Herbjørg Wassmo

Enkele ogenblikken

Uit het Noors vertaald door Lucy Pijttersen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

In dit boek is geciteerd uit Misdaad en straf van Fjodor Dostojevski (Veen: Amsterdam 1992), vertaling Lourens Reedijk, en uit De kamer met de blinde serre en Huidloze hemel van Herbjørg Wassmo

(De Geus, Breda 1996, 1997), vertaling Paula Stevens

Oorspronkelijke titel Disse øyeblikk, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag as 2013, all rights reserved

Nederlandse vertaling © Lucy Pijttersen en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Mark Owen/Trevillion Images

ISBN 978 90 445 3236 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Jonge visser en afdrukken in huid

Achterwaarts glijdt ze het onbekende tegemoet.

Uit het veen en het meer stijgt avonddauw op. Als vreemde ademstoten. Het maakt alles onwerkelijk. Onder het roeien slaat de damp neer op de dollen. Het gekreun van de riemen klinkt als verre zuchten.

De visser zit met zijn gezicht naar haar toe en ziet waar ze heen varen. Hij tilt zijn hand op en geeft de richting aan. Ze corrigeert haar koers met zachte slagen zonder iets te zeggen. Róéien kan ze.

Hij zet het aas aan de haken. Twee pezige vingers halen spartelende wormen uit het blikje. De deksel heeft gaatjes om de diertjes voldoende lucht te geven tot hij ze nodig heeft. Arme donders. Hij pakt ze er een voor een uit. Er zitten veel haken aan het snoer. De wormen kronkelen onvermoeibaar om het metaal heen.

Dan werpt hij het snoer uit. Het lood neemt de diertjes mee de diepte in. Helemaal tot op de bodem. Hij trekt het snoer een paar vadem op en laat het zo nu en dan op en neer dansen. Als tijdverdrijf. Ondertussen denkt hij ergens anders aan. Hij vertelt wat hij ziet. De bergen. De bergmeertjes. Alles wat hoort bij de erfenis die hij van zijn vader zal krijgen. Hij heeft plannen voor de boerderij als hij eenmaal ouder is en het bedrijf kan overnemen. Schapen, toerisme en forelvisserij. Een benzinepomp aan de rijksweg, dat zal een goudmijn zijn.

‘Iedereen heeft benzine nodig!’ zegt hij met een glimlach.

Als ze aan land gaan, blijven de drie vissen onder een zak in de boot achter.

‘Moeten we ze niet meenemen?’ vraagt ze.

‘Later’, zegt hij.

Het blijkt een eigenschap van hem te zijn. Wat hij echt wil, doet hij meteen. De rest volgt later. Hij is net klaar met school en heeft zomervakantie. Er ligt een weemoedige glimlach rond zijn gesloten mond, maar hij praat zacht en enthousiast.

Ze moet eigenlijk naar het zomerhuis dat haar ouders van zijn vader huren. Maar ze gaat niet. Het gras bij het huis zit vol dauw. Ze loopt op blote voeten en voelt het water tussen haar tenen door dringen. De gangdeur piept. De trap kraakt. Dan zijn ze in zijn kamer op de eerste verdieping. De zomernacht komt door het open raam naar binnen, de kamer is plotseling vol zonlicht. Ze zit op het bed en snuift de geur van koel, versgehakt dennenhout op. En dat vreemde luchtje van andermans huid. Op het nachtkastje ligt een stoffige mondharmonica. Ze zijn met zijn tweeën. Dichtbij. Hij pakt haar vlecht in zijn hand en kijkt ernaar. Alsof hij die weegt. Hij laat hem weer los en glimlacht.

Eerst is het huis volkomen stil. Ze luistert naar de stilte. Opeens, alsof ze er allebei op hebben gewacht, klinkt het geroep van de verlamde vrouw beneden. Ze weten alle twee dat ze er is. Ze roept haar zoon.

Hij heeft geen ogen. Ze weet dat ze blauw zijn, maar ze liggen in zijn hoofd verzonken. Zijn oogleden trillen in het nachtelijke licht. Roze mond. Zijn haar, met diepe inhammen, staat rechtop. Blond, bijna groen. Nu komt hij overeind en zet de platenspeler aan. Tangomuziek. Een mannenstem zingt in het Duits. Hij loopt de gang op en gaat de trap af.

Als hij terugkomt, zegt hij dat zijn moeder weet dat zij er is, maar dat het niet erg is. Dan zet hij de muziek harder. In het kleine kamertje dansen ze dicht tegen elkaar aan. Zijn verlamde moeder zwiert mee onder de balken van de vloer. Maar ze roept niet. Ze zwiert gewoon met hen rond, omdat ze niet anders kunnen dan haar laten meedansen.

De vrouw zit op een kruk bij het aanrecht en komt moeizaam uit haar woorden. Haar gezicht staat een beetje scheef. Toch praat ze. Nadat zij haar boodschap heeft overgebracht, zit er niets anders op dan bij de deur blijven wachten. Ze wil een emmer melk kopen.

‘Ga zitten, meisje’, zegt de oudere vrouw.

Haar dialect is niet dat van de streek, maar klinkt wat zuidelijker. Ze doet wat de vrouw zegt. Eenzaamheid vult het vertrek als een echo. Er heerst nieuwsgierigheid tussen hen. Kleine, scherpe klauwen en warmte. Als een poesje dat in je schoot kroelt. Wat is zijn moeder aardig, denkt ze, ook al kent ze haar niet. Het gezicht van de vrouw vertoont sporen van tranen. Maar ze huilt niet. Ze vraagt haar een kop koffie in te schenken uit de pot die op het fornuis staat.

‘Neem een lefse’, zegt ze.

De kleine pannenkoekjes liggen in een schaal op tafel. Er zwermen al vliegen rond. Haar moeder zou er een deksel op hebben gelegd, of een theedoek.

Als ze weggaat, bedenkt ze dat ze nooit eerder zo’n ontmoeting heeft meegemaakt. Dat die bijzonder is. De vliegen is ze bijna vergeten.

Ze zit voor het raam van het zomerhuis en denkt dat hij langskomt. Binnenkort. Ze weet dat hij de oude weg zal nemen als hij bij de waterval gaat vissen. Maar hij komt niet. Hij heeft wat anders te doen. Ze weet niet of hij belangrijk voor haar is. Maar hij heeft als het ware een afdruk in haar huid achtergelaten. Een volkomen nieuw ogenblik. Ze wist niet dat ze voor huid iets anders dan walging kon voelen.

Ze gaat nu naar het tweejarig voortgezet onderwijs op een particuliere school. Op de hellingen zijn de wilgenroosjes bijna uitgebloeid. Ze krijgen les in een Duitse barak en ze kent bijna iedereen. De leerlingen zitten dicht bij elkaar en trekken in de pauzes met elkaar op. Althans degenen die niet met de bus naar huis moeten.

Hij komt tegenwoordig maar weinig in het dorp. Ze ziet hem af en toe, maar alleen vanuit de verte. Naar iemand roepen die je maar een paar keer hebt ontmoet, kan natuurlijk niet. Hij is ouder dan zij en maakt zich snel uit de voeten. De anderen praten over hem zonder dat ze zich in het gesprek mengt. Eigenlijk heeft ze hem niet nodig. Waarvoor in vredesnaam?

Zijn moeder schijnt nog zieker geworden te zijn. Af en toe ziet ze haar gezicht voor zich en hoort ze haar zeggen dat ze een lefse moet nemen.

Algauw is het oktober. Op een feest in het dorpshuis ziet ze hem dansen en lachen. Hij heeft een fles in zijn zak. De ene punt van zijn jas hangt strak omlaag. Hij is anders dan van de zomer. Dat komt waarschijnlijk door het pak en de stropdas. Er staan voortdurend meisjes om hem heen. Hij is blijkbaar razend populair en ziet haar niet staan. Verlegenheid omhult haar als opstuivende sneeuw. Ze danst met jongens uit haar klas. De muziek klinkt ver weg.

Als ze naar huis gaat, voelt ze een grote bobbel in haar borst. Ze probeert oppervlakkig adem te halen, zodat hij niet barst. Hij stijgt op in haar hals en smaakt vies.

De herfst zit haar dwars door haar wollen jasje achterna.

Rock

Ze leunt tegen een muur en laat zich betasten. Haar huid trekt zich terug onder andermans handen, maakt piepkleine, schelpachtige barricades en wil zich verweren. In haar hoofd staat een radio aan die zegt: Luister. Voel! Dit is nu. Je moet voelen hoe het is. Laat je niet afleiden door de meeuw die op het dak zit. Die zich aan de nok vastklampt en krijst.

Ze buigt haar hoofd naar achteren en sluit haar ogen om zichzelf te zijn. Niet de jongen zelf jaagt haar angst aan, maar het gevoel dat ze er niet aan kan ontkomen. Ze hoort hem praten, maar begrijpt niet wat hij zegt. Hij ontdekt dat ze maar wat staat te staan. Dan laat hij zijn handen zakken.

‘Het is in orde’, zegt hij en hij laat haar los.

De meeuw krijst. Zij is nog dezelfde als eerst, blijft rustig zo staan, zodat ze zichzelf weer terugvindt. Anders is ze niet zichtbaar voor anderen.

De anderen lachen. Fluisteren. Staan in groepjes bij elkaar. Ze weten alles wat zij niet weet. Bijvoorbeeld waarom de jongen van eerder die zomer geen contact met haar opneemt. De anderen, die misschien hebben gezien dat ze trilt als ze iets moet zeggen terwijl ze achter haar tafeltje staat. Duitse vervoegingen. Voorzetsels. En bij het bord, de lange rij onopgeloste vergelijkingen. Die weten dat haar huid zich terugtrekt en zweetdruppels uitperst. Om vervolgens in te drogen. Te stinken.

Sommigen verzamelen bewijzen. Nemen haar een examen af. Schrijven getuigschriften uit. Verklaringen omtrent het gedrag. Behandelen toelatingsverzoeken voor school. Anderen zitten achter het keukengordijn en weten alles over haar, ook al is ze er zelf nog niet achter. Ze zijn blij of boos, maar nooit leeg. Ze hebben het recht om te oordelen. Zelfs over wat ze niet weten, maar denken te begrijpen.

Haar vader is nog steeds wakker en zit in de keuken met een grijns op zijn gezicht. Ze gaat niet naar binnen, maar sluit de deur zonder iets te zeggen en zonder de boterham te pakken waar ze trek in heeft. In de badkamer drinkt ze gewoon uit de kraan. De deur heeft een stevige ijzeren sleutel die de schrijver ooit heeft omgedraaid. Het ruikt er naar natte handdoeken en oude waterdamp. De roodgeverfde badkuip met de leeuwenpoten en de groen uitgeslagen koperen tank zien er vreemd uit. Op het rooster onder de kachel ligt koude as.

Ooit zat de schrijver in de badkuip, denkt ze. De schrijver had ook een lichaam. Dat is een merkwaardige gedachte. Nu is het allemaal van de gemeente. Maar de schrijver is dood. Nu is hij een schande en een verrader van het Vaderland. Vader betaalt huur zodat ze er kunnen wonen. Vader is overal, in elke kamer. Ook ’s nachts.

De winter is natte, koude wol. En gelach op school. Ze snapt niet altijd waarom ze lachen. Maar dat geeft niet. Als ze maar lachen.

Ze rockt met een jongen die ouder is dan zij en die elektricien wordt. Je kunt lachen om wat hij zegt. Hij zingt en citeert teksten van iemand die ze niet gelezen heeft.

Ze dansen in verschillende dorpshuizen. Met een accordeon en een gitaar die ze net zo proberen te laten janken als je op de radio hoort. Haar ouders zijn er niet bij. Ze vraagt zich af of ze ooit eerder heeft gelachen. Dat kan haast niet anders. Ze probeert zich te herinneren waar ze om kan hebben gelachen voor ze begon te rocken. Ze kan niets concreets bedenken, maar íéts leuks moet er toch zijn geweest. Ze mist haar nichtjes en neefjes uit de plaats waar ze vroeger hebben gewoond. Ze kan het zich niet herinneren, maar daar moet gelachen zijn.

Is het normaal om je leven te vergeten als je vijftien bent, denkt ze, en ze wenst dat haar moeder, haar zus en zij op zichzelf wonen. Maar ze wonen nu in vaders dorp. Zijn moeder, tante en broer wonen in het okergele huis. Niet ver van het grote witte huis waar de schrijver ooit heeft gewoond. Nu huren haar ouders er een paar kamers op de eerste verdieping.

De leerling-elektricien neemt haar mee naar zijn kamer, die hij van een oude vrouw huurt. Dat mag niet. Ze sluipen de trap op met hun schoenen in de hand. Hij bakt eieren met spek op een oude kookplaat waar hij een nieuwe knop op heeft gezet. Daarna lucht hij uitgebreid, zodat de etensgeur niet blijft hangen, want daar raakt het oude mens van overstuur. Zij moet de vijftig al zijn gepasseerd.

Ze zitten met gekruiste benen op bed te eten, rillend voor het open raam met ijsbloemen tegen het kozijn. Terwijl ze daar zitten, beginnen de bloemen aan de binnenkant te huilen. Druppels glijden zacht naar beneden. Het zwoerd wordt koud tijdens het eten. Hij zegt dat ze moet opschieten, anders koelt het af. Hij glimlacht met grote ogen. Zijn ogen glanzen in het donker.

Alleen het nachtlampje brandt. De vloer en tafel liggen bezaaid met snoeren, stekkers en gereedschap. Alles kraakt. De trap, de deur, de stoel en het bed. De muren hebben oren en ogen. Toch doen ze uiteindelijk niet zo stil. Hij is niet erg verlegen. Van dichtbij ruikt hij naar frisse zeep en aftershave.

Ze mag niet zo druk en lang dansen dat ze kan vallen. Toch danst ze. Ze heeft ballerina’s aan en een zwart tafzijden rokje met een ceintuur van elastiek. Zelf gemaakt. Eén grote cirkel met in het midden een gat voor haar middel. Het ziet er grappig uit als je het plat op de vloer legt. Haar onderrok is stijf en wipt op als ze zich beweegt. De rok beschermt haar. De wereld kan haar niet pakken. Ze voelt zich levend en dapper.

Zou ze het flauwvallen bijna zijn ontgroeid?

In bliksemsnelle ogenblikken klampt ze zich vast aan de uitgestrekte elektriciensvuist. Dan laat ze die los en houdt zichzelf zwevend in het universum.

Naar Zweden lopen om op bezoek te gaan

Ze is niet meer bang voor haar vader. Ze zegt het tegen hem, dat ze alles heeft opgeschreven en dat, mocht er iets met haar gebeuren, er íémand is die het zal vinden.

Zijn blik schiet heen en weer, hij kijkt haar aan en holt de deur uit. Dat doet hij altijd als hij boos is of beledigd vanwege het een of ander. Lange tijd heeft ze gedacht dat hij geen mens is. Alleen een noodzakelijke aanwezigheid. Geleidelijk aan beseft ze dat ze hem min of meer in haar greep heeft. Ze probeert er niet aan te denken dat hij erachter kan komen dat zijzélf degene is die weet waar het bewijs is verstopt.

Ze demonstreert haar valse macht. Wanneer haar zus, moeder en zij aan de keukentafel zitten te praten als hij thuiskomt, houdt zij opeens haar mond. En ze kijkt hem niet aan. Er valt een taaie laag over de verschijning bij de deur. Ondoordringbare viezigheid waar je je hoofd van moet afwenden. Net als van de oude ketel in de traankokerij op het Eiland met die stinkende, ranzige traan op de bodem.

Ze weet de stemming in de kamer te veranderen door wat zij van de gestalte in de deuropening denkt. Ook haar moeder en zuster houden op met praten en zwijgen. Alsof ook zij het weten. Maar het kan niet hardop worden gezegd.

Vader heeft besloten dat ze lópend naar zijn zuster in Zweden gaan. Wie doet nou zoiets? Ze stelt zich voor dat ze als een kudde schapen door de bergen moeten trekken. Alleen hoeven de schapen geen rugzak op, ze kunnen grazen waar het ze uitkomt en als de avond valt, kunnen ze onder een overhangende rots kruipen en rustig gaan herkauwen.

Op reis gaan met vader is als het luisteren naar een radio die niet helemaal op het juiste station staat afgesteld. Voortdurend klinken er orders, klaagzangen en verhalen zonder kop of staart. En woedeaanvallen.

Eerst moeten ze met de bus naar de plaats die het dichtst bij de grens ligt. Dan moeten ze met rugzakken, slaapzakken en een tent door de bergen trekken. Vader neemt kaart en kompas mee, moeder en zij pakken de rest in. Ze helpt moeder met het opstellen van lijstjes.

Ze zullen onderweg minstens twee keer in een tent moeten overnachten, zegt hij, en ze moeten voor ten minste vier dagen eten meenemen voor het geval ze vanwege slecht weer of mist niet verder kunnen. Hij verklaart en dirigeert alsof hij een koning is. Oma, oom en tante schudden hun hoofd. In het okergele huis zitten ze hun hoofd te schudden. Maar ze uiten nooit kritiek op vader als zij het kan horen.

Ze weet niet of het komt doordat ze opziet tegen de reis, maar ze moet bijna elke ochtend overgeven en valt vaker flauw dan gewoonlijk.

‘Ik wil niet mee!’ zegt ze op een ochtend tegen moeder.

‘Onzin!’ antwoordt haar moeder en daarmee is het afgedaan.

Haar zusje is positief en dus moet zij het ook zijn. Eerlijk gezegd houdt ze het meest van bergen als ze op veilige afstand staat. Of ze beschouwt ze als een noodzakelijk kwaad waar je overheen moet als je per se ergens naartoe moet. Net zoals skiën. Haar hele jeugd, zolang ze op het Eiland hebben gewoond, heeft ze ’s winters de ski’s moeten onderbinden om ergens te komen. Naar school, naar de buitenplee, de pastorie, de bibliotheek en de winkel. Maar ze voelt zich niet vrij op de lange latten. Haar voeten worden slaven en kunnen niet dansen zoals zij wil.

Ze voelt zich het prettigst aan de kust, langs het strand. Daar kan ze rennen, zwieren, vliegen. Ze doet het helemaal zelf en heeft de controle. Ze zit nu eenmaal zo in elkaar dat ze valt als ze de controle verliest.

Het regent op de plek waar ze de bergen in moeten. Overal glinsteren kleine, in elkaar gekrulde berkenblaadjes. De heidevelden zijn zompig door het vocht. Hoog boven hen gaat de wereld over in blauwe en grijze zones. Ondoordringbaar en ver weg. Ze lopen op rubberlaarzen en hebben gymschoenen in hun rugzak omdat ze geen geld hebben voor bergschoenen.

Wanneer de man die hun de weg zal wijzen naar de gemarkeerde wandelroute hun schoeisel ziet, zegt hij dat ze een probleem hebben. Natte voeten, hetzij in de rubberlaarzen door zweet, hetzij in de gymschoenen door de vochtige hei. Ook de rest van hun uitrusting vindt hij maar niks. Dunne slaapzakken en een tent zonder bodem. Maar nu is het te laat. Ze moeten het er maar op wagen, zegt vader.

Als hun gids is teruggegaan, is het moeders schuld dat ze zo’n slechte uitrusting hebben. Ze heeft een naaimachine op afbetaling gekocht zonder zelf een cent te verdienen. Híj is altijd degene die moet betalen, zegt hij. Terwijl ze omhoogklimmen blijft hij tieren tot hij geen adem meer overheeft. Niemand reageert. Hij maakt knopen in de vier uiteinden van een grote zakdoek. Die legt hij op zijn hoofd alsof hij een sjeik is. Af en toe pakt hij hem en wringt er zweet en regen uit. Na een tijdje houdt hij op met tieren en begint over van alles en nog wat te praten. Het maakt niet uit waarover. Als je zijn geluid had kunnen uitzetten, zou je de rust hebben gekregen om de geur van dwergberkjes en natte heide op te snuiven, je had het fijn kunnen vinden dat het wolkendek openbreekt en de lucht boven de bergtoppen helemaal helder is.

Als de eerste beklimming achter de rug is, probeert hij aardig te doen tegen haar zusje en geeft haar chocola. Hij wil haar ook een stukje geven, maar ze neemt het niet aan. Ze kan niets eten wat hij in handen heeft gehad. Ze drinken uit een beek en rusten even. Als haar vader er niet bij was geweest en als ze niet zo misselijk was, zou dit best leuk zijn, denkt ze. Er zit niets anders op dan doen alsof hij er niet is.

Als ze ’s avonds de tent willen opzetten, blijkt de helft van de haringen te ontbreken. Hij begint moeder uit te schelden omdat ze niet heeft gecontroleerd of alles compleet was en hij weet niet van ophouden, en opeens voelt ze haar hoofd scheuren. Ze stoot een enorme brul uit. Een geluid dat ze nooit eerder heeft gehoord.

Ze rent op hem af met de tentstok in beide handen. Daarmee beukt ze in op zijn rug terwijl ze onsamenhangende zinnen uitkraamt die net zo goed Chinees hadden kunnen zijn. Als hij zich omdraait, blijft ze slaan zonder te zien waar ze hem raakt. Hij staat stil en houdt zijn handen voor zijn gezicht. Zij brult aan één stuk door en blijft maar slaan. Tot ze ten slotte het angstige gesnik van haar zus achter zich hoort.

Moeder is degene die haar de tentstok afpakt en een kort bevel geeft.

‘Hou je mond!’

Moeder is degene die de tent uiteindelijk weet op te zetten met de paar haringen die ze hebben. Ze maakt de tent vast aan het struikgewas of met stenen. Systematisch en zonder een woord te zeggen. Vader is hem allang gesmeerd. Zijn rug is achter een groot rotsblok verdwenen.

Ze schaamt zich en is tegelijkertijd tevreden dat ze hem ertoe heeft gebracht weg te gaan. Met haar zus verzamelt ze takken voor het houtvuur en moeder weet het aan te steken. Terwijl ze wachten tot het water voor de soep kookt, draait moeder zich naar haar om en kijkt haar onderzoekend aan.

‘Je moet oppassen dat je niet net als hij wordt’, zegt ze zacht.

Vader verbindt de grote blaren van moeder en scheldt omdat ze het niet eerder heeft gezegd. Niemand reageert. Wat valt er ook te zeggen? Had hij de blaren kunnen voorkomen? Had hij haar soms moeten dragen? Heeft íémand ooit gemerkt dat vader heeft geprobeerd moeders leven draaglijker te maken? Nu wil hij alles draaglijker maken door boos te zijn dat zij blaren heeft gekregen.

Met een timmermanspotlood zet hij strepen op de kaart en hij kijkt op het kompas. Hij is de enige die met het kompas kan omgaan. Waarschijnlijk de enige in de hele wereld. Toch verdwalen ze.

Na een poosje vinden ze het gemarkeerde pad terug en keert de rust weer. Het wordt in elk geval rustiger. Haar kleine zusje is een held. Ze klaagt nergens over en laat haar krullen dansen in de zon en de wind. Maar als ze bij een rivier komen die daar volgens de kaart niet hoort te zijn, weigert ze om die over te steken. Vader wil haar dragen, maar ze durft niet. Ook niet als moeder haar wil dragen. Ze wil samen met haar grote zus terug naar huis.

‘We kunnen deze oever blijven volgen om te kijken of de rivier verderop smaller wordt’, zegt zij in een poging haar zusje over te halen.

Zo geschiedt. De ouders zullen op de andere oever blijven wachten. Vader brengt ook haar rugzak naar de overkant. Dan lopen de meisjes moeizaam een helling op die langs de rivier ligt. Er groeien zulke hoge varens dat ze haar zusje, die vooroploopt, niet kan zien.

Ze boffen: als ze het hoogste punt van de helling hebben bereikt, wordt het landschap vlakker. De rivier stroomt uit een meer dat buiten zijn oevers is getreden. Daar kunnen ze blootsvoets door het water waden zonder het risico te lopen door de stroomversnellingen te worden gegrepen. Langs de andere oever lopen ze terug en ze worden verwelkomd. Ze veegt de riemen van de rugzak af met een plukje mos. Die heeft vader om zijn lichaam gehad.

Hij houdt een lange toespraak over hoe belangrijk het is om niet op te geven maar naar oplossingen te zoeken. Het is belangrijk om bij elkaar te blijven en de moed niet te verliezen. Om rekening te houden met de zwakste schakel en je goede humeur niet kwijt te raken, zo klinkt het.

Ze verdwijnt achter een rots en geeft over. Moeder vraagt of ze ziek is en zij antwoordt dat ze zo fris is als een hoentje. Om dat te bewijzen lacht ze luid. Een holle echo galmt door de bergen.

Vijf dagen blijken ze uiteindelijk nodig te hebben om de bergrug over te steken die de Kiel wordt genoemd. Een heel goede naam voor een boot die ten onder is gegaan. De mist komt aangeslopen als ze zich op het hoogste punt bevinden. Daar waar het ook het koudst en het natst is.

De laatste dag hebben ze geen eten meer, alleen wat havervlokken en een paar bouillonblokjes. De tent is nat. De slaapzakken zijn nat, ook al graaft vader een geul rond hun slaapplaats met een schopje dat hij van de BB heeft meegejat.

Op de vijfde dag brandt de zon; vader oriënteert zich aan de hand van kaart en kompas, zwaaiend en roepend als een legeraanvoerder. Hellingen af en heuvels op. Door kreupelhout en struikgewas, over velden en rivieren. Hij triomfeert en zegt de hele tijd dat het nog maar zo’n dertig kilometer is.

Ze is totaal uitgeput en denkt dat het komt omdat ze eigenlijk ongesteld had moeten worden. Bij moeder vloeit het bloed daarentegen rijkelijk. Uit haar onderlijf, haar blaren en de schaafwonden op beide ellebogen. Bij haar zus zitten beide knieën onder de pleisters. Vader heeft alle muggenbeten gekregen. Zijn gezicht is opgezwollen. Als hij erover klaagt, mompelt ze halfluid dat het hem goed staat. Moeder hoort het en kijkt haar waarschuwend aan.

Haar zusje heeft weliswaar geleerd dat jengelen geen zin heeft, maar als de kou en de natheid een hoogtepunt hebben bereikt, kan ze het toch niet laten. Moeder draagt haar even, maar dan ploffen ze neer en blijven lange tijd zitten. Het kleine meisje huilt zachtjes en veegt haar neus af aan haar kastanjebruine krullen. Moeder houdt haar dicht, heel dicht tegen zich aan, tot ze niet meer huilen kan en zich uit de omarming losmaakt.

Ze hebben hun natte goed aan de buitenkant van de rugzakken te drogen gehangen en blijven tot in het oneindige de ene voet voor de andere zetten. Zelfs híj houdt zijn mond. Maar hij hijgt. Hij hijgt aan één stuk door en zijn stappen klinken zwaar.

Vader staat altijd in de weg. Bij mensen die ze ontmoet. Bij gebeurtenissen. Vader is een schaduw die ze voortdurend probeert uit te wissen zonder dat het lukt. Dat weet ze toch? Hij heeft de macht haar dromen binnen te dringen, zodat ze plotseling in het holst van de nacht rechtop in de kamer staat. Hij bezoedelt alles met zijn walgelijke stank. Zelfs als ze in de kerk zit, dringt zijn schaduw zich vanuit alle hoeken op.

Stel dat hij nu dood neervalt, dan moeten we hem laten liggen. Dan hoef ik hem nooit meer te zien, denkt ze. Dan komen er raven en bergvossen, die blij zijn dat ze iets te eten hebben. Vervolgens muizen en andere kleine knagers. En voortdurend muggen, knotjes en bromvliegen. De hele tijd. Ten slotte zal zijn gebeente wit en gepolijst glanzen in het zonlicht. Dan zal alles gereinigd zijn en niet meer bestaan. Ik zal ook gereinigd zijn, maar nog wel bestaan.

En voordat ze het kan verhinderen, heeft ze Onze-Lieve-Heer al een schietgebedje gezonden. Haal hem weg! Nu! Alstublieft.

Als ze zich bewust wordt van de gedachte beseft ze hoe slecht ze is. Hoe onmetelijk slecht ze is. Bovendien is ze niet in staat om berouw te hebben. Ze steekt haar duimen onder de riemen van de rugzak om de blaren te ontzien en dwingt zichzelf na te denken over het unieke wezen van haar slechtheid. Dat die haar de macht geeft om door te gaan. Zonder die slechtheid zou ze al lang geleden zijn gestorven.

Als ze uiteindelijk de bewoonde wereld bereiken, een klein rood huisje met rook uit de schoorsteen, denkt ze dat het niet echt is, maar iets wat ze zich inbeeldt. Een sprookjeshuis dat verborgen ligt tussen hoge dennenbomen en omringd wordt door rozenstruiken. Elk ogenblik kan de heks naar buiten komen om hen voor haar avondmaal te vangen.

Ze denkt dat ze de anderen voor laat gaan om eventjes alleen te kunnen zijn. Maar haar benen begeven het onder haar. Het laatste wat ze zich herinnert is de frisse geur van engelwortel. Dan raakt haar mond vol en verdwijnt alles.

Ze wordt wakker terwijl vader vertelt over hoe ze in de mist verdwaalden en dat hij met kaart en kompas toch de weg wist terug te vinden. De walging spuugt woorden uit. De opluchting dat ze bij mensen terecht zijn gekomen verdwijnt als sneeuw voor de zon.

Later herinnert ze zich de geur van rozenbottelsoep en de klank van de Noord-Zweedse tongval.

Alles komt uit

Ze moet hun laten geloven dat ze het naar haar zin heeft, zodat ze er niet achter komen hoe de zaken ervoor staan. Ze hoort zelf dat haar gelach klinkt als een ongesmeerde fietsrem heuvelafwaarts. Maar ze maakt hen wel aan het lachen. Hard.

Moeder vindt het fijn als ze bezoek meeneemt. Moeder is altijd aardig en kookt voor haar en haar schoolvriendinnen. Ze eten en drinken chocolademelk. Ze dansen in de grote kamer op de tweede verdieping, omdat daar op dat moment niemand woont. Ze hebben een platenspeler bij zich. Tango’s, walsen en rock. Meestal rock. Ze weet niet meer hoe de liedjes heten of wie ze zingt. Met één uitzondering: Elvis. ‘Blue suede Shoes’. Al voordat ze beginnen is ze misselijk en af en toe valt ze. Niet alleen als ze danst.

‘Ga zitten’, zegt moeder met een vriendelijke stem.

Haar zus is naar bed, ze zijn alleen.

‘Je bent aangekomen, hè?’ gaat moeder verder. Ze heeft het gezien. Begrépen. Het was niet alleen maar rocken en dansen met de leerling-elektricien.

Zo komt het dus uit, zoals dat heet. Alles komt uit. Het enige verwijt dat moeder haar maakt is dat ze zo onverstandig was mee te gaan naar Zweden zonder iets te zeggen.

‘Ik wist het niet, geloofde het niet, ik kon het niet geloven’, beweert ze met schrille stem. Dan laat ze zich gaan.

Eerst is het stil. Verschrikkelijk stil. Het lijkt wel of het dagen duurt voordat moeder eindelijk spreekt.

‘Nou ja. Komt tijd, komt raad’, zegt ze.

Maar ze kan horen dat ook moeder het niet goed weet.

De grote ronde kachel in de woonkamer is koud. Met de ijzeren randen en figuren reikt hij bijna tot aan het plafond. Moeder heeft hem net gepoetst en haar handen gewassen. Nu overhandigt ze haar de handdoek zodat ze haar tranen kan afvegen. Kachelpoets en doekjes liggen in een kartonnen doos bij de kolenkist.

‘Ruim jij voor mij de rommel op, dan ga ik koken’, zegt moeder, en ze komt overeind.

Ze voelt de schaamte die in haar zit. Als ze geen oplossing vindt, kan ze beter doodgaan. Het heeft haast, maar ze weet niet wat ze moet doen. Het leven is nu in maanden opgedeeld. Nog maar zevenenhalve maand te gaan. Terwijl ze zich voorbereidt, maakt ze met iedereen pret. Soms loopt ze naar de hoge brug over de rivier. In de diepte ziet ze stenen en donker water. Het hoeft niet lang te duren. Dat weet ze wel.

De leerling-elektricien wil zich met haar verloven. Ze staan bij de trap in de gang en opeens is hij een vreemde voor haar zonder dat ze weet hoe dat is gekomen. Ze moet het maar gewoon zeggen, dat ze dat niet kan.

‘Waarom niet?’ wil hij weten.

Ze kan geen geloofwaardige reden bedenken en schudt alleen haar hoofd.

Hij pakt haar hand en zegt dat het goed is; dan vertrekt hij. Halverwege draait hij zich nog een keer om en glimlacht.

De volgende dag komt zijn moeder langs en zegt dat ze moeten trouwen. Zo hoort het nu eenmaal, zegt die kleine, knappe moeder van hem. Zij was bij de elektricien thuis op bezoek geweest en had stoofpot gegeten. Het regende, ze bleven binnen en deden een kaartspelletje. Zijn moeder glimlachte voortdurend en liet hen winnen. Alsof ze kleine kinderen waren.

Haar moeder staat bij het aanrecht brooddeeg te kneden, ook al hebben ze bezoek. Brooddeeg kan nu eenmaal niet wachten. Dat weet het bezoek ook. Moeder draait zich om en veegt haar handen af aan haar schort. Langzaam. Dan legt ze een schone theedoek over de houten schaal met het deeg.

‘Het zijn nog maar kinderen. Dat ze een kind krijgen is al moeilijk genoeg, zadel ze niet ook nog eens op met de problemen van een huwelijk. Ze kunnen beter eerst een vak leren, dan kunnen ze voor zichzelf en het kind zorgen. Als ze voor elkaar bestemd zijn, regelen ze dat wel als ze ouder zijn geworden’, zegt moeder terwijl ze koffiezet.

Voor haar doen is ze lang aan het woord.

Ze ziet Jezus glimlachend in zijn moeders armen liggen. Hij draagt een doornenkroon en heeft kleine, mollige armpjes. Boven het hoofd van zijn moeder vormt de vollemaan een aura. Jezus schenkt haar de troost dat alles goed zal gaan. Hij strekt zijn lichaam en zet zijn voetjes op de grond.

Dan staan ze daar naast elkaar en kijken haar met een glimlach aan. Jezus en zijn moeder. Alsof ze broer en zus zijn. Zij staat daar samen met hen, en ze is er niet. Jezus’ moeder strijkt over zijn doornenkroon en prikt zich. Jezus haalt een pleister uit zijn gordel en verbindt haar vinger.

Ze lijken genoeg te hebben aan zichzelf en zijn haar vergeten.

Aan de schandpaal

Als de misselijkheid is verdwenen, eet ze aanvankelijk dikke sneden brood met bramenjam. Gulzig als een kalf drinkt ze melk, zodat ze tonnetjerond wordt. Dat helpt om haar toestand te camoufleren.

Toch krijgt ze een oproep van de schoolgezondheidsdienst. Alsof ze iets besmettelijks heeft dat levensgevaarlijk is. De dokter onderzoekt haar en stelt een heleboel vragen die ze meteen weer vergeet zodra ze antwoord heeft gegeven.

Haar ouders krijgen per post een brief.

Ze gaat van school af en zorgt zelf dat ze met haar schoolwerk bij blijft.

Mensen die haar buiten tegenkomen staren haar met een lege blik aan, zonder iets te zeggen. Alsof ze daar niet had horen te zijn. Ze slaat haar blik neer of kijkt opzij. Zijn er meer mensen, dan beginnen ze te fluisteren zodra ze haar zijn gepasseerd.

Uiteindelijk komt ze overdag niet meer buiten.

Vader huilt en zegt dat ze de familie op een vreselijke wijze te schande heeft gemaakt. Oma komt op bezoek met een amandeltaart in een spanen doos en zegt dat ze niet de eerste en zeker niet de laatste is die een kind krijgt zonder getrouwd te zijn. Dat is voor vader geen troost. Hij noemt haar de ‘schande’.

Vader gaat naar zijn werk voordat zij is opgestaan. Als hij thuiskomt en zuchtend in de beste stoel gaat zitten, is zij alweer op haar kamer, die ze deelt met haar zus. Ze hoopt dat hij op die manier moeder niet met verwijten lastig zal vallen.

Vervolgens begint hij in de gang luidkeels te praten over dat meisje dat de hele familie te schande heeft gemaakt. Moeder herinnert hem eraan dat het eerder een schande is dat de andere bewoners hem horen. Moeders zachte, gezaghebbende stem dringt door de wand tot haar door.

Dan loopt vader naar het okergele huis, naar zijn familie. Daar kan hij huilen en tekeergaan zo veel hij wil. En moeder krijgt de rust om alles te doen wat moet worden gedaan.

Het wordt nu vroeg donker. Ze draagt een grote anorak met capuchon. Op een avond doet ze wat ze zich heeft voorgenomen. Ze gaat naar de brug en klimt op de reling. Die is ijskoud. De rivier sist Kom. De stroom is sterk.

Ze voelt een angst die bijna even groot is als de schande in haar buik. Het is niet goed te zeggen waar ze het misselijkst van wordt. Ze wacht totdat ze zal flauwvallen, zodat ze het niet zelf hoeft te doen. Het is vast verschrikkelijk zondig om het zelf te doen. Maar als het moet, dan moet het. God kan haar niet straffen als ze er niet meer is. En de opstanding zit er toch niet in voor mensen als zij.

Ze heeft er vaak over nagedacht wie haar zullen missen. Dat zijn er niet zo veel. Haar zusje is misschien de enige. Zij zal er niks van begrijpen. Grootmoeder misschien, maar die heeft zo veel mensen om zich heen. Haar hele leven is zij al mensen kwijtgeraakt, dus ze is er misschien aan gewend. Haar andere oma zal wel huilen. Zodra ze het hoort. De oude tante zal vast verdrietig zuchten, maar zou ze haar missen? De familie zou van een groot probleem zijn verlost. Dat weet ze. Na de begrafenis zullen ze zich weer met andere dingen bezighouden. Zelfs moeder. Ze heeft moeders leven bijna ondraaglijk gemaakt. Ze heeft wel gezien hoe moeder kijkt als ze uit de winkel komt en daar mensen onder ogen is gekomen. Bleek. Leeg. Als een verbleekt plaatje in een kleurboek. Zou ze opgelucht zijn?

Ze kunnen zeggen dat zij zomaar is gevallen, dat ze er eigenlijk op hadden zitten wachten. Het is voorgekomen dat ze op de grond lag met stijf gespannen lichaam en het schuim om haar mond. Is het zo misschien gebeurd? Dat ze zich op de een of andere manier over de reling heeft gebogen en een aanval heeft gekregen? Dan is het onverwachts gebeurd.

Vader zal een zucht van verlichting slaken en in tranen uitbarsten als mensen hem kunnen zien. Hij zal een dramatisch verhaal ophangen aan iedereen die het kan opbrengen om ernaar te luisteren, over iets waar hij geen getuige van is geweest. Opgetogen als een kind. Ze vormt een groot probleem voor vader. Hij heeft allang begrepen dat hij niet kan weten wat ze denkt of waartoe ze in staat is. Nu klampt ze zich vol zelfmedelijden aan een ijskoude reling vast. Dat heeft ze van vader, denkt ze.

In de diepte beginnen de watermassa’s te kolken. Dat is daar normaal. Als de vloed komt opzetten, perst het water zich door de smalle opening de ingesloten baai in. Ze heeft haar oom verschillende keren geholpen om de boot door die opening te roeien precies op het moment tussen eb en vloed, wanneer de stroom niet zo sterk is. Soms bruist het. Maar nu niet. De stroom houdt zijn adem in en wacht op haar.

Tussen de dikke rotsblokken duiken twee eidereenden op; ze laten zich in het kolkende water glijden alsof er niets aan de hand is. Het licht van de brug weerschijnt in de donkere veren van de woerd. Het wijfje is gewoon grijsbruin. De huizen op de landtong hebben zwarte contouren, alsof ze die met een potlood heeft getekend.

Zou ze op slag dood zijn, voordat de stroom haar meesleurt? Hoelang duurt het om te verdrinken? Waarom weet ze zoiets belangrijks niet?

Tot overmaat van ramp komt er iemand aangelopen. In het donker kan ze niet zien wie het is. Het is schandelijk en kinderlijk om hier zonder enig doel te zitten. Dus ze klimt snel naar beneden.

Als de man haar met een donkere stem goedenavond wenst, groet ze terug. Hij zegt er niets over dat hij haar heeft gezien. Alsof je zoiets nu eenmaal af en toe moet doen, op een reling zitten en naar de eindeloze diepte staren. Hij passeert haar alsof het niets is. Alsof hij een paardenkeutel voorbijloopt. Of een menselijke schaduw.

Waarschijnlijk is dát het probleem. Dat ze eigenlijk niet meer dan een schaduw is. Of afval. Iets wat een ander heeft weggegooid. Terwijl ze tegen de reling leunt, voelt haar hele lichaam vreemd. Een soort verlamming. Ze heeft het eerder gevoeld. Maar niet zo sterk. Die vertelt haar dat ze zich niet écht hier op deze aardkorst bevindt. Dat ze maar doet alsof. Ze moet gewoon zo lang mogelijk doorgaan met doen alsof, denkt ze.

Niemand zegt tenslotte goedenavond tegen een paardenkeutel.

Ze kan het niet opbrengen om opnieuw op de reling te klimmen.

Dit gevoel van vreemdheid.

De scheur in haar borst is met prikkeldraad gehecht.

Sommige mensen zijn zo onfatsoenlijk dat je hen niet naar school kunt laten gaan. Zij is een van hen. Ze mag niet worden gezien. Nu iedereen het zo langzamerhand weet en ze niet meer naar school gaat, is het onmogelijk om eten naar binnen te werken. Zou het zo eenvoudig zijn? Gewoon ophouden met eten? Maar moeder raadt haar gedachten natuurlijk.

‘Ga zitten!’ zegt ze vermoeid. En dan komt het.

‘Als je niet eet, word je ziek en dan maak je het voor mij alleen maar erger, snap je dat niet?’

Het is de eerste keer dat moeder laat merken hoe erg het voor haar is. Maar ze maakt bouillon die ze samen aan de keukentafel opdrinken. Daarna eet zij een halve boterham met bramenjam terwijl moeder haar gadeslaat zonder verder iets te zeggen.

Hierna begint ze op moeder te letten om in de gaten te houden hoe slecht het met haar gaat. Hoe bleker en vermoeider moeder eruitziet, hoe meer zij probeert te eten. Maar het komt er weer uit.

De schande wil niet onder dwang worden gevoerd.

Een paar leraren komen bij haar thuis om haar te helpen met de examenstof. Moeder heeft hun daar dringend om verzocht. De school heeft geen examenlicentie, zodat alle leerlingen staatsexamen moeten doen. Wat dat betreft is ze niet de enige. Ze studeert en maakt zelf de oefeningen, ook al weet ze dat ze vóór het examen zal doodgaan. Al in januari zal ze doodgaan. Het examen is pas in mei of juni.

Moeder gaat naar de oude vroedvrouw, de buurvrouw die het dichtst bij hen woont, en vraagt of ze naar haar wil kijken. Misschien kan zij het kind halen als het zover is, dan hoeft ze, zo jong als ze is, niet ergens ver weg tussen vreemden in een ziekenhuis te liggen.

De oude vroedvrouw kijkt naar haar en betast haar. Ze belooft niets, maar zegt geen nee.

‘Als het meisje bloedingen krijgt of als het kind niet goed ligt en doodgaat, krijgt het oude wijf natuurlijk de schuld’, zegt ze met een zucht.

Maar ze lijkt niet bezorgd te zijn en eindigt haar relaas met een vermanend woord. ‘Vrouwen die een kind verwachten moeten behoorlijk eten, ander gaat het mis’, klinkt het dreigend.

Haar buik wordt dikker, ook al kan ze alleen maar stukken brood naar binnen werken. Ze komt nu helemaal niet meer buiten. Het enige wat ze doet is lezen en studeren. Ze leest wat af. Voornamelijk examenstof. Maar het lijkt alsof er gaten in haar hoofd zitten, want alles wat ze ’s avonds over de wereld dacht te weten, is verdwenen zodra ze wakker wordt. De nacht heeft het laten weglekken, door haar oren, neus en ogen. Ze is een zeef terwijl haar buik steeds dikker wordt.

Haar kleine zusje snapt niet dat het zo schandalig is dat er een kindje komt. Ze wil leren breien om er een cadeautje voor te maken, zegt ze. Moeder zegt dat je dat zo niet kunt zeggen, het gaat om een mens.

Met lichtgroene wol gaan ze aan de slag. Zij haalt de steken op die haar zusje steeds laat vallen. Het gaat langzaam. Als haar zusje naar bed is, breit ze zelf een stukje om te helpen. Dat is het minste wat ze kan doen.

‘Op wie zal het kindje lijken?’ vraagt haar zusje vrolijk.

Ze antwoordt dat ze hoopt dat het op háár zal lijken, zij zal immers de tante zijn.

Haar zus proeft het woord ‘tante’ en vraagt waarom ze dat hoopt. ‘Omdat jij het mooiste kind bent dat ik ooit heb gezien’, antwoordt ze ernstig.

De kleine knikt energiek en glimlacht tevreden.

Moeder heeft een boek uit de bibliotheek gehaald. Over een ongeboren kind dat in de buik van een vrouwenfiguur ligt, die in tweeën is gedeeld zonder dat er een druppeltje bloed is te zien. Het is natuurlijk maar een tekening. Je ziet de hele binnenkant. Op sommige plaatjes zie je hoe de baby eruit komt. Volstrekt onnatuurlijk en ongeloofwaardig. Ze wil liever niet kijken. Toch moet ze. Ze bladert het boek door en voelt zich ellendig. Nu weet ze hoe mensen zich voelen die in een berg zitten opgesloten. Erger. In haar lichaam zit een berg die eruit moet.

Opnieuw weet moeder wat ze denkt en ze vertelt dat grootmoeder en zijzelf makkelijke bevallingen hadden en dat ze dat waarschijnlijk van hen heeft geërfd. Doodsbenauwd knikt ze.

‘Ik zal er zijn als het zover is, hoe dan ook. En de oude vroedvrouw ook’, zegt moeder.

Dan blijven ze een tijdje zitten zonder nog wat te zeggen.

‘We moeten onthouden dat het geen ongelukje is, maar een mens om wie we geven’, zegt moeder ten slotte met vochtige ogen.

Ze beseft dat ze moeder nog niet heeft zien huilen. Ze buigen het hoofd en huilen samen een beetje. Het zijn geen tranen met tuiten, het is eerder wat gesnik om te laten zien dat ze elkaar begrijpen. Moeder haalt het boek met de halve moederfiguur en de baby in de buik weg, zodat het niet nat wordt. Het is immers van de bibliotheek, niet van henzelf.

De oude, gepensioneerde vroedvrouw heeft een groot, wit schort voor en praat rustig terwijl ze ernstig door haar bril tuurt. ‘Diep ademhalen!’ zegt ze. Tussen de weeën door vertelt ze over het vorige kind dat ze in deze kamer heeft gehaald. Heremijntijd, dat was alweer jaren geleden.

‘Dat kind is nu een volwassen man. Het was het kind van die arme Marie Hamsun, ze stond overal zo alleen voor. Hij zat zelf hierachter in het paviljoen boeken te schrijven en mocht niet gestoord worden. Hoe beroemd die kerel ook was, volwassen kon je hem niet noemen. Hij hoefde helemaal niet te schrijven, maar hij was gewoon bang voor bloed! Zo zijn mannen vaak, weet je. Ik ken een boer in Nordbygde, maar ik noem geen naam, die niet eens zijn eigen lammetjes kan halen. Mannen … jagen en slachten, oorlog en doodslag, maar vreselijk bang voor bloed als het op bevallingen aankomt. Wie het snapt mag het zeggen. Die arme Marie had het vreselijk zwaar, maar we kregen het kind eruit, zij en ik, met z’n tweetjes. Zo’n aardige vrouw! Voor hemzelf was het niet goed dat hij zo beroemd werd, zal ik je zeggen. Hij dacht dat hij anders geschapen was dan andere mensen. Dat is met veel van die kerels de fout, ze gaan denken dat ze door Onze-Lieve-Heer zijn uitverkoren. Maar de Heer bekommert zich niet om dat soort dingen, dat kan ik je wel vertellen, meiske! Jij en je kindje zijn evenveel waard als die schrijver!’

Ze is niet bezig met hoeveel ze waard is. Ze wordt aan stukken gescheurd en daar heeft ze al genoeg mee te stellen, ze gaat aan flarden, met botten, spieren en al. Tussen de weeën door denkt ze dat dit erger is dan van een brug springen. Ze heeft niet eens tijd om báng te zijn. Als het maar achter de rug is. Het is dus altijd de bedoeling geweest dat ze in haar eigen rotzooi in moeders bed zal sterven terwijl de vroedvrouw roddelt over de meubels van de schrijver, die beter geschikt waren om een kind in te baren. Hogere bedden, maar natuurlijk niet zo modern.

‘Prachtige kleur hebben de meubels hier’, zegt de vroedvrouw tevreden als moeder nog meer schone lakens brengt. ‘Niet wegvallen kindje, help eens mee, help mee!’

Alleen in een nachtjapon in het grote open raam. De hemel is vol priemende sterren. Ze halen naar haar uit. Onder haar bewegen mensen. Sommigen zwaaien met hun vuist en roepen iets wat ze niet wil horen. Ze hebben geen gezicht. Toch kan ze hen verstaan. Hun verachting vult alle leegtes en begint aan haar te vreten. Rukt de bezwete nachtjapon van haar lijf. Trekt aan haar pezen. Breekt haar botten een voor een. Haar heupen worden losgewrikt. Haar kaken. Staat ze nog steeds rechtop? Nee, ze hangt. Ze hangt met haar hoofd naar beneden. Dan ontdekt ze dat de schrijver daar ook hangt. Hij heeft ondanks alles zijn kleren aan, zijn vest is dichtgeknoopt. Maar hij stribbelt tegen en zoekt steun bij haar. De nachtjapon valt over haar heen, over haar benen en dijen. Over haar buik. Dan is ze naakt. In ijs gepakt. Plotseling hoort ze de schrijver spreken, zoals ze hem op de radio heeft gehoord, krakend, bevelend.

‘Wees heel rustig en blijf denken, dan gaat het over’, zegt hij. Hij heeft makkelijk praten, wil ze zeggen. Maar het lukt haar niet. Pijn heeft zijn eigen geluid. Maar de schrijver houdt koppig vol. Hij gaat door.

Ze denken dat ze je te pakken hebben, maar jij moet hun laten zien dat ze het mis hebben.

De vrouw van de schrijver

Het dorp zal de honderdste geboortedag van de schrijver vieren. Men gaat er bewust aan voorbij dat hij tijdens de oorlog fout was. Dat hij bovendien een necrologie over de Führer heeft geschreven, probeert men te verzwijgen. Maar natuurlijk zijn er mensen die er toch over praten. Zoiets gebeurt altijd. Sommigen zijn alleen maar uit op ruzie en discussie. En uitgerekend nú. Wanneer iedereen wil feestvieren en vrolijk zijn.

De gemeenteraad, of wie het ook mag zijn, heeft de nog levende echtgenote van de schrijver uitgenodigd om de dag samen met hen te vieren. De mensen zullen zich behoorlijk gedragen. Over de doden niets dan goeds, die zullen ze niet minder maken dan ze zijn. Het gaat tenslotte om een schrijver van wereldformaat. Iemand die het dorp létterlijk op de kaart heeft gezet. Dan kun je je toch niet bezighouden met roddel en achterklap? Het gaat om iemand die in zijn jeugd in een klein huisje in het dorp had gewoond en er na vele jaren met zijn vrouw terugkeerde om het land te bewerken. Met zijn eigen handen in zijn eigen hoeve. Het statige huis staat er toch nog? Weliswaar een tikje verveloos en verwaarloosd, maar het wordt nog steeds bewoond. Het is ondanks alles het huis van iemand die de Nobelprijs heeft gekregen. Een eer waarvoor alleen buitenlanders waardig worden bevonden.

Zo praten en denken degenen die eendrachtig het beste met het dorp voorhebben.

Oma haalt een paar boeken van zolder en legt ze ter ere van de feestelijke gelegenheid in de woonkamer op het buffet. Oom snuift vol minachting, maar laat de boeken liggen.

Ze leent ze en leest ze voor de tweede keer. Pan en Victoria heten ze. Een woord dat ze nooit gebruikt, duikt op in haar hoofd terwijl ze leest over Victoria en de molenaarszoon. Wonderbaarlijk.

Dat kan ze niet hardop zeggen, anders hoort iemand het. Maar ze kan het wel denken.

Ze was nog zo vreselijk kinderlijk toen ze die boeken voor de eerste keer las, stiekem, met een zaklantaarn op zolder. Toen de batterij op was, smokkelde ze ze mee naar haar slaapplek. Dat was voordat ze naar het dorp verhuisden en ze alleen in de vakanties in oma’s huis was.

Nu is ze volwassen. Bijna oud. Ze is naar Zweden gelopen met een klein jongetje in haar buik. Binnenkort moet ze hem bij moeder achterlaten omdat ze naar het gymnasium zal gaan. Ze moet een vak leren en zichzelf onderhouden.

Moeder ziet de vrouw de heuvel af lopen. Ze staan op de veranda matten uit te kloppen. Een statige dame met opgestoken wit haar en een broche op de revers van haar jasje. Moeder haalt de mat in razende vaart van het hekwerk af en zegt dat zij naar buiten moet gaan om haar voor een kop koffie uit te nodigen. Vervolgens schiet moeder naar binnen om alles in gereedheid te brengen. Er zit niets anders op dan te doen wat moeder vraagt.

De vrouw van de schrijver staat met afgewend gelaat onder een boom. Langzaam loopt ze naar haar toe, gewichtloos van verlegenheid. Op een paar stappen afstand blijft ze staan. De onbekende vrouw draait zich naar haar om en een glimlachje doet haar gezicht als een zon oplichten.

‘Wie ben jij, kindje?’ vraagt ze met zachte stem.

Ze antwoordt dat ze met haar ouders op de eerste verdieping woont en dat haar moeder mevrouw graag voor een kopje koffie wil uitnodigen.

‘Dank je wel! En hoe heet je?’ vraagt de vrouw.

Als ze antwoordt, hoort ze dat haar stem nauwelijks verstaanbaar is.

‘Aardig van je moeder om me uit te nodigen, maar ik wil liever hier onder de boom blijven … Misschien een poosje daar op dat bankje zitten’, zegt de vrouw van de schrijver, opnieuw met een glimlach.

‘Ik zal de koffie buiten brengen’, zegt ze welwillend, en ze rent weg zonder op antwoord te wachten.

Als ze buitenkomt met de koffie en moeders versgebakken koffiebroodjes zit de vrouw op het bankje uit te kijken over het landschap. Ze snuit haar neus in een witte zakdoek en haar ogen zijn vochtig. ‘Hiervandaan kon je de zee zien, maar nu is het allemaal dichtgegroeid …’ zegt ze zacht, alsof ze het tegen zichzelf heeft. Maar ze neemt het dienblad aan. Koffie in een thermoskan, kopje, schoteltje en een schaal met broodjes.

Zelf blijft ze met haar armen omlaag staan zonder te weten wat ze moet doen. De vrouw van de schrijver wordt er onrustig van.

‘Wil je je moeder hartelijk bedanken? Ik zet het dienblad op het stoepje neer als ik wegga’, zegt ze. De vrouw wil natuurlijk liever alleen zijn. Maar ze buigt zich naar voren en steekt haar hand uit om te bedanken. Het is een onverwacht gevoel. Ze heeft werkhanden.

Later, als de vrouw van de schrijver het dienblad allang op het stoepje heeft gezet en de heuvel weer op is gelopen, denkt ze aan het gesprek dat had kunnen plaatsvinden. Ze loopt naar buiten en gaat op het bankje in de verwilderde tuin zitten. Ze beeldt zich in dat de zitting nog warm aanvoelt. Dan vraagt ze over van alles en nog wat. Hoe het was toen de hoeve nog goed werd onderhouden en zij hier met de kinderen woonde. De schrijver zelf reisde natuurlijk stad en land af en werkte ondertussen aan zijn boeken.

Ze vraagt of hij haar ook iets over zijn boeken vertelde voordat die verschenen. Na een tijdje lijkt het net alsof de ander haar van binnenuit antwoordt, uit haar eigen hoofd. Haar stem klinkt duidelijk, net als in werkelijkheid. Die verhaalt van eenzaamheid, zonder dat direct te noemen. Niet klaaglijk, meer alsof ze het uit een boek opleest. Over het anders zijn in de ogen van de dorpsbewoners, omdat ze uit een ander deel van het land komt. Over het samenleven met een man die niemand kan begrijpen. Degene zijn die tussen het dorp en de schrijver staat en alle praktische problemen moet oplossen. Hoe het is om naar deze plek terug te keren, het huis te zien waarin ze heeft gewoond en kinderen heeft gebaard, en het boerenbedrijf dat ze in haar eentje met hulp van de knechts en meiden moest bestieren. Het is weemoedig. Dat woord gebruikt ze, weemoedig. Het maakt haar ogen vochtig. Dat komt niet door verdriet, maar door de weemoed.

Ze zal dat mooie woord voor altijd en eeuwig onthouden. Weemoed. Maar ze durft niet te vragen hoe het is om de vrouw van een beroemd man te zijn. Iemand die zijn familie later te schande heeft gemaakt.

In plaats daarvan stort ze haar hart uit en vertelt dat ze in diezelfde kamer en met hulp van dezelfde vroedvrouw als de vrouw van de schrijver een kind heeft gebaard. En de vrouw van de schrijver slaat de handen ineen en zucht zo diep dat de volle boezem enkele keren op en neer gaat.

‘Zo jong nog’, zegt ze. ‘Maar je hoeft je niet te schamen. Je bent immers geen nazi. Wanhoop niet’, zegt de vrouw van de schrijver, die veel weet over het nazisme. Veel dat niemand anders weet.

Vrijmoedig vertrouwt ze de onbekende toe dat ze bang is om naar het gymnasium te gaan, maar opgelucht dat ze van huis weg kan. Ze vraagt onomwonden of ze een slecht mens is omdat ze haar kind achterlaat, zoals ook de schrijver voortdurend deed.

‘Nee hoor’, zegt de ander. ‘Je bent oud genoeg om te weten dat zoiets je niet tot een slecht mens maakt.’

Ze vertelt dat ze, toen ze zich op verschillende scholen wilde aanmelden, naar de dominee van het dorp moest voor een verklaring van goed gedrag.

‘En hoe ging dat?’

‘Hij schreef dat ik me goed had gedragen en dat er op mijn ethische en morele levenswandel niks aan te merken viel.’

‘Die dominee moet je in ere houden, want hij heeft bij zijn ambtsuitoefening wel het een en ander meegemaakt’, zegt de vrouw van de schrijver. Het is een opluchting dat ze precies hetzelfde zegt als zijzelf had gedacht.

Zo blijven ze daar zitten, in een ernstig gesprek gewikkeld over alles wat ze moeder of iemand anders niet kan vertellen. Bijna elke dag in augustus zitten ze daar, tot ze naar het gymnasium moet.

Om niemand de indruk te geven dat ze tijd verspilt, heeft ze altijd een boek bij zich. Mocht ze per ongeluk iets hardop zeggen of gebaren maken, dan kunnen anderen denken dat ze iets uit haar hoofd probeert te leren.