

‘Hermannetje’, fluistert hij in het Zweeds. ‘Kom eens hier.’

Herman kan nauwelijks horen wat hij zegt. Hij komt dichterbij.

‘Kun je vandaag wat flessen voor me inleveren?’

‘Men heeft geen tijd’, fluistert Herman. ‘Morgen misschien.’

‘Morgen is er helaas weer een dag’, mompelt Statiegeld en hij doet traag zijn raam dicht.

2

Herman staat zich met ontbloot bovenlijf in de badkamer te wassen, naast zijn vader. Hermans vader eet namelijk nooit zonder zich eerst grondig te wassen, en dan niet alleen zijn handen, maar alles boven zijn riem en vooral onder zijn oksels. Ook al gaat zijn vader slechts één enkele boterham naar binnen werken tijdens Het wensconcert op de radio, hij moet eerst zijn bovenlichaam schrobben en een schoon hemd aantrekken. Het is op den duur wat vermoeiend, maar het is ook wel prettig, zo met ontbloot bovenlijf naast je vader te staan en je spieren te laten zien. Hermans bovenarmen stellen nog niet veel voor, maar dat komt nog wel, als hij ophoudt met bladeren eten. Bovendien hangt de spiegel zo hoog dat hij alleen zijn scalp ziet, terwijl zijn vader zo lang is dat hij bijna tot het plafond komt en hij zich moet bukken als hij zijn haar kamt met de glimmende stalen kam waar hij zo trots op is. Hermans vader is torenkraanmachinist.

‘Heb je vandaag nog iets stouts gedaan?’ vraagt zijn vader terwijl hij zijn kam nauwkeurig bestudeert voordat hij hem in zijn kontzak steekt.

Herman moet hard nadenken.

‘Niet dat ik weet’, zegt hij.

‘Dat dacht ik al. Want anders had ik het wel gezien, nietwaar?’

Zijn vader mept hem op zijn rug en ze lachen allebei. Herman legt zijn hoofd in zijn nek en kijkt op naar zijn vader, en even is het net als toen hij onder de boom in het Vigelandpark stond, maar er laten geen blaadjes los van zijn vaders hoofd.

‘Heb je vandaag nog engelen gezien?’ vraagt Herman.

‘Vandaag alweer geen een’, zucht zijn vader en hij smeert deodorant onder zijn armen. Daarna mag Herman de deodorant gebruiken, het prikt als een gek, maar misschien moet dat wel als het zo lekker ruikt. Dan horen ze dat moeder een bord op de grond laat vallen, en dat betekent dat het eten klaar is.

Vandaag is het maandag, en maandag is kliekjesdag. Dat is niet bepaald Hermans lievelingskost. Hij vraagt zich altijd af waar die kliekjes eigenlijk vandaan komen, want hij kan zich niet herinneren op zaterdag of zondag iets gegeten te hebben wat op die kliekjes lijkt, en Herman krijgt zo’n donkerbruin vermoeden dat de paling van zijn vader in deze mysterieuze ovenschotel is gesmokkeld. En bovendien heeft hij vandaag niet zo’n honger. Zijn vader vraagt dan altijd of hij ziek is, of dat hij geen zin meer heeft om te groeien, eigenlijk is het sowieso een heel gedoe met kliekjes.

Herman prikt wat in zijn eten, en buiten blijft het regenen. Er zit een groezelige duif in het raamkozijn te koeren, dan vliegt hij de straat over en landt hij op een tak. Vogels hebben maar mazzel, dat ze geen regenjas en zuidwester nodig hebben, denkt Herman. Maar als het veertig dagen achter elkaar regent, zoals in Afrika, dan moeten ze misschien zwembandjes en snorkels gebruiken?

‘Ben je ziek, Herman? Of wil je niet meer groeien?’

Zijn vader praat met volle mond en schept voor de vierde keer op. Dan zal er dus inderdaad wel paling in die ovenschotel zitten.

‘Men heeft al gegeten’, zegt Herman.

‘Al gegeten? Waar dan?’ vraagt zijn moeder.

‘In het Vigeland.’

‘Je moet niet tussen de maaltijden door eten’, zegt zijn vader. ‘Dan groei je alleen in de breedte, niet in de lengte.’

‘Het zal niet weer gebeuren’, zegt Herman en hij kijkt weer uit het raam. De duif is nu weg, maar de regen valt nog steeds, loodrecht uit de hemel. God moet heel goed kunnen zwemmen, denkt Herman, om nog maar te zwijgen van Jezus, die in zijn jonge jaren op het water liep. Herman is er trots op dat zijn vader torenkraanmachinist is. Hij heeft er een poosje over gedacht zelf ook die kant op te gaan, maar als hij al duizelig wordt als hij op de grond staat en naar een boom kijkt, dan is het toch niet erg waarschijnlijk dat het hem zal lukken op minstens tien kilometer hoogte in een kraan te zitten, naar beneden te kijken en een enorme kabel met een haak eraan op te tillen om die vervolgens door een naald in Lillestrøm te rijgen?

Moeder schept de restjes van Hermans bord over op het hare, zijn moeder heeft altijd de grootste honger, maar toch is ze klein en dun. Ze werkt bij kruidenier Jacobsen op de hoek. Herman gaat er na school graag naartoe, hij houdt vooral van de geur van de koffiemolen achter de toonbank. Het is gek dat iets wat zo vies smaakt zo lekker kan ruiken.

‘Vandaag was er een klant die een greep in de kassa probeerde te doen’, vertelt moeder. ‘Hij gooide met tomaten en bedreigde ons met een tros bananen!’

‘Toch niet Statiegeld?’ vraagt Herman.

‘Natuurlijk niet! Statiegeld zou zoiets nooit doen.’

‘Hoeveel geld heeft hij gepakt?’

‘Hij gleed uit over een bananenschil en toen sloeg hij op de vlucht!’

Moeder moet haar mes en vork neerleggen van het lachen. En als moeder lacht, ontsporen de treinen naar het Vestbane-station, de veerpont naar Nesodden loopt aan de grond en de klok van het raadhuis blijft stilstaan. Zijn vader haalt diep adem en wacht tot alles weer rustig is.

‘Dat is vast niet helemaal waar, moeder’, zucht hij.

‘Nou ja, wat is waar’, zegt ze. ‘Jacobsen junior belde de politie en zei dat het een gewapende overval was. Hij dacht dat de tomaten bloed waren!’

‘Die opgeblazen darm van een labbekak! Die holt al naar de politie als hij een balpen mist.’

‘Hij doet zijn best.’

‘Jazeker. En dat is balpennen tellen en zich aanstellen.’

Herman kijkt van zijn vader naar zijn moeder en denkt na.

‘Misschien was het Gustav Vigeland’, zegt hij.

Vader legt zijn mes en vork neer en zucht nog eens een paar keer diep. Moeder ruilt van bord met Herman en buigt zich plotseling naar hem toe, zoals Ruby deed, en hij wordt weer een beetje nerveus, misschien is toch niet het hele blad eruit gekomen, misschien is hij zonder dat hij het weet bezig in een boom te veranderen?

‘Morgen moet je naar de kapper’, zegt ze.

Herman is opgelucht.

‘Dat is goed.’

‘En je bent niet vergeten dat je bij opa op bezoek moet?’

Herman schudt zijn hoofd zo hard dat zijn pony alle kanten op zwiept en er een paar haren op tafel dwarrelen.

‘Men is niet vergeetachtig’, zegt hij.

Moeder veegt de haren van tafel en kijkt weer naar Herman.

‘Ik geloof bijna dat jij aan een haarnetje toe bent!’ lacht ze.

Herman lacht ook hard, maar niet zo hard als zijn moeder, want dat lukt hem niet, en zijn vader ruimt alles in één keer van tafel zonder ook maar een tandenstoker te laten vallen.

Als Herman zegt dat hij huiswerk moet maken, hoeft hij niet af te wassen. Daarom zegt hij dat altijd na het eten. Hij gaat naar zijn kamer, pakt zijn schrift en schrijft: Het Frognerpark van Gustav Vigeland. Achtenvijftig beelden op de brug. Vier drakenfiguren van graniet. De rozentuin. De mozaïekvloer van het labyrint. Het plateau van de Monoliet. Acht gietijzeren hekken. Het levenswiel. Hij broedt lang op de laatste zin. Hij is er niet helemaal zeker van, maar schrijft toch op: En men was het erover eens dat het een fijne dag was geweest. Daarna gaat hij uit het raam zitten kijken. Het donker is er al. Het is gek dat je het donker kunt zien, denkt Herman. Maar de globe geeft licht, die staat in de vensterbank en wordt nooit uitgedaan. Hij geeft hem een zetje, doet zijn ogen dicht en houdt hem tegen met zijn wijsvinger. Adapazari! Hij gumt de laatste zin uit en schrijft in plaats daarvan: Als ik groot ben, word ik kraanmachinist of ga ik op reis naar Adapazari!

Voordat hij gaat slapen luisteren ze naar Het wensconcert. Maar niemand van hen is vanavond jarig, dus krijgen ze geen groeten. Herman vindt de psalmen triest klinken en hoopt dat niemand het in zijn hoofd zal halen hem ‘De grote witte kudde’ te sturen als hij aan de beurt is. Terwijl Eddie Calvert trompet speelt voor een soldaat in Bardufoss, loopt zijn vader naar de badkamer en ze begrijpen dat hij alweer honger heeft.

‘Het wordt tijd om onder zeil te gaan’, zegt zijn moeder en ze kijkt op van haar patience. ‘En dan moet de kapitein aan boord zijn, nietwaar?’

‘Land in zicht!’ zegt Herman en hij marcheert naar de badkamer waar zijn vader zich met ontbloot bovenlichaam staat te scheren. Hij moet zich drie keer per dag scheren en ’s zondags vijf keer. Herman klimt op vaders rug, maar als hij bij zijn schouders komt en hij hen allebei in de spiegel kan zien, wordt hij weer duizelig en laat hij zich langzaam naar beneden glijden. Vader lacht en steekt zijn hoofd onder de kraan. Herman vouwt de tube tandpasta acht keer dubbel en knijpt zo hard hij kan, er komt een kleine, witte klodder uit. Gek eigenlijk dat tandpastatubes nooit leeg raken.

‘Dan zeggen wij welterusten’, zegt Herman.

‘Welterusten’, gorgelt zijn vader.

Als hij in bed ligt, komt zijn moeder het licht uitdoen, maar de globe mag aan blijven. Ze gaat naast Herman op bed zitten en haalt haar hand door zijn haar, trekt er een beetje aan, dat vindt Herman fijn. Dat doet ze altijd als zijn haar te lang wordt en hij naar de kapper moet. Hij besluit er niet te veel af te laten halen, dan moet hij snel weer naar de kapper en zal zijn moeder weer door zijn haar woelen, eraan trekken en luid lachen.

Ze doet voorzichtig de deur dicht, en Herman denkt plotseling aan Ruby, aan haar rode haar, het is niet onmogelijk dat daar vogels in zitten, misschien een goudvink, of in ieder geval een kolibrie. En hij moet denken aan het blad dat hij heeft ingeslikt, dat was wel erg vreemd, hij zal zich wel twee keer bedenken voordat hij weer zoiets doet. Dan hoort hij de wind buiten, die zingt vanavond een vreemde melodie, hij glipt de hoeken van de straat om met lekke trekharmonica’s en verstopte trompetten. Maar hij heeft nog nooit het gezicht van de wind gezien. Hij hoort zijn vader en moeder in de woonkamer, die hebben gelukkig wel een gezicht. Herman denkt dat het sneu is voor de tijd, die iedereen wil nemen en die sommigen zelfs wil doden. Daarna droomt hij veel wat hij zich niet herinnert. Dat is eigenlijk best vervelend.

3

Herman heeft uitgerekend dat het achthonderdtweeënveertig passen is naar school. Maar dat is als hij in zijn eentje loopt, en niet blindelings en zonder zuidwester. Als hij met zijn vader meeloopt tot de Drammensvei, heeft hij slechts achthonderdzestien passen nodig, want zijn vader heeft abnormaal lange benen en Herman moet grote stappen nemen om hem bij te houden. Moeder zwaait hen altijd met beide armen uit van achter het raam, want kruidenier Jacobsen gaat pas om negen uur open. Als ze halverwege de straat zijn, horen ze haar roepen, en dan gooit ze hen de boterhammen toe die Herman altijd vergeet. En Hermans moeder kan erg goed gooien: één keer gooide ze hem zijn lunchpakketje achterna toen hij al helemaal bij de Bygdøy allé was, en dat is maar liefst honderdachtendertig passen verderop, Herman hoefde alleen maar de flap van zijn schooltas omhoog te doen en daar landden twee boterhammen met geitenkaas en twee met cervelaat zo tussen zijn etui en zijn biologieboek.

Ze blijven staan op de hoek bij Jacobsen: vader moet de Munkedammsvei in, naar de bouwput op Vika. Herman moet rechtdoor. Zijn vader buigt zich over hem heen, zijn adem ruikt naar koffie en sigaret.

‘Op een dag mag je mee de kraan op’, zegt hij.

Herman kijkt een andere kant op.

‘Tja. Je kan daarboven misschien wel helemaal tot Amerika kijken?’

‘Amerika! Veel verder! Ik kan zó ver kijken dat ik mijn eigen rug zie!’

‘Dat is niet niks’, zegt Herman.

‘Dat is niet waar’, zegt zijn vader stilletjes. ‘Ik kan tot Nesodden kijken. Je mag niet liegen en dingen verzinnen, toch?’

‘Liefst niet.’

Zijn vader recht plotseling zijn rug, graaft in zijn kontzak en haalt de stalen kam tevoorschijn.

‘Die is nu van jou’, zegt hij plechtig. ‘Doe er voorzichtig mee.’

Herman pakt de kam behoedzaam aan, hij glanst in zijn hand en voelt lekker zwaar aan.

‘Maar waar moet jij je haar nu mee kammen?’ vraagt hij.

‘Ik steek gewoon mijn hoofd uit de cabine en gebruik de wind als kam’, zegt zijn vader. Dan beent hij met grote passen de Munkedammsvei in en verdwijnt achter een vlucht duiven die plotseling opvliegt.

Voor het Rode Kruis staat een ambulance met aan weerszijden enorme spiegels. Herman bukt en bekijkt zijn gezicht in de spiegel, en dat ziet er nu weer zo vreemd uit, alsof zijn hele gezicht een en al neus is, maar het lijkt in ieder geval niet meer op een dennenappel. Hij haalt de kam door zijn haar, die schraapt over zijn hoofdhuid, het doet behoorlijk pijn, maar misschien is dat de bedoeling wel, dat het pijn moet doen wil je een fraai kapsel krijgen. Dan ontdekt Herman opeens dat er iemand in de ambulance ligt: een stokoude man met ogen van glas die helemaal niet knipperen, zijn mond is een open gat zonder tanden en zijn huid is blauw en strak als een schaatspak. Herman spurt weg, holt een stukje de straat door en moet denken aan zijn opa in het hemelbed. Nu is hij helemaal de tel kwijt, dus nu kan hij net zo goed met zijn ogen dicht lopen. Zijn record is zesentwintig passen, maar dat heeft hij midden in een weiland gevestigd, vorige zomer. Hij doet zijn ogen dicht en telt inwendig. Acht. Dit gaat goed. Vijftien. Dit gaat nog steeds erg goed. Maar als hij bij tweeëntwintig is, botst hij ergens tegenop. Herman doet zijn ogen open en kijkt recht in de ogen van een vos. Iets hoger is iemand met blauw haar die tegen hem praat.

‘Kijk uit waar je loopt, snotaap!’

Herman kijkt een andere kant uit en tast rond met zijn handen.

‘Ik ben geen snotaap. Ik ben blind en ik ben verdwaald.’

Herman wankelt de Bygdøy allé op, beide armen uitgestoken. Drie auto’s maken een noodstop, en een bus parkeert bijna binnen bij Møllhausen Konditori. Herman spurt de hoek om bij Langbrecke en hoort al van verre dat de bel gaat.

Het schoolplein is helemaal schoongeveegd, alsof de toegangsdeuren enorme stofzuigers zijn, er is nog geen lunchpakketje achtergebleven. Herman sluipt langs het hek en vraagt zich af wat hij deze keer zal zeggen. Het is overal erg stil. Misschien is iedereen dood en heeft hij vrij, denkt Herman. Maar als hij de gang binnenstapt, hoort hij de psalmen uit de klaslokalen, en dat is bijna eng, in elk geval is het erg triest, nog triester dan wanneer mensen van over de honderd in Het wensconcert een groet meekrijgen voor onderweg. Hij hangt zijn peau-de-pêchejasje aan een haakje, wacht tot de anderen klaar zijn met zingen, klopt dan aan en doet de deur open voordat de leraar iets heeft kunnen zeggen. Tonnetje staart hem van achter zijn katheder aan, zijn voorhoofd zit nu al vol krijt en hij houdt zijn aanwijsstok vast als een degen. In de rij bij het raam zit Ruby, het lijkt alsof ze zich bijna doodlacht. Tonnetje doet een stap in zijn richting, en Tonnetje is enorm, de omvangrijkste leraar van de school, hij is net zo breed als hij lang is, en hij is behoorlijk lang. Het gerucht gaat dat hij een zevendeklasser veertig minuten lang aan zijn oor uit het raam van de bovenste verdieping heeft laten hangen, maar dat schijnt voor de oorlog geweest te zijn.

‘En wat voor excuus heb je vandaag, Herman Fulkt?’

Hij kan niet zeggen dat hij plotseling blind werd en onderweg verdwaalde, dat heeft hij al eens gezegd.

‘Ik moest een oude dame redden die werd overvallen door een vos’, zegt Herman.

Tonnetje komt nog dichterbij, houdt de aanwijsstok nu met beide handen vast, het scheelt niet veel of die breekt. Zijn knuisten zijn net grote bloemkolen. Herman vraagt zich af wat die jongen gedaan had die aan zijn oor uit het raam moest hangen. Hij begint een beetje buikkramp te krijgen.

‘Een vos, juist ja. En waar dook deze vos op?’

‘Die dook op in de Bygdøy allé.’

‘Kijk eens aan. In de Bygdøy allé. Misschien kun je ons vertellen hoe je dit monster hebt verslagen?’

De lach verspreidt zich langzaam door de klas, van lessenaar naar lessenaar. Ruby heeft het bijna niet meer. Herman heeft zich al vaak afgevraagd of lachen eigenlijk een ziekte is, want zijn moeder zegt altijd dat lachen aanstekelijk is.

‘Toen ik ingreep, was de vos al dood. Hij hing om de hals van die mevrouw en was vergiftigd. Mag ik naar de wc?’

Nu heeft de lach iedereen aangestoken, ze hebben grote openingen in hun gezichten waar allerlei geluiden uitkomen. Sommigen zijn zo ziek dat ze op de klep van hun lessenaar moeten bonken. Maar Tonnetje is nog gezond. Hij krijgt acht horizontale groeven in zijn gezicht en het krijt dwarrelt over zijn wangen.

‘Zitten’, zegt hij vermoeid. ‘Als je het zo lang kunt ophouden.’

‘Dat zal wel lukken’, zegt Herman. ‘De bel gaat toch zo.’

Tonnetje krijgt nog drie extra rimpels en Herman haast zich naar de rij bij het raam. Daar heeft hij uitzicht op de kerk, en hij vraagt zich altijd af wat hoger is, de toren met de gouden, koperen spits of de hijskraan van zijn vader. Hij gokt de hijskraan, want hoe hadden ze de toren anders moeten bouwen? Twee banken voor hem zit Ruby, en als het licht door het raam op haar haren schijnt, is het alsof die in brand staan, net als wanneer de zonnestralen de koperen kerkspits treffen en de hele toren gloeit. Maar vandaag is het zo bewolkt dat zelfs de vogels in de rij moeten staan. Ruby’s haar is er niet minder mooi om. Herman vindt het prettig dat ze voor hem zit. De jongens die achterin zitten, die zijn veel vervelender, Glenn, Bjørnar en Karsten. Ze hebben al een zevendeklasser in elkaar geslagen, de wc laten overlopen en een half pakje Cooley gerookt. Het is niet echt veilig om hen achter je te hebben, tenzij je ogen in je nek hebt. Plotseling draait Ruby zich naar hem om en steekt haar tong uit. Die lijkt net een rood blaadje. Herman moet hardop lachen. Tonnetje heeft hem al in het vizier, hij tilt de aanwijsstok op, steekt zijn onderlip naar voren en blaast krijt van zijn neus.

‘Naar het bord!’

Herman loopt langzaam tussen de bankjes door. Hij vraagt zich af wat Tonnetje vandaag gaat vragen: hoe hoog de Monoliet is, hoeveel magen een koe heeft en waar ze toe dienen, of de weg die een spar aflegt van het bos tot een meubelstuk. Herman voelt dat hij steeds kleiner wordt, zo meteen komt hij niet meer tot zijn eigen knieën, en als hij bij de katheder staat, is hij zo klein dat hij zich in Tonnetjes schoenen kan spiegelen, en het schiet hem te binnen dat hij vandaag naar de kapper moet.

Herman krijgt een krijtje in zijn handen gedrukt dat zo groot is als een aanwijsstok, en hoe moet hij bij het bord komen? Het ruikt niet helemaal fris hier bij Tonnetjes voeten. Misschien moet hij Afrika tekenen, of het parlementsgebouw met wapperende vlag, of misschien moet hij aan zijn linkeroor uit het raam hangen? Het is in elk geval maar goed dat hun klaslokaal op de begane grond is.

‘Schrijf een i met een puntje erop!’ zegt Tonnetje.

Heeft hij even mazzel. Herman groeit minstens een meter, raakt het bord met het krijtje, tekent een perfecte i en draait er een stevige punt boven.

‘En wat is dat?’

‘Een i met een puntje erop’, zegt Herman tevreden.

‘Lieg je?’

Herman raakt erg in de war, kijkt van het bord naar de leraar en weer terug. Tonnetje buigt zich als een groot, volgevreten vraagteken over hem heen.

‘Ik vroeg je een i met een puntje erboven te schrijven. Weet je dat nog?’

‘Men is niet vergeetachtig.’

‘Ben jij brutaal!?’

‘Ik ben Herman Fulkt.’

Tonnetje geeft het op, pakt hem het krijtje af en leunt zwaar tegen het bord waar hij nog een puntje op de i tekent.

‘Als ik jullie vraag een i met een puntje erop te schrijven, moeten er twee puntjes op staan. Vergeet dat nooit meer!’

‘Komt voor mekaar.’

Herman slentert naar zijn lessenaar, maar voor hij daar aankomt frommelt Ruby een briefje in zijn hand. Hij vouwt het voorzichtig open als hij zit, leest steels: ‘Hou je van rood haar? Groetjes, Ruby’.

Als hij een brief terug wil schrijven, gaat de bel en dan is het te laat. Ruby heeft nu handwerken en Herman heeft handenarbeid in de kelder. Hij moet morgen maar luchtpost sturen, of een postduif, als hij er eentje kan vangen op de Olaf Bulls plass.

Het ruikt zo sterk naar lijm in het handenarbeidlokaal dat Herman er bijna duizelig van wordt. De lijm zit in grote emmers die bij de radiator staan en lijkt op bedorven drilpudding. Herman is bezig een herbarium te maken, hij verheugt zich al op de lente, dan gaat hij naar Bygdøy om bosanemoontjes te scoren, en op Nesodden staan misschien blauwe klokjes en vergeet-mij-nietjes. Karton is nog niet verschenen, hij komt altijd te laat in de les, hij zal wel in de garderobe met de werkster staan te flikflooien.

Plotseling staan Glenn, Bjørnar en Karsten om hem heen.

‘Moet jij niet handwerken met de meisjes?’ vraagt Glenn.

Herman probeert zijn ogen op te slaan, maar zijn oogleden zijn ongewoon zwaar, hij heeft minstens een hijskraan nodig om ze omhoog te krijgen.

‘Dan kan je pannenlappen haken om je kont mee af te vegen!’ gaat Karsten verder.

‘Wat stond er op dat briefje?’ vraagt Bjørnar.

‘Welk briefje?’

Herman is niet erg goed in dit soort liegen. Het is net of zijn onderlip naar beneden zakt en zo groot wordt als een boodschappennetje.

‘Het briefje van Ruby, sukkel!’

‘Heb geen briefje van Ruby gehad.’

Zijn onderlip wordt almaar groter, zo dadelijk heeft hij krukken nodig om hem op zijn plaats te houden.

‘Klets niet’, zegt Glenn en hij komt dichterbij. Glenn heeft een lok op zijn voorhoofd en een beugel en hij beweert dat hij glas kan kauwen.

‘Briefje? O, dat briefje, ja. Boodschappenlijstje voor moeders.’

Nu heeft zijn lip de omvang van een badkuip, hij kan zijn hoofd bijna niet meer rechtop houden.

‘Fouilleren!’ roept Karsten.

Binnen nul komma nul seconden zijn al zijn zakken binnenstebuiten gekeerd. Bjørnar houdt de stalen kam omhoog, Karsten wappert met een briefje van vijf en Glenn heeft het papiertje gevonden.

‘Hou je van rood haar? Groetjes, Ruby’, joelt hij en het scheelt niet veel of zijn beugel springt eruit.

En dan is de lach er weer, iedereen is aangestoken, ze zijn een hele poos ziek en Karton is er nog steeds niet. Die lach is erger dan mazelen en waterpokken tegelijk, denkt Herman. Maar plotseling is iedereen weer gezond. Glenn houdt zijn arm stevig vast.

‘Hou jij van rood haar, Herman?’

Herman kijkt naar zijn schoenen en ademt moeizaam. Bjørnar steekt de stalen kam als een pistool tussen zijn ogen.

‘Hou jij van rood haar!’

‘Ergste wat er bestaat’, zegt Herman, zijn onderlip sleept over de grond en er klauteren enge beestjes in zijn mond die hij niet uit kan spugen.

‘Zeg dat Ruby lelijk is!’

‘Ruby is lelijk.’

‘Zeg dat Ruby vogelnestjes in die hooibaal van haar heeft!’

Herman frunnikt aan het herbarium dat nog niet klaar is en het kriebelt binnen in zijn hoofd.

‘Ruby heeft vogelnestjes in haar hooibaal.’

Glenn laat Herman los en Karsten komt achter hem staan.

‘Nu ga je dood!’

‘Nu ga ik dood’, herhaalt Herman.

‘Wat is je laatste wens?’

‘Mijn kam terug.’

Bjørnar legt de stalen kam grijnzend in het herbarium. Karsten houdt de wacht bij de deur, en Glenn stopt een stuk karton onder Hermans trui. Dan steekt Bjørnar daar een mes in, zodat het in Hermans borst blijft staan.

‘Hij komt!’ fluistert Karsten.

‘Ga op de grond liggen! Je bent dood!’

Herman gaat tussen de banken liggen en sluit zijn ogen. Vlak daarna staat Karton in de klas. Karton is dun als een rabarbersteel en hij heeft doorschijnende oren. Als het waait moet hij ze vastbinden met een weck-elastiek om niet door de wind weggeblazen te worden. Hij blijft staan en kijkt om zich heen, verbaasd, want iedereen is doodstil, en dat is Karton niet bepaald gewend. Dan valt zijn oog op Herman. Karton moet zich even vastgrijpen aan de deurpost, dan stormt hij het lokaal door, gooit twee lijmemmers om, maait met zijn armen en begint te schreeuwen. Hij laat zich naast Herman vallen, wil het mes eruit trekken, maar durft het niet aan te raken. Herman ligt volkomen stil en merkt dat Karton naar parfum ruikt, of misschien is dat wel gewoon de lijm.

‘Wat is er gebeurd?!’ gilt Karton.

Niemand geeft antwoord. Karton buigt zich weer over hem heen, en Herman krijgt zin om te niezen, maar misschien is het niet zo slim om te niezen als je een mes in je hart hebt.

‘Herman, hoor je mij? Dit is Fredrik Juell Johansen, hoor je mij, Herman?’

Herman hoort hem uitstekend, maar hij weet niet goed of hij moet antwoorden. Misschien is het beter nog even te wachten, tot Karton een beetje bedaart.

‘Haal de zuster!’ gilt hij. ‘Haal de zuster!’

Maar niemand verroert zich en niemand zegt iets. Karton pakt Hermans hand en legt zijn enorme oor tegen Hermans mond. Dat kietelt.

‘Herman … Herman … niet bewegen … er is hulp onderweg … je leeft … kalm maar … Herman … hoe voel je je?’

Herman doet zijn ogen open en kijkt recht in het oor van Karton, het lijkt op de binnenkant van een enorme mossel.

‘Dank u, men maakt het goed.’

Kartons gezicht betrekt, hij kijkt verbijsterd om zich heen, iedereen kijkt weg en begint ‘Bridge on the River Kwai’ te fluiten. Herman komt langzaam overeind en loopt naar zijn bank, hij trekt het mes uit zijn borst en het stuk karton valt op de grond.

Dan kan niemand meer zuiver fluiten. De lach stroomt uit hun gezichten en doet de wanden opbollen. Maar plotseling lacht niemand meer, want ze horen een ander geluid, een geluid dat hun bang maakt, verwart. Karton zit op zijn knieën op de grond te janken, hij probeert het niet te verbergen, zijn handen hangen slap langs zijn stoffige jas, en hij jankt.