Lars Saabye Christensen

Maskerade

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

In de onderhavige vertaling is gebruikgemaakt van enkele zinsnedes uit de vertaling van Koning Oidipus van Sophocles, Nederlandse bewerking Max Croiset (Publiekstheater, 1978) en de vertaling van Koning Oidipus in de Nederlandse bewerking van Eric Vos (toneelgroep De Appel, 1996)

Oorspronkelijke titel Maskeblomstfamilien, verschenen bij Cappelen

Oorspronkelijke tekst © J.W. Cappelens Forlag AS 2003

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2005

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Yann Arthus-Bertrand/Corbis/TCS

ISBN 978 90 445 3220 3

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2005

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het fototoestel

Ik had een prettige jeugd. Mijn moeder ging vroeg naar bed. Mijn vader stierf toen ik twaalf was. Ik was enig kind. We woonden in het grote appartement in de brede straat achter het Koninklijk Paleis. Ik herinner me de drie kamers die in elkaars verlengde lagen, met brede schuifdeuren die altijd openstonden, en de portières met embrasses, opzij getrokken, als een donker toneeldoek. Vader zat in een fauteuil in de achterste kamer de Life te lezen. Het licht dat door het hoge raam viel, of het nu de straatlantaarns en de maan in de herfst waren of de zon die in groene bundels door de wilde wingerd brak als het lente werd, liet zijn witte handschoenen oplichten, alsof zijn handen het enige zichtbare aan hem waren. Soms keek hij op, zag mij en aarzelde even, om vervolgens weer verder te bladeren. Ik stond zo ver van hem vandaan dat ik niet kon zien of hij glimlachte of verstoord keek.

Toen hij dood was voelde ik geen verdriet, alleen een soort uitputting. Mijn Tante vertelde me dat hij dood was. Ik kwam thuis uit school, eind september, een dag waarop al iets merkwaardigs gebeurd was, want ik had mijn moeders onmenselijke eenzaamheid gezien; het regende, en het benenpakhuis, mijn ongetrouwde Tante, vaders oudere zus, die zo oud was dat veel mensen zich erover verbaasden dat ze uit hetzelfde nest kwamen, deed de deur voor me open, en elke keer dat ik haar zag bedacht ik weer hoe onmogelijk het was mijn vader als iemands kleine broertje te zien.

Ze knakte haar vingers, dat was een onhebbelijkheid van haar, vijf droge knakjes.

‘Hij is dood’, zei Tante.

‘Wie?’

‘Je vader.’

Toen haalde ze snel haar hand over mijn gezicht, dat nat was van de regen, misschien dacht ze wel dat ik huilde. Ze bracht me naar mijn moeder. Zij huilde echt. Het was trouwens de eerste keer dat ik in hun slaapkamer kwam, die nu alleen van haar was. Er stond een breed nachtkastje tussen de bedden. Vaders handschoenen lagen onder de lamp. Nu zag ik dat ze onder de vlekken zaten en dat de vingers grauw waren, van drukinkt of tabak. Ze lichtten niet meer op.

‘Mag ik de bladen hebben?’ vroeg ik.

Moeder keek me verbouwereerd aan.

‘Wat bedoel je?’

‘Life. Mag ik die nu hebben?’

Moeder ging rechtop in bed zitten, ze hief haar hand op en ik dook weg omdat ik dacht dat ze me zou slaan, maar mijn Tante hield haar tegen.

‘Kalm nou maar, het was niet zo bedoeld’, fluisterde ze.

Maar ik bedoelde het absoluut precies zo. Ik wilde de tijdschriften hebben. Ik had geen bijbedoelingen, er stak geen kwaad in mijn vrome wens. Moeders ogen werden koud en droog. Ze was moe van haar dwaze invallen en ze was moe van mij, alsof ik schuld had aan alles wat er was gebeurd.

‘Je moet je schamen!’ zei ze. ‘Schamen!’

En misschien was het wel op dat moment, op het ogenblik dat moeder zei dat ik me moest schamen, dat ik me bewust werd van mijn schaamteloosheid. Dat is mijn gebrek, een barst in mijn karakter, en ik heb me wel eens afgevraagd: komt daar het licht door naar binnen of stroomt al het duistere erdoor naar buiten?

Ik ken geen schaamte.

Mijn vader werd zeven dagen later gecremeerd in het Vestre Crematorium. Toen pas kwam moeder uit bed. Ze huilde en kleedde zich in het zwart. Tante had alles geregeld, de bloemen, de advertentie, telefoontjes, advocaten, politie. Zij ging naar het ziekenhuis om mijn vader, haar broer, voor de laatste keer te zien, maar dat mocht niet, zijn kist was al verzegeld. Vaders arts, dokter Ask, hield haar tegen en beweerde dat het uit consideratie met ons allemaal was, want vader bood geen prettige aanblik.

Maar wat we niet mogen zien, wordt in onze verbeelding alleen maar erger. Het groeit. Het verdwijnt nooit. De onwetendheid is een broeikas waarin de vreselijkste bloemen groeien.

Het weer was die dag niet slecht.

Ik zat tussen moeder en Tante in, op de eerste rij. Moeder huilde niet meer. Tante was nog steeds woedend. Er lagen boeketten langs het hele middenpad, alsof de kist was vastgesjord met een touw van lelies en linten. Achter me hoorde ik stemmen die uit volle borst zongen, stemmen die zwegen en sommige die alleen maar fluisterden. Er was geen plaats meer vrij. Sommige mensen moesten zelfs onder de bogen langs de wanden staan. De dominee zei dat vader, de patentingenieur, vice-voorzitter van de Noorse Uitvindersvereniging van 1955 tot 1959, zou worden herinnerd en niet vergeten zou worden. Het was volkomen stil in het crematorium. De dominee zei dat vader zijn sporen had nagelaten. En terwijl de dominee zo sprak, kreeg ik het idee dat hij over iemand anders praatte, iemand die ik niet kende. En ik dacht ook dat we bij de verkeerde crematie zaten, dat dit weer een van moeders invallen was, de krankzinnigste tot nu toe, vader lag niet in die kist, de bloemen waren niet voor hem neergelegd. Maar misschien kende iedereen die deze dag in het Vestre Crematorium was vader op zijn eigen manier? Wat zou ik geantwoord hebben als iemand me gevraagd had wie mijn vader was? Ik zou gezegd hebben: de man met de vieze handschoenen in de achterste kamer.

De plechtigheid werd afgesloten bij het graf, zoals dat heet. Maar ik zag geen graf, alleen maar een kist die langzaam wegzonk tussen de bloemen en de kransen, en ik hoorde het geluid van een soort motor of misschien waren het de vlammen in de kelder eronder. Maar dat was het ook niet. Het geluid kwam van moeder. Zij was als enige blijven zitten. Ze zat daar met stijf opeengeklemde kaken te tandenknarsen, haar gezicht leek scheef en veel te kort, het was net alsof ze haar mond vol sprinkhanen had en bang was dat die zouden ontsnappen. Ze keek naar de grond en durfde niemand in de ogen te kijken. Ze schaamde zich voor vaders dood.

Moeder was weduwe geworden. Van nu af aan noemde ik haar alleen nog maar zo: de Weduwe.

Ik boog me voorover en keek in het langwerpige gat in de vloer, waar de kist had gestaan. Het leek op een liftschacht, vol bloemen, maar er kwam geen lift deze kant op.

Onze Vader.

Een van vaders uitvinders, ik geloof dat hij Holmsen heette, wilde een roos op de kist leggen. Die bleef maar vallen en bereikte de bodem niet. Hij droeg een zonnebril en zijn haar was grijs geworden, binnen een maand was het dun en grijs geworden, ik zag het verdorren.

Ik kreeg zin hem over de rand te duwen.

In plaats daarvan fluisterde ik: ‘Nog bedankt voor laatst.’

Er ging een schok door hem heen.

Tante stond opeens naast ons.

‘Hoe durft u! Verdwijn!’

De man die Holmsen heette en een nieuwe skibinding had uitgevonden, hield zijn zonnebril op, haalde diep adem en vertrok, zonder ook maar één keer om te kijken.

Die in de hemel zijt.

Dokter Ask, vaders vriend en arts, de lange, magere man met de bezorgde ogen, maar niet vandaag, vandaag straalden ze iets anders uit, bleef naast zijn stoel staan tot de kapel eindelijk leeg was. Toen kwam hij naar ons toe. De Weduwe leefde al in haar eigen wereld en hij kon niets anders doen dan haar voorzichtig over haar schouder aaien. Dat bleef hij een hele poos doen, alsof ook hij in zijn eigen wereld was verdwenen, tot Tante haar keel schraapte, luidruchtig.

Dokter Ask draaide zich naar ons om.

Hij pakte Tantes hand, maar keek mij aan.

‘Als ik iets voor jullie kan doen, aarzel dan niet het te zeggen’, fluisterde hij.

Tante trok haar arm terug.

‘Dank u. Maar we hebben u in het vervolg niet meer nodig.’

Hij was verbijsterd.

‘Neemt u me niet kwalijk, maar wat bedoelt u?’

‘Precies wat ik net zei. Dat we u niet meer nodig hebben.’

‘Dat kunt u toch niet menen?’

‘Jawel. Dat meen ik echt!’

Dokter Ask aarzelde even, knikte, bedroefd misschien, liep het middenpad af en verdween in de regen.

Na afloop namen we een taxi naar ons huis in de straat achter het Koninklijk Paleis. De mond van de Weduwe gaf geen geluid meer. Ze probeerde mijn hand te vinden. De ruitenwissers schoven traag over de voorruit. Tante zat voorin.

‘Waarom was jij kwaad op Holmsen?’ vroeg ik.

‘Ssst!’ zei Tante.

Ik lachte inwendig.

‘Maar waarom?’ herhaalde ik.

‘Omdat hij je vader voor de gek heeft gehouden met zijn uitvinding. En nu hou je je mond!’

Vijf knakkende vingers.

We waren er, in de brede straat achter het Paleis.

Tante betaalde. Ik holde de portiek binnen. Onder aan de trap zat Emilie. Daar zat ze altijd, in de blauwe schaduwen. Ze zat bij mij op school, twee klassen lager. Ik bleef staan. Emilie had een open verhemelte en witte wenkbrauwen. Ze kon niet tegen de zon. Ze staarde me aan met haar kleurloze ogen, stond op en liep naar haar voordeur. Ze wist ongetwijfeld wat er gebeurd was, met vader, want iedereen is altijd op de hoogte van datgene waar niet over gepraat wordt. Ik glimlachte tegen haar. Toen bloosde ze. Het bloed stroomde even onder haar bleke huid en ze liet haar sleutels op de mat vallen. Zij probeerde ook te glimlachen, maar dat lukte niet helemaal, haar lippen waren te strak aan elkaar genaaid, het werd een gekliefde glimlach. Ik bukte en bracht mijn hand tot vlak bij de hare.

‘Weet je nog wat je me vroeg?’

Emilie schudde haar hoofd.

‘Je vroeg me waarom ik zo gemeen ben.’

‘Dat bedoelde ik niet zo.’

Haar stem was net zo flets als haar ogen.

Bedoelde ze niet zo?

Was ik hier nu degene die zielig was?

‘Wat bedoelde je dan?’

Ze bleef alleen maar haar hoofd schudden.

Ik boog me nog verder naar haar toe. Haar witte haren roken naar kamfer.

‘Ik ben niet gemeen’, zei ik.

Ik dacht dat ze zou gaan te huilen.

En ik herhaalde de woorden van de Weduwe.

‘Ik ken alleen geen schaamte.’

Emilie trok haar hand terug en verstopte die achter haar rug.

‘Arme stakker.’

Dat had ze niet moeten zeggen.

Ik liep achter de anderen aan naar onze verdieping, de bovenste. In de hal rook het naar bloemen, hoewel er in de overlijdensadvertentie Thuis geen bloemen had gestaan. Tante deed de deur dicht en betrok het meidenkamertje, het smalle kamertje achter de keuken. Daar had niemand meer gewoond sinds het laatste dienstmeisje ontslagen was, ik kon niet ouder dan drie jaar geweest zijn, ik herinner me haar niet, alleen de toon van haar stem, die op een duister lied leek. Er hing een belletje aan de muur, vlak boven het bed, dat verbonden was met alle andere kamers in het appartement, zodat ze op elk gewenst moment geroepen kon worden, ook midden in de nacht, indien nodig. Dat geluid herinner ik me beter, een scherp geluid, het klonk bijna als een luchtalarm. Gelukkig was er niemand die Tante belde. En de Weduwe ging nog vroeger naar bed. Ze begon haar greep op de werkelijkheid te verliezen. De buren in de brede straat achter het Paleis zeiden dat ze bezig was haar verstand te verliezen en dat ze dat best konden begrijpen. Uiteindelijk ging ze zo vroeg naar bed dat ze niet meer opstond. Ze had gelukkig niet alles te horen gekregen over vaders dood, maar het beetje informatie dat de politie haar gaf en het vage, maar desalniettemin schokkende berichtje in de Aftenposten waren meer dan genoeg, want de geruchten waren niet mis te verstaan, de geruchten lieten zich niet stoppen, geruchten zijn aasgieren die vet worden van het kadaver.

Vaders dood werd in de doofpot gestopt, maar alles wat in de doofpot wordt gestopt komt weer boven, ergens, misschien vlak achter je, nog scherper, gruwelijker, dreigender.

Tante probeerde haar te troosten.

‘We mogen waarschijnlijk blij zijn dat we hem niet gezien hebben’, zei ze.

Later hoorde ik hen op een nacht, toen het was gaan sneeuwen en de straten wit en verlaten in het schamele licht van de straatlantaarns lagen, als een vreemd landschap, met resten van een skispoor als een litteken op het ene trottoir, misschien was Emilie ’s avonds buiten geweest, want ze kon alleen de maan verdragen.

‘Het is jouw schuld’, fluisterde Tante.

De Weduwe snikte en gooide iets op de grond, de lamp of een glas.

‘Ruim dat op!’ riep de Weduwe.

Tantes stem: ‘Ik ben geen dienstmeisje meer! Dat je het maar weet!’

Daarna was het weer stil. Tante ging naar bed. Maar nog voor de kerst hadden ze van kamer geruild. De Weduwe verhuisde naar het meidenkamertje en Tante sliep in vaders bed. Zij zou mijn nieuwe moeder worden. Ik had haar niet nodig. Ze was overbodig. Ik had geen van beiden nodig, Tante noch de Weduwe. Ik was hen liever kwijt dan rijk.

Ik dacht vaak aan wat de dominee gezegd had, dat vader sporen had nagelaten. Hij liet een paar handschoenen na, twaalf jaargangen van Life, een patent en een fototoestel. De handschoenen deed Tante in een bruin zakje dat ze hoogstpersoonlijk in de vuilnisbak op de binnenplaats gooide. Het fototoestel lag in een hoesje op de boekenkast in de middelste kamer. Vader was de enige die het had gebruikt. Hij nam alleen ’s zomers foto’s, als we in ons zomerhuis waren, het witte huis in de schaduw, aan de fjord.

Binnenkort zou alles van mij zijn, ik zou de tijdschriften, het patent en het fototoestel overnemen. Maar de handschoenen wilde ik niet hebben.

Tot mijn grote verbazing kreeg ik mijn zin. Het was net of ik alleen maar aan iets hoefde te denken en dan gebeurde het gewoon.

Ik was een kind wiens dromen uitkwamen.

En op een avond, niet lang na vaders plotselinge en te vroege dood, een avond waarop de koude als een lichtend wiel de maan omgaf en een vroege winter aankondigde, liep ik door de drie kamers en ging ik in de diepe stoel zitten waarin hij altijd zat. De armleuningen waren versleten, rafelig bijna. De wilde wingerd hing als dunne, afgekapte leidingen langs het raam. Het rook naar stearine, een penetrante geur, ik begreep niet waar die vandaan kwam, die geur van stearine, gestold in de lucht als een beeldhouwwerk. Ik deed de lamp aan. De tijdschriften lagen op een stapel op de poef. Ik legde het laatste nummer dat vader had ontvangen op mijn schoot. En die omslag zal ik nooit vergeten, Life, augustus 1963. Het is een foto van Elizabeth Taylor en Richard Burton, een opname uit de film Cleopatra. Burton tilt Taylor op, die slechts gekleed is in dunne sluiers, zijde, doorschijnend bijna. De contouren van haar lichaam zijn duidelijk zichtbaar, de kleren onthullen meer dan ze bedekken, haar borsten, de ronding van haar heup, haar dijen, de schaduw tussen haar benen, de welving van haar buik, en die foto vond ik zo opwindend, zo intens en overweldigend opwindend, dat ik mijn eerste zaadlozing kreeg zodra ik mijn hand in mijn broek stopte. Het was als een dierlijk magnetisme. Ik werd van top tot teen vervuld met een gevoel van gelaten uitputting, zoals ik me ook na vaders dood had gevoeld. Maar op datzelfde moment werd ik ook een onrust gewaar, want ik besefte dat ik meer wilde hebben.

Ik legde het blad terug op de poef, en toen zag ik haar. Tante. Ze stond in de eerste kamer naar me te staren, in de schaduw onder de kroonluchter. Ik dacht: daar stond ik ook altijd naar vader te kijken. Ik kon haar gezicht niet zien, alleen haar ogen, ze stond te ver weg, maar haar magere, donkere gestalte had iets lachwekkends, alsof ze dreigde om te vallen door een onmogelijke, scheefgezakte last; nieuwsgierigheid en minachting. Ik bleef zitten tot ze wegging. De klok in de hal sloeg tien keer. Ik liep naar de badkamer, deed de deur op slot en waste me grondig.

Die nacht droomde ik. Ik droomde dat ik vaders handschoenen vond in de vuilnisbak op de binnenplaats. Toen ik ze wilde aantrekken, was er geen plaats voor mijn vingers en ik zag dat vaders handen er nog in zaten, in de handschoenen. Ik werd onrustig wakker. De droom had me erg van streek gemaakt. Ik bleef thuis van school. Ik hoorde Tante weggaan om boodschappen te doen, of misschien ging ze naar het kerkhof. De urn moest de grond in voordat de vorst toesloeg. De Weduwe stond ook vandaag niet op. Ik sloop naar de keuken en dronk een glas melk. Het sneeuwde. Ik hield van de stilte van dergelijke ochtenden, wanneer ik het huis voor me alleen had. De tijd kreeg een andere snelheid. Ik kon hem langzamer zetten, tot mijn eigen ritme. Ik luisterde even: de ademhaling van de Weduwe in het meidenkamertje, ijl, als de sneeuw die zich als een onrustig vlies neervlijde op de binnenplaats, over de vuilnisbakken, het droogrek, de fietsen, als een vacht van sneeuw, dacht ik.

Op dat moment kwam Emilie de achtertrap af, met haar geruite ransel op haar rug. Haar gezicht was wit onder haar blauwe capuchon, witter dan alles om haar heen, alsof ze de winter na-aapte.

Plotseling keek ze omhoog, naar het raam waarachter ik stond. Ik hief mijn hand op. Ze sloeg meteen haar ogen neer, misschien werd ze verblind, toen liep ze haastig verder. Ik liep naar de achterste kamer en ging in vaders stoel zitten. Ik legde het tijdschrift weer op mijn schoot, Life, augustus 1963. Maar de foto op de omslag had geen enkel effect meer. Die was opgebruikt, geleegd, en ik voelde een verwonderd verdriet over dit gebrek aan wellust. Misschien was dat nog wel het ergste, ik wist wat ik miste nu ik het eenmaal had gevoeld, het magnetisme, de steile afgrond van de opwinding. Ik verlangde nu al terug naar de tijd ervoor, maar het was te laat, het was gebeurd.

Ik nam alle tijdschriften mee naar beneden en gooide ze in de vuilnisbak op de binnenplaats. Ik was klaar met Elizabeth Taylor en Richard Burton. Ze waren opgebruikt.

Toen ik de deksel van de bak optilde, ontvouwde de scherpe geur van verrotting zich, als een boeket.

Ik keek in de bak.

Vaders handschoenen waren allang weg.

Ik zag ze voor me, op een of andere vuilnisbelt buiten de stad, de brutale vogels die boven de derrie cirkelden en in de vingers beten.

Emilies sporen werden ook langzaam uitgewist, als sneeuw in sneeuw.

Ik rilde, onwel, onbevredigd.

Ik liep weer naar boven.

Tante zat in de keuken te wachten.

‘Wat heb je gedaan?’

‘Vaders tijdschriften weggegooid.’

Tante glimlachte en legde een hand op mijn schouder.

‘Dat is fijn. Dat bespaart mij de moeite.’

Ze zei het abonnement op Life op. Dat maakte me kwaad. Mochten we voortaan soms ook niet meer naar de radio luisteren? Mochten we de Aftenposten niet meer van de mat halen? Mochten we niet verder leven omdat vader dood was? Híj was gestorven, wij niet. Kon ze niet beter het bordje van de deur schroeven, waar vaders naam nog steeds op stond, en er in plaats daarvan onze namen op zetten, in ieder geval de naam van de Weduwe? Zij had nog nooit haar naam op haar voordeur gehad. Ze droeg de naam van een ander, vaders naam, was gevangen in zijn titel.

Maar ik zei niets. Ik zat meestal op mijn kamer. Ik probeerde mijn huiswerk te maken maar herinnerde me niets als ik het boek dichtklapte. De tijd sloeg op hol in me. Ik was uit het lood geslagen. ’s Nachts lag ik wakker. Ik verlangde. De huid onder mijn ogen kreeg een schaduw die nooit meer helemaal is weggegaan. De anderen dachten dat ik nog steeds rouwde. Ik liet hen in de waan. Rouwen was eervol. De rouw was een nimbus. Maar dit was geen rouw. Dit was een zwarte nimbus. Dit was het onbevredigde. Ik was vervuld van het onbevredigde.

Ik dacht aan Emilie.

Op een ochtend, het was trouwens eerste kerstdag, de eerste kerst zonder vader, sloop ik naar de middelste kamer om het fototoestel te halen, ik pakte het voorzichtig van de boekenkast en op datzelfde moment was het van mij.

Ik aarzelde even.

Boven de lage boekenkast, tussen de gele schemerlampjes, hing een foto die vader had genomen, vorige zomer of een andere zomer, want alle zomers leken op elkaar. Die was gemaakt bij het zomerhuis, de schaduw van de vlaggenmast op het gras deelde de foto als een scherpe diagonaal in tweeën, het terras, badend in het licht en verlaten, alleen drie glazen, een zonnebril en een lege limonadekan die op tafel waren achtergebleven, als een stilleven, allemaal dode dingen, afgezien van mij, als je goed genoeg keek zag je mij achter het raam van de bovenverdieping staan, half verscholen achter het gordijn dat op een versleten, bijna doorzichtige vleugel leek, aan mijn arm en schouder vastgenaaid met schuine steken van felle zon.

Ik holde terug naar mijn kamer en haalde het zware, massieve toestel uit de hoes. Er zat een filmrolletje in, een nieuw rolletje, de teller stond nog op één. Vader had de kans niet gehad het te gebruiken. Ik keek voorzichtig door de lens, alsof ik iets kapot zou kunnen maken. Ik voelde vaag vaders adem, de geur van zijn huid, zijn mond, zijn droge mond, alsof hij naar me blies. Ik zag alles flikkerend en scheef, als schaduwen en stof, mijn stoel, schooltas, schoenen, ze zweefden langzaam langs, vreemd en onherkenbaar, voorwerpen, uit hun verband gerukt. Ik draaide me om naar de spiegel op de kastdeur en opeens, alsof wolken wegdreven door een woeste windvlaag, zag ik mezelf, duidelijk, vlakbij, ik kon mijn hand uitsteken en mijn kapotte gezicht aanraken.

Maar dat was niet wat ik wilde zien.

Ik wilde al het andere zien, dat wat niet zichtbaar is.

Ik deed het fototoestel terug in de hoes en verstopte het in de lade, onder de oude poppen die ik nog steeds niet had weggegooid.

Ik dacht steeds vaker aan Emilie, witte Emilie.

Ik wist dat ik ermee kon leven. Ik kon wachten.

Maar op een middag hield ik het niet meer uit. Het was al lente, het begin van de lente, de mooiste tijd van het jaar, dat weifelende waas van groen. Tante was weer op het kerkhof. De Weduwe sliep zoals gewoonlijk. Ik zag Emilie op de binnenplaats. Ze stond in de schaduw bij het hek en droeg een nieuwe jurk; af en toe draaide ze in het rond, alsof ze zich wilde laten zien, wilde laten zien hoe mooi ze was, een magere mannequin met dunne, witte kuiten en rode, tranende ogen. Maar er was niemand, niemand om zich aan te laten zien, alleen ik, achter het raam, en ze wist niet dat ik daar stond. Haar nimbus was wit. Die straalde, droog. Die hield mensen op afstand. Niemand was zo alleen als Emilie. Maar ik had haar laten blozen. Nu stond ze doodstil, alsof ze zonnebaadde in de diepe schaduw, in die milde lucht, de adem van de lente, ik kon hem hier helemaal voelen, zoet en zwaar, en haar blos zat nog in haar ogen, haar rode pupillen, als glas en bloed.

Ik haalde het fototoestel te voorschijn en hing het om mijn nek. Ik sloop de achtertrap af, en bij elke trede die me dichter bij haar bracht raakte ik opgewondener. Het is misschien niet juist te zeggen dat ik het niet meer uithield. Het is beter te zeggen dat de tijd rijp was. Ik had geen plannen. Ik had alleen maar zin. Het was een wonderlijke middag, zo stil als het alleen in een stad kan zijn.

Toen ik op de binnenplaats kwam, was Emilie er niet. De deur naar de kelder, achter de vuilnisbakken, stond open. Ik liep er snel naartoe. De trap was donker. Ik daalde af naar de duisternis. Het rook er naar schimmel, vocht, oude bloemen, afval, dingen die verrotten en verworden tot aarde en tijd. Ons kelderhok zat op slot. Ik liep verder. Achter in de gang brandde een peertje aan het plafond. Ik hield van deze klamme koude. Bij de achterste deur bleef ik staan. Emilie stond voor de massieve wringer, in het koele maar toch benauwde washok. Ze streek met haar hand over een laken, even wit als zijzelf. Na een poosje hoorde ze me en draaide zich bruusk om. Ik zag dat ze een zonnebril op had, hier, in de vochtige duisternis. Er schoot weer een vlam omhoog over haar norse, fletse gezicht, toen doofde hij uit en maakte haar huid nog bleker, alsof er as over haar was uitgestrooid.

‘Wat doe je hier?’ fluisterde ze.

Haar stem was ook wit, als een dunne, vage streep op haar lippen. God had geen tijd gehad haar in te kleuren. God was haar vergeten. We leken op elkaar.

‘Ik maak foto’s’, zei ik.

Ik zag Emilie door de lens. Ze leek niet bang. Waar zou ze ook bang voor moeten zijn? Ze leek eerder in de war, maar toen ik haar beeld eindelijk scherp had gesteld, zag ik ook iets anders, ik zag ijdelheid. Ze was in de war en ze was ijdel. Dat wond me op. Ze hield haar hoofd schuin, glimlachte met haar kapotte lippen, en blijkbaar was ze niet gewend zo te glimlachen, want het leek meer op een grimas, alsof haar mond te strak aan elkaar was genaaid, en ik dacht: nu denkt Emilie dat ze mooi is, en ik zal die glimlach nooit vergeten, die in haar gezicht trilde als een snaar die op het punt van knappen staat.

Ik herinner me haar.

‘Vind je me echt mooi?’ vroeg ze opeens.

De twijfel was haar vraag binnengeslopen, en waarom zou ze niet twijfelen, zij die werd omgeven door spiegels en zwijgen. Hoe lang duurt een leugen? Het antwoord is simpel: precies zolang als we erin willen geloven.

Maar ook dat is niet waar.

Ik knikte.

‘Kleed je uit’, zei ik.

Emilie deed een stap achteruit en stond met haar rug tegen de wringer. Ik liep dichter naar haar toe. Ze kreeg iets koppigs, dat vond ik leuk, en ik wist al dat ze het zou gaan doen, ze wilde zich alleen niet zomaar gewonnen geven en zij vond het ook wel leuk.

‘Waarom?’ vroeg ze.

‘Het is een spelletje’, zei ik.

Ze hield haar hoofd weer schuin, kokette Emilie, dit was haar moment, haar witte, dunne haar viel over haar schouders, haar ogen straalden.

‘Wat voor spelletje?’

‘Het heet Cleopatra.’

Emilie schoof de zonnebril op haar voorhoofd, kneep haar ogen even dicht, hier, in het donker, en toen begon ze zich uit te kleden, haar nieuwe jurk gleed op de vloer, ze trok de strakke, grijze borstrok over haar hoofd, haar lichaam was nog witter, zonder rondingen, zonder uitstulpingen, ze was mager en eenzaam, een verlaten bouwsteiger. Ze hield haar slipje aan en legde haar handen op haar borsten, die ze nog niet had. Zo stond ze daar, haar lippen trilden, een gebogen draad in haar gezicht, bijna brekend, mijn witte Emilie.

‘Sla het laken om je heen’, zei ik.

Ze deed wat ik vroeg. Ik kwam dichterbij. Ik zag haar door de lens, Emilie met het laken om zich heen. Ik kon mijn hand uitsteken en haar aanraken. Maar dat wilde ik niet. Ze werd weer onrustig. Mijn vinger op de knop. Het licht dat door het smalle raam boven haar viel. Er was op dit ogenblik niemand anders op de wereld dan wij. Ik voelde die heerlijke pijn, het magnetische.

Ze leunde tegen de wringer aan.

Ik kwam dichterbij.

Ik kon haar bijna aanraken met mijn oog.

‘Glimlachen’, fluisterde ik.

En Emilie glimlachte weer, de witgeborene, ze glimlachte met haar mismaakte mond, die op een strak, scheef hart leek.

Naderhand liep ik weer naar boven, naar de binnenplaats. Ik liet de deur op een kier staan. De lucht betrok. Ik voelde een soort opluchting. Ik was leeg, neutraal, of misschien kan ik beter zeggen ontladen. Alles was stil in mij. Het was tot rust gekomen. In de straten aan de overkant, waar de trams keerden, hoorde ik het schoolmuziekkorps oefenen voor 17 mei, de Dag van de Grondwet, net zo vals als de fietsbellen van de jongens die achter de muziek aan fietsten.

Tante was thuisgekomen. Ze stond voor het keukenraam naar de binnenplaats te kijken, een spichtige, zwarte schaduw. Ik haalde het filmrolletje eruit, stopte het in mijn zak en verborg het fototoestel onder mijn overhemd.

Vannacht ben ik jongen. Morgen ben ik meisje, een klein meisje.

Maalstroom

Het was de laatste zomer in ons zomerhuis.

Er gebeurde bijna nooit iets.

Het was de zomer dat vader binnenkort zou sterven.

De schaduw van de vlaggenmast leek op de stift van een zonnewijzer die voorliep. Als het bewolkt was of regende, stond de tijd stil. Ik weet niet goed wat ik het liefst had, dat de zomer bijna voorbij was of dat hij eindeloos voortduurde, als in de maalstroom van een onzichtbaar schip, geladen met loof. Ik zat altijd in het raamkozijn van mijn kamer op de bovenverdieping. Van daaruit kon ik het strand zien, de duikplank, waar de goudbruine jongens in de rij stonden om zich in het water te storten, de ene zweefduik nog driester dan de andere, terwijl de meisjes op de platte rotsen naar grammofoonplaten lagen te luisteren in plaats van vol bewondering te kijken naar deze jongens, die uitsluitend voor hen bestonden.

Ik hoorde de muziek niet. Maar ik zag de zwarte singletjes almaar ronddraaien in het licht, kleine wielen die de meisjes nog verder weg brachten.

Vandaag scheen de zon.

Moeder lag in de strandstoel op het grasveld. Zij was ook goudbruin. Ze droeg alleen een smal bikinitopje en strakke, witte shorts. Als ze met haar rug in de zon lag, maakte ze de bandjes altijd los zodat die geen strepen achterlieten. Ze had zelfs haar horloge afgedaan, ze wilde absoluut geen bleke band rond haar pols hebben. Haar zonnebril verborg nog het meeste van haar. Als ze een sigaret opstak, was het net alsof ze dat blindelings deed. Ik weet niet of ze me kon zien, maar ze wist in ieder geval dat ik haar daar, vanuit het open raam op de bovenverdieping, zat te bewonderen.

De donkere wijzer nadert moeder, maar we hebben nog tijd.

‘Ga je niet zwemmen?’ riep ze.

Ik schudde mijn hoofd.

Ze schoof de zonnebril op haar voorhoofd, tuurde even, keek op haar horloge dat in het gras lag en zuchtte.

‘Maar je wilt me toch wel even insmeren?’

Ik holde de trap af, door de lichte keuken, nam een glas limonade mee, en toen ik buiten kwam was moeder op de blauwe plaid naast de ligstoel gaan liggen. Haar rug was aan de beurt. Ze moest gelijkmatig bruin worden. Ik ging op mijn hurken zitten, haalde de deksel van de Nivea-pot, groef er met twee vingers de warme zonnebrandcrème uit en begon die over haar schouders en nek uit te smeren, ik tilde het dunne, gouden halskettinkje op zodat ik overal goed bij kon.

‘Niet zo veel’, fluisterde moeder.

‘Je vervelt een beetje’, zei ik.

‘Ajakkes.’

Ik peuterde een velletje weg en blies op haar warme huid. Moeder was de mooiste hier, ik zag het als mensen zich naar haar omdraaiden, op de kade, in de winkel, met blikken die ik nog niet begreep, ik wist niet goed of ik het wel leuk vond en toch was ik trots. Ik wist alleen dat ik op haar wilde lijken. Maar bij de rand van haar shorts, bij de afscheiding daar, waren de rimpels duidelijk zichtbaar, alsof ze gemaakt was van crêpepapier, nee, laat ik het liever zo zeggen, het waren moeders jaarringen, voordat ze een bos werd.

‘Wil je bloemen voor ons plukken?’ vroeg ze.

‘Bloemen gaan dood als je ze plukt, moeder.’

Ze zuchtte.

‘Maar ze zijn wel mooi’, zei ze.

‘Kunnen we ze niet nog even laten staan?’

‘Tja, als jij dat wilt …’

Ik bleef een poosje naast moeder liggen.

Toen draaide ze zich om, mooi en lenig, terwijl ze haar bikini op zijn plek hield.

Ik legde mijn hand op haar platte buik.

‘Zullen we vader morgen verrassen?’ vroeg ze.

‘Hoe dan?’

Moeder gaf me een vluchtige zoen op mijn wang.

‘Dat moeten we nou net verzinnen.’

De zonnewijzer die ons omsingelde.

Die nacht droomde ik weer. Een maalstroom. Ik voelde het tot in mijn botten. Nu hoorde ik de muziek van het strand wel, vertraagd, brokstukken van liedjes die aan land spoelden. Ik droomde dat ik iets uitvond en dat vader trots op me was, op mijn uitvinding, daar zou hij patent op nemen, zei hij, in mijn droom, maar toen ik wakker werd kon ik me niet meer herinneren wat ik uitgevonden had of waar je die uitvinding, die ik me niet herinnerde, voor kon gebruiken, ik had alleen het vage gevoel dat het ding zwaar en geruisloos was en dat het niet stilstond.

Alsof de dromen uit me gleden, terug, het diepe licht in.

Ik liep op mijn tenen de trap af.

Moeder zat in de keuken koffie te drinken. Ze droeg alleen een ochtendjas. Ze had blote voeten. De sigaret wipte tussen haar vingers op en neer.

‘Heb je al iets leuks bedacht?’ vroeg ze.

Ik kon haar niet vertellen over de uitvinding die ik in mijn droom had gedaan, die was ik vergeten.

‘Nee’, zei ik.

Ik zag dat moeder vandaag in een uitgelaten bui was.

‘Maar ik wel!’

‘Wat dan?’

Moeder drukte haar sigaret uit en stond op.

‘We gaan ons verkleden als deftige dames!’

De zon scheen door het raam en vlijde zich als een band rond haar schouders. Ik wist eigenlijk niet of ik het wel zo’n goed idee vond om ons als deftige dames te verkleden, maar ik wist wel dat vader het zeker niet leuk zou vinden. Want vader hield niet van verrassingen, hoewel hij degene was die ons, uiteindelijk, zou verrassen met zijn plotselinge en hoogst ongepaste dood.

‘Weet je dat zeker?’ vroeg ik.

Maar moeder was niet meer te houden, niet als ze in zo’n bui was, uitgelaten, alsof ze zich al veel te lang verveeld had en nu iets knettergeks en wilds wilde doen.

Ze lachte en haalde even haar vinger over mijn lippen, het was alsof ze mijn mond omhoogtrok tot een glimlach.

‘Heb jij misschien een beter voorstel?’

Dat had ik niet. Ik zou zo graag willen dat ik iets anders had verzonnen, iets wat vader enthousiast had kunnen maken. Maar dat was niet zo. Moeder haalde oude kleren uit de achterste kasten, kleren van mensen die allang dood waren, verre familieleden van vaders kant die hier vroeger hadden gewoond, en we dosten ons uit voor de spiegel in de woonkamer, als deftige dames, met stola’s en handschoenen; ik heb ergens gelezen dat dieren die in de spiegel kijken denken dat ze een ander dier zien, een hond heeft bijvoorbeeld geen zelfbeeld, en zo voelde ik me ook, als een dier, een schoothondje, naast moeder, voor de hoge, wat doffe spiegel, waarin we onszelf al snel niet meer herkenden.

Om twee uur liepen we naar de kade, allebei met een witte parasol, om te wachten tot de pappaboot uit de stad aankwam.

De anderen, die ook stonden te wachten op vaders die de hele week op hun kantoren hadden gewerkt, loerden naar ons en lachten stiekem.

Ik verlangde naar de koele schaduw van de varens, waar de seconden stilstonden in een groen uurwerk. Dát had ik gedroomd, plotseling schoot het me weer te binnen, ik zag het duidelijk voor me, een zware, geruisloze klok, in mijn slaap had ik een klok zonder tijd uitgevonden.

Moeder pakte mijn hand.

‘Daar komt ie’, zei ze.

De boot kwam aangevaren over de fjord. Al snel zagen we vader op het dek staan, hij stak zijn arm omhoog en zwaaide met zijn rode handen. En naast hem stond nog iemand, magerder dan ooit, het was Tante. Ze droeg een breedgerande hoed met een voile, om haar gezicht tegen de zon te beschermen. Moeder liet meteen mijn hand los, ze kreunde, en ik zag dat ze al spijt had van haar inval om ons te verkleden, alsof we door Tantes komst plotseling werden ontmaskerd en werden uitgeleverd aan het verblindende licht; ze was het liefst omgedraaid en naar huis gegaan.

Maar het was te laat. De boot legde aan, alle vlijtige vaders roken naar bier, ze hadden ongetwijfeld in restaurant Skansen zitten drinken terwijl ze op de boot wachtten, en hun gezichten glommen van de warmte.

‘Verduveld!’ fluisterde moeder. ‘Nu moeten we glimlachen!’

Tante kwam als eerste de loopplank af. Ze tilde haar voile omhoog en nam ons van top tot teen op.

‘Heremijntijd, is het hier vandaag carnaval?’ vroeg ze.

Moeder glimlachte. Moeder glimlachte als een bezetene.

‘Jij hebt in ieder geval de mooiste hoed’, zei ze.

Tante liet de voile weer vallen.

‘Dankjewel, lieve schoonzuster.’

Ze bukte zich en gaf me een vluchtige zoen op mijn voorhoofd. De voile, die tegen mijn wang wapperde, deed me altijd aan de dood denken, dat er iemand dood was of binnenkort dood zou gaan. Achter de dunne stof roken haar lippen naar kamfer.

En ze zei hetzelfde als altijd: ‘Wat ben jij gegroeid! Ik had je bijna niet herkend!’

En terwijl ze haar rug rechtte, voegde ze eraan toe, met een broze, bijna brekende stem: ‘Ik krijg je ook zo zelden te zien.’

Eindelijk kwam vader. Ik zag zijn acute afkeuring toen hij ons ontdekte, zo uitgedost, een afkeuring die hij onmiddellijk probeerde te verdoezelen met een overdreven, geforceerd lachje.

Schaamde hij zich voor ons, voor moeders gril? Schaamde hij zich voor mij?

Zijn luide stem: ‘Nou, hier zijn we dan!’

Gelukkig had hij op de boot een ijsje voor me gekocht, waar ik meteen het papier af moest halen en dat ik moest opeten voordat het helemaal smolt, en in zekere zin normaliseerde dat deze aankomst, we werden weer gewoon, ik at ijs, net alle andere kinderen, ijsjes die de vaders in de kiosk op de boot hadden gekocht. Maar dat was niet het enige wat vader had meegebracht. Een jongere man, in ieder geval een stuk jonger dan vader, dertig jaar misschien, stond vlak achter hem, zwijgend, in veel te dikke kleren, zijn jas reikte bijna tot zijn schoenen, die bovendien groot en ongepoetst waren, zijn haar was krullerig en ongekamd. Hij staarde me aan, almaar glimlachend.

En ik begreep dat moeder niet zozeer kwaad was op Tante als wel op de man die vader meegenomen had uit de stad, een onbekende, onverzorgde en zwijgende man; moeder keek hem met een dwarse trek op haar gezicht aan, ze wurmde haar handschoenen uit.

Vader trok hem naast zich.

‘Mag ik jullie Gunnar E. Holmsen voorstellen’, zei hij. ‘Holmsen is mijn nieuwe uitvinder en hij blijft hier tot morgen.’

Vader aarzelde plotseling, alsof hij niet goed wist wat hij moest zeggen, toen wees hij naar ons.

‘Dit zijn mijn twee oogappeltjes. Voor de gelegenheid uitgedost alsof ze uit een negentiende-eeuws schilderij zijn gestapt.’

Vader lachte luidruchtig, terwijl Holmsen eerst moeder begroette en daarna mijn hand pakte en die lang vasthield, hij zei nog steeds geen woord.

Ik noemde mijn naam. Toen liet hij me los.

Er viel een korte, weifelende stilte. Het viel me op dat hij geen bagage had, zelfs geen klein tasje.

‘En wat hebt u uitgevonden?’ vroeg moeder.

Holmsen keek schichtig naar vader. Ik begon me af te vragen of de man überhaupt wel kon praten. Misschien was hij wel stom, een stomme, geniale en viezige uitvinder.

‘Dat kan ik nog niet vertellen’, zei vader. ‘Maar ik kan wel verklappen dat het absoluut baanbrekend is voor de natie.’

We waren geen van allen tevreden met dit antwoord en moeder al helemaal niet.

Ze draaide zich om naar de zwijgzame Holmsen.

‘Je kunt hier vrijuit praten. Je hoeft niet bang te zijn dat we je idee stelen.’

Maar de uitvinder zei nog steeds geen boe of bah en vader onderbrak ons.

‘Nu kunnen we wel een versnapering gebruiken!’

We liepen naar ons zomerhuis en ik kan me het nog zo goed herinneren, het begin van het weekend dat zo noodlottig zou worden zonder dat iemand dat wist, behalve ik. Ik herinner me Tantes voile, de tas die ik voor haar moest dragen, een oude vroedvrouwentas, vol in oude kranten ingepakte vis, moeder die haar parasol boven de uitvinder hield, zijn zware, vieze schoenen, zijn winterjas in augustus en het ijsje dat smolt en over mijn vingers stroomde. Maar vader ben ik vergeten. Hij verdwijnt voor mijn ogen, zijn pak zakt gewoon in elkaar tot een hoopje op het pad waarop we lopen, hij heeft geen gezicht, zelfs zijn handen, zijn roodgevlamde, uitgebeten handen ben ik vergeten, alsof hij al in de verzegelde kist lag waar niemand in mocht kijken.

Ik herinner me alleen dat we een poosje naast elkaar liepen te praten.

‘Ik wil een eigen sleutel hebben’, zei ik.

‘Wat moet je daarmee?’

‘Mezelf binnenlaten, natuurlijk.’

‘Ja, dat snap ik. Maar bij ons is er altijd wel iemand thuis. Die je binnen kan laten.’

Ik wist niet goed wat ik daarop moest zeggen. Daarom zei ik: ‘Alle anderen hebben het wel.’

‘Hebben wat?’ vroeg vader.

‘Een eigen sleutel.’

‘Maar die hebben misschien niet iemand die op hen wacht als ze thuiskomen. Denk daar maar eens over na, hm?’

Vader liet plotseling zijn stem dalen en boog zich naar me toe.

‘Kun je er niet voor zorgen dat je moeder ophoudt met dit soort grappen?’

Vader ging langzamer lopen tot de uitvinder hem had ingehaald. Moeder en Tante liepen achteraan, beiden even zwijgzaam.

Ik holde vooruit om mijn zwemspullen aan te trekken.

Bij het water was het druk, er was nauwelijks een plekje te vinden op de rotsen. Maar daar ging ik niet naartoe. Ik ging liever bij de varens liggen, op een plaid.

Vader en Holmsen zaten met opgerolde hemdsmouwen op het terras te borrelen.

Moeder lag in de strandstoel in oude jaargangen van Life te bladeren.

Tante keek uit het keukenraam.

Vader zou ongetwijfeld zo meteen een foto van ons maken. Het fototoestel lag al klaar op de tafel, tussen de asbak en zijn glas in.

Ik droomde: we zijn al een foto. We zijn al zichtbaar geworden.

Zoals we niet zijn.

De schaduw van de zonnewijzer deelde me opeens in tweeën. Ik werd wakker omdat ik het koud kreeg.

‘Wil je me insmeren?’

Dat was moeder. Ze kwam naast me zitten.

Ik smeerde Nivea op haar schouders. Vader ging naar binnen om nog wat spuitwater uit de koelkast te halen. Ik merkte dat Holmsen naar ons staarde toen vader weg was. Zijn blik beviel me niet.

‘Wat denk jij dat hij uitgevonden heeft?’ fluisterde moeder.

Ik gaf geen antwoord. Moeder boog haar hoofd zodat haar huid strak kwam te staan en gemakkelijker in te smeren was. Haar halsketting was gloeiend heet, ik was bang dat ze er brandwonden aan zou overhouden.

Ze ging nog zachter praten.

‘Misschien heeft hij een zalf ontdekt voor vaders eczeem.’

‘Ik mag hem niet’, zei ik.

Moeder draaide zich snel om, boos, maar ik zag dat ze het wel met me eens was. Moeder mocht hem ook niet.

‘Sst! Hij is onze gast!’

‘Waarom zegt hij niks?’

‘Vast omdat hij zoveel denkt.’

Moeder boog zich naar me toe.

‘Misschien maakt hij pappa ooit wel rijk.’

Vader kwam weer naar buiten met in elke hand een flesje koud spuitwater. Ik hoorde het bruisen toen hij de flesjes openmaakte. Het was nu stil op het strand. Misschien waren de singletjes gesmolten in de zon. Misschien waren de batterijen leeg.

De maalstroom van een vrachtschip, afval dat aan land werd gespoeld.

Ik verlangde naar de koele varens.

Alle zomers zijn nu langgeleden, maar ik hoor soms nog steeds schepen voorbijglijden, een roes in mijn slaap die me naar beneden trekt, die het een fractie van een seconde draaglijk maakt.

Op dat moment deed Tante het keukenraam open.

‘Eten!’ riep ze.

Tante had in de woonkamer gedekt, maar voor we gingen eten moest ik naar mijn kamer om mijn handen te wassen en meer kleren aan te trekken. Er kwam bewolking opzetten, een snelle duisternis van alle kanten, de zonnewijzer bleef stilstaan. Toen ik weer naar beneden wilde lopen, zag ik dat de deur van de logeerkamer niet dicht was. Holmsens lange jas hing aan het haakje naast het bed. Ik sloop ernaartoe en voelde in de zakken. Er zaten alleen maar een pakje sigaretten in, tien Blue Masters, een luciferdoosje, wat muntgeld en een potloodstompje. Wat had ik gedacht te vinden? Waar zocht ik eigenlijk naar? Holmsens uitvinding? Holmsens geheim?