Karl Ove Knausgård

VROUW

Mijn strijd 6

Uit het Noors vertaald door Marianne Molenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van NORLA (Oslo)

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Min kamp. Sjette bok, verschenen bij Forlaget Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober, 2011

Nederlandse vertaling © Marianne Molenaar en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Christina Ottosson

isbn 978 90 445 3228 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

half september 2009 was ik op weg naar het zomerhuisje van Thomas en Marie tussen Höganes en Mölle, hij zou foto’s van me maken voor mijn volgende romans. Ik had een auto gehuurd, een zwarte Audi, en reed die ochtend met een intens gevoel van geluk over de vierbaanssnelweg. De lucht was helder en blauw, de zon scheen alsof het zomer was. Een eindje verderop links van me lag de Sont te schitteren, rechts strekten gele stoppelvelden en weilanden zich landinwaarts uit, onderbroken door hekken, door beken omzoomd met loofbomen, door plotselinge bosranden. Ik had het gevoel dat deze dag eigenlijk niet had mogen bestaan, hij was net een soort zomerse oase midden in het verwelkende herfstlandschap en daardoor, doordat dit eigenlijk niet hoorde, doordat de zon niet zo fel hoorde te schijnen, de lucht niet zo verzadigd van licht hoorde te zijn, mengde zich een gevoel van onrust in mijn vreugde, merkte ik, maar ik liet die gedachte rusten in de hoop dat ze vanzelf zou verdwijnen, zong in plaats daarvan mee met het refrein van ‘Cat People’, dat net door de luidsprekers klonk, en genoot van de aanblik van de stad die links van me opdook, van de havenkranen, de fabrieksschoorstenen, de magazijnen. Ik passeerde de rand van Landskrona zoals ik een paar minuten daarvoor Barsebäck was gepasseerd, met het karakteristieke en altijd weer even beangstigende silhouet van de kerncentrale in de verte. De volgende stad was Helsingborg: het zomerhuisje waar ik naar op weg was, lag daar zo’n twintig kilometer vandaan.

Ik was laat. Ik had eerst een hele tijd in de parkeergarage in die grote, koele auto gezeten, ik wist niet hoe ik hem moest starten en het was onmogelijk om terug te gaan naar het kantoor van het autoverhuurbedrijf om het te vragen, ik was bang dat ze me de wagen zouden weigeren als ik van een dergelijke onkunde blijk gaf, dus bestudeerde ik de handleiding, bladerde die van voren naar achteren door en weer terug, maar er stond niets in over het starten van de motor. Ik bekeek het dashboard, toen de sleutel, die geen sleutel was, maar gewoon een zwartplastic plaatje. Ik had het portier opengemaakt door daarop te drukken en overwoog nu of hij misschien op een soortgelijke manier gestart werd. Bij de stuurkolom was in elk geval nergens een contact te vinden. Maar dat daar, dan? Zat daar geen gleuf?

Ik stopte het zwarte plaatje erin en de auto startte. Het volgende half uur reed ik door het centrum van Malmö rond, op zoek naar de juiste weg de stad uit. Toen ik eindelijk de snelweg op reed, had ik al bijna een uur verdaan.

Terwijl Landskrona achter de heuvel verdween, zocht ik op de tast naar mijn mobieltje op de bijrijdersstoel, vond het en koos het nummer van Geir A. Hij had me destijds met Thomas in contact gebracht, ze hadden elkaar in een boksclub ontmoet waar Thomas aan een fotoboek over boksen werkte terwijl Geir een proefschrift over hetzelfde onderwerp schreef. Ze vormden een ongelijk paar, om het zachtjes uit te drukken, maar hadden groot respect voor elkaar.

‘Hoi, kleine’, zei Geir.

‘Hoi’, zei ik. ‘Kun je iets voor me doen?’

‘Uiteraard.’

‘Kun je Thomas bellen om te zeggen dat ik een uurtje later kom?’

‘Uiteraard. Ben je onderweg?’

‘Ja.’

‘Klinkt goed.’

‘Het is fantastisch voor de verandering. Maar nu moet ik een vrachtwagen inhalen.’

‘Nou en?’

‘Dan kan ik niet tegelijkertijd bellen.’

‘Iemand zou jouw vermogen tot multitasken eens moeten onderzoeken. Maar goed. Tot horens.’

Ik verbrak de verbinding, schakelde en reed langs de lange, witte vrachtwagen, die enigszins schommelde door de rijwind. Eerder die zomer waren we met het hele gezin naar Koster gereden en we hadden onderweg twee keer bijna een ongeluk gehad, één keer door aquaplaning, bij hoge snelheid, dat had echt slecht kunnen aflopen, de tweede keer was minder ernstig, maar wel schokkend: in een file vlak bij Göteborg wilde ik van rijbaan wisselen, zag de auto niet die eraan kwam en we botsten net niet tegen elkaar op omdat die ander zo snel wist te remmen. Het driftige getoeter dat erop volgde, sneed door mijn ziel. Daarna was ik het lekkere gevoel bij het rijden kwijt, ik was altijd een beetje bang, beslist niet verkeerd, maar toch, zelfs als ik een vrachtwagen moest inhalen, was ik van slag, ik moest mezelf ertoe dwingen en na een dergelijke rit hield ik altijd een paar dagen lang een angstig gevoel, net als na een avond veel drinken. Mijn ziel trok zich er niets van aan dat ik mijn rijbewijs had en dus bevoegd was om te rijden, die liep achter en leefde nog in de tijd waarin een van mijn heftigste en steeds terugkerende nachtmerries erop neerkwam dat ik in een auto stapte en wegreed zonder dat te kunnen. Vol angst voor de kronkelige Noorse wegen en met op de achtergrond de dreiging van de politie die elk moment kon opduiken, lag ik ergens te slapen, het kussen en het bovenste gedeelte van het dekbed nat van het zweet.

Ik verliet de snelweg en bereikte de smallere rijksweg naar Höganes. De warmte buiten was zichtbaar, door een soort verzadiging in het licht en de hemel, een soort versluiering, en door de zachte glitter die de zon overal overheen strooide. De wereld stond open, zo’n gevoel was het, en hij leek te beven.

Tien minuten later reed ik het plein voor een supermarkt op, stopte en stapte uit. O, er hing een hunkering in de lucht. Die had het blauw van de zee, maar was niet warm zoals in de zomer, er school een vleugje koelte en rust in. Toen ik het plein overstak naar de supermarkt, waar de vlaggen er slap bij hingen, herinnerde het gevoel dat de lucht in me opriep me aan een snikhete zomerdag in een Italiaanse stad toen ik met mijn hand over een marmeren oppervlakte had gestreken, aan de subtiele, verrassende koelte ervan.

Ik kocht een bakje frambozen voor Thomas en Marie en een pakje sigaretten en kauwgom voor mezelf, zette de frambozen op de bijrijdersstoel en begon aan de laatste etappe. Slechts honderd meter van de supermarkt vandaan liep een weg naar zee, hij was smal en omzoomd met de heggen van al die kleine witgeschilderde zomerhuisjes. Dat van Thomas en Marie lag helemaal aan het eind met in het westen de zee en in het oosten een grote, groene weide.

Terwijl ik het portier achter me dichtsloeg, kwam Thomas op blote voeten door het gras aanlopen. Hij sloeg zijn arm om me heen, hij was een van de weinige mensen die dat kon doen zonder dat het een intimiderend gevoel gaf. Waarom wist ik niet. Misschien gewoon omdat hij vijftien jaar ouder was dan ik en hoewel we elkaar helemaal niet zo goed kenden, altijd sympathie voor me had getoond.

‘Hé, Karl Ove’, zei hij.

‘Lang geleden’, zei ik. ‘Wat een fantastische dag, zeg!’

We liepen over het gazon. De lucht was bladstil, de bomen stonden er bladstil bij, de zon hing boven zee en zond zijn brandende stralen over het landschap. En toch de hele tijd die gewaarwording van koelte. Het was lang geleden dat ik zo’n rust had gekend.

‘Trek in koffie?’ vroeg Thomas toen we aan de achterkant van het huis bleven staan, waar hij de zomer daarvoor een houten terras had gebouwd dat net een scheepsdek leek, vanaf de muur tot de dichte, ondoordringbare heg, die zijn roerloze schaduw een paar meter onze kant op wierp.

‘Graag’, zei ik.

‘Ga maar vast zitten.’

Ik ging zitten, zette mijn zonnebril weer op en legde mijn hoofd in mijn nek om zo veel mogelijk zonnestralen op te vangen, terwijl ik een sigaret opstak en Thomas onder de kraan in de kleine keuken water in het reservoir liet lopen.

Marie kwam het huis uit. Ze had haar zonnebril op haar voorhoofd geschoven, kneep haar ogen half dicht in het licht. Ik vertelde dat ik die ochtend iets over haar in de krant had gelezen, in Dagens Nyheter had een verslag gestaan van een kunstdebat waar ze aan had deelgenomen. Ik kon me niet meer herinneren wat er over haar was geschreven, hoe ik ook mijn best deed, maar gelukkig vroeg ze er niet naar, ze zei alleen dat ze het in de bibliotheek zou nalezen, waar ze sowieso naar op weg was.

‘Is je boek al uit?’ vroeg ze.

‘Nee, komende zaterdag.’

‘Spannend!’ zei ze.

‘Ja’, zei ik.

‘We zien elkaar straks’, zei ze. ‘Blijf je lunchen?’

‘Graag!’ zei ik met een glimlach. ‘Trouwens, ik heb het manuscript van Linda bij me. Dat geef ik je dan.’

Marie was verbonden geweest aan de schrijversopleiding op Biskops-Arnö en had zich bereid verklaard het manuscript te lezen van een verhalenbundel die Linda net af had.

‘Prima’, zei ze, en ze ging weer naar binnen. Vlak daarna startte er aan de andere kant van het huis een auto. Thomas kwam naar buiten met twee koppen koffie en een schaaltje met muffins. Hij ging zitten, we praatten wat, hij haalde een camera en terwijl we het over heel andere dingen hadden, nam hij een paar foto’s. De vorige keer dat ik hen bezocht, was hij Proust aan het lezen, daar was hij nog steeds mee bezig, vertelde hij nu, vlak voordat ik kwam had hij over de dood van de oma zitten lezen. Dat is een van de mooiste passages, zei ik. Ja, zei hij en hij kwam overeind om me vanuit een andere hoek te fotograferen. Ik dacht aan het weinige wat ik nog wist over de dood van de oma. Hoe die als een donderslag bij heldere hemel was gekomen. Het ene moment was ze in een koets geklommen om een rondje door de jardin du Luxembourg te maken, het volgende kreeg ze een beroerte waar ze een paar uur later aan overleed. Of een paar dagen? Het huis vol dokters, de allesoverheersende bezorgdheid die de eerste fase van het verdriet domineerde, als de apathie nog wordt onderbroken door de onrust van de hoop. Alles totaal onverwachts, de schok die dat betekent.

‘Mooi zo’, zei Thomas. ‘Zou je je stoel naast de heg daar kunnen zetten?’

Ik deed wat hij vroeg. Daarna liep hij naar binnen om de opnamen in schaduwlicht te bekijken. Ik ging naar de keuken om koffie te halen en wierp toen ik langsliep een blik op de foto’s waar hij op klikte.

‘Niet slecht’, zei hij. ‘Tenminste, als je er niets op tegen hebt een beetje een lange neus te hebben.’

Ik glimlachte en ging weer naar buiten. Het ging Thomas er niet om dat ik er goed uitzag, ook niet om een bepaalde uitdrukking vast te leggen, maar juist om het tegenovergestelde, begreep ik, hoe ik eruitzag als ik volkomen relaxed was en op geen enkele manier poseerde.

Hij kwam zonder camera weer naar buiten en ging tegen de muur in de zon zitten.

‘Zijn we klaar?’ vroeg ik.

‘Ja’, zei hij. ‘Het ziet er goed uit. Misschien maak ik er straks nog een paar ten voeten uit.’

‘Oké’, zei ik.

Aan de andere kant van de heg klonken zachte stemmen. Ik sloeg mijn ene been over het andere en keek naar de lucht. Daar was geen wolkje te bekennen.

‘Voordat we hierheen vertrokken, heb ik een van mijn beste vrienden in het ziekenhuis bezocht’, zei hij. ‘Hij heeft zijn nek gebroken.’

‘Wat erg’, zei ik.

‘Ja. Ze vonden hem op het Gullmarsplan. Niemand weet wat er is gebeurd, hij lag daar gewoon.’

‘Is hij bij bewustzijn?’

‘Ja. Hij kan praten en is volkomen helder. Maar hij herinnert zich helemaal niets. Hij heeft geen idee wat hij daar deed.’

‘Was er alcohol in het spel?’

‘Nee. Nee, hoor, het is een ziekte. Hij heeft zulke dingen wel vaker gehad, hij is een keer thuis flauwgevallen en weer bijgekomen zonder dat hij iets herkende. Maar deze keer zijn de gevolgen ingrijpender. Ik weet niet of hij het wel redt.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen en knikte. We bleven een tijdje zwijgend zitten. Thomas keek me aan.

‘Zin in een wandelingetje?’

‘Ja, is prima’, zei ik.

Drie minuten later deed hij de poort achter ons dicht en liepen we over de kaalgegraasde weilanden, die lichtjes afliepen naar het met stenen bezaaide strand, waar de golven over land spoelden. Op een heuveltje stonden een paar koeien met lange hoorns naar ons te staren. Hoewel er maar vijftig meter achter ons huizen lagen en er daarachter weer een drukke weg liep, had ik het gevoel alsof we door een verlaten natuurgebied liepen. Misschien kwam het door de zee, door het ongebruikelijke dat het weiland zich helemaal tot aan het strand uitstrekte. Normaal gesproken was dat in deze streken de kostbaarste grond, niet iets wat je aan beesten overliet.

‘Daar liggen een paar bunkers uit de oorlog’, zei Thomas, naar een paar lage betonconstructies een stukje verderop wijzend. ‘Denemarken is hier vlakbij, zoals je weet.’

‘Zulke dingen hadden we waar ik ben opgegroeid ook’, zei ik. ‘Maar die waren van de Duitsers.’

‘Echt waar?’ vroeg hij, hij tilde zijn camera op en nam een foto en profil met de zee op de achtergrond.

‘Daar speelden we altijd toen ik klein was’, zei ik. ‘Vooral de bunkers in het bos hadden iets verlokkends. Alleen al dat ze bestonden! Dat was aan het eind van de jaren zeventig. Toen was de oorlog eigenlijk nog maar dertig jaar geleden, natuurlijk.’

Hier in open terrein stond iets meer wind, maar de golven die op het strand sloegen, waren laag en hadden weinig kracht. De koeien waren intussen weer aan het grazen geslagen. Overal lagen koeienvlaaien, sommige vochtig en zacht, andere opgedroogd en hard.

‘Daar verderop huist een zeldzaamheid’, zei Thomas terwijl hij naar een klein ven wees dat in een moerassig stuk land met riet en mos lag, achter een hoogte beschut tegen de zee.

‘Wat dan?’ vroeg ik.

‘Zie je dat ven daar?’

Ik knikte.

‘Daar leeft een kikker die verder nergens in Zweden voorkomt. Alleen hier. In dat kleine watertje.’

‘Echt waar?’

‘Ja. Hij komt ook in Finland voor, geloof ik. Hij heet roodbuikvuurpad. Als we geluk hebben, horen we hem misschien. Ze klinken namelijk net als kleine klokken. Ik heb een keer een radioprogramma gehoord waarin ze het gekwaak van deze hier met dat van die in Finland vergeleken. Zullen we even luisteren?’

We bleven bij het ven staan. Behalve het geluid van de wind in mijn oren en het zwakke ruisen van de zee was er niets te horen.

‘Nee’, zei hij. ‘Ze kwaken ook niet altijd. Bovendien worden het er steeds minder. Vroeger, nou ja, niet eens zo lang geleden, stond het hele gebied hier onder water. Toen zijn er vlakbij huizen gebouwd en is het waterpeil gezakt.’

‘Hoe komt het dat ze alleen hier voorkomen?’

‘Ik weet het niet. Waarschijnlijk zaten ze ook elders, maar zijn ze uitgestorven, behalve hier, waar de omstandigheden misschien extra gunstig zijn.’

‘Wat raar.’

‘Ja. Jammer dat ze zich niet laten horen! Het klinkt echt heel bijzonder.’

We liepen door naar wat ooit een vissersdorpje moest zijn geweest, maar wat nu een plaatsje was met alleen maar zomerhuisjes. Alle oude huisjes waren gerenoveerd, alle tuinen waren op dezelfde keurige manier bijgehouden en op de opritten stonden nieuwe auto’s te glanzen. We volgden de weg die ertussendoor liep terug en algauw zaten we weer in het achtertuintje dat we een uurtje daarvoor hadden verlaten. Thomas zette verse koffie, Marie stond eten klaar te maken.

Tijdens het eten – omelet, gebakken aardappelen, brood en bier – hadden we het over Jon Fosse. Marie vertaalde zijn toneelstukken in het Zweeds en was net klaar met een stuk dat later die herfst in Dramaten zou worden opgevoerd. Fosse ontwikkelde zich als schrijver van iemand die de wereld beschrijft zoals hij is, de sociaal-realistische nachtmerrie van kleine, ondoordringbare dingen en relaties vol neuroses en paniek uit zijn eerdere romans, tot iemand die de wereld beschrijft zoals hij eigenlijk is, duister en open. Van de wereld zoals hij zich in de enkeling kan vertonen tot de wereld zoals hij tussen ons is, dat is de lijn in zijn schrijverschap. De toewending tot God en het goddelijke is daar een logisch gevolg van. Iedereen die in zijn werk op zoek is naar de voorwaarden van het bestaan, moet zich ook daar vroeg of laat mee bezighouden. Het menselijke heeft een innerlijke en een uiterlijke grens, daartussen ligt de cultuur, dat waarin we voor onszelf zichtbaar worden. Bij Fosse houdt ze zich op de achtergrond en is nauwelijks vastgelegd, open voor krachten van buitenaf, de wind en de duisternis, die als het ware toenemen en afnemen in de mensen over wie hij schrijft. In dat opzicht hebben ze iets voormoderns, want Fosses personages staan buiten alles, houden zich afzijdig van alles waarmee wij onze tijd vullen, alle kranten, alle tv-programma’s, die hele wirwar van politiek, nieuws, geroddel en beroemdheden die onze wereld uitmaken, in elk geval de mijne. De eenvoud in zijn latere werk brengt sommige mensen ertoe het minimalistisch te noemen, de duisternis erin naar Beckett te verwijzen, maar Fosse heeft niets minimalistisch, hij is essentialistisch, hij heeft ook niets Beckettachtigs, want Beckett is hard, ironisch, zonder hoop, de duisternis bij hem is koud en vol gelach, terwijl die bij Fosse warm is, troostrijk, zonder lach. Misschien omdat hij er via het innerlijk toe is gekomen, en niet de andere weg neemt, zoals Beckett?

Niets van dit alles kon ik tegen Thomas en Marie zeggen, want zoals met het meeste wat ik aan literatuur lees of aan kunst zie, wordt mijn verhouding ertoe door iets anders bepaald dan gedachten. Fosse is zo en zo, Beckett zo en zo, dat weet ik, maar daar houdt het mee op.

‘Hoe is het afgelopen met je oom?’ vroeg Thomas. ‘Is hij nog steeds zo boos? Je had het er laatst toch over dat hij een rechtszaak wilde beginnen?’

‘Er is niets meer gebeurd’, zei ik. ‘Het boek is gedrukt, dus als er een rechtszaak van komt, gebeurt dat nadat het is uitgekomen. Hij heeft er ook mee gedreigd naar de pers te stappen. Daar ben ik eigenlijk nog banger voor. Dat die er lucht van krijgt.’

‘Maar als hij niet wil dat iemand leest wat jij hebt geschreven, dan is dat toch niet zo slim?’ vroeg Marie terwijl ze haar vork naar haar mond bracht. ‘Of wel?’

‘Nee, maar rationaliteit is hier ver te zoeken.’

Ik schoof mijn bord opzij en leunde achterover.

‘Bedankt voor het eten’, zei ik. ‘Dat was lekker!’

Ik had trek in een sigaret, maar wachtte tot zij waren uitgegeten.

Thomas keek naar me op.

‘Je kunt best roken, hoor’, zei hij.

‘Dank je’, zei ik en ik stak er een op, keek naar de streep donkerblauwe zee boven de groene heg, schitterend ver weg aan de horizon, waar het zonlicht alles uitwiste, als in een explosie, en waar de hemel, een tikje lichter door de nevel, uit opsteeg.

Het was zo’n prachtige dag.

Ze begonnen de tafel af te ruimen, ik legde mijn sigaret in de asbak om te helpen, zette de borden op het aanrecht, naast Marie, die ze afspoelde. Ze liep tegen de zestig, maar ze leek veel jonger, zoals veel mensen die schrijven: slechts zo nu en dan, in een korte flits, zag je haar leeftijd in haar gezicht. De indruk van een gezicht en het gezicht zelf zijn twee heel verschillende dingen, ongeveer met elkaar verweven als een tekening die één ding voorstelt als je naar de schaduwpartij kijkt en iets anders als je naar het andere gedeelte kijkt, zou je je kunnen voorstellen, behalve dat een gezicht zo eindeloos veel complexer is. Het verandert niet alleen van het ene op het andere moment, afhankelijk van de stemming erachter en eromheen, maar ook van het ene op het andere jaar, afhankelijk van de relatie die je ertoe hebt. Het gezicht van mijn moeder bijvoorbeeld is meestal onveranderd voor me, ik zie ‘mama’ zoals ze altijd is geweest, maar ze hoeft maar even haar hoofd om te draaien en plotseling, met een schok, zie ik dat ze oud is geworden, een vrouw die tegen de zeventig loopt en die misschien nog maar tien jaar te leven heeft. Als ze het dan weer terugdraait om iets te zeggen, zie ik weer alleen ‘mama’.

Ik ging buiten zitten, de sigaret brandde nog, ik stak hem tussen mijn lippen en trok zo hard dat het filter warm werd, keek eerst omhoog naar de lucht, toen naar Thomas, die met het bakje frambozen in zijn hand aan kwam lopen.

‘Vroeger hoorden we hier de nachtegaal’, zei hij terwijl hij aan de andere kant van de tafel ging zitten. ‘Ook dat is nog niet zo lang geleden.’

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg ik.

Hij haalde zijn schouders op.

‘Ze zijn gewoon verdwenen.’

Toen ik een uurtje later naar huis reed, met aan de andere kant van de Sont de laaghangende zon boven het Deense land, moest ik aan de nachtegalen denken die verdwenen waren. Het was een perfect begin van de roman die ik wilde schrijven als de Mijn strijd-serie was afgesloten. Een oude man, der dagen zat, die wat in zijn tuin op Gotland bezig is, er in de schaduw zit te lezen, lange wandelingen maakt in het bos erachter of langs de eindeloze stranden, en die elke avond vroeg naar bed gaat. Het is zomer, overdag staat de zon te branden, de vegetatie is verdroogd en verzengd, hij is helemaal alleen, geen mens in de buurt. Hij zit aan een gesprek te denken dat hij ooit had gevoerd, meer dan dertig jaar geleden in de zon tegen de muur van een zomerhuisje aan de kust van de Sont, toen zijn vriend Thomas, die inmiddels dood is, net als zo veel oude vrienden, over de nachtegalen begon die verdwenen waren. Dat was de eerste keer dat hij daarover hoorde. Vlak daarna zag hij een documentaire op tv over de bijen in de vs die verdwenen waren. Ze waren plotseling weg, zomaar van de ene op de andere dag, en niemand wist waar ze waren gebleven, of ze ergens anders heen waren gegaan of gewoon waren uitgestorven. Op een zondag samen met zijn gezin in het grote beukenbos buiten de stad waar hij toen woonde, hadden ze honderden dode vleermuizen gezien die daar verspreid op de grond lagen. In de krant stonden berichten over soortgelijke voorvallen, grote zwermen vogels die uit de lucht vielen, enorme scholen vissen die dood in zee dreven. Er was iets gaande in de wereld, maar niemand wist wat. De vissen, kon er sprake zijn van vulkaanuitbarstingen onder water, gassen die opstegen en ze uitroeiden? Of was het de schuld van de mens? De vogels, waarde er een ziekte onder ze rond? Waarom vielen ze dan gelijktijdig? Kon het een vorm van stress zijn? De wilde zalm verdween, sommigen dachten dat het door de kweekzalm kwam. Bepaalde soorten vlinders verdwenen, kwam het doordat het milieu zo snel veranderde dat ze zich niet konden aanpassen? En toen, in de loop van een paar zomers, kwamen de grote vogelkolonies niet meer naar hun nestplaatsen langs de kust in het hoge Noorden. Wat er aan de hand was, kon niemand destijds zeggen.

Elke avond voor hij naar bed gaat, schrijft hij een paar pagina’s in een aantekeningenboek, in de eerste plaats voor zichzelf, zijn dagen op het eiland zijn zo eentonig dat ze zonder die aantekeningen naadloos in elkaar over zouden lopen. Hij schrijft op wat hij doet, hoe hij zich voelt, wat hij ziet, en daartussendoor over gebeurtenissen uit zijn vroegere leven, dat op die manier stukje bij beetje vorm krijgt.

Dat was het idee en terwijl ik zuidwaarts reed, spon ik het in gedachten uit. Om die middag vrij te hebben had ik ’s ochtends de kinderen gehad, hun eten gegeven, hen aangekleed en naar de crèche gebracht, en met die gedachte in mijn achterhoofd was ik wat vroeger bij Thomas en Marie weggegaan, zodat ik nog wat tijd overhad, die ik van plan was in een café in Helsingborg door te brengen. Ik nam een van de afritten naar de stad en suisde een steile helling af door een op een industriegebied lijkende omgeving, die eerst in een buitenwijk overging en vervolgens in lange aaneengesloten rijen huizen aan weerskanten van de weg, met voor me het centrum en daarachter de haven glinsterend in het licht van de laaghangende zon.

Ik was er al eens eerder geweest met Linda en de kinderen, het was het eerste uitstapje dat we maakten nadat ik mijn rijbewijs had gehaald. Aangezien ik als niet-kredietwaardig te boek stond en in Zweden dus geen lening kon krijgen of een auto kon huren, had Linda er een op haar naam gehuurd, een enorm, onhandelbaar minibusachtig geval waar ik met bonzend hart de stad mee kwam binnenrijden, ik kon er nauwelijks mee uit de voeten, anderzijds ook blij, het gaf me zo’n ongelooflijk gevoel van vrijheid zelf een auto te besturen, het was alsof de snelheid al mijn problemen oploste. Daardoor wist ik dat er helemaal aan het einde van de grote kade een parkeerplaats was en daar reed ik langzaam naartoe.

Een stukje buiten de pier lag een enorm cruiseschip voor anker. Zo te zien kon het wel een paar duizend passagiers herbergen. Ik sloot de auto af en ging op pad. Aan de andere kant van de Sont, verbazend dichtbij, lag kasteel Kronborg, naar ik aannam. Bij het idee dat ik het huis van Hamlet zag, liepen de rillingen me over de rug. Ik probeerde alles wat er sinds die tijd aan auto’s, boten en huizen was bij gekomen weg te denken, alleen het kasteel in het landschap te zien, aan de enorme afstanden te denken die destijds bestonden, hoe weinig plaats de mensen op de wereld innamen, hoe groot de ruimte tussen hen onderling was, en dan naar het kasteel te kijken waar de koningszoon, gebroken door vertwijfeling, want zijn vader was dood, waarschijnlijk omgebracht door zijn oom, mogelijk in bed op zijn rug naar het plafond lag te staren, gekweld door de enorme zinloosheid die tussen hem en al het andere was ontstaan. Zijn vrienden, Rosencrantz en Guildenstern, zittend op een bankje op het binnenhof, ze werpen lange schaduwen over het plaveisel, dronken van licht en verveling.

Ik bleef een tijdje naar het kasteel staan kijken, toen draaide ik me om en liep langs de kade naar de stad. Hier en daar stonden toeristen tegen de balustrade geleund naar het koelblauwe water te kijken. Misschien zwommen er vissen rond, of misschien trok de diepte op zich hen aan.

Het centrum lag aan de voet van een steile heuvel, het was de enige stad in Skåne met heuvels en hellingen die ik kende. Dat gaf een heel ander ruimtelijk gevoel. Ik liep naar de voetgangerszone, aan het eind daarvan was een park en daar, onder een paar grote, schaduwrijke loofbomen, lag een paviljoen waar ik een paar minuten later ging zitten en koffie bestelde. De mensen aan de tafeltjes om me heen spraken Engels met een Amerikaans accent, ze kwamen vast van het cruiseschip.

Ik keek omhoog naar de kruinen van de bomen. De bladeren waren niet geel, maar hun groene kleur was niet meer zo vet en pasteus als ’s zomers, ze waren droger, bleker. Om me heen gonsden de geluiden van de stad door de lucht. Rollende banden over asfalt, brommende motors van auto’s, het geluid van voetstappen, stemmen, gelach.

Hamlet werd aan het eind van de zestiende eeuw geschreven. De oudst bewaarde uitgave is uit 1603. Een paar jaar geleden zou ik hebben gedacht dat dat lang geleden was. Dat dacht ik niet meer. De zeventiende eeuw lag maar een paar generaties achter ons. Goethe, bijvoorbeeld, moet mensen hebben ontmoet die in de zeventiende eeuw waren geboren. Voor Hamsun was Goethe iemand die een generatie voordat hij werd geboren, was overleden. En voor mij was Hamsun iemand die een generatie voordat ik werd geboren, was overleden.

Nee, de zeventiende eeuw is niet lang geleden.

Er kwam een serveerster aan met een zwart schort voor en een blad in haar handen. Het café zelf was in een gebouw aan de overkant van de straat gevestigd. Snel liep ze de twee treden naar het paviljoen op, ze bleef voor me staan, zette een kop koffie met een klein papieren hulsje vol suiker en een kannetje melk op tafel. Ik gaf haar dertig kronen en zei dat het zo in orde was. Ze begreep me niet, begon in de zak van haar schort naar wisselgeld te zoeken, ik stak mijn handpalm naar haar op en zei nee, nee. Bedankt, zei ze en ze draaide zich om.

De koffie smaakte bitter, moest al een paar uur op het plaatje hebben gestaan. De mensen dronken liever wat anders in deze warmte.

Ik stak een sigaret op en keek omhoog naar de daken aan de overkant van de straat, naar de met metaal beklede schoorsteenpijp die de zonnestralen reflecteerde, maar zonder dat de bewegingen van het licht te zien waren, zodat het leek alsof het door het metaal werd uitgestraald, vanuit een onuitputtelijke bron. Naar het grijszwarte leisteen eromheen, de brandtrappen die aan de andere kant in de achtertuinen verdwenen.

Ieders leven had een horizon, de horizon van de dood, die lag ergens tussen de tweede en de derde generatie voor ons en ergens tussen de tweede en de derde generatie na ons. Binnen die twee grenzen bevonden wij en de onzen ons. Daarbuiten de anderen, de overledenen en ongeborenen. Daar gaapte de afgrond van het leven zonder ons. Dat was de reden dat een figuur als Hamlet zo’n grote betekenis kon krijgen. Hij was fictief, iemand had hem verzonnen, hem gedachten en handelingen toegeschreven en een ruimte waarin hij kon denken en handelen geschapen, maar het punt was dat zodra je de horizon van de dood overschreed, het fictieve geen geldige grens meer was, geen geldig verschil. Hamlet was niet meer of minder levend dan de historische figuren die ooit plaats op aarde hebben ingenomen: in zekere zin waren ook zij fictief. Of konden alleen Hamlet en zijn bestaansvorm de tijd en de vergankelijkheid trotseren omdat hij in woorden en begrippen was gehuld en de anderen in vlees en beenderen?

Komt hij overeind daar in zijn kille slaapkamer? Loopt hij langs de smalle trap het dak op naar de borstwering? Wat ziet hij in dat geval? De blauwe Sont, het groene land aan de overkant, de vlakte die zich landinwaarts uitstrekt. Waar denkt hij aan? Nou ja, dat heeft Shakespeare geschreven. De aarde ziet er voor Hamlet uit als een kale rots. De lucht, dat sublieme uitspansel, dat prachtige firmament, dat majestueuze dak ingelegd met gouden vonken, zoals hij hem voor zijn vrienden Rosencrantz en Guildenstern beschrijft, is voor hem niets anders dan een stinkende en pestilente verzameling dampen. En de mens slechts een kwintessens van stof. Dat was wat hij zag, daarboven in dat kasteel. Het Engelse woord voor damp was hetzelfde als dat wat werd gebruikt voor een duister gemoed, en de ruimte die daar ontstaat, tussen het duister van het gemoed en dat van de wereld, is net een afgrond.

Ik haalde mijn mobieltje uit de zak van mijn jas en koos Linda’s nummer. Ze nam meteen op.

‘Hoe gaat het?’ vroeg ik.

‘Goed’, zei ze. ‘We zijn in het park. Het is zulk fantastisch weer! Heidi wilde eerst niet lopen, maar dat was zo weer voorbij. Wanneer kom je thuis?’

‘Duurt niet lang meer. Ik ben in Helsingborg. Van daar is het een uurtje of zo. En dan moet ik de auto nog terugbrengen. Moet ik onderweg nog boodschappen doen?’

‘Nee, ik geloof dat we alles hebben.’

‘Oké’, zei ik. ‘Tot straks, dan.’

‘Tot straks’, zei zij en we verbraken de verbinding.

Ik bleef met mijn mobieltje in mijn hand de straat in zitten kijken. Op het trottoir liepen twee vrouwen in rok en op sandalen en met tassen van lichte stof. Achter hen reed een man op een fiets met een kind in een kinderzitje tegen zijn rug aan geklemd. Ze droegen allebei een helm. De man had een bril op en was in pak. Ik moest aan Heidi denken en glimlachte. Ze wilde altijd gedragen worden. Als het aan haar had gelegen, was ze nooit ook maar één meter gaan lopen. Dat was bijna vanaf het eerste moment al zo geweest. Ik had zo’n nauwe band met haar toen ze was geboren. Vanja was jaloers en legde zo veel mogelijk beslag op Linda, ik droeg Heidi rond. Tot ze anderhalf jaar oud was en John kwam. Toen was het voorbij, met die nauwe band die we met elkaar hadden. Soms riep dat een zweem van verdriet op. Maar zo was het met kinderen, alles verliep in periodes en aan die periodes kwam een eind. Nog even en ze waren volwassen en dan zouden degenen die ze als kind waren geweest, en van wie ik had gehouden, verdwenen zijn. Als ik foto’s van hen zag, soms niet meer dan een jaar geleden genomen, werd ik weleens verdrietig omdat degenen die ze toen waren, niet meer bestonden. Maar meestal waren ze zo aanwezig in het nu en brachten ze onze dagen met zo’n intensiteit in beroering dat er voor dergelijke gevoelens geen ruimte was. Alles met hen was hier en nu.

Niet zonder opluchting liet ik een uurtje later de autosleutel in de brievenbus van Europcar glijden: dat zowel de auto als ik onbeschadigd was na een lange dag op de weg, was geen vanzelfsprekendheid. De zon scheen op de hoge, zwarte torenspits van de Sankt-Petrikerk boven me terwijl de straat eronder, waar ik vlak daarna doorheen liep, in de koele schaduw lag. Ik liep zo snel ik kon, zoals altijd had ik een slecht geweten omdat ik mijn gezin alleen had gelaten, dat wil zeggen, omdat Linda alleen was met de kinderen. Dat zat me in het bloed. Ik liep de straat door langs de Hansagalerie, de HiFi-club en Orvars worstkraam, stak de weg over, liep door het kleine park richting het kanaal, langs Granit en Designtorget en toen de brug over naar de voetgangerszone aan het eind waarvan het geelwitte Hilton Hotel oprees. Het was druk op straat, de terrassen van allebei de cafés zaten vol, jonge meisjes die met z’n tweeën of drieën zaten te roddelen, een paar schreeuwerige opgeschoten jongens en een paar mannen van mijn leeftijd, terughoudender qua kleding en lichaamstaal. Allemaal laafden ze zich aan deze onverwachte zomerdag. Ik was rustig en opgewonden tegelijk: ik voelde me goed, maar vlak daaronder school de angst.

Onze flat lag aan de markt tegenover het Hilton Hotel. Langs onze huisdeur, ingeklemd tussen een winkel van Søstrene Grene en een afhaalchinees, kwam van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat een gestage stroom voorbijgangers. Op de markt waren een fontein, waarvan we de hele nacht het gemurmel hoorden, en een grote, achthoekige snackbar, waar ze smartlappen en hits uit de jaren tachtig draaiden voor hun klanten, voornamelijk mensen van buiten de stad, die met enorme aantallen plastic tasjes om zich heen worst en hamburgers naar binnen zaten te proppen. Op de banken een stukje verderop zaten de daklozen. Onze woning lag helemaal boven in het gebouw, op de zesde verdieping, en had een balkon langs de hele voorkant. Eén keer had Vanja van daar een aansteker naar beneden gegooid, die vlak naast een stel met een knal op de grond was beland. Ze waren achteruitgedeinsd en hadden naar boven gekeken, waar ik het gebeuren met afwerende gebaren probeerde weg te wuiven, het was een ongelukje, niet boos worden …

Ik keek op naar de balustrade hoog boven me. Haalde mijn sleutelbos uit mijn zak, nog een herinnering, want in het stukje plastic zat een foto van Vanja en mij, we staan op een boot, gaan een tochtje maken om dolfijnen te bekijken, het was op de Canarische Eilanden, ze is drie jaar en houdt mijn hand vast, heeft een wit hoedje op en een gespannen uitdrukking op haar gezichtje. Ik haalde de oranje chip langs het paneeltje naast de deur, er klonk een klik, ik duwde de deur open, stapte de gang in, drukte op het knopje van de lift en checkte mijn mobieltje terwijl ik stond te wachten tot hij kwam. Er had niemand gebeld. Maar dat wist ik eigenlijk wel. De enigen die me eventueel op mijn mobiel belden, waren Yngve, mama, Tore, Espen en Geir Angell. Ze hadden elk hun eigen ritme en geen van hen was op dat moment aan de beurt. Met Yngve en mama belde ik ongeveer één keer per week, met mama meestal zondagsavonds. Met Espen ongeveer om de week, met Tore misschien één keer per maand. Geir A. sprak ik een paar keer per dag. Dat was ongeveer mijn hele sociale leven buiten het gezin om. Maar het was genoeg, het was zoals ik het wilde hebben.

De lift kwam, ik stapte in en drukte op het bovenste knopje, keek naar mezelf in de spiegel terwijl ik langzaam omhooggleed door de smalle, donkere schacht midden in het gebouw. Mijn haar was die zomer lang geworden en ik had een soort baardje laten staan. Ik had niet veel baardgroei, op mijn wangen groeide nauwelijks iets, dus elke keer als ik mezelf in de spiegel zag, overwoog ik of het er dom uitzag of niet. Het viel moeilijk te zeggen, was eigenlijk onmogelijk zelfs, want er bestonden geen criteria voor. Als ik er Linda naar vroeg, zei ze natuurlijk altijd dat ik er goed uitzag. Meende ze het? Tja, dat viel onmogelijk te zeggen. En naar iets zo intiems en egocentrisch kon ik natuurlijk niemand anders vragen. Daarom had ik me een paar weken daarvoor geschoren. Toen ik de volgende dag in de crèche kwam had Ola, mijn enige leeftijdgenoot daar, de vader van Benjamin, die op dat moment Vanja’s beste vriend was, en faculteitshoofd aan de universiteit van Malmö, me aangekeken en gevraagd of er iets anders aan me was. Had ik niet iets op mijn gezicht gehad? Dat was ironisch bedoeld, hij wilde het geen baard noemen en ik bedacht hoe goed het was dat ik het had weggehaald. Maar toen, de vrijdag daarop, had ik foto’s laten ontwikkelen die we die zomer hadden genomen. Ik zat met Vanja, Heidi en John in de lunchroom in winkelcentrum Triangeln, daar gingen we elke vrijdag na de crèche heen, dan kregen zij een ijsje en dronk ik koffie: die middag met een stapeltje foto’s die ik bekeek en hun liet zien. Op een ervan stond ik op een strand in Österlen met John op de arm. Ik zag er ongelooflijk goed uit, vond ik zelf, iets met die baard en die zonnebril gaf me … nou ja, zoiets masculíéns. En met John op de arm bovendien iets van … ja, verdomme, van een váder.

Daar, op dat moment, besloot ik om mijn baard weer te laten staan. Maar nu, op weg naar boven langs alle verdiepingen, was ik weer onzeker. Ik zou de volgende dag naar Oslo gaan voor interviews rond de presentatie van het eerste deel. Dat riep gedachten op aan overhemden, colberts, broeken, schoenen, kapsel en een baard dus. De laatste jaren had ik daar nooit aandacht aan besteed, er nooit over nagedacht hoe ik gekleed ging, zomaar wat aangetrokken, die keren dat ik het huis uit ging, voornamelijk om de kinderen te halen of te brengen of als we in het weekend met hen op stap gingen, bovendien kende ik slechts een handjevol mensen in deze stad en trok ik me er niet zo veel van aan wat die van me dachten. Daar school een zekere vrijheid in, ik slofte rond in oude, te lange broeken en grote, vuile jacks, met lelijke mutsen op en sportschoenen aan, maar nu, sinds het eind van de zomer, nu het verschijnen van het boek naderde en de eerste afspraken voor interviews sinds vijf jaar binnen waren gekomen, veranderde dat.

Toen de lift naar de zesde verdieping gleed, draaide ik me automatisch om – na drie jaar wist ik precies hoelang hij daarvoor nodig had – ik liep de gang in, die vol stond met onze kinderspullen: twee wandelwagens, een karretje, Vanja’s step en Heidi’s loopfiets, en deed de deur van onze woning open.

Op de grond lagen jassen en schoenen, verder overal speelgoed en vanuit de woonkamer klonk het geluid van de tv.

Ik trok mijn jas uit en ging naar binnen. Heidi en Vanja zaten dicht tegen elkaar aan in een stoel naar het beeldscherm te staren. John stond in alleen een luier met een autootje in zijn handen en keek naar me op. Linda zat op de bank de krant te lezen.

Het vloerkleed lag in kreukels, overal in de kamer slingerden knuffels rond en verder een heleboel boeken, plastic speelgoed, viltstiften en vellen papier waar ze op getekend hadden.

‘Is het goed gegaan?’ vroeg ze.

‘Jawel’, zei ik. ‘Ik had bijna een botsing toen ik wilde gaan tanken. Je weet wel, in die nauwe kelder. Maar het is goed afgelopen. Je moet de groeten hebben van Thomas en Marie.’

‘Heb je haar mijn manuscript nog gegeven?’

Ik knikte.

‘Hoe gaat het, meiden?’ vroeg ik.

Geen reactie. Ze zaten roerloos met die blonde koppies naar de tv te staren. In dezelfde stoel: dan was alles koek en ei tussen hen vanavond.

Ik glimlachte, ze hielden zelfs elkaars hand vast.

‘Papa kelder?’ vroeg John.

‘Nee’, zei ik. ‘Papa heeft vandaag autogereden.’

‘Papa in kelder!’ zei hij.

‘Heb je honger?’ vroeg Linda. ‘Er is nog wat over van het middageten.’

‘Oké’, zei ik en ik ging naar de keuken. De borden stonden nog op tafel, die van de meisjes vol eten, ze aten nauwelijks iets tijdens het middageten, dat hadden ze nooit gedaan. In het begin hadden Linda en ik daar discussies over gehad, ik wilde discipline wat de maaltijden betrof, dat ze aan tafel bleven zitten tot ze hun bord leeg hadden, terwijl Linda het tegenovergestelde vond, namelijk dat als het om eten ging alles zo vrij en ongedwongen mogelijk moest zijn. Ik had bedacht dat ze gelijk had, het klonk toch zeker vreselijk om eten met dwang te verbinden, dus daarna hadden we hen laten doen wat ze wilden. Als ze thuiskwamen van de crèche en riepen dat ze honger hadden, kregen ze een boterham, een appel, een paar gehaktballetjes of waar ze maar trek in hadden, en als het eten klaar was en op tafel stond, mochten ze exact zo kort of zo lang blijven zitten als ze wilden. Meestal niet meer dan een paar minuten, waarin ze wat naar binnen schrokten om daarna van hun stoel te glijden en naar de woonkamer of hun eigen kamer te verdwijnen terwijl Linda en ik elk aan onze kant van de tafel bleven zitten eten.

Ik schepte een bord vol macaroni met gehaktballetjes, het nationale gerecht van Zweden, sneed een tomaat, spoot een beetje ketchup over het geheel en ging zitten. Het eerste jaar in Malmö had ik het er een keer met een van de andere vaders van de crèche over gehad. Hoe deden zij dat met eten? Ach, daar hadden ze geen probleem mee, zei hij. Ze bleef aan tafel zitten en at haar bord leeg. Hoe hebben jullie dat in hemelsnaam klaargespeeld? vroeg ik terwijl ik naast hem fietste, op weg naar het Limhamnsfeltet om te voetballen, zoals elke zondagochtend. Ze weet dat ze moet, zei hij. Hoe weet ze dat? vroeg ik. We hebben haar wil gebroken, zei hij. Ze moet blijven zitten tot ze haar bord leeg heeft, hoelang dat ook duurt. Eén keer was dat tot ’s avonds laat. Ze huilde en gilde en weet ik wat, weigerde ook maar een hap te nemen, je kent dat wel. Maar uiteindelijk had ze het begrepen, at alles op en toen mocht ze van tafel. Ik geloof dat ze daar drie uur heeft gezeten! Daarna hebben we nauwelijks nog problemen gehad. Hij keek me glimlachend aan. Had hij door wat hij over zichzelf vertelde? dacht ik, maar ik zei niets. Net als wanneer ze een woedeaanval krijgt, ging hij verder. Ik heb gezien dat je daar met Vanja soms wat problemen mee hebt. Ja, zei ik, wat doe je dan? Ik hou haar vast, zei hij. Niets ergs. Ik hou haar gewoon vast tot het voorbij is, hoelang het ook duurt. Dat zou jij ook moeten doen. Dat is effectief. Ja, zei ik, ik moet in elk geval iets bedenken.

Het merkwaardige, bedacht ik nu, terwijl ik mijn lauwwarme hap naar binnen werkte, was dat ik hen, dat wil zeggen beide ouders, vóór dat gesprek als alternatief had bestempeld, dat wil zeggen als aanhangers van een vrije opvoeding. Hij droeg het jongste kind zelfs in een draagdoek en toen we een keer met de crèche een paar dagen weg waren, had ik hem de voordelen daarvan ten opzichte van een buikdrager horen opsommen. Ze waren er meer dan normaal mee bezig dat het eten gezond en vrij van voedingsadditieven moest zijn, de kleren van de kinderen waren zo veel mogelijk van natuurlijk materiaal en tijdens de vergaderingen van de crèche waren ze altijd uiterst betrokken. Dat juist zij dergelijke compromisloze, negentiende-eeuwse opvoedingsmethoden hanteerden, verbaasde me. Maar misschien begreep ik dingen nu ook beter, want ik had me altijd al afgevraagd hoe het kwam dat hun oudste dochter, die vaak met Vanja speelde, zo meegaand was. Ze zat nooit in de wandelwagen, waar ze ook naartoe moesten, zij liep, in tegenstelling tot Vanja, die al op een paar meter van de crèche vandaan kon gaan zeuren om achter Heidi in de wagen te mogen zitten.

Het was weleens voorgekomen dat ik had besloten haar wil te breken en natuurlijk was me dat uiteindelijk ook altijd gelukt, maar niet zonder me achteraf ellendig te voelen. Dat kon toch niet goed zijn? Aan de andere kant was het góéd voor haar om samen met ons te zitten eten, góéd voor haar om te lopen, góéd voor haar om zichzelf aan te kleden, góéd voor haar om haar tanden te poetsen en op tijd naar bed te gaan.

Vanja was een keer met hun dochter mee naar huis geweest en een nachtje blijven slapen, voor de allereerste keer. Toen ik haar de volgende ochtend kwam halen, zeiden ze dat het goed was gegaan, maar ik merkte aan Vanja, die zo dicht mogelijk bij me bleef, dat het niet helemaal zo gemakkelijk was geweest. Hij had het over een klein voorval, maar dat was opgelost, nietwaar, Vanja? Wat was er dan? vroeg ik. Nou ja, ze vroeg om meer eten en toen we haar dat gaven, wilde ze het toch niet hebben. Toen moest ze blijven zitten tot ze het ophad.

Ik keek hem aan.

Was hij gek geworden?

Nee, hij was al bezig haar sokken voor me te zoeken en ik zei niets hoewel ik woedend was. Wat dacht hij wel, dat hij het recht had mijn kind tot iets te dwingen wat hij zich in zijn hoofd had gehaald? Ik pakte de sokken van hem aan, trok ze Vanja aan, die eerst haar ene voet uitstrekte, toen haar andere, gaf haar haar jas en hoopte van ganser harte dat ze die zelf zou aantrekken zodat ik dat onder zijn kritische blik niet hoefde te doen.

Linda werd kwaad toen ik het vertelde. Ik was van gedachten veranderd: zo erg was het nu ook weer niet, waarschijnlijk was het weleens goed voor haar om te zien dat er bij verschillende mensen verschillende regels golden.

‘Daar gaat het niet om’, zei Linda toen. ‘Het is toch ook een vorm van kritiek? O, het irriteert me zo. Die twee, echt. Je zou haar moeten horen, ze is zo zelfingenomen. Het is ongelooflijk.’

‘Trouwens, ze vroegen of Vanja meedeed aan een hardloopwedstrijd in het bos’, zei ik. ‘Volgend weekend, in het Pildammspark.’

Dat was zo’n activiteit waar we zelf nooit op zouden zijn gekomen. Voor Vanja was het een hele gebeurtenis. Ze moest met een nummer op haar borst achter een startstreep gaan staan, samen met een hele groep andere kinderen een stuk door het bos hollen en als ze de eindstreep haalde, zou ze een medaille en ijs krijgen.

Mij viel de eer te beurt met haar van start te gaan, samen met haar vriendinnetje uit de crèche en haar moeder, terwijl Linda in de buurt van de eindstreep op Heidi paste. Vanja was trots op het nummer en toen het startsignaal klonk, holde ze er zo snel als haar beentjes haar konden dragen vandoor. Ik liep op een drafje naast haar onder de bomen door, midden in de groep kinderen met hun ouders. Maar na zo’n honderd meter werd ze langzamer en algauw bleef ze staan. Ik ben moe, zei ze. Haar vriendinnetje en haar moeder lagen natuurlijk al een heel stuk op ons voor. Ze bleven staan, draaiden zich om en wachtten. Kom op, Vanja, zei ik. Ze wachten op ons! Rennen! En we holden weer door, Vanja met haar slungelige manier van lopen, ik sjokkend als een eland, we haalden hen in en liepen een stuk naast elkaar tot het vriendinnetje en de moeder weer voor ons liepen en wij weer ver achterbleven. Ze liep als een gazelle, dat meisje. Vanja liep naast me te hijgen en bleef staan. Kunnen we niet een stukje gewoon lopen, papa? vroeg ze. Ja, hoor, zei ik, een klein stukje dan. Het meisje en haar moeder wachtten geduldig tot we hen weer hadden ingehaald en toen holden we een meter of honderd tot de afstand tussen ons weer even groot was. Kom op, Vanja, zei ik. Het is niet ver meer. Je kunt het! Vanja zette haar tanden op elkaar en holde door, misschien gaven de eindstreep verderop en het besef dat daar een ijsje op haar wachtte, haar extra kracht. Haar vriendinnetje liep ongeveer twintig meter voor ons uit, met lichte, elegante tred: als wij er niet waren geweest, had ze allang de eindstreep bereikt. Ze draaide zich om en zwaaide naar Vanja, maar terwijl ze zich weer terugdraaide, struikelde ze. Ze viel languit en greep meteen huilend naar haar knie. Haar moeder boog zich over haar heen. We kwamen dichterbij. Toen we vlakbij waren, maakte Vanja aanstalten om te blijven staan. Kom op, Vanja! zei ik. Je bent er bijna! Zet hem op! En Vanja deed wat ik zei, ze holde met mij naast zich zo hard als ze kon haar vriendinnetje, dat een bloedende knie had, voorbij, het ene kind na het andere voorbij, zo snel als de wind over de streep!

Achter ons stond het vriendinnetje op en ze liep hinkend door. Iemand van de organisatie hing Vanja een medaille om haar nek en een ander gaf haar een ijsje. Mama, ik heb gewonnen! riep ze naar Linda, die met de kinderwagen voor zich en Heidi naast zich glimlachend aan kwam lopen. Pas toen besefte ik wat ik had gedaan en ik bloosde zoals ik nog nooit eerder had gebloosd. We waren haar gewoon voorbijgehold! Om als eerste de eindstreep te halen! Terwijl zij, dat kind dat de hele tijd was blijven staan om op ons te wachten, bloedend op de grond lag!

Ook zij kreeg haar medaille en haar ijsje en gelukkig was alles weer in orde met haar. Haar vader kwam naar ons toe: ‘Het leek wel alsof je echt wilde winnen!’ zei hij lachend.

Ik kreeg weer een kleur, maar begreep dat hij niet doorhad dat het waar was. Dat hij zich met geen mogelijkheid kon voorstellen dat een volwassene zich zo kon gedragen. Hij maakte er een grapje over, omdat het ondenkbaar voor hem was dat ik mijn dochter opjutte om zijn dochter te verslaan en wel op zo’n onsportieve manier. Ze waren nog geen vier jaar oud.

Ook de moeder kwam naar ons toe en die zei precies hetzelfde: het leek verdorie wel alsof ik wilde winnen. Ze gingen er allebei van uit dat Vanja de drijfveer was geweest en dat ik haar niet had kunnen tegenhouden. Dat een vierjarige geen empathie voor haar vriendinnetje toonde, dat konden ze begrijpen. Maar dat een man van bijna veertig dat niet deed, daar konden ze niet bij.

Ik brandde van schaamte, maar ik glimlachte beleefd.

Op weg naar huis vertelde ik Linda wat er was gebeurd. Ze lachte zoals ze in geen maanden meer had gelachen.

‘Nou ja, we hebben in elk geval gewonnen’, zei ik.

Die gebeurtenis was alweer twee jaar geleden. John was nog maar een maand oud, Heidi bijna twee jaar, Vanja drieënhalf. Ik herinnerde me alles nog zo goed omdat we die dag een heleboel foto’s hadden genomen. John met dat grote babyhoofd en die smalle, diepliggende babyogen in de kinderwagen, schoppend met zijn dunne blote beentjes en zwaaiend met zijn dunne blote armpjes, Heidi met haar grote ogen, haar gedrongen lijfje en blonde haar, Vanja met haar kleine, zuivere trekken en die speciale combinatie van gevoeligheid en wilskracht. Net als toen lukte het me ook nu niet hen met mezelf in verband te brengen, ik beschouwde hen in de eerste plaats als drie kleine mensen met wie ik mijn huis en mijn leven deelde.

Wat zij hadden en wat ik kwijt was, was dat ze een grote, stralende, vanzelfsprekende plek in hun leven innamen. Daar dacht ik vaak over na, hoe ze elke ochtend wakker werden in zichzelf en hun wereld en daar de hele dag in leefden, alles aanvaardden zoals het kwam zonder er ooit vraagtekens bij te zetten. Toen Vanja op komst was, was ik bang dat ik haar op een of andere manier zou besmetten met mijn somberheid, daar had ik het zelfs een keer met Yngve over, maar die zei dat kinderen in beginsel vrolijk waren en dat bleek ook het geval, ze zochten altijd de vreugde op en zolang er geen complicaties optraden, waren ze altijd blij en opgewekt. Zelfs als het niet zo goed met ze ging, als ze om de een of andere reden verdrietig waren, waren ze vol overgave, het was niet anders en ze aanvaardden het. Ooit zouden ze terugkijken en dezelfde vragen stellen die ik had gesteld: waarom was het toen zoals het was, waarom is het nu zoals het is, wat is eigenlijk de zin van mijn leven?

O, kinderen van me, lieve kinderen van me, ik hoop dat jullie dat nooit zullen denken! Ik hoop dat jullie altijd zullen begrijpen dat jullie op zich al voldoen!

Maar dat zal wel niet. Alle generaties leiden hun leven alsof het de eerste keer is, doen hun eigen ervaringen op, ze doorlopen de verschillende levensstadia en terwijl het inzicht onderweg groter wordt, wordt de zin kleiner – maar ook als hij niet kleiner wordt, verliest hij op zijn minst zijn vanzelfsprekendheid. Zo is het. Het is alleen de vraag of het altijd zo geweest is. In het Oude Testament, waarin alles door handeling wordt uitgedrukt en de verhalen nauw verbonden zijn met de fysieke werkelijkheid, en in de klassieke Griekse epen, waarin het leven zich al net zo concreet ontvouwt, komt de twijfel nooit van binnenuit, als een omstandigheid inherent aan het eigen bestaan, maar altijd van buitenaf, door een gebeurtenis, een plotselinge dood bijvoorbeeld, dus verbonden aan de omstandigheden die inherent zijn aan de uiterlijke, aardse wereld. In het Nieuwe Testament ligt het anders. Hoe kun je anders de duisternis in Jezus’ ziel verklaren waardoor hij ten slotte naar Jeruzalem vertrok en de ene uitweg na de andere onmogelijk maakte, tot alleen de laatste en meest eenvoudige overbleef? Je kunt zijn laatste dagen zo opvatten dat hij alle keuzemogelijkheden elimineerde zodat hij zelf geen verantwoordelijkheid had voor wat er gebeurde, namelijk die langzame dood aan het kruis, maar daar als het ware door de wil van anderen toe werd gebracht. Dezelfde ontwikkeling zien we bij Hamlet, ook zijn ziel is verduisterd, ook hij gaat zijn ondergang met open ogen tegemoet op zo’n manier dat die door het noodlot lijkt te worden gestuurd, onontkoombaar. Voor koning Oedipus ís het het lot, hij is werkelijk onwetend, maar zowel Hamlet als Jezus maakt een keus en kiest een weg. Oedipus is blind, Hamlet en Jezus kijken met open ogen het donker in.

Ik stond op, spoelde mijn bord af en zette het in de vaatwasser. Die hadden we van hetzelfde stel gekregen, ze waren verhuisd en hadden hem niet meer nodig. Ze hadden ons überhaupt veel geholpen. En wat hadden wij daar tegenovergesteld?

Niet veel. Ik had geduldig geluisterd, zowel naar hem als naar haar, vragen gesteld en mijn best gedaan om de indruk te wekken alsof ik geïnteresseerd was in wat ze vertelden. Ik had hem bij het zondagse voetballen geïntroduceerd. En ik had hem een exemplaar van mijn vorige roman geschonken met een persoonlijke opdracht. Maar twee dagen later vertelde hij me dat hij het boek aan een oom had gegeven ‘die geïnteresseerd was in boeken’. Verdorie, dat was voor jou persoonlijk, man! dacht ik zonder iets te zeggen: als hij dat zelf niet begreep, kon ik hem dat niet uitleggen.

Zo was het om kinderen te hebben, je werd samengebracht met mensen die je door en door vreemd waren, soms zelfs onmogelijk te begrijpen. Hij vertelde een keer dat hij en zijn vrouw ’s avonds graag met elkaar praatten, en wel op zo’n manier dat ik begreep dat het iets bijzonders en bijna spectaculairs was om met elkaar te praten. Daarna stelde ik Linda vaak voor om met elkaar te praten. Het werd een grapje tussen ons. Waarschijnlijk maakten zij over ons net zulke grapjes. Toch bleven we met hen omgaan totdat zij gingen verhuizen, vooral ik: ik bracht heel wat middagen samen met hem door op speelplaatsen en terwijl onze kinderen met elkaar speelden, luisterde ik naar zijn vele voorstellingen over hoe de wereld en de dingen in elkaar zaten.

Een keer toen we daar zo zaten, had hij een boek bij zich van ene Wolfram, waar hij in zat te bladeren. Het leek te gaan over bepaalde terugkerende patronen, in alles, van boombladeren tot rivierdelta’s en verschillende statistische curves. Mijn eerste associatie was Thomas Browne en zijn zeventiende-eeuwse verhandeling over de quincunxfiguur, het patroon van de vijf op de dobbelsteen dus, en hoe die voorkwam in de natuur, iets wat ik toen net had gelezen in het boek dat Geir Angell aan het schrijven was en dat erover ging hoe alle complexe systemen – maatschappijen, aandelenmarkten, weersverschijnselen of het verkeer – vroeg of laat instorten vanwege de instabiliteit waar dat systeem zelf de oorsprong van is. Dat laatste vond ik frappant omdat de patronen die door dat instorten worden gevormd, in menselijke systemen dezelfde zijn als in die die in de natuur ontstaan. De hemel was blauw en zo hoog als hij alleen aan zee kan zijn en hoewel de zon laag stond, was het nog steeds warm. Om de speelplaats van zand, met de artistiek geconcipieerde toestellen, die zo typisch zijn voor Zweden, lag een strook hard aangestampt grind en in het midden was een brede maar ondiepe modderige vijver, waar een paar kinderen telkens armen vol bladeren in gooiden. Achter de strook grind lag een grasveld, daarachter een woonwijk. Het groene gras glansde in de zon. Ik zei dat het interessant klonk, dat patronen op zulke verschillende gebieden in wezen zo overeenkwamen. Hij knikte en kreeg het over de evolutie. Hij zei dat de gecompliceerde organismen en de complexe systemen die ons omgaven, in wezen doodsimpel waren, en dat je dat moest zien in het licht van de enorme tijdspanne waarin ze zich hadden ontwikkeld. Een miljoen jaar, zei hij, dat is zo’n lange tijd dat het onvoorstelbaar voor ons is. Dus wat moeten twintig miljoen jaar dan wel niet zijn. Of zestig miljoen. Maar de tijd op zich is simpel. Ook het principe van de ontwikkeling is simpel. Het gaat om optimalisering, dat wil zeggen, hoe je iets zo goed mogelijk doet. Zo effectief mogelijk. Daar is alles in de natuur op gericht. Als het ijs barst, volgt de barst de zwakste punten. Net als bij brekend glas. De barsten volgen de zwakste punten.

‘Maar dat gebeurt wel zonder enige wil’, zei ik. ‘Het is puur werktuiglijk. Een natuurwet.’

‘Wet?’ zei hij. ‘Niet aan wetten denken. Dat stoort de gedachtegang alleen maar. Het gaat erom dat het gebeurt. Een glas breekt waar het het gemakkelijkst breekt. Een tak breekt waar die het gemakkelijkst breekt. Die optimalisering, daar draait het om. Gebladerte heeft zon nodig, dus zoekt het de optimale manier om zon te krijgen. Als de takken het daarvoor moeten optillen, dan tillen de takken het op. Werp je een hindernis op een mierenstraat op, dan ontstaat er eerst verwarring, maar die verwarring is slechts ogenschijnlijk, want als je na een tijdje terugkomt, zul je zien dat de nieuwe mierenstraat de kortste weg volgt om die hindernis te overwinnen. Ze optimaliseren. Geen van de mieren heeft door dat ze de kortste weg volgen, net zomin als het ijs doorheeft dat het langs de zwakste punten barst.’

Hij boog voorover, zijn handen op zijn knieën steunend, schudde even zijn hoofd zodat zijn haar zo viel als hij het wilde hebben. Zijn dochter zat op haar hurken bij het twintig centimeter hoge houten hekje rond de speelplaats en was bezig er een rij kleine steentjes op te leggen. Haar gele regenbroek glom in de zon. Vanja klom net op de roodgeschilderde speelgoedtrein. Ze draaide zich op haar knieën om en keek naar me. De wind blies haar haar in haar gezicht, ze streek het weg, maar het woei weer terug. Ik zwaaide naar haar en keek rond op zoek naar Heidi. Ze zat op het smalle bankje in de trein. In exact dezelfde houding als hij, voorovergebogen met haar handen op haar knieën steunend. Dat kleine mensje, dacht ik met de woorden die Linda vaak gebruikte als het over haar ging. Toen kwam ze overeind en stak haar hoofd door het raampje, keek naar de kinderen die nog steeds bladeren van de boom op het grasveld in de vijver gooiden.

Ik leunde achterover op de bank. Door de laan die vijftig meter verderop langs het park liep, kwam een mollige vrouw aan, ze duwde een fiets. De bomen boven haar zwaaiden zachtjes heen en weer in de wind, vulden de straat eronder met steeds nieuwe schakeringen van licht en donker. Op een balkon verderop aan de rij huizen achter de laan, niet groter dan een hokje of kooitje, stonden een man en een vrouw elk met een glas in de hand rond te kijken. Door de poort onder hen kwamen twee mannen met een tafel tussen zich in naar buiten. Een derde, die op het trottoir stond te wachten, wierp zijn sigaret op de grond, klom in de laadruimte van de bestelwagen die er stond, en kwam er vlak daarna met een grijze deken in zijn handen weer uit. Aan de blauwe lucht boven hen steeg een vliegtuig steil op, onmogelijk te onderscheiden van de witte streep die het volgde.

De wereld is oud, maar simpel, dacht ik, en alles erin staat open.

Het was alsof mijn ziel werd opgetild toen ik dat dacht. Toen hoorde ik Heidi gillen en ik keek naar de speeltrein. Ze lag ervoor op haar buik met haar hoofd in het zand. Ik holde naar haar toe en tilde haar op, keek of haar gezicht vol bloed zat, maar het was goed afgelopen, ze had zich waarschijnlijk nauwelijks pijn gedaan. Die laatste maand was ze echter drie keer lelijk gevallen, waarvan een keer met haar mond hard tegen de tafelrand en een keer op het tafelblad, alles zat vol bloed en we moesten met haar naar de huisartsenpost en naar de noodtandarts. Nog lang daarna greep ze naar haar mond als ze zich waar ook maar pijn had gedaan. Maar deze keer was het goed afgelopen. Ik drukte haar tegen me aan en zij vlijde huilend haar hoofd tegen mijn borst, maar tilde het algauw weer op om om zich heen te kijken zodat ik haar weer op de grond kon zetten. Toen ik terugliep naar de bank en weer naast hem ging zitten, hij intussen weer in zijn boek verdiept, keek ik op bij een beweging helemaal boven in mijn gezichtsveld. Het was een blad dat viel. Of, nou ja, vallen. Het wervelde rond als de rotor van een helikopter, terwijl het langzaam wegzweefde door de lucht.

Bij de gedachte aan die episode herinnerde ik me iets wat ik een paar maanden geleden had gelezen, het was een passage uit het essay ‘Über die Linie’, de discussie tussen Heidegger en Ernst Jünger, waarin laatstgenoemde iets over patronen had geschreven wat diepe indruk op me had gemaakt en wat met zo’n intensiteit en koortsachtigheid met andere ideeën was versmolten dat ik het allemaal op een van de lege pagina’s in het boek had genoteerd onder de kop ‘Het derde rijk’, met in mijn achterhoofd het idee dat het de basis zou worden voor een nieuwe roman.

Ik herinnerde me niet meer wat ik had geschreven en liep naar de woonkamer om het boek te zoeken. Linda legde de krant weg toen ik binnenkwam.

‘Hoe laat vertrek je morgen?’ vroeg ze.

‘Het vliegtuig gaat om zeven uur’, zei ik. ‘Dus rond een uur of vijf.’

‘Ben je nerveus?’

‘Een beetje. Maar dat zal morgen nog wel erger worden.’

Ik liet mijn blik langs de boekenruggen in de kast glijden. Helemaal onderaan waren ze allemaal ingeduwd, sommige zo ver dat ze in de diepte waren verdwenen. Dat was het werk van John en het was lang geleden dat ik de moeite had genomen ze recht te zetten nadat hij er had huisgehouden, het duurde sowieso maar een paar uur voor hij ze weer had teruggeduwd. Eens kijken. H. H. H. … Daar! Jünger/Heidegger.

‘In bad!’ zei Vanja.

‘Maak hele zinnen’, zei ik.

‘In bad!’ zei ze weer terwijl ze naar Linda keek.

‘“Mag ik”’, zei ik.

‘Mag ik in bad?’ vroeg ze.

‘Kun jij dat doen?’ vroeg Linda.

‘Oké’, zei ik. ‘Maar jij brengt ze naar bed, toch?’

Ze knikte.

‘Over vijf minuten’, zei ik tegen Vanja en ik bladerde in het boek dat ik in mijn hand hield. Het citaat stond niet in de tekst van Jünger, zoals ik me meende te herinneren, maar was afkomstig uit een notitie in zijn dagboek en werd door Anders Olsson in het nawoord geciteerd.

Op de terugweg langs het strand ontdekten we een schelpenbank. Geen van de mosselen en schelpen die daar aangespoeld waren, was groter dan een boon, een heleboel waren zelfs kleiner dan een erwt – maar het was het hele universum met zijn ovalen, cirkels en spiralen, op nog geen voet breedte. Obelisken, gotische en romaanse bogen, stekels, lansen, spijkers, doornenkronen, olijfbomen, kalkoenvleugels, paardenbitten, raspen, wenteltrappen, knieholtes … En dat alles gevormd door golven.

‘In bad, nu!’ zei Vanja.

‘Ben jij soms een baby’tje vanavond?’ vroeg ik.

‘In bad!’ zei Heidi.

‘In bad!’ zei John.

‘Ik kijk alleen even in dit boek, dan gaan we’, zei ik. ‘Nog vijf minuten.’

Ik bladerde naar de laatste, lege pagina’s en las wat ik had geschreven.

Lucretius – De natuur van de dingen

Atomen

Het nazisme

natuurwetenschap

Afrika

biologie

Atoombom

soorten

Een man alleen op Gotland

materialisme

Eugenetica

Titel: Het derde rijk

Het lichaam, het bloed

Aristocraat

het biologische

Massa

het heldere, opene

Hölderlin

het heilige

Heidegger

het duistere

Jünger

Mishima

Monsters in het heelal, het grote en het kleine

Faust

Dieren die gecontroleerd kunnen worden

Albertus Seba

Amerika dat ontdekt is, maar met rust is gelaten

Dat was alles.

In mijn herinnering was het een gedetailleerde opsomming van concrete ideeën, een universum waarin de roman zich zou afspelen, maar het bleek niets anders dan mijn gebruikelijke affiniteit met bepaalde woorden en de voorstellingen die die in me opwekten. ‘Het lichaam, het bloed’, ‘biologie’, ‘de atoombom’. En Lucretius, De natuur van de dingen, dat had sinds midden jaren negentig in mijn aantekeningen gefigureerd.

Maar het wás een roman. Dat was zeker. Een wereld beschreven door middel van het materiële en het mechanische, zand, steen, schelpen, atomen, planeten. Geen psychologie, geen gevoelens. Een verhaal dat anders was dan het onze, maar erop leek. Het moest een dystopie worden, een roman over de laatste dagen, verteld door een man alleen in een huis midden in een droog en warm nazomerlandschap. En ik was al een heel eind op weg, ik had er Linda al over verteld, die had gestraald, ze vond het geweldig, fantastisch. Echt waar!

‘Zullen we in bad gaan?’ vroeg ik terwijl ik het boek terug in de kast zette.

De meisjes lieten zich van hun stoel glijden en holden naar de badkamer.

‘Ja!’ zei John en hij waggelde achter hen aan.

Toen ik binnenkwam, hadden ze hun kleren al uit en stonden in hun blootje voor het bad. Ik pakte de gele fles Jif van het plankje voor de spiegel, deed de groene dop eraf en spoot schuurmiddel op de bodem van de kuip.

‘Een haai!’ zei Heidi, ze stond over de rand gebogen. Ze doelde op de figuur die de strepen schuurmiddel vormden.

‘Vind je het daarop lijken?’ vroeg ik.

Ze knikte.

‘Als er een haai komt, moet je hem een klap op zijn snuit geven’, zei Vanja. ‘Dan wordt hij bang.’

Ze liet met een gebaar van haar hand zien hoe je dat moest doen. Ik maakte een sponsje nat onder de kraan van de wasbak en begon het bad te schuren. Spoelde het na met de douche, zag hoe het water het gele schuurmiddel meesleurde, dat hier en daar in wolkjes oploste, stopte de metalen stop met de rubberrand in de afvoer, trok het hendeltje van de mengkraan omhoog, voelde met mijn hand in de dikke straal of het water de juiste temperatuur had en kwam overeind.

‘Oké’, zei ik. ‘Spring er maar in!’

Terwijl Vanja en Heidi in het bad klommen, kleedde ik John uit. Hij stak één hand in de lucht, in de andere hield hij een plastic eend. Toen ik zijn arm uit de mouw had getrokken, pakte hij de eend in zijn andere hand.

‘Goed zo, John!’ zei ik, ik trok zijn truitje over zijn hoofd, gooide het in de wasmand, waar het vuile goed als een ontluikende bloem uit oprees, knoopte zijn broek los, trok hem uit, maakte het klittenband van zijn luier los en tilde John in het bad, waar hij onmiddellijk met beide handen in het water begon te plonzen.

‘Papa, ik heb vandaag een heks op straat gezien’, zei Heidi.

‘Dat was geen heks’, zei Vanja. ‘Dat was een oude mevrouw.’

‘Stel je voor dat het wel een heks was’, zei ik en ik ging op mijn hurken voor hen zitten.

‘Heksen bestaan niet’, zei Vanja.

‘Weet je dat zeker?’ vroeg ik.

Ze keek me glimlachend aan.

‘Ja’, zei ze. Ik zag dat iets in haar nee wilde zeggen.

‘Stel je voor dat ik een tovenaar was’, zei ik.

‘Jij bent alleen maar een gewone papa’, zei Heidi.

Lachend kwam ik overeind. Het water kwam intussen tot hun buik. Ze vonden het heerlijk om in bad te gaan, alle drie, en dat was al vanaf het begin zo geweest. Ik vroeg me af waarom. Misschien had het te maken met een vorm van gedaanteverwisseling, je plotseling in een ander element bevinden? Heidi legde haar handen aan de ene kant op de rand, zette haar voeten op die aan de andere, maakte een brug, riep kijk eens, papa! en liet zich met zo’n plons weer vallen dat er een hele golf druppels mijn kant op werd geslingerd.

‘Niet doen!’ zei ik met luide stem. ‘Dat is gevaarlijk! Moet je kijken hoe nat ik ben geworden!’

Ze lachte. John lachte ook. Vanja stond op het punt hetzelfde te doen.

‘Nee’, zei ik.

‘Eén keertje maar’, zei zij.

‘Nou, goed dan’, zei ik en ik deed een paar stappen achteruit. Deze keer was het een nog grotere plons, de vloer rond het bad stond blank.

Ze lachten alle drie. Toen John het ook wilde proberen, pakte ik hem bij zijn arm en hield hem vast. Nee, nee, zei ik. Jawel, ik ook, zei hij. Nee, zei ik. Jawel, zei hij. Jawel, zei ik. Nee, zei hij en daarmee was het gevaar geweken.

‘Nu moeten we jullie haar wassen’, zei ik.

‘John eerst’, zei Vanja.

‘Oké’, zei ik. ‘Heb je dat gehoord, John?’

‘Wil niet’, zei hij.

‘Jawel’, zei ik, ik pakte hem bij zijn schouders en duwde hem voorzichtig achterover in het water. Eerst spartelde hij tegen, maar toen ik bleef duwen, begon hij te huilen en om zich heen te slaan. Ik liet hem los.

‘Zo’, zei ik.

Hij bleef gillen. Ik pakte de fles shampoo met de afbeelding van de Pixarfilm Cars, die hij ooit zelf had uitgezocht, en spoot de dikke, rode vloeistof in mijn handpalm. Toen hun haar schoon was, zei ik dat ze moesten gaan staan, pakte drie washandjes van de stapel in het rek, deed er zeep op en waste hen alle drie tussen de benen. Ik had het gevoel alsof ik hen aanrandde, dat dacht ik elke keer als ik dat deed. Stel je voor dat er net iemand binnenkwam als ik daarmee bezig was, wat zouden ze wel niet denken: een perverse vader met een washandje tussen de benen van zijn dochters. Die gedachte kon eigenlijk alleen opkomen bij een man die de incesthysterie uit de jaren tachtig had meegemaakt, wist ik, maar dat hielp niet, ik kon me niet aan het gevoel onttrekken en toen ze weer gingen zitten en ik de washandjes uitspoelde, uitwrong en boven de radiator hing, deed ik dat zoals altijd opgelucht dat er ook deze keer niemand was binnengekomen.

‘Trek jij de stop eruit, Vanja?’ vroeg ik.

‘Nog even, papa!’ zei ze.

Ik schudde mijn hoofd.

‘Het is allang bedtijd geweest.’

‘Lieve papa’, zei Vanja.

‘Lieve papa’, zei John.

‘Nee’, zei ik. ‘Kom op. Als jij het niet doet, doe ik het.’

Vanja slaakte een zucht en trok de stop eruit. Het water om hen heen kwam in beweging. Toen ze nog klein was, was Vanja bang voor die kleine maalstroom die rond de afvoer ontstond, ik begreep dat ze dacht dat die leefde en zodra ik de stop eruit had getrokken, klom ze zo snel als ze kon uit het bad alsof ze op de vlucht was voor een groot gevaar. Noch Heidi noch John had zich ooit iets van die werveling aangetrokken.

Nu reikte ik Vanja een hand, ze pakte hem vast en klom eruit, ik droogde haar af met een grote handdoek en sloeg die om haar schouders, waarna ze verdween. Ik deed hetzelfde met Heidi, genoot van het gevoel hen droog te wrijven, als ze doodstil stonden te wachten tot ik klaar was, zoiets als een paard dat geroskamd werd. John zat nog in het bad met de stop te spelen, stopte hem erin, trok hem eruit, telkens weer. Hij protesteerde toen ik hem optilde, spartelde met zijn benen als een onwillige kat, maar ook hij bleef stilstaan toen ik hem droogwreef.

Ik droogde de vloer met zijn handdoek, hing die op het droogrek boven het bad en liep achter de kinderen aan naar de woonkamer, waar Linda Vanja en Heidi hun pyjama had gegeven. De grote badhanddoeken lagen op twee hopen op de grond.

‘Ik ga even mijn e-mail checken’, zei ik. ‘Oké?’

We hadden die zomer al een tijdje geen internetverbinding meer, misschien hadden we de rekening niet betaald, maar het kon ook een technisch probleem zijn. Ik had het opgelost door al mijn e-mailcorrespondentie vanuit een speelhal aan de markt af te handelen.

‘Ja’, zei ze. ‘Ik vraag me af of we nog iets voor het ontbijt nodig hebben? Dan kun je dat meteen meenemen. Melk, misschien? En brood?’

‘Was niet van plan boodschappen te gaan doen’, zei ik.

‘Nee, nee, laat dan maar’, zei zij.

‘Is goed’, zei ik. ‘Ik doe het wel. Melk en brood.’

Buiten op de markt was de lucht koud en scherp, ik trok de rits van mijn jack omhoog en liep naar het internetcafé dat een stukje verderop aan de overkant van de straat lag. Ik kwam daar minstens een paar keer per dag, er gebeurde veel op dat moment, diverse manuscripten die heen en weer gingen tussen mij en de uitgever en verder had ik het manuscript aan iedereen gestuurd over wie ik had geschreven, en zij reageerden met onregelmatige tussenpozen. De eerste roman was helemaal af, die zou over twee dagen terugkomen van de drukker. De tweede bevond zich in de slotfase, alleen de eindcorrectie en de zetproef restten nog en verder moesten de mensen over wie ik had geschreven, hem nog lezen. Als ik daaraan dacht, was het alsof ik van binnen vlamvatte. Wanhoop, schuld en angst waren de gevoelens die het vuur voedden en de enige manier om ze op afstand te houden, was te bedenken dat die mensen nog van niets wisten, dat er nog niets was gebeurd, maar het hielp steeds minder, want de dag dat ik Linda het manuscript moest geven en zij zou lezen wat ik over ons leven had geschreven, kwam snel dichterbij. Het enige wat ze wist, was dat ik over ons had geschreven. Maar ze had geen idee van het hoe of wat. Ze had gezegd dat ik er volledig voor moest gaan, dat ik me niet in moest houden, dat het ergste wat ze zich kon voorstellen was dat ik haar als saai, onopvallend en zwak afschilderde, dat wat in het Zweeds en mes heette, en elke keer als ik zei dat ik ertegen opzag dat zij het zou lezen, verzekerde ze me dat het goed zou komen. Niets om bang voor te zijn, zei ze. Ik kan alles aan zolang het maar waar is. Maar Linda was een romantica, ze accepteerde de mistroostigheid en het geruzie van alledag zolang er ook nog een voorstelling bestond van iets anders, van onze liefde en ons geluk. Ze kon me in de loop van een paar minuten op de allerverschrikkelijkste manier uitschelden én vertellen dat ze nog nooit zo veel van iemand had gehouden als van mij, terwijl ik op een heel andere manier reageerde en ruzies, ontevredenheid en frustratie opsloeg en verzamelde, ze lagen als sedimenten in mijn binnenste, als een soort fossilisaties van mijn gevoelens, en verduisterden mijn innerlijk steeds meer tot ik ten slotte zo hard was als graniet, totaal niet ontvankelijk voor verzoening en liefde. Daar had ik over geschreven en ik wist niet of ze me dat zou vergeven. Want dat was de blik waarmee ze werd gezien.

Waarom had ik dat geschreven?

Omdat ik zo wanhopig was. Het was alsof ik in mezelf opgesloten zat, alleen met mijn frustratie, die zwarte aap, die op een gegeven moment gigantisch was, en het leek alsof er geen uitweg bestond. Dus: steeds kleinere kringetjes. En een steeds grotere duisternis. Niet de existentiële duisternis, niet die van leven en dood, van verpletterend geluk of verpletterend verdriet, maar de kleine duisternis, de schaduw op de ziel, de eigen kleine hel van de kleine man, zo klein dat ze eigenlijk niet genoemd mocht worden, terwijl ze aan de andere kant alles overheerste.

Als ik daarover wilde schrijven, moest het waar zijn. Daar was Linda het mee eens. Maar ze wist niet waar die waarheid op neerkwam. Het was iets heel anders om te vermoeden wat haar man op zijn somberste momenten dacht dan erover in een roman te lezen. Want het ging over ons leven. Dat van haar, Linda, en dat van mij, Karl Ove. Dat was wat we hadden, dat was in wezen alles wat we hadden.

O, godsamme, wat een klerezooi. Haar het manuscript te moeten geven en te zeggen: hier, lees maar, over een maand komt het uit.

Ik bleef bij het zebrapad staan wachten tot het stoplicht op groen sprong. Het grote winkelcentrum naast het hotel was net dicht, dan werd het stiller in de buurt, behalve bij McDonald’s en Burger King, waar altijd groepen jongeren rondhingen, voor het merendeel allochtonen. Een heleboel van hen hier in de stad kwamen uit Iran, naar ik wist, en behoorden dus tot het volk dat vroeger de Perzen heette en dat tamelijk exact 2500 jaar geleden onder Xerxes een veldtocht tegen de Grieken ondernam.

Nog maar een paar weken geleden had ik een roman van Eyvind Johnson gelezen, De wolken boven Metapontion, uit 1957. Het was een van de zuiverste modernistische werken die ik kende, in elk geval van dat gedeelte van het modernisme dat zich bezighield met de Oudheid, zoals de Cantos van Ezra Pound, De dood van Vergilius van Hermann Broch en Ulysses van James Joyce, of wat dat betrof De roeiers van Ithaka van Paal Brekke. Zoals zij allen overbrugde Johnson de afstand tussen het toen van de antieke literatuur en het nu van de moderne, maar hij was mogelijk in nog grotere mate dan de rest geïnteresseerd in de periode die ertussen lag. De roman begon vlak na de oorlog in Zuid-Italië en de gebeurtenissen aldaar, die voor een groot deel neerkwamen op een reis van een Zweedse schrijver in de voetsporen van een Franse archeoloog die hij in een van de Duitse concentratiekampen had ontmoet, werden afgewisseld met gebeurtenissen die zich in de vijfde eeuw voor onze jaartelling in datzelfde landschap hadden afgespeeld. Een landgoed, een grootgrondbezitter, zijn slaven, van wie er een ontsnapt en in een nogal omvattende veldtocht terechtkomt, diep in Azië, allemaal tot in het kleinste detail beschreven. Vooral de verplaatsing van die enorme mensenmassa vanaf de kust van de Middellandse Zee helemaal naar Babylon door een landschap dat hun steeds vreemder voorkwam, was scherpzinnig en boeiend weergegeven. Maar het vreemdst in het boek waren wat mij betrof niet de veldtocht in de Oudheid of de behuizingen van de slaven uit die tijd, die zo ver terug lag dat je voortdurend merkte hoeveel moeite het de schrijver kostte om hem tot leven te wekken, maar juist dat Italiaanse dorp anno 1947. Een doods en verlaten landschap, gebeurtenissen die niet van betekenis zijn en nauwelijks opvallen, en hoewel ik wist dat een ander schrijverstemperament, Latijns-Amerikaans of Zuid-Europees bijvoorbeeld, zoals Márquez, Llosa, Cela of, waarom niet, Cervantes, hetzelfde landschap met een vanzelfsprekende intensiteit had kunnen schilderen, de mensen erin bevend van liefde en verlangen zodat we ons hier midden in de wereld hadden bevonden, is bij Johnson juist de afstand tot wat hij beschrijft, het feit dat het doen en laten en het gevoelsleven van de mensen zo ver van ons af staan, beslissend voor waar hij mogelijk naar op zoek was, namelijk de afgrond van tijd die ons van de Oudheid scheidt en het gevoel van zinloosheid dat daaruit ontspringt. Er gebeurt niets in het boek, de mens is slechts een gast in het landschap, die de bodem van een zee van tijd vormt. Zo nu en dan is er sprake van verdichting, zoals in het geval van de oorlog twee jaar daarvoor, maar de waarheid daarover is dezelfde, hetgeen blijkt uit de alinea’s over de veldtocht in de Oudheid, die niets groots of heroïsch of van historische betekenis heeft, maar de hele tijd uiteenvalt in zijn afzonderlijke delen zoals het kraken van een eikenhouten wiel, het stof dat rond de paardenhoeven hangt, de droom van de enkeling over rijkdom, de vernedering van de enkeling na de nederlaag en de vlucht. Maar het is een roman, het is een manifest. Wat geen manifest is, is de beschrijving van het naoorlogse Italië, omdat daar namelijk in hoge mate een sfeer uit spreekt die ons allen vreemd is, maar die voor de roman zelf, in tegenstelling tot de Oudheid, iets zo bekends en vertrouwds heeft. Toen ik het las, had ik zelfs het gevoel dat het Italië in 1947 verder van me af stond dan het Italië in de eeuwen voor Christus, waarschijnlijk omdat het laatste gebaseerd was op literatuur die ik kende, terwijl het eerste puur en alleen gebaseerd was op het leven zoals het er toen uitzag en dat nauwelijks elders te vinden was dan hier op deze plek. Voor ons is dat nu eindeloos ver weg, maar onze ouders en grootouders leefden in die tijd. Geen enkele tijd kan zulke radicale omwentelingen hebben gekend als de onze, dat kan ik me niet voorstellen, de tweede helft van de twintigste eeuw heeft bijna niets met de eerste te maken, het is alsof ze zich in twee verschillende werelden afspelen.

Ik keek naar het trapje naar het internetcafé. Het hart zonk me weer in de schoenen. De laatste maand had ik de meest verschrikkelijke e-mails gekregen vanwege de roman die ik had geschreven, en ik wist dat er nog meer zouden volgen, alleen niet uit welke hoek. Hetzelfde gold voor de telefoon: elke keer als die ging, verstijfde ik. Dat was weliswaar al zo sinds de avond dat er iemand belde en de verkrachter Karl Ove Knausgård wilde spreken, maar dat was zeven jaar geleden en die angst was met de herinnering verbleekt; door het boek keerde hij echter met hernieuwde kracht terug, want wat ik schreef, ging over andere mensen en die had ik niet in de hand, wat ik in hen opriep, konden zij in mij oproepen, dat wist ik: alles wat ik ooit had gedaan, kon tegen me worden gebruikt. Zolang het privé bleef, zolang het tussen hen en mij ging, kon ik ermee omgaan. Het was vreselijk, ik stond elke keer doodsangsten uit, kon me nauwelijks bewegen, zat urenlang als verlamd op een stoel of lag in bed, maar ik wist dat het over zou gaan, vroeg of laat had ik me erdoorheen geworsteld en was ik in staat de zaak weer in de juiste proporties te zien. Maar als het bekend werd … Als iemand ermee naar de pers stapte … Ik wist niet of ik dat zou aankunnen.

Het stoplicht sprong op groen, ik stak over, de wind blies mijn haar voor mijn ogen, ik streek het opzij, krulde het bijna achter mijn oor met een naar ik wist vrouwelijk gebaar, dat echter noodzakelijk was, haastte me de straat over, liep de drie treden naar het internetcafé af, deed de deur open en stapte naar binnen. Daar was het zo goed als donker, op het licht van de rijen monitors langs de muren na, waarvoor overal jongeren spelletjes zaten te doen. Al spelend riepen ze elkaar toe, waarschijnlijk was een aantal van hen met hetzelfde spel bezig, dat bijna altijd over soldaten ging die op missie waren in een of andere vijandelijke wereld, of het nu in een stad was, op een fabrieksterrein, in een woestijn of in een bos.

De knul achter de dichtstbijzijnde computer draaide zijn hoofd om.

‘Hé, schrijver!’ zei hij. ‘Waar was je vandaag? We hebben je gemist!’

‘Hallo’, zei ik. ‘Heb je een computer voor me?’

‘Neem nummer negentien maar.’

‘Bedankt’, zei ik en ik liep naar nummer negentien, trok de stoel naar achteren en ging zitten.

Ik opende de browser en tikte het internetadres in waaronder ik mijn e-mail kon ophalen. De twee, drie seconden die het duurde voor de site verscheen, hield ik mijn adem in. Toen dook de reeks namen op, die van de ongeopende mails vetgedrukt, en ik nam ze in één oogopslag in me op.

Niets beangstigends.

Een aanvraag voor een tv-programma, een van een boekhandel in een winkelcentrum in het Sørland, een van een boekhandel in Oslo en een van een volkshogeschool in het midden van het land. Ik verzocht Silje van de uitgeverij, die ze doorgestuurd had, om beleefd af te zeggen. Ze had ook iets geschreven over een verandering in het interviewprogramma voor de volgende dag, het dagblad Aftenposten had zich teruggetrokken en bt stuurde een andere journalist, dus nu zag het er als volgt uit:

9.00-9.45 uur: ntb

Gitte Johannesen

Bij de uitgeverij

9.45-10.20 uur: Bergens Tidende

Finn Bjørn Tønder, telefonisch interview

Bij de uitgeverij

10.30-11.15 uur: Fædrelandsvennen

Tone Sandberg

Etoile

11.15-12.15 uur: Morgenbladet

Håkon Gundersen

Etoile

12.15-12.45 uur: lunch

12.45-13.30 uur: Dagsavisen

Gerd Elin Stava Sandve

Etoile

14.30-15.15 uur: Søndagsavisa

Gry Veiby

Opname bij de nrk

15.15-15.45 uur: nrk Radiofront

Siss Vik

Opname bij de nrk

De opzet was ongeveer hetzelfde als toen ik vijf jaar geleden mijn vorige roman, Engelen vallen langzaam, had uitgegeven. Alles in één moeite door, dan hoefde ik maar één dag aan de media te besteden. Dagbladet en Dagens Næringsliv hadden me een paar dagen geleden in Malmö geïnterviewd, Aftenposten had zich teruggetrokken, vg was niet geïnteresseerd, dus dan hadden we alles gehad.

Oorspronkelijk had bt Siri Økland willen sturen en het was een beetje jammer dat zij nu niet kwam; we hadden twintig jaar geleden in Bergen samen literatuurwetenschap gestudeerd, kenden elkaar toen wel niet, maar groetten elkaar, en dat plus het feit dat we tot dezelfde generatie behoorden, maakte dat ik me op mijn gemak voelde. Als ik me tijdens een interview niet op mijn gemak voelde, zei ik nauwelijks iets, dan moesten ze me de woorden uit mijn mond trekken, dan werd het altijd slecht. Voordat mijn vorige boek uitkwam, had ik in Stockholm een interview met Dagbladet. Ik had het nog met niemand over het boek gehad, was onzeker waar het eigenlijk over ging of hoe goed het eigenlijk was, en tijdens het hele interview was de fotograaf erbij gebleven, we zaten in Saturnus, hij zei dat hij Tore Renberg goed kende, zat me met een scheef glimlachje aan te kijken waardoor ik helemaal van mijn apropos raakte, alles wat ik zei, hoorde ik met zijn oren, het was pure idiotie allemaal, de ark van Noach en Kaïn en Abel, engelen en het goddelijke, dus na een paar minuten klapte ik volledig dicht, antwoordde met ja of nee op de vragen van de journaliste en als ik het al waagde wat uit te wijden, kreeg ik een rood hoofd. Ik bedacht de hele tijd dat ik haar moest vragen om de fotograaf weg te sturen zodat ik wat vrijer kon praten, maar dat durfde ik niet, dus er zat niets anders op: ik moest erdoorheen.

Vlak voor dat interview had ik in het dagboek van Gombrowicz zitten lezen, het was de vijfde keer dat ik erin probeerde door te dringen, de vijfde keer dat ik de eerste tien pagina’s las en niet verder kwam, en diezelfde middag legde ik het boek weg. Maar het was de journaliste opgevallen welk boek ik bij me had en ze had er een extra artikeltje over geschreven, ‘Knausgård leest Gombrowicz’ luidde de titel. Dat bleef me nog jaren achtervolgen. Ik werd herhaalde malen gecontacteerd door kranten en tijdschriften die wilden dat ik iets voor hen over de Poolse schrijver schreef. Ik, die alleen de eerste tien pagina’s van zijn dagboek had gelezen en niet één van zijn romans of toneelstukken, werd als een Gombrowiczdeskundige beschouwd. Erger nog waren de keren dat ik Dag Solstad ontmoette, want hij sloeg Gombrowicz echt hoog aan, voor hem was het een van de belangrijkste schrijvers, en aangezien ik de eerste keer dat hij er tegen mij over begon, niet had opgebiecht dat ik hem niet had gelezen, moest ik als ik hem zag, steeds blijven doen alsof ik een Gombrowiczkenner was. Op een keer kwam hij naar me toe om te vertellen dat hij in Stockholm naar een Gombrowiczseminar was geweest en verwacht had mij daar aan te treffen. O, ik had te veel te doen gehad, maar ik was er graag heen gegaan, echt. Was het interessant? Enzovoort, enzovoort.

Ik sloot de browser, stopte met internetten, liep naar de toonbank, legde een briefje van tien kronen neer, deed de deur open en klom de trap op naar buiten, de vallende schemering in die de lage, donkere auto’s met hun koplampen en gedempte, bijna zoemende gebrom doorkliefden.

De kinderen waren alle drie nog wakker toen ik thuiskwam. Ze riepen papa, papa zodra ze hoorden dat de deur openging. Ik trok mijn schoenen uit, hing mijn jas op en bleef in de deuropening van hun kamer staan.

‘Nu moeten jullie gaan slapen’, zei ik.

‘Maar we kunnen niet slapen’, zei Vanja, hun woordvoerster in dergelijke situaties.

‘O, het is zo saai! Mogen we niet opblijven? Maar eventjes? Heel eventjes nog?’

‘Nee’, zei ik. ‘Het is allang bedtijd geweest.’

Heidi, die in het bovenbed lag, ging op haar knieën zitten.

‘Een knuffel’, zei ze.

Ik stapte op haar af, ze sloeg haar armen om me heen en drukte haar wang zo hard als ze kon tegen de mijne.

‘Ook knuffel!’ zei John.

Hij lag op zijn rug in zijn ledikantje met zijn kussen in zijn handen. Dat kussen sleepte hij overal mee naartoe. Het was het eerste waar hij om riep als hij thuiskwam. Kussen, wil kussen!

‘Je moet wel overeind komen als je een knuffel wilt’, zei ik.

Dat deed hij. Ik gaf hem een zoen op zijn oor, hij gniffelde. Hij was de enige van de kinderen die kietelig was.

‘En jij, Vanja?’ vroeg ik.

‘Alleen als we op mogen blijven!’ zei ze.

‘Maar ik doe het niet voor mezelf!’ zei ik. ‘Ik doe het voor jou!’

‘Oké dan’, zei ze en ze boog naar voren. Ik knuffelde haar, streelde haar over haar smalle rug.

‘Scheetje’, zei ik. ‘Nu ga je slapen. Oké?’

‘Oké. Maar niet de deur dichtdoen!’

‘Nee, is goed’, zei ik.

Ze was een beetje bang in het donker, niet heel erg, maar voldoende om een lichtje aan te laten tot ze sliep. Toen we een keer bij Linda’s moeder op het platteland waren, Vanja was misschien een jaar of anderhalf, had ze een nachtmerrie gehad. Ze huilde en toen Linda haar vroeg wat ze had gedroomd, zei ze dat ze van de zwemband had gedroomd. Dat klonk merkwaardig, maar een paar maanden later kregen we de verklaring. In een dierentuin bleven we bij een glazen kooi met een enorme varaan staan. Toen Vanja het beest zag, deinsde ze achteruit en riep: ‘De zwemband! De zwemband!’

Nu lag ze naar mij op te kijken.

‘Welterusten’, zei ik.

‘Welterusten’, zei ze. ‘Papa?’

‘Ja?’

‘Wie brengt ons morgen naar bed?’

‘Denk daar nu maar niet aan. Ga slapen.’

Als het aan Vanja lag, deed Linda alles en ik zo weinig mogelijk. Voor haar was het het toppunt van geluk om twee avonden achter elkaar door Linda naar bed te worden gebracht. Zo was het nu eenmaal, ik was voor hen de nummer twee en dat zou ik altijd blijven, tenminste, als er niet iemand opklom in de hiërarchie en mijn plaats innam. Maar dat maakte me niets uit, Linda had nu eenmaal een nauwere band met hen, zo simpel was het.

Ik liep naar de woonkamer, waar Linda, die tv zat te kijken, zich naar me omdraaide.

‘Ik ben vergeten boodschappen te doen’, zei ik.

‘Dat is niet erg’, zei ze. ‘Zijn ze nog wakker?’

‘Ja.’

‘Wat ga je nu doen?’

‘Wat pakken. En erachter zien te komen wat ik morgen aan zal trekken. En jij?’

‘Ik weet het niet. Ik ben een beetje moe. Misschien ga ik vroeg naar bed. Vast niet zo onverstandig als jij er morgen niet bent.’

‘Nee’, zei ik. ‘Maar het zijn maar twee dagen. En je moeder komt toch.’

‘Ja, dat bedoelde ik ook niet. Dat zal wel lukken.’

Ik ging naar de slaapkamer en pakte twee overhemden, een paar truien, een paar T-shirts, twee broeken en twee pakken, nam de hele lading mee naar de spiegel in de gang en begon me om te kleden. In de kinderkamer klonk gegiechel, ik begon er genoeg van te krijgen, stapte naar binnen en deed de plafondlamp aan. Ze lagen alle drie in een kluwen in Vanja’s bed. Ik greep John bij een voet en een arm beet, trok hem naar me toe, tilde hem op en legde hem in zijn eigen bed, liep terug en deed hetzelfde met Heidi, alles zonder een woord en met besliste gebaren, tegen het hardhandige aan.

‘Zo’, zei ik. ‘Nu gaan jullie slapen. Begrepen?’

‘Ja, papa’, zei Vanja. ‘Maar zij zijn naar mij toe gekomen. Ik kon er niets aan doen.’

‘Dat snap ik wel’, zei ik en ik deed het licht uit.

‘Stomme papa’, zei John.

Ik zei niets, deed de deur op een kier en begon me om te kleden. Een zwarte J. Lindeberg-spijkerbroek, een blauw Ted Baker-overhemd en dat grijze Ted Baker-colbertje. Daarna schoenen, een paar Fiorentini+Baker, net als de rest een paar weken geleden in Edinburgh gekocht. Daar was ik voor een literatuurfestival, Yngve en Asbjørn en nog een paar van hun vrienden waren er ook en zouden komen kijken, maar toen het erop aankwam en ik vanuit het hotel naar de plek zou gaan waar het zich afspeelde, vroeg ik hen om toch maar niet te komen. Dat zouden ze wel een beetje merkwaardig hebben gevonden, het festival was het voorwendsel voor hun reis, maar het hinderde hen niet in plaats daarvan ergens te gaan eten. Waarschijnlijk waren ze net zo bang als ik dat ik voor gek zou staan. In elk geval Yngve, die zich met mij identificeerde. Op het toneel werd ik samen met een Nederlandse schrijver van rond de vijftig geïnterviewd, hij droeg een excentriek geruit pak, sprak Engels met een perfect accent en had een roman geschreven die was gebaseerd op Dantes Goddelijke Komedie. Hij heette Marcel Möring en ontfermde zich tijdens het interview over me, zag wel hoe nerveus en ongemakkelijk ik me voelde, en daarna, toen we elk met een glas wijn voor ons onze boeken zouden signeren en er aan zijn kant een hele rij mensen stond die hem allemaal prezen om zijn perfecte Engels en zeiden dat zijn boek ontzettend interessant klonk terwijl het aan mijn kant volkomen leeg bleef, zei hij beleefd dat ook hij ooit zo was begonnen en dat de vuistregel was dat er in het buitenland nooit iets gebeurde, maar dat het daar niet om ging, het belangrijkste was om de mogelijkheid te krijgen rond te reizen en mensen te ontmoeten. Hij gaf me zijn kaartje en verdween met zijn jonge vrouw de nacht in terwijl ik naar een pub slofte om de andere Noren te ontmoeten. De dag daarna was Yngve met me meegegaan om te winkelen, want in tegenstelling tot mij heeft hij een feilloze smaak wat kleding betreft. Als hij knikte, kocht ik het, als hij zijn hoofd schudde, legde ik het terug.

Ietwat ongemakkelijk stond ik wat voor de spiegel heen en weer te schuifelen, de broek paste niet helemaal bij het jasje en was het geen verdomd cliché, een schrijver in een colbertje? Kon je je iets saaiers voorstellen?

Ik deed de deur van de kast open en bekeek mijn andere jasjes.

Iets anorakachtigs, mooi, maar misschien niet zo geschikt voor een interview bij een boekpresentatie.

In de kinderkamer brak een hevig tumult los, een van de kinderen huilde, een ander gilde. Ik rukte de deur open en deed het licht aan.

‘Nu is het afgelopen! Vooruit, je bed in!’

John huilde, Heidi gilde en Vanja lag met haar handen voor haar oren midden tussen hen in. Ik trok John weg uit de kluwen ledematen, deze keer met een extra hardhandige greep, en zette hem in zijn bed, waar hij als in de gevangenis met zijn handjes rond de spijlen bleef zitten huilen en mij uitschold. John heeft me geslagen! riep Heidi, ik tilde haar op en zette haar boven in haar bed.

‘John is nog zo klein. Hij zal wel een reden hebben gehad. Nu moet je slapen. En jij ook, John’, zei ik terwijl ik me naar hem omdraaide.

‘Stomme’, snikte hij. Ik ging naar hem toe en ging op mijn hurken zitten.

‘Ik ben niet stom’, zei ik. ‘Maar jij moet slapen. Je mag niet meer rondlopen. Je ziet wat er dan gebeurt. Dan slaan ze je. Ga dus maar liggen.’

Merkwaardig genoeg deed hij wat ik zei. Ik deed het licht uit, trok de deur dicht en probeerde de rest van mijn kleren een voor een in alle mogelijke combinaties. Het irriteerde Linda altijd als ik zo bezig was, dat wist ik, ze had een hekel aan alles wat naar ijdelheid neigde. Ik besteedde voor een optreden soms meer tijd aan het voorbereiden van mijn uiterlijke verschijning dan aan wat ik zou gaan zeggen. Zodra ik wist dat ik gezien zou worden, was ik alleen daar nog mee bezig. Het ging er niet om of de kleren duur of goedkoop, nieuw of oud waren, het ging om de handeling op zich, overhemd uit, overhemd aan, en jezelf telkens weer taxeren, goed, niet goed, iets beter, dat misschien?

Na een half uur, me de hele tijd bewust van wat Linda ervan zou denken, ging ik naar haar toe.

‘Kan het zo?’ vroeg ik.

‘Natuurlijk’, zei ze. ‘Je ziet er geweldig uit.’

Dat zei ze altijd, maar toch had ik het nodig.

Vanuit de kinderkamer klonk luid gebonk tegen de muur.

‘Wat hebben ze vanavond toch?’ vroeg Linda.

Deze keer hoefde ik alleen de deur maar open te doen of John stoof de kamer door en Heidi het trappetje op.

‘Nu meen ik het’, zei ik. ‘Nog één keer en ik word echt boos.’

Ze lagen met grote ogen doodstil naar me te kijken. Ik ging naar de badkamer, pakte de schaar van het plankje onder de spiegel en begon mijn baard bij te knippen.

Er klonk geschuifel in de gang. Waarschijnlijk John of Heidi.

‘Ga naar bed!’ riep ik.

‘Maar ik ben niet moe!’ zei Heidi in de deuropening.

‘Kom op’, zei ik, ik tilde haar op en droeg haar naar hun kamer. Bleef nog een paar seconden voor de deur staan, maakte hem weer open en zag dat Heidi net het trappetje af wilde komen.

‘Naar boven’, zei ik. ‘Naar je bed.’

‘Maar ik ben niet moe’, zei ze. ‘Ik kan niet slapen!’

‘Ik weet wat we kunnen doen’, zei Vanja. ‘We pakken elkaars hand vast, doen onze ogen dicht en gaan naar ketchupland!’

‘Oké’, zei ik. ‘Als jullie maar gaan slapen.’

Ze deden wat Vanja zei, pakten elkaars hand vast, deden hun ogen dicht en bleven doodstil liggen. Ketchupland was iets waar ze in de crèche over hadden gehoord, volgens mij, maar ik wilde er eigenlijk niets van weten, ik voelde me er een beetje onbehaaglijk bij, ketchup is rood, rood is bloed, bloed is dood. En dan liggen ze daar met hun ogen dicht …

Ik liep naar de badkamer en ging verder met mijn baard. Er klonk weer geschuifel in de gang, iemand holde langs de badkamer naar onze slaapkamer. Met een ruk trok ik de deur open en Heidi, die op ons bed stond, draaide zich naar me om.

‘Nu ga je naar bed!’ riep ik. ‘Nu meteen! Je hebt nu zo veel kansen gehad. Kom op. Hup, naar bed! En je komt er níét meer uit. is dat duidelijk?’

Ze keek me aan en begon te huilen.

O, Heidi.

‘Ik wilde alleen maar een boek halen!’ snikte ze. ‘Grote mensen mogen niet boos zijn op kinderen!’

Ik had zo met haar te doen dat ik zelf bijna begon te huilen. Gelukkig reageerde ze niet woedend zoals ze soms deed, dan was het onmogelijk om haar tot bedaren te brengen. Nee, ze huilde alleen maar en ik tilde haar op, drukte dat kleine lijfje tegen me aan, droeg haar terug naar hun kamer, deed het licht aan en zei dat ik nog een boek zou voorlezen, voor allemaal. Heidi kroop bij me op schoot, Vanja ging rechtop zitten, vouwde een dekentje over een van haar vele knuffelhonden en luisterde met een half oor, terwijl John zomaar wat door de kamer zwierde en speelde met wat hij kon vinden. Ik las een boek over de Moemins voor; Moem wordt ’s winters wakker, zijn ouders houden winterslaap, hij mag hen niet wakker maken en gaat op eigen houtje naar buiten. Heidi lag te draaien en vroeg nu eens naar het een, dan weer naar het ander – waarom lachen ze hem uit? het is niet aardig om iemand uit te lachen – wat zegt hij, papa? – terwijl Vanja minachtend blies om die kinderachtige vragen en John ergens op de grond met zijn eigen projecten bezig was, op dat moment met iets waar je op kon drukken en dat een luid, sireneachtig geluid gaf.

Toen het boek uit was en ik het licht voor de zoveelste maal uitdeed, waren ze wat tot rust gekomen. Ik ging naar Linda, keek naar het nieuws en zei dat ze die avond merkwaardig onrustig waren. Ze vertelde dat Heidi na de crèche twee uur had geslapen en dat ook John die dag lang geslapen had. Ik ging zitten, legde mijn benen op tafel en staarde naar de tv.

Een uur later gingen we naar bed. We gaven elkaar een zoen, zeiden welterusten en deden het licht uit. Ik was nerveus, voelde onmiddellijk dat het een hele tijd zou duren voor ik in slaap zou vallen. Ik was nerveus voor de volgende dag, voor de ronde interviews die me te wachten stond, maar niet om de goede oude reden, de angst om te praten en ruimte in te nemen en dat alles wat je zei werd aangehaald, de angst om als een idioot over te komen, zoals vroeger altijd: nee, deze keer was ik bang voor wat ik had geschreven. De roman die over twee dagen zou verschijnen, met als titel Mijn strijd 1/Vader, had ik in alle eenzaamheid geschreven. Behalve Geir Gulliksen en Geir Angell had niemand hem tussendoor gelezen. Een enkeling, onder wie Yngve, wist waar hij over ging, maar niet wat erin stond. Na een jaar met als enige perspectief dat van mezelf was het manuscript zover dat het kon worden uitgegeven. Vierhonderdvijftig pagina’s, een verhaal over mijn leven gecentreerd rond twee gebeurtenissen, de scheiding van mijn ouders, en het overlijden van mijn vader. De eerste drie dagen nadat hij was gevonden. En alle namen, plaatsen en gebeurtenissen waren authentiek. Pas op het moment dat ik het manuscript aan de mensen zou sturen die erin voorkwamen, werden de consequenties van wat ik had gedaan me langzamerhand duidelijk. Dat was eind juni. Yngve zou de eerste zijn. Over hem had ik dingen geschreven die ik had gedacht en gevoeld, maar nooit gezegd. Toen ik voor de computer ging zitten en het document als bijlage bij de e-mail wilde voegen, had ik zin om de hele zaak te laten voor wat het was. De uitgeverij te bellen en te zeggen dat er ook dit jaar geen roman zou komen.

Ik bleef daar een half uur zitten. Toen klikte ik op ‘verzenden’ en was er geen weg meer terug.

De volgende dag gingen we naar het strand bij Ribersborg, het was zondag en het was er vol mensen, we vonden een plekje vlak bij de pier naar het badhuis in zee. Dat badhuis was uit het eerste decennium van de twintigste eeuw, zo’n honderd meter van de waterlijn vandaan op palen gebouwd. John lag in de wandelwagen te slapen, Vanja en Heidi waadden een tijdje langs de vloedlijn op zoek naar schelpen, Linda en ik zaten toe te kijken. Na een half uurtje werd John wakker en we gingen met hen naar het café in het badhuis, vonden buiten een tafeltje vlak bij de balustrade naar het water, dat overal om ons heen glinsterde en glitterde, en aten samen een ijsje. Het was alsof je je aan boord van een boot bevond. Aan de ene kant zagen we de brug naar Denemarken, aan de andere de wolkenkrabber Turning Torso en in het noordwesten, zichtbaar in de nevel, de kerncentrale van Barsebäck.

Dit was wat ik allemaal zag: een vrolijke drukte op het lange strand langs de stad en op het brede pad erachter, waar mensen op fietsen en rolschaatsen langssuisden, de rij flatgebouwen uit de jaren vijftig of misschien zestig, die het laatste bolwerk van de stad tegen de zee vormden, de grote lichtvanger die niets dramatisch had hier in deze zeestraat naar Denemarken. De stellen en gezinnen om ons heen, zomers gekleed en bruingebrand, de hoge hemel boven ons met zijn eindeloze blauw, tot ’s avonds als hij langzamerhand grijs zou kleuren en de eerste sterren vanuit de ruimte erachter er als het ware doorheen drongen, waarbij ze de enorme afstanden erin zichtbaar maakten. Mijn eigen kinderen, die met hun korte beentjes op een stoel in hun eigen bezigheden verdiept waren: ijs, ijspapiertjes, druipend sap of smeltende room. Linda, die zo nu en dan hun mond schoonveegde met een servet, haar ogen bijna verborgen achter het donker van haar zonnebril. Ik zag het allemaal, maar als in een film, als iets waar ik zelf geen deel van uitmaakte, want zowel mijn gedachten als mijn gevoelens vertoefden elders. Ik dacht aan Yngve, niet bewust, het was meer dat hij me de hele tijd te binnen schoot. Hij was mijn broer, we waren samen opgegroeid en ik had bijna mijn hele leven op hem gesteund. We hadden zo’n nauwe band gehad dat ik in plaats van zijn zwaktes en tekortkomingen te accepteren zoals ik die van mezelf accepteerde, me ermee identificeerde en me er verantwoordelijk voor voelde, maar indirect, door middel van gevoelens die in me opwelden als ik hem iets zag doen of hoorde zeggen wat ik zelf niet zou hebben gedaan of gezegd. Daar wist niemand iets van af, hijzelf het minst, want hoe kon je zoiets uitleggen? Het komt voor dat ik je niet goed genoeg vind?

Hoeveel won ik erbij de waarheid te vertellen? Mijn eigen gevoelens ten opzichte van hem onder woorden te brengen, dus? In verhouding tot hoeveel ik erbij verloor? Misschien zei hij wel fuck you, ik wil niets meer met je te maken hebben.

Wat zou ik dan doen? Het uitpraten? Of het erbij laten en een broer verliezen?

Ik zou het erbij laten en een broer verliezen.

Geen twijfel mogelijk.

Waarom?

Was ik gek?

Vanja en Heidi hadden allebei het onderste stukje van het hoorntje eraf gebeten en hadden er een zware dobber aan het ijs op te likken dat nu aan twee kanten smolt en drupte. John had een limonade-ijsje op een stokje gekozen, op zich gemakkelijker, maar hij was nog zo klein dat hij er moeite mee had. Zijn vingers en zijn kin zagen rood en waren kleverig van het sap. Nou ja, ze waren in elk geval bezig.

‘Waar denk je aan?’ vroeg Linda.

‘Aan Yngve’, zei ik.

‘Ik geloof dat het goed gaat’, zei ze.

‘Dat kun jij wel zeggen’, zei ik.

Wat ik over Linda had geschreven, was nog veel erger. Maar één ding tegelijk.

Weer welde er een golf van angst en schaamte in me op.

Toen we thuis waren, checkte ik een paar keer per uur mijn e-mail. Maar het was zondag, dus mijn inbox bleef de hele dag leeg. Yngve was bij mama in Jølster en daar was ik blij om, dan kon hij er met haar over praten, misschien temperde dat zijn reactie enigszins, dacht ik. We brachten de kinderen naar bed en zaten een tijdje op het balkon, voor we gingen slapen checkte ik mijn e-mail een laatste keer: niets.

De volgende ochtend zat zijn antwoord in mijn inbox.

‘Jouw fucking strijd’ luidde het onderwerp.

Ik stond op zonder het te lezen, liep naar het balkon, keek over de stad uit terwijl ik zat te roken, huiverend en vertwijfeld.

Maar ik moest het lezen.

Wat erin stond, stond erin, of ik het nu las of niet.

Ik kon het de hele dag uitstellen, maar dat zou de lijdensduur alleen maar verlengen en het resultaat zou hoe dan ook hetzelfde zijn.

Ik drukte mijn sigaret uit en stond op, liep naar de woonkamer, langs de keuken, waar John met een lepel in zijn hand in zijn stoel zat en Linda de krant las, naar de slaapkamer, ging zitten: de cursor naar het bericht, twee keer klikken, daar stond het.

Wilde je alleen maar een beetje bang maken, maar het zijn een paar intense dagen geweest waarin mijn leven heen en terug de revue is gepasseerd, opgeroepen door jouw tekst en door hier in oude papieren en brieven te zitten rommelen, van jou en van mij.

Ik weet niet helemaal of ik het over jouw tekst of over ons leven en de verhouding tussen ons moet hebben, want dat laatste zou absoluut een andere benadering moeten krijgen dan tot nu toe, of niet misschien? Wat de tekst betreft, er zijn een paar passages die als ze gepubliceerd worden, uiterst onaangenaam voor me zullen zijn, ook al begrijp ik natuurlijk waarom je ze hebt opgenomen.

Bij het stukje over jou, mij, Ingvar en Hans werd het me echt even zwart voor de ogen. Dat jij je in bepaalde situaties voor me schaamde, en nog schaamt, heb ik natuurlijk gemerkt en merk ik nog steeds. En dat is behoorlijk confronterend omdat het te maken heeft met trekken van mezelf waar ik me pijnlijk van bewust ben – soms niet in mezelf aanwezig zijn, afgeven op dingen waar ik zelf eigenlijk niet over heb nagedacht, liever de schijn ophouden Adorno te lezen dan Adorno te lezen. Middelmatigheid in combinatie met weinig zelfkennis en grote ambities maakt geen goede indruk. Maar als ik het dan nog eens overlees, is het al minder erg … het gaat immers om jou en niet om mij. Dus dan is er waarschijnlijk geen ruimte voor al die keren dat ik me voor jou heb geschaamd!

‘We keken elkaar zelden in de ogen’: is het echt zo erg als het hier overkomt? Kijken we elkaar minder aan dan andere mensen?

En dat Yngve en Espen een grondige hekel aan elkaar hadden? Wat mij betreft klopt dat helemaal niet … Ik dacht dat Tore en Espen elkaar niet mochten?

Zal de komende dagen de volgende delen lezen, bel je?

Yngve

Ik liep naar de gang en belde hem. De toon tussen ons was ietwat onzeker. Hij herhaalde nog eens hoe het was geweest om het te lezen, maar hij was niet boos, het was meer alsof hij zichzelf aan een kritisch onderzoek onderwierp en dat gaf de situatie iets onderkoelds wat ik nauwelijks te harden vond, want daar was geen reden voor. Dat we elkaar niet aankeken en dat we elkaar nooit een hand gaven, überhaupt nooit aanraakten, daar konden we niet over praten, dat was onmogelijk, maar toen hij een paar weken na dat telefoongesprek met zijn beide kinderen Ylva en Torje in Malmö op bezoek kwam en ik de deur opendeed, keek hij me aan en strekte zijn hand uit. Zonder ironie, zonder subtiliteiten, hij wilde het goedmaken. Ik kreeg tranen in mijn ogen en moest mijn blik neerslaan.

Nadat Yngve het had gelezen, stelde ik het uit het manuscript aan de andere mensen toe te sturen over wie ik had geschreven. Ik zag er de hele zomer tegen op, tot begin augustus, slechts een maand voor het boek uitkwam, toen ik ten slotte de stoute schoenen aantrok. Ik stuurde Jan Vidar een e-mail en vroeg hoe het ging, kreeg een paar uur later al antwoord, alles in orde met hem en zijn gezin, morgen zou hij met een paar vrienden gaan vissen, ze gingen elke zomer naar de Finnmarksvidda. Ik had al jaren geen contact meer met hem gehad, de laatste keer dat ik hem had ontmoet, was toen ik in Kristiansand was om na Buiten de wereld aan een nieuwe roman te beginnen. Dat was bijna tien jaar geleden. In de roman die ik nu zou uitbrengen, was hij een van de belangrijkste personages. Ongeveer vanaf ons dertiende tot ons zeventiende waren we elkaars beste vrienden, daarna waren we uit elkaar gegroeid. Maar het waren belangrijke jaren. Ons gezin was naar Tveit verhuisd, daar begon ik op een heel nieuwe school, ik kende er niemand tot hij contact met me zocht, we raakten bevriend, brachten samen veel tijd door, vooral met de band die we later oprichtten. Toen ik over die periode begon te schrijven, had ik niet verwacht dat hij nog zo aanwezig was. De sfeer bij ons thuis, het bos achter het huis, de rivier ervoor, wat Jan Vidar en ik samen allemaal hadden ondernomen en wat in wezen niets voorstelde, maar toch alles was. Wie Jan Vidar eigenlijk was geweest, werd me voor het eerst duidelijk toen ik in Malmö over die tijd zat te schrijven, meer dan twintig jaar later.

Ik had hem gegoogeld en behalve resultaten over viswedstrijden waarbij zijn naam werd genoemd, verscheen er een band waarin hij klaarblijkelijk had gespeeld. Er stonden verschillende nummers op internet. Ik beluisterde ze. Het was een bluesband, hij speelde gitaar, zijn solo’s waren ongelooflijk goed. Wat was er gebeurd? Toen wij met elkaar speelden, klonk alles klote. Sinds die tijd had mijn spel zich nauwelijks ontwikkeld, het klonk nog steeds zoals het had geklonken toen ik vijftien was, terwijl hij dus een virtuoos was geworden. Aangezien ik hem al die jaren niet meer had gezien, was het nauwelijks te geloven. Voor mij was hij nog steeds zeventien.

Ik stuurde hem het manuscript en hoopte er het beste van.

Ik stuurde het naar nog een vriend van vroeger, Bassen, hij werd weliswaar slechts oppervlakkig beschreven, maar was belangrijk voor me in die tijd en we hadden lang contact met elkaar gehouden, ik had zelfs zijn nummer nog. Hij las het manuscript meteen, had geen enkel bezwaar tegen het gebruik van zijn persoon en zijn naam en toch was ik van slag na het gesprek met hem: hij meende dat er heibel van zou komen en dat ik er rekening mee moest houden dat het tot een rechtszaak kwam. Aan die mogelijkheid had ik nog nooit gedacht en daar hadden we het een tijdje over. Hij was criminoloog, werkte bij het Noors Bureau voor de Statistiek en wist waar hij het over had. Ik dacht dat hij overdreef, maar iets in de ernst waarmee hij het zei, vertelde me het tegendeel. Aangeklaagd? Schadeclaims? Omdat ik het verhaal over mijn eigen leven vertelde? Als er iemand protesteerde, zou ik zijn naam veranderen, meer was er toch niet voor nodig?

Een ander belangrijk personage was Hanne, mijn eerste echte verliefdheid, ooit mijn zon en mijn alles. Het is destijds nooit wat tussen ons geworden en behalve een korte ontmoeting in Bergen hadden we elkaar sinds die tijd niet meer gezien. Ook de beschrijving van haar werd gekleurd door mijn onrijpe blik en bovendien door verliefdheid en eigenwaan.

Ik probeerde achter haar adres te komen, maar het was niet op internet te vinden en ze stond niet in de telefoongids. Ik belde Bassen weer, we hadden ooit alle drie bij elkaar in de klas gezeten, en hij vond een nummer dat hoogstwaarschijnlijk van haar moest zijn. Ik belde het, maar er nam niemand op. Ik belde nog een aantal keer, maar er was nooit iemand thuis.

Tonje, met wie ik getrouwd was geweest, speelde nauwelijks een rol in de roman, alleen oppervlakkig in het gedeelte dat over de dood van mijn vader ging, toch stuurde ik ook haar het manuscript en legde uit dat er nog vijf boeken zouden volgen en dat ze in een daarvan naar alle waarschijnlijkheid een grotere rol zou spelen dan in dit.

Ten slotte stuurde ik ook mijn oom Gunnar een exemplaar. Hij was tien jaar jonger dan mijn vader, dat betekende dat hij zelf nog een kind was toen zijn oudste broer trouwde en zijn eerste kind kreeg. Uit mijn jeugd herinnerde ik me hem als een jongeman van in de twintig, heel anders dan papa. Gunnar had lang haar, hij speelde gitaar en hij bezat een boot met een 20pk-Mercurymotor. Hij wist voor Yngve ooit een handtekening te bemachtigen van de voetballer Svein Mathiesen, die bij Start speelde, dat was geweldig en het zou me niet verbazen als Yngve hem nog had. Gunnar was iemand tegen wie Yngve en ik opkeken en als we bij opa en oma in Kristiansand op bezoek gingen, hoopten we altijd dat hij er ook was, of als zij bij ons op bezoek kwamen, dat hij meekwam. Toen ik in mijn tienerjaren kwam, was hij getrouwd en had een eigen gezin, hij woonde in een rijtjeshuis en bracht ’s zomers al zijn vrije dagen door in het zomerhuisje dat opa en oma in de jaren vijftig hadden gekocht en dat hij later overnam. Hij maakte vaak grapjes, kwam altijd met een woordspeling op de proppen, in dat opzicht was hij net Yngve, en hij had een groot verantwoordelijkheidsgevoel, de laatste tien jaar dat opa en oma nog leefden hadden hij en zijn vrouw hen geholpen waar ze maar konden. Toen papa’s greep op mij en op al het andere begon te verslappen, veranderde Gunnars rol in mijn leven. Hij was nog dezelfde, neem ik aan, maar mijn instelling ten opzichte van hem veranderde. Hij werd iemand die doorhad wat er aan de hand was. In die tijd begon ik voor de lokale krant te schrijven en werd ik zichtbaar op een manier waarvan ik merkte dat het hem niet paste, terwijl ik in dezelfde periode een beetje afgleed, ik spijbelde, dronk vrij veel en rookte zelfs hasj, een ongehoorde misstap waarvan Gunnar, in tegenstelling tot de rest van de mensen om me heen, op de hoogte was, naar ik om de een of andere reden aannam, zodat de verhouding tot hem iets gespannens kreeg. Gedurende de eerste jaren nadat ik als achttienjarige het huis uit was gegaan, had ik niet veel contact met hem, maar de keren dat ik bij hen op bezoek was, zag ik dat zijn kinderen een vertrouwelijke band met hem hadden, er was geen greintje angst in hun blik te bespeuren als ze naar hem keken en daar had ik respect voor. Toen ik een twintiger was en papa steeds meer begon te drinken, vertegenwoordigde Gunnar alles wat netjes en fatsoenlijk was in mijn ogen, iets wat ik in tegenstelling tot mijn vader ook graag wilde bereiken, en dat leidde ertoe dat ik Gunnar enerzijds een soort vaderrol toekende, anderzijds tot een soort superego maakte. Als het aanrecht vol bier- en wijnflessen stond, dacht ik: wat zou Gunnar ervan zeggen als hij nu binnenkwam en dit aantrof? Als ik een paar maanden niet naar college was geweest, dacht ik: wat zou Gunnar daarvan vinden? Elke keer als ik een beetje over de schreef ging, dook Gunnar in mijn gedachten op. Dat had niets met hem als persoon te maken, het was mijn eigen werk, maar helemaal nergens op gebaseerd was het niet: de zomer dat ik schreef aan wat mijn debuut zou worden, logeerde ik bij mama in Jølster, ik was achtentwintig, en toen ik op een middag bij oma’s zus Borghild op bezoek was om het er met haar over te hebben hoe het leven op de boerderij er vroeger had uitgezien, aangezien ik dat in mijn roman wilde gebruiken, was Gunnar bij mama langs geweest en hij had haar erop aangesproken dat ik zo’n slampamper en nietsnut was die het nooit ver zou schoppen. Mijn vader kon de verantwoordelijkheid voor mij niet aan, dus moest mijn moeder dat doen, vond hij, ze mocht in elk geval die wereldvreemde dromen van me om te gaan schrijven niet aanmoedigen. Naar mijn gevoel sprak daar een zekere bezorgdheid uit en ik verkeerde in tweestrijd: aan de ene kant wilde ik schrijver worden en was ik bereid daar alles voor op te offeren, bovendien werd ik aangetrokken door alles wat normen overschreed en haatte ik al sinds ik een tiener was alles wat burgerlijk en bezadigd was – aan de andere kant vervulden normoverschrijdingen me met angst en werd ik minstens even sterk door het burgerlijke, bezadigde en veilige aangetrokken, een belangrijke reden dat ik trouwde bijvoorbeeld, en dat ik überhaupt had gestudeerd. Dat iemand minder om me gaf dan mijn vader was onmogelijk, dus toen Gunnar mijn leven veroordeelde, hield dat voor mij ook iets positiefs in: het liet hem tenminste niet koud wat ik deed.

En misschien was ook hij innerlijk verdeeld. Toen papa bij oma thuis overleed en ik naar Kristiansand kwam om schoon te maken en de begrafenis te regelen, nodigde hij me uit om een dag mee te komen naar het zomerhuisje zodat ik er even tussenuit was. Daar maakten we samen een wandeling over de velden en door het bos, hij vertelde wat papa voor hem had betekend en ik had het gevoel dat hij contact zocht en iets met me wilde delen. Later die zomer was hij nog een keer bij mama langs geweest, ze gingen ’s zomers altijd op vakantie in een plaatsje een paar uur daarvandaan, en toen was hij vol lof over Yngve en mij, vond dat we alles rond de dood van mijn vader zo goed hadden geregeld. Slechts een paar weken later kwam mijn eerste roman uit en daarmee was alles weer als vanouds. Mijn vader kwam in dat boek voor, hetzelfde gold voor de broers van mijn vader, niet met naam en toenaam, maar zo herkenbaar dat alle naaste familieleden en vrienden begrepen wie voor mijn personages model hadden gestaan. Toen ik Gunnar een exemplaar stuurde, voegde ik er een brief bij waarin ik iets schreef over mijn verhouding tot papa en mijn respect voor Gunnar als vader. Dat deed ik waarschijnlijk omdat ik al een vermoeden had hoe hij de zaak zou opvatten, in een poging om hem milder te stemmen. Hij was woedend om dat boek, maar in plaats van mij te bellen of te schrijven, belde hij mijn moeder om mij uit te kafferen. Die weigerde de verantwoordelijkheid op zich te nemen voor wat ik deed of schreef, ze zei dat ik volwassen was en dat ze zich er niet mee wilde bemoeien. Een half jaar later belde hij mij persoonlijk: ik had de Kritikerpris voor het boek gekregen, had die net in ontvangst genomen en verbleef in een hotel in Oslo toen er iemand aan de telefoon was die zich voorstelde zonder dat ik de naam herkende. Maar de stem herkende ik wel en na een paar seconden begreep ik dat het Gunnar was, hij had zich gepresenteerd met de naam die ik een van de broers van de vader in de roman had gegeven. Hij wilde me feliciteren en behalve dat hij vroeg of we misschien wijn hadden gedronken om het te vieren, was het een aangenaam gesprek. Daarna zagen we elkaar weer bij de begrafenis van oma en bij de verdeling van de nalatenschap. Toen ik jaren later een zomer samen met Linda, Vanja en Heidi bij mama logeerde, belde hij onverwachts aan, wilde alleen even hallo zeggen, zei hij, willen jullie koffie, vroeg ik, nee, nee, we zijn op weg naar het zuiden, zei hij, wilden alleen even langskomen, willen jullie niet gaan zitten, vroeg ik, nee, ook dat niet, dus stonden we zo’n drie of vier minuten in de tuin wat beleefdheidsfrasen uit te wisselen, waarna ze naar hun auto liepen en wegreden. Linda en de kinderen lagen boven te slapen, ik vroeg of ik hen wakker zou maken, zodat hij op zijn minst mijn kinderen kon zien, maar ook dat wilde hij niet, dat was te veel gedoe, en toen ze weg waren, moesten we een beetje lachen om dat merkwaardige intermezzo aangezien het zo voor de hand had gelegen dat ze alleen uit puur plichtsgevoel waren langsgekomen.

Dat was de situatie toen ik hem mijn nieuwe roman zou sturen. Ik wist dat die hem niet zou bevallen en ik kreeg het benauwd bij het idee dat hij hem zou lezen. Maar er zat niets anders op. Dus de laatste dag van juli in het jaar 2009, anderhalve maand voordat het boek uit zou komen, ging ik achter de computer zitten en schreef hem een brief.

Beste Gunnar,

Lang geleden intussen. Hoop dat alles in orde is met jou en je gezin. Ik ben deze lente op een dramaseminar in Kristiansand geweest en was van plan bij jullie langs te komen, maar moest onverwachts naar Ålesund voor een begrafenis – mama’s zus Ingunn is gestorven – en toen was er geen tijd meer. Ook mama’s zwager Magne, die met Kjellaug was getrouwd, is dit voorjaar overleden, dus het was een zware tijd voor mama. Hier in Malmö gaat echter alles goed, alle drie de kinderen gaan intussen naar de crèche en Vanja begint komende herfst op school, dus nog even en de ergste kleinekinderjaren zijn voorbij.

Maar dat is niet de reden dat ik je schrijf. Het geval wil dat ik zes autobiografische boeken heb geschreven – drie komen er deze herfst uit, drie komende lente – ze gaan over verschillende delen van mijn leven en in principe zijn alle namen en gebeurtenissen authentiek, dat wil zeggen, wat er beschreven wordt is echt gebeurd, zij het niet tot in het kleinste detail. Het eerste boek verschijnt eind september en bestaat uit twee delen – het ene speelt in Tveit in de winter en de lente van 1985, dat wil zeggen de periode dat papa en mama uit elkaar gingen en papa zijn nieuwe leven met Unni begon, het tweede gaat over de dagen in Kristiansand na zijn dood. Jij komt terloops in het eerste voor, brengt me op Oudejaarsdag met de auto naar een vriend, en terloops in het tweede als jij en Tove langskomen in het huis van oma en helpen opruimen en schoonmaken. Jullie worden uiteraard met sympathie beschreven, want zo zie ik jullie ook, daar ligt het probleem niet – moeilijk en mogelijk pijnlijk voor jou is natuurlijk het feit dat ik het intieme leven van onze familie blootleg, iets waar jij noch enig ander familielid om hebt gevraagd. Aan de andere kant is het een boek over mij en mijn vader, daar gaat het om, mijn poging om hem en wat er met hem is gebeurd te begrijpen. Om dat te kunnen, moet ik tot de kern van de zaak doordringen, de hel die hij aan het eind veroorzaakte, toen hij niet alleen zichzelf en jullie huis te gronde richtte, maar ook oma’s laatste jaren verziekte en verder iedereen om hem heen schade berokkende. Waarom deed hij dat? Wat was de reden? Was het iets wat altijd al in hem zat, dus toen wij nog klein waren al? Ik weet niet of jij dit weet, maar mijn vader heeft me mijn hele leven in een soort ijzeren greep gehad, ook na zijn dood nog, en als ik mijn verhaal wil vertellen, moet ik die dingen onderzoeken. Dat mijn verhaal ook anderen betreft, onder wie, en misschien in de eerste plaats, jou, zit me enorm dwars, maar ik zie geen andere mogelijkheid. Alles wat aan verval en verschrikking wordt beschreven, is door papa veroorzaakt, daar was verder niemand schuldig aan, maar ik kan er niet over schrijven zonder de context waarin het gebeurde erbij te betrekken. Zo is het nu eenmaal. Op dit moment stuur ik iedereen die een rol in het boek speelt, het manuscript. Yngve heeft het al gelezen, mama ook. Nu stuur ik het jou dus, als bijlage bij deze e-mail. Als je wilt dat ik je naam verander en je achtergrond onherkenbaar maak, doe ik dat natuurlijk. Dat is niet moeilijk en het probleem zit hem dan ook in iets anders: namelijk dat iets waarvan jij wilt dat het met rust wordt gelaten, voor iedereen onzichtbaar, nu in het volle licht naar boven wordt gehaald. Nogmaals, het spijt me, maar hij was mijn vader, ik vertel mijn verhaal en dat ziet er helaas zo uit.

Het beste,

Karl Ove

De eerstvolgende dagen controleerde ik mijn e-mail een paar keer per uur. Elke keer als de telefoon ging, welde de angst in me op. Maar er gebeurde niets. Dat beschouwde ik als een goed teken, hij was de roman aan het lezen en dacht er terdege over na wat hij wilde zeggen en hoe hij zou reageren. Of hij verbleef in het zomerhuisje.

Pas na vier dagen hoorde ik iets van hem. Toen ik zijn naam in de inbox zag, stond ik op en ging naar het balkon, zat daar al rokend moed te verzamelen. De kinderen waren in de crèche, het was stil in huis, vanuit de stad steeg de gebruikelijke stroom geluiden op. Het ergste wat er kon gebeuren, dacht ik, was dat hij kwaad op me was omdat ik had geschreven wat ik had geschreven. Maar dat zou voorbijgaan. Dat moest ik gewoon accepteren en dan zou het voorbijgaan.

Ik had gedaan wat ik had gedaan. Niet alleen de beslissing genomen dat ik het zo wilde, maar ook meer dan een jaar onder het devies van die beslissing zitten werken. Daar kon de wil van één mens niets aan veranderen.

Zo dacht ik. Maar zo voelde ik me niet. Ik voelde me alsof ik klein was en iets verkeerds had gedaan. Waar ik bang voor was, was dat papa boos op me zou worden. Iets ergers bestond niet. Zelfs toen ik het huis uit ging en volwassen werd, lag die angst de hele tijd op de loer en ik deed er alles aan om hem niet de kop op te laten steken. Papa was intussen ver weg, maar de angst voor zijn woede werd op alle andere mensen overgedragen: ik was twintig en doodsbang dat er iemand boos op me zou worden. Die angst is nooit helemaal verdwenen. Toen ik alle schepen achter me verbrandde en naar Stockholm verhuisde, drieëndertig jaar oud, leed ik er nog onder. Linda, die ik toen leerde kennen en met wie ik daarna kinderen kreeg, was temperamentvol en had vaak onredelijke woedeaanvallen waar ik absoluut niet tegenop kon, want zodra ze maar even haar stem verhief, bekroop de oude angst me en het enige waar ik dan aan kon denken, was dat ik moest zorgen dat het ophield. Zelfs als veertigjarige, op een ochtend in augustus 2009 op een balkon gezeten, was ik bang dat iemand boos op me werd. Als ik daar zelf reden toe had gegeven, was ik zo bang en wanhopig en leed ik zulke kwalen dat ik niet wist hoe ik het er levend van af moest brengen.

De angst dat iemand boos op me werd, was de angst van een kind, die hoorde niet thuis in de volwassen wereld, was daar zelfs volledig misplaatst, maar iets in mij had die sprong nooit gemaakt, was in die zin nooit volwassen geworden en gehard, zodat het gevoel van het kind voortleefde in het innerlijk van een volwassene. De volwassen mens, ik dus, was volkomen overgeleverd aan dat gevoel van het kind en het kon zo’n pijn doen dat ik het nauwelijks uithield, terwijl ik tegelijkertijd wist dat ik volwassen was en dat dat gevoel en alles wat erbij kwam kijken, gewoonweg onwaardig waren. Hoe kwam dat? Als ik een sterke persoonlijkheid was geweest, iemand uit één stuk, had ik kunnen zeggen: dit doe ik en daar sta ik achter en dat anderen het er niet mee eens zijn, deert me niet. Als ze op een confrontatie uit zijn, dan accepteer ik die confrontatie. Maar ik was niet zo’n sterke persoonlijkheid, niet iemand uit één stuk, mijn ik was puur en alleen opgetrokken rond dat wat anderen ervan vonden en dachten. Wat ik zelf vond, was daar ondergeschikt aan. Ik leefde nog steeds in de wereld die papa voor me had gecreëerd, waar alles wat ik deed er in feite op neerkwam niets verkeerds te doen. En wat verkeerd was, was niet in regels vastgelegd, hij was degene die dat te allen tijde bepaalde. Die omstandigheden projecteerde ik op mijn volwassen bestaan, waar ze alleen binnen in mij bestonden. Papa was dood, en dat al elf jaar. Maar hoewel ik dat wist, hielp het niet, het gevoel drong door mijn bewustzijn heen en deed wat het wilde. Het enige wat ik kon doen, was het aanvaarden en ondergaan.

Ik stond op en liep naar de slaapkamer, waar de computer met internetaansluiting stond. Opende de e-mail. Die was kort en er stond niets in om bang van te worden.

Hallo Karl Ove.

Zou je zo vriendelijk willen zijn om me de e-mailadressen van jouw contactpersonen bij de uitgeverij te sturen.

Gunnar

Ik las het verscheidene malen door en probeerde te interpreteren wat er stond. Hij had niet ‘Beste’ geschreven zoals ik, maar als hij woedend was geweest zou hij toch niet met ‘Hallo Karl Ove’ zijn begonnen? Dat er een punt achter mijn naam stond, maakte duidelijk dat hij niet overliep van enthousiasme, dan had er een uitroepteken gestaan – iets wat volgens mij sowieso niet bij hem en zijn karakter paste – of een komma of niets. Een komma of niets zou neutraal en zakelijk zijn geweest, een punt was een statement: hier krijg je niets gratis. De frase ‘zo vriendelijk willen zijn’ wees in dezelfde richting. Het klonk formeel, veel formeler dan waar de relatie oom-neef eigenlijk aanleiding toe geeft, dus ik begreep dat het manuscript zijn goedkeuring niet kon wegdragen. Aan de andere kant viel het onder de beleefdheidsvorm en dat wees erop dat hij niet woedend was, dacht ik, dan zou hij alle vormen van beleefdheid toch achterwege hebben gelaten? Dat er geen groet aan zijn naam voorafging, ‘hartelijke groeten’ of ‘het beste’ of iets anders vriendelijks wees in dezelfde richting als de aanhef, dat ik een soort nuchter-formeel verzoek voor me had. Ik wist dat hij me nooit had gemogen, dat hij mij beschouwde als iemand die graag de aandacht opeiste, iemand die alleen anders wilde zijn om anders te zijn, iemand met een hoge dunk van zichzelf, bovendien zonder enig gevoel van verantwoordelijkheid en orde, en ik interpreteerde de nuchtere toon in dat korte briefje meer als uitdrukking daarvan dan van wat hij van mijn roman vond. Ook dat hij naar de adressen van mijn contactpersonen bij de uitgeverij vroeg, was positief, dat wees erop dat hij zijn bezwaren met hen wilde bespreken en niet met mij. Mijn grootste angst was om in direct contact met hem te staan. Hij zou hun toch niet schrijven om hen uit te schelden?

Ik schreef het e-mailadres en het telefoonnummer van Geir Berdahl, de directeur, en Geir Gulliksen, de chef-redacteur, op en stuurde hem die. Toen ging ik naar mijn werkkamer. Er lag een enorme, onoverzichtelijke hoeveelheid werk te wachten. In april had ik twaalfhonderd pagina’s naar de uitgeverij gestuurd, oorspronkelijk was het de bedoeling dat het één roman werd en dat hij die herfst uit zou komen, maar het was een beetje veel geworden en ik ging ervan uit dat er nog eens driehonderd pagina’s bij zouden komen, waarmee de vraag rees in welke vorm hij zou worden gegoten. Daar had ik het aan de telefoon met Geir Gulliksen over gehad. Was het überhaupt mogelijk een roman van vijftienhonderd pagina’s te drukken? Alles was mogelijk, zei hij. Maar ze konden hem ook in twee delen uitgeven en die óf tegelijkertijd óf met tussenpozen van een paar maanden publiceren. Hoewel dat raadzamer was en het bovendien het voordeel bood dat ik dan twee keer het minimumhonorarium kreeg, iets wat een niet onbelangrijke rol speelde, we hadden de laatste jaren voorzichtig uitgedrukt een bescheiden inkomen gehad, wilde ik het liefst dat hij als één deel uitkwam. Dat zou een statement zijn, iets wat niet over het hoofd kon worden gezien, de dikste roman van Noorwegen. Geir zei dat hij het er met de anderen op de uitgeverij over zou hebben en terug zou bellen. Dat deed hij een paar uur later. Hij zei dat het volgende voorstel, dat van Geir Berdahl afkomstig was, waarschijnlijk onrealistisch was en dat het me misschien niet zou bevallen, maar dat het de moeite waard was om het te overwegen.

‘Laat maar horen!’ antwoordde ik.

‘We geven het in twaalf delen uit. We geven een jaar lang elke maand een deel uit. Dan kunnen we een of andere regeling bedenken waardoor mensen die dat willen, zich erop kunnen abonneren. Wat vind je daarvan?’

‘Dat is een fantastisch idee!’ zei ik. ‘Hartstikke goed!’

‘Ja, dat vond ik ook. Maar het stelt hoge eisen aan ons. We moeten het op een of andere manier gefinancierd krijgen. Ik ga ermee aan de slag, dan zien we wat de mogelijkheden zijn.’

‘Dat wordt zoiets als bij Dickens en Dostojevski’, zei ik. ‘Een feuilletonroman! Dat met een serie bevalt me. Wedding Present heeft een keer één single per maand uitgegeven en die aan het eind van het jaar allemaal op één album verzameld. Het is natuurlijk een stunt, maar waarom niet?’

‘Het is een bijzondere roman. Hij verdient het dat we iets bijzonders doen met de uitgave. Bedenk alleen maar wat het voor de beoordeling betekent. Hoe moet hij worden gerecenseerd? Elk boek op zich naar gelang ze uitkomen of het hele werk in één keer aan het eind van het jaar?’

‘Verdomme, Geir, het is geniaal! Doe Berdahl de groeten en bedank hem maar van me.’

‘Het is een goed idee en ik zal mijn uiterste best doen om het te realiseren. Al zal het wel even duren. Maar zullen we afspreken dat ik ermee aan de slag ga en dat we elkaar over twee weken bellen?’

Toen we hadden neergelegd, liep ik rechtstreeks naar mijn werkkamer en begon de roman in delen in te delen. Als hij vijftienhonderd pagina’s had, moest elk boek ongeveer honderdvijfentwintig pagina’s krijgen. Ik zocht naar punten waar het paste om een deel af te sluiten en een nieuw te laten beginnen. Het was de eerste keer in de loop van het jaar dat ik aan de roman werkte en daarbij iets voelde wat op vreugde en enthousiasme leek. Ik zag een ingenaaide omslag voor me met alleen de titel erop gedrukt, zoals ze dat in de negentiende eeuw deden. Coupons voor een abonnement in kranten en tijdschriften, die je kon uitknippen en opsturen zoals gebruikelijk was toen ik nog klein was.

Het duurde bijna drie weken tot Geir terugbelde. Toen vertelde hij dat twaalf uitgaven er niet in zaten en wel om puur praktische redenen: het bleek onmogelijk te financieren. In plaats daarvan stelde hij er zes voor. Drie de komende herfst, drie het voorjaar daarop. Ik aarzelde, wilde het idee van twaalf maandelijkse uitgaven niet opgeven, smeekte hem bijna om er nog eens naar te kijken en hij begreep het, zei hij, maar het bleek te riskant, het kwam erop neer dat de uitgeverij eraan ten onder kon gaan, begreep ik op mijn beurt. Ook zes waren lastig, maar hem was het wonder boven wonder gelukt ze allemaal onder de inkoopsubsidie te laten vallen zodat het financiële risico minimaal werd.

‘Ongelooflijk’, zei ik. ‘Hoe heb je dat klaargespeeld? Bestaat er niet een klip-en-klare regel dat er per jaar van één schrijver maar één literair werk kan worden ingekocht?’

‘Jawel. Ik heb ook een paar argumenten moeten aanvoeren. Maar het is een speciaal project. En daar waren ze gevoelig voor.’

Nu dit besluit genomen was, moest ik mijn roman opnieuw indelen. Eigenlijk hoefde ik de twaalf delen alleen maar twee aan twee samen te voegen zodat elk boek tweehonderdvijftig pagina’s kreeg. Maar dan zou het aantal pagina’s ongeveer als bij een doorsnee Noorse roman liggen en nu het idee van een feuilletonroman waarop je je kon abonneren van de baan was, zou het een beetje merkwaardig overkomen om de handeling in het ene boek te onderbreken en er in het volgende mee verder te gaan. Zes niet opzichzelfstaande romans, dat deed het niet goed. Ik moest ze anders indelen zodat ze elk op zich een zelfstandig en onafhankelijk verhaal vormden, zes losse boeken dus, die ook als één lang, samenhangend verhaal konden worden gelezen. Als ik dat deed, kreeg het eerste boek vierhonderd pagina’s, het tweede vijfhonderdvijftig en het derde driehonderd. Dan was alle materiaal opgebruikt. Deed ik dat, dan moest ik in tien maanden tijd nog drie boeken schrijven. Maar dat moest lukken, het laatste half jaar had ik een gemiddelde van tien pagina’s per dag bereikt, dat wil zeggen ongeveer vijftig pagina’s per week, want ik mocht in het weekend niet werken. Trok ik er daar tien vanaf vanwege tegenvallers en verhinderingen, dan zou ik honderdzestig pagina’s per maand kunnen doen. Rondde ik dat af op honderdvijftig, had ik twee à drie maanden per boek, dan zouden drie boeken in dat tijdsbestek erin moeten zitten en had ik zelfs nog een maand extra als buffer.

Ik wist bijna niet waar ik het zoeken moest van ongeduld en verwachting terwijl ik voor mijn computer gezeten in het manuscript op en neer scrolde. Het sprak vanzelf dat ik het niet zonder meer in zelfstandige delen kon indelen, ik moest voor elk deel een nieuw begin en eind schrijven, bruggen en overgangen bedenken, passages verschuiven en schrappen, maar dat was niet zo moeilijk, want de delen waren op zich al verschillend aangezien ik de hele tijd had geprobeerd me al schrijvend te verplaatsen in de tijd waarin de handeling speelde, in de eerste plaats door de gedachten en overwegingen erin zo veel mogelijk aan de leeftijd van de ik-figuur aan te passen. Iemand van tien denkt aan snoep, iemand van negenentwintig aan popmuziek, iemand van vijfendertig aan het ouderschap. O, het zou grandioos worden! Zes romans! Verdomme, ik zou ze allemaal een poepie laten ruiken!

Die ochtend in augustus toen ik, na de korte e-mail van Gunnar gelezen te hebben, ging zitten om te werken, was de eerste roman bijna klaar om te worden gezet: het laatste wat ik had gedaan nadat ik de reacties van twee redacteurs had gekregen, was het in beginsel fragmentarische en springende verhaal over het jaar dat ik als zestienjarige met papa alleen had gewoond, tot een samenhangend geheel te maken en voorzover ik het kon bekijken, was het enige wat nog restte dat ik misschien hier en daar een naam moest veranderen als de mensen over wie ik had geschreven dat verlangden. De tweede roman was in wezen klaar, alleen aan het eind moest nog iets worden aangepast, dan zou Geir Gulliksen hem een laatste keer lezen en als ik zijn voorstellen en opmerkingen verwerkt had, kon ook die worden gezet. Voor de derde moest nog heel wat gedaan worden. Daar klopte nog niet veel van: hij was veel te anekdotisch, het ontbrak volledig aan epiek en grote lijnen, behalve de chronologie was er geen sprake van een duidelijke samenhang.

Dat was misschien wel het grootste probleem als je autobiografisch schreef, erachter zien te komen wat relevant was. In het leven was immers alles relevant, was in principe alles even belangrijk omdat alles er was, en wel gelijktijdig – de grote olietankers die in de jaren zeventig in de Galtesund opgelegd werden, de pruimenboom voor mijn raam, mama’s werk in Kokkeplassen, papa’s gezicht als hij met zijn auto langsreed en ik ergens buiten was en hem zag, de vijver waar we ’s winters schaatsten, de geuren in het huis van de buren, de moeder van Dag Lothar die keer dat ze milkshakes voor ons maakte, de geheimzinnige auto die op een avond bij Ubekilen geparkeerd stond, alle vis die we aten, de manier waarop de dennen in de tuin van de buren heen en weer zwaaiden in de herfststormen, papa’s woedeaanvallen als ik in de auto met mijn knie tegen zijn stoel kwam, de wafels die we elke dinsdag bakten, mijn hevige verliefdheid op Anne Lisbeth, de voetballen die papa en mama tijdens een vakantie in Duitsland voor ons hadden gekocht, de mijne groen met rode zeskanten, die van Yngve geel met rode zeskanten, hoe we ze een keer op de speelplaats zo hoog mogelijk recht de lucht in hadden geschoten om te proberen de legerhelikopter te raken die net op dat moment laag overvloog. Alleen al die laatste herinnering ging op zich weer gepaard met een hele rits andere, want tijdens hun reis naar Duitsland had ik bij opa en oma Knausgård gelogeerd terwijl Yngve bij opa en oma in Sørbøvåg was, een week waarvan me nog ongekend veel duidelijk voor ogen stond, vooral van de dagen dat we naar het zomerhuisje waren geweest. Zo, als dichte kringen van herinneringen, de ene rond de andere, lag mijn hele jeugd in me. Schrijven betekende ze op een en hetzelfde moment uit je innerlijk opdiepen en in tekst laten bezinken, en zolang die verschuiving van het innerlijk naar het semi-uiterlijk optrad, dat wat de tekst voor mezelf was als ik schreef dus, was dat geen probleem, maar de romanvorm hield in dat mijn herinneringen nog een stuk verder naar de oppervlakte moesten, naar de onbekende lezer. Relevantie ging om communicatie, gemeenschappelijkheid creëren in het eigene, en het verhaal was een van de vormen van relevantie. Het gedicht was een andere, minder voor de hand liggend omdat het door minder mensen werd gedeeld. Kwaliteit hing samen met exclusiviteit en alles wat over hoge en lage, volkse en elitaire literatuur ging, had daarmee te maken. Hoe ruimer het verhaal was opgezet en hoe groter de gemene deler die het aansprak, hoe gemakkelijker te begrijpen en hoe minder uitdagend het werd, in die zin dat de eigen inzet en deelname van de lezer kleiner werden. Dat behelsde ook versimpeling. Een roman die iets waars over de werkelijkheid moest zeggen, kon niet te simpel zijn, die moest een element van exclusiviteit in zijn communicatie bergen, iets wat niet gemeenschappelijk was voor of gedeeld werd door iedereen, met andere woorden iets eigens, en daar ergens bewoog de literatuur zich, tussen de geheel eigen en dus totaal niet-communicatieve opsomming van de gek, zinloos voor iedereen behalve voor hemzelf, die het waanzinnig relevant vindt, en de vaste formuleringen en clichés van de genreroman, die clichés waren geworden omdat iedereen ermee vertrouwd is. Het hoogste ideaal voor een schrijver was om een tekst te schrijven die op alle niveaus tegelijk functioneerde. De enigen die dat was gelukt, voorzover ik kon bedenken, waren de schrijvers van de eerste twee bijbelboeken, Genesis en Exodus, en Shakespeare. Ook voor de Odyssee en de Ilias had dat ooit gegolden, maar wat destijds een breed opgezet epos in verzen was, was intussen iets vreemds zodat de relevantie radicaal gedaald was. Niet dat ik over dergelijke dingen nadacht als ik met mijn eigen werk bezig was, het probleem daarbij was concreet en grijpbaar: hoe moest ik van al die herinneringen, die bijna onuitputtelijk waren, een homogeen verhaal maken? En wel zo dat het eigene aan die herinneringen bewaard bleef?

Ik scrolde heen en weer in de tekst die ik had, maar het lukte me niet om me te concentreren, niet eens om te lezen wat er stond, mijn concentratie was niet-existent, het enige waar ik aan kon denken, was de reactie van Gunnar. Toen dat na een kwartier nog zo was, stond ik op en liep mijn werkkamer uit. In de gang hoorde ik dat de lift op weg was naar boven. Waarschijnlijk was het Linda, op deze tijd van de dag was er verder nauwelijks sprake van enige activiteit in de flat. Ik bleef staan wachten, hoorde de liftdeur opengaan en het volgende moment kwam ze de gang binnen. Ze was gekleed in haar blauw-witte matrozenjurk, ze had oogschaduw op en rode lippen. Ze droeg in elke hand een plastic tas en op haar rug haar kleine, zwarte rugzak. Er hing een aura van bedrijvigheid en activiteit om haar heen: ze had nauwelijks de tassen op de grond gezet of ze boog naar voren om me een zoen te geven, en ze had me die zoen nauwelijks gegeven of ze knielde om haar rode schoenen uit te trekken terwijl ze al doende vertelde wat ze had gekocht.

‘Ik ben bij Granit geweest, daar hadden ze van die opbergdozen waar ik het over had voor de post, een voor jou en een voor mij. Dan slingeren onze brieven en rekeningen niet meer overal in het rond. Wil je ze zien?’

Ik knikte en ze haalde de twee dozen tevoorschijn die eigenlijk een soort lades waren.

‘Mooi?’

‘Jawel’, zei ik. ‘En die tas?’

‘Een jurk van Myrorna, en een sjaal en een rok. Hartstikke goedkoop, het kostte bijna niks.’

Ze haalde de drie kledingstukken tevoorschijn en hield ze voor zich, een voor een.

‘Mooi?’ vroeg ze weer.

‘Ja’, zei ik.

‘Het kostte bijna niks’, zei ze.

‘Het was ook prima geweest als het wel iets had gekost’, zei ik. ‘Daar gaat het niet om.’

‘Wat is er dan?’

‘Er is niets.’

‘Jawel! Zeg het dan. Trouwens, heb je al wat gegeten?’

Ik schudde mijn hoofd.

‘We kunnen de spaghetti en de gehaktsaus van gister nemen, is dat oké?’

‘Ja.’

‘Maar zeg het nou. Waar denk je aan? Is er iets wat je niet bevalt?’

‘Nee, helemaal niet.’

Ze liep naar de spiegel en hield de jurk weer voor zich.

‘Die is echt mooi’, zei ze. ‘Warmen we het gewoon op in de magnetron?’

‘Dat doe ik wel.’

Ik ging naar de keuken, haalde het bakje met de spaghettisaus uit de koelkast, toen de spaghetti, schepte het op twee borden en warmde er een in de magnetron terwijl ik uit het raam naar buiten keek: alle daken met hun eigen rode schakeringen, die zo ongelooflijk dichtbij leken, de lichtblauwe lucht erboven. Ik voelde even een steek van mijn slechte geweten uit mijn jeugd omdat ik op zo’n mooie dag binnen zat. Dat was een van de dingen die papa nooit had getolereerd. Als het mooi weer was moest je naar buiten, hoe dan ook. Ik, arme sloeber, liep soms rond door de wijk zonder iemand te vinden om mee op te trekken of iets mee te ondernemen, het was vakantie, een heleboel mensen waren weg, maakten een dagtochtje met de boot of de auto of hadden zich in een groter avontuur gestort. Ik verlangde alleen maar naar mijn boeken en het gebeurde wel dat ik uit medelijden met mezelf liep te huilen.

‘En, hoe is het met jou?’ vroeg Linda terwijl ze aan tafel ging zitten en de samengevouwen krant voor zich uitspreidde.

‘Heb een e-mail van Gunnar gekregen’, zei ik.

‘O? Wat schrijft hij?’

‘Niets. Hij vroeg alleen om het adres van de uitgeverij. Maar dat was genoeg om niets meer te kunnen doen.’

‘Je moet niet zo ongerust zijn’, zei ze.

Ik haalde diep adem. Ze keek me aan.

‘Wat is er?’

‘Ik dacht dat je er niets aan vond om te winkelen’, zei ik. ‘Ik dacht dat dat een van de ergste dingen was die je kende.’

Ze staarde me met open mond aan.

‘Jij bent soms zo’n zeikerd’, zei ze.

‘Een zeikerd?’

‘Dat kun je me toch wel gunnen? Ik ben alleen maar blij en toen bedacht ik dat ik iets kon kopen voor op reis, en dat met de post, daar loop ik al maanden mee rond. Is het niet goed dat ik dat heb geregeld? Zodat we hier thuis een beetje orde hebben?’

‘Jawel.’

‘Mooi.’

Ze begon weer te lezen.

Keek naar me op.

‘Jij koopt al je kleren bij Spirit, je geeft vijftienhonderd kronen uit voor een broek. Daar heb ik nooit iets van gezegd.’

‘Dat komt omdat het mijn geld is.’

‘Dat we goed voor andere dingen hadden kunnen gebruiken. De kleren die ik koop, kosten eenderde van wat jij koopt, als het niet eenvierde is.’

‘Ja, ja. Daar ging het ook niet om. Vergeet het. Het laatste wat ik wil, is ruzie.’

‘Dat wil ik ook niet.’

Er klonk een ping van de magnetron. Ik haalde het bord eruit en zette het voor haar neer terwijl zij net opstond om de radio aan te zetten.

‘Dus alles is goed tussen ons?’ vroeg ik terwijl ik het andere bord in de magnetron zette, de klok instelde op vier minuten en het deurtje dichtdeed.

‘Karl Ove, ik hou van je. Natuurlijk is alles goed tussen ons.’

‘Oké’, zei ik.

Ze las weer in de krant. Op de radio werd het nieuws uitgezonden. Er klonk geruis van de magnetron, waarin het groene bord met de hoop spaghetti langzaam rondtolde. Ik pakte messen, vorken en twee glazen en vulde een kan met water.

‘Haal jij ze vandaag?’ vroeg ze.

Ik wachtte met antwoorden tot ze opkeek en me aankeek.

‘Is goed’, zei ik en ik legde zo veel tegenzin in mijn woorden als ik kon. ‘Als jij niet kunt.’

‘Natuurlijk kan ik. Maar ik heb ze vanochtend gebracht. Dan moet jij ze toch halen.’

Ik sloeg zonder iets te zeggen mijn blik neer. Er klonk weer een ping van de magnetron, ik haalde mijn bord eruit, zette het op tafel en begon te eten. Linda keek me aan, legde de krant opzij, begon ook te eten. Een paar minuten later was ik klaar, het eten was lauw en had ook verder geen tegenstand van enige betekenis geboden, ik hoefde het alleen maar naar binnen te schrokken. Hoewel Linda nog aan het eten was, stond ik op en ging naar het balkon, waar ik ging zitten met mijn voeten op de balustrade, een kop koffie inschonk en een sigaret opstak. Het grondbeginsel in onze verhouding was dat we alles deelden. In die zin was het redelijk dat ik ze ophaalde als zij ze had gebracht. Het punt was alleen dat ik in de tussentijd werkte en zij niet. Die dag was ik om half vijf opgestaan om iets te kunnen doen voordat de kinderen wakker werden, toen had ik haar geholpen kleren voor hen te pakken en hen klaar te maken voor de crèche, daarna was ik weer aan het werk geweest terwijl zij in die tijd in het café had gezeten en kleren en een paar opbergdozen had gekocht. Als we vijftig procent van de dag met de kinderen doorbrachten en het werk ook vijftig procent in beslag nam, deed ik dus vijfenzeventig procent van het totaal en Linda vijfentwintig. Als we ruzie hadden, zei ik dat tegen haar. Nu wilde ik geen ruzie, dus had ik het niet gezegd.

Ik keek over de stad uit. Onder me stond een Mercedeslogo op de muur, misschien door de zonnestralen die op de carrosserie van een geparkeerde auto schenen, ik wist het niet, maar ik had het al eens eerder gezien en dat wees op een gewoonte, een mens die altijd op dezelfde plek parkeerde. Ver, ver weg verhief een kraan zich boven de daken. Doordat ik niets dan daken zag, viel alles wat afweek extra op: als er iemand op een dak liep, zag ik dat, al was het wel een paar kilometer verderop, het donker van het lichaam compact en duidelijk tegen het licht van de hemel.

Ik drukte mijn peuk uit tegen de omgekeerde bloempot die ik als asbak gebruikte, dronk het laatste slokje koffie op en ging naar binnen. Toen ik langs de keuken liep, zag ik dat Linda zat te telefoneren. Ik bleef staan om te horen met wie ze praatte. Met Helena, stelde ik na slechts een paar seconden vast. Linda keek me aan en tilde haar hand op in een soort groet, ik glimlachte even en liep door naar de slaapkamer om mijn e-mail te checken. Het was al kwart over twee, zag ik op de computer. Nog een half uur, dan moest ik weg.

Geen e-mail.

Opgelucht ging ik op bed liggen en staarde naar het plafond. Het was nu toch al te laat om nog ergens aan te beginnen. In de kamer hing een flauwe, een beetje misselijkmakende etensgeur. Toen we hier kwamen wonen, dacht ik dat die van de buren naast ons was, maar na een tijdje bedacht ik dat hij misschien via het ventilatiesysteem kwam en in dat geval afkomstig was van de afhaalchinees op de begane grond. Ik kwam overeind en deed de balkondeur open, ging weer op bed liggen. De geluiden van de stad stroomden de kamer binnen. In de gang klonken voetstappen. Ze hielden halt bij het toilet en de deur ging open en weer dicht. De oude saxofonist die altijd bij de reclamezuil een paar meter van onze buitendeur vandaan zat, waar de doorstroming over het plein het grootst was, begon te spelen. Hij speelde altijd hetzelfde deuntje, een misschien een minuut durend fragment van een melodie, waarschijnlijk vanuit het idee dat de mensen voor wie hij speelde steeds anderen waren. Hij had geen idee dat zich zes verdiepingen boven hem een man bevond die elke toon hoorde, niet alleen elke dag, maar dag in, dag uit.

Diii di daaa da dididi daaaa.

Diii di daaa da dididi daaaa.

Diii di daaa da dididi daaaa.

Ik deed mijn ogen dicht. Er klonk geruis van het toilet, de deur ging open, de voetstappen bleven voor de spiegel in de gang staan. Bekeek ze haar spiegelbeeld of keek ze de stapel brieven door die daar op het tafeltje tegen de muur lagen?

Ba daaaa! klonk het, dat was het signaal als de telefoon terug in de acculader werd gezet.

Had ze hem meegenomen naar het toilet? Of gewoon in het voorbijgaan op de bank gelegd en pas nu teruggezet?

Ze kwam deze kant op.

Ik deed mijn ogen open en zag haar in de deuropening staan.

‘Ik kan ze wel halen’, zei ze. ‘Je bent ook al een paar dagen met ze alleen.’

‘Ik doe het wel’, zei ik. ‘Het lukt me toch niet om te werken. Dan kun jij pakken of zo.’

‘Weet je het zeker?’

‘Moet ik het nog een keer zeggen?’

‘Oké, oké. Jij haalt ze, dan breng ik ze morgenvroeg voordat ik wegga.’

‘Hoe laat gaat de trein ook alweer?’

‘Een uur of half tien’, zei ze terwijl ze voor de computer ging zitten. Ze zou bij Helena en haar nieuwe man Fredrik logeren, op een boerderij ergens in Midden-Zweden, en tot het weekend wegblijven. Dan kwamen Geir en Christina op bezoek. Ik had Fredrik nog nooit ontmoet, maar naar wat ik had gehoord, was hij het absolute tegendeel van Helena’s vroegere partner, de charmante en criminele Anders. Fredrik zat bij de brandweer, hij was commandant in Stockholm en had een huis gekocht in Dalarna, het afgebroken, naar Uppsala vervracht en op zo’n manier plank voor plank weer opgebouwd dat er reportages over waren verschenen in interieurtijdschriften. Dat was alles wat ik wist. Bovendien was Heidi, die hem een keer had ontmoet, een beetje bang voor hem. Ze had die keer zijn haar gekamd en toen Helena had opgemerkt dat ze dan toch niet zo bang kon zijn, had Heidi gezegd dat ze ook bang was geweest toen ze zijn haar kamde. Daar moest Helena nog altijd om lachen. Heidi was dol op haar, ging altijd zo dicht mogelijk bij haar zitten om van haar aandacht verzekerd te zijn en dan vertelde ze over van alles wat er de laatste tijd was gebeurd. Ze praatte ook met haar aan de telefoon en maakte vaak tekeningen die haar voorstelden. Heidi werd aangetrokken door alles wat glinsterde en glom, het allerleukste vond ze het om zich mooi te maken, zich vijf keer verkleden op een dag was geen uitzondering, en in Helena had ze haar enige echte glamoureuze rolmodel gevonden.

‘Kijk je ernaar uit om er even tussenuit te zijn?’ vroeg ik.

Linda knikte zonder zich om te draaien.

‘Maar ik ga jullie al na een paar uur in de trein missen. Weet je zeker dat jullie niet meekomen?’

‘Ja, ik moet aan het werk. Bovendien geloof ik dat het je goed zal doen eens zonder de kinderen te zijn.’

‘Daar heb je vast gelijk in. En Helena zorgt altijd zo goed voor me.’

‘Mooi zo’, zei ik en ik kwam overeind. ‘Ik ga maar eens, denk ik.’

‘Kom je direct met ze naar huis of gaan jullie eerst nog naar een speelplaats?’

Ik haalde mijn schouders op.

‘Kun je niet bellen als jullie ergens heen gaan? Dan kom ik ook.’

‘Goed. Tot zo.’

‘Tot zo.’