Eugen Ruge

Nachtbus naar Andalusië

Uit het Duits vertaald door Josephine Rijnaarts

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaling van dit boek is mede tot stand gekomen dankzij een subsidie van het Goethe-Institut, dat wordt gefinancierd door het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Cabo de gata, verschenen bij Rowohlt

Oorspronkelijke tekst © Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek Hamburg 2013

Nederlandse vertaling © Josephine Rijnaarts en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon, naar een ontwerp van Anzinger|Wüschner|Rasp. München

Omslagillustratie © Mar Portal del Pozo/Getty Images

ISBN 978 90 445 3238 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ik herinner me hoe ik midden in de beweging even stopte. Ik herinner me de geur van koffie, om precies te zijn de geur van het Arabische koffiepotje dat ik van mijn moeder heb geërfd, hoe het van binnen ruikt als het leeg is, de eigen geur van het potje dus, die het na talloze keren koffiezetten heeft aangenomen (en die ik alleen globaal kan beschrijven met de woorden ‘metaal’ en ‘koffiedik’, omdat ik me geuren meestal pas herinner op het moment dat ik ze echt ruik).

Ik herinner me, zodra ik me het koffiepotje voor de geest haal, de afdruk van het versierde messing handvat in mijn linkerhand. Maar het duidelijkst herinner ik me die minieme (en vermoedelijk zinloze) beweging van mijn hand, hoe ik – tak-tak! – de maatlepel op de rand van het koffiepotje afklopte en even stopte, niet langer dan een ademtocht, misschien maar een seconde.

Ik herinner me mijn verbazing dat ik mezelf ineens zo zag staan, daar in mijn keuken, precies in die houding, met die koffiepot in mijn hand, midden in die minieme, vermoedelijk zinloze beweging, die ik – tak-tak – op exact dezelfde manier de ochtend ervoor al had uitgevoerd (en de ochtend voor de ochtend ervoor), en even had ik het gevoel dat het dezelfde ochtend was en dat ik dezelfde was, dat ik net als de ondoden veroordeeld was om steeds hetzelfde noodlot na te spelen. Het volgende moment zou ik net als de ochtend ervoor (en de ochtend voor de ochtend ervoor) op blote voeten naar de badkamer lopen, ik zou een koude douche nemen, zou, nog terwijl ik mijn tanden poetste, weer naar de keuken lopen om precies op het moment dat de koffie de eerste keer opborrelde het gas lager te zetten; ik zou mijn muesli van viergranenvlokken, appel en banaan klaarmaken, zou met de koffiepot in mijn linkerhand en balancerend met de kom muesli boven op de koffiekop in mijn rechterhand naar mijn bureau lopen en mijn computer aanzetten, zou terwijl ik de muesli begon op te lepelen het ruimteschipachtige gezoem van de ventilator horen, het ruisen van de harde schijf, het vlijtige geratel van de printer, die na een korte zelftest aangaf dat hij klaarstond, en ik zou net als de ochtend ervoor (en de ochtend voor de ochtend ervoor) voor het scherm zitten, naar de onverschillig knipperende cursor staren en weten dat ik ook vandaag weer niets tot stand zou brengen.

Het volgende wat ik me herinner, is het moment waarop ik de oude trainingsbroek en de kasjmieren trui vol gaten (de kleren die ik onder het werk het liefst droeg) van mijn lijf rukte en mijn spijkerbroek aantrok. Ik herinner me de stugge spijkerstof, en dat ik mezelf ertoe moest zetten om mijn van de slaap nog zachte lichaam in die stugge stof te wurmen. Ik herinner me de wanhoop en woede die ik voelde, want in werkelijkheid ging het niet om die stof, in werkelijkheid ging het erom dat ik mijn gewoonten overhoopgooide, dat ik een essentieel ritueel doorbrak, dat ik op het punt stond de mijzelf opgelegde arbeidsplicht te verzuimen. Mijn woede was diffuus, maar richtte zich vooral tegen mijn vader, alsof het zijn schuld was dat ik zijn zelfdiscipline overnam of na-aapte, zijn mechanische levensstijl, zijn robotachtige manier van werken, die des te moeilijker te verdragen was omdat hij er succes mee had.

Ik herinner me dat buiten een warme dag begon, om precies te zijn: ik herinner me hoe ik door de gang van het achterhuis liep waar ik woonde sinds Karolin en ik uit elkaar waren. Ik herinner me de koelte in de gang, en als ik nu in gedachte langs de bont beschilderde voordeur van de gelijkvloers wonende punks loop, herinner ik me zelfs de geur van verschaald bier en marihuana, en de lauwe lucht die me door de eeuwig openstaande voordeur tegemoet woei. Ik herinner me de stekende zon buiten voor het huis. Ik herinner me de bruinige kleur van het asfalt. Ik herinner me dat ik al heel gauw begon te zweten omdat ik te warm gekleed was, maar ik herinner me vooral het afkoelende zweet op mijn rug en voorhoofd toen ik in café Kohle (eigenlijk VEB Kohle und Energie) in de schaduw van de grote kastanje zat en het ontbijtmenu bestudeerde.

Ik was de eerste gast. Een serveerster liep met een teiltje rond en haalde – een zinloze bezigheid – een doekje over de tuinmeubelen, die van het grofvuil afkomstig leken en die ik destijds, in de jaren vol veranderingen na de val van de Muur, als een tijdelijke oplossing beschouwde, maar die zich inmiddels als een soort Prenzlauer Bergstijl hebben ontpopt. Ik ben vergeten wat ik bestelde (een of ander Italiaans of Spaans of biologisch ontbijt), maar ik herinner me dat de serveerster, die waarschijnlijk bedrijfseconomie of politicologie studeerde, ‘u’ tegen me zei, en hoewel ik het anders altijd een beetje opdringerig vind als ik in cafés zoals café Kohle getutoyeerd word, voelde ik me die ochtend door het ‘u’ van de serveerster gekrenkt.

Aan het ontbijt zelf bewaar ik geen herinneringen, hooguit aan de restjes sla die ik liet liggen, of aan de kruimels op het tafelblad, en die herinner ik me alleen omdat de mussen er algauw mee in de weer gingen. Ik weet nog dat ik een poosje roerloos aan dat tafeltje naar die mussen zat te kijken. Ze kwamen voorzichtig maar ook gejaagd dichterbij, krabbelden met hun klauwende pootjes als ongeoefende schaatsers op het tafelblad rond, en ik weet nog dat ik getroffen werd door de gedachte dat die beestjes, die zich voor de rest uitstekend aan het stadsleven hadden aangepast, vermoedelijk nooit, nog in geen duizenden jaren, zouden leren zich op een glad tafelblad voort te bewegen zonder uit te glijden. Ze hadden er gewoon geen aanleg voor, dacht ik, maar voordat ik verder kon denken, kwam de serveerster, die, de mussen opschrikkend, de tafel afruimde en vroeg of er nog iets van mijn dienst was.

Hoewel mijn financiële situatie toen zo precair was dat ik me letterlijk bij elk kopje koffie afvroeg of ik het me wel kon veroorloven, of misschien juist daarom, omdat ik niet wilde dat die zo duidelijk ongeïnteresseerde bedrijfseconomieserveerster me als een mislukkeling en een armoedzaaier zag, bestelde ik nog een latte macchiato, en terwijl ik op die latte macchiato wachtte, gebeurde er iets waarvan ik me tot op de dag van vandaag bijna elk detail kan herinneren.

Voor het café, dat vroeger een kolenhandel was geweest (geen veb, geen volkseigen bedrijf, zoals de nieuwe bewoners van de Prenzlauer Berg in hun onwetendheid aannamen), stopte een zwarte bmw, waaruit drie personen stapten, drie mannen. Ze waren jong, in elk geval jonger dan ik. Twee van hen droegen een T-shirt met korte mouwen en een spijkerbroek, de derde was wat ouder dan de andere twee, had een afgeleefder gezicht en zag er ook verder uit zoals ik me een pooier voorstelde. Hij droeg een donker pak en een gebloemd overhemd, waarvan de kraag over de revers van het jasje was geslagen; op zijn kroeshaar rustte een (vermoedelijk dure) zonnebril, die daar zijn definitieve bestemming leek te hebben gevonden; aan zijn voeten droeg hij zwierig schoeisel, niet direct geschikt om serieus op te lopen, een soort mocassins (als dat woord nog in omloop is), met op iedere wreef twee kleine, tot een strikje geknoopte leren bandjes, waarvan de uiteinden waren voorzien van een piepklein kwastje.

Als zitplaats in de ‘voortuin’ van het café, die bestond uit een illegaal in beslag genomen deel van de brede Berlijnse stoep, dienden onder andere oude, op schragen langs de muur geplaatste steigerplanken, die vermoedelijk al een paar honderd keer door een serveerster waren schoongemaakt, maar nog steeds vol ingevreten kalk- en cementresten zaten. De man in pak ging er zonder aarzelen op zitten en begon meteen met een harde stem in het Beiers (of was het Oostenrijks?) over computers te praten. Om precies te zijn, hij praatte over de verkoop van computerspullen, over marktaandelen en expansie; woorden als ‘afzet’, ‘distributie’, ‘provisie’, ‘winstmarge’ en het mij toen onbekende ‘franchising’ (dat ik ook tegenwoordig nog maar half begrijp) drongen tot mijn oor door en mijn oor binnen. De twee andere, normaler geklede mannen zaten in plastic stoelen, licht naar voren geleund, met hun gezicht naar de pratende man toe, knikten, gaven af en toe instemmend commentaar of lachten, terwijl de pratende man met zijn rug tegen de muur en zijn benen over elkaar geslagen op de steigerplank zat en zijn blik als een veroveraar die inschat wat er te veroveren valt, over de Kopenhagener Straße (waarvan hij een heel stuk kon zien), over de grijze gevels, de ramen en de rijen geparkeerde auto’s liet dwalen, en ondertussen, als mijn geheugen me niet bedriegt, de hele tijd met de voet van zijn bovenliggende been zat te wippen, zodat de kwastjes van zijn belachelijke schoen, waarop hij nauwelijks kon lopen, als jonge teckels om elkaar heen sprongen.

Dat was, denk ik, het moment dat de gedachte bij me opkwam deze stad (dit land, dit leven) tot nader order te verlaten.

2

Ik herinner me de zonnige maar ook al frisse herfstdag waarop ik naar de brievenbus liep. Het leek alsof iemand anders me aanstuurde en in mijn herinnering had ik een gevoel alsof ik na een lang ziekbed voor het eerst weer buiten kwam.

Ik herinner me hoe de brief met een kort piepen van de klep in de bus verdween. Ik herinner me dat ik, nadat ik de brief had gepost, niet terug naar huis ging, maar verderliep door de Gleimstraße, langs de Falkplatz in de richting van de verkeerstunnel. De esdoorn (was het wel een esdoorn?) op de Falkplatz verkleurde al, de straat liep langzaam bergaf, en misschien was het dat bergaf lopen dat me aan een andere opzegging herinnerde, inmiddels een paar jaar geleden. Toen was het niet de huur geweest die ik had opgezegd, maar mijn baan, een goedbetaalde en natuurlijk vaste baan bij het Institut für Chemietechnik, dat de val van de Muur zowaar had overleefd. Het instituut lag op een heuveltje, de Ravensberg, en terwijl ik nu langs de Falkplatz naar de Gleimtunnel liep, dacht ik aan hoe ik toen, na een afsluitend gesprek met de afdelingsleider, de Ravensberg af was gelopen, over het lange voetpad omlaag naar de stad. Ook toen was het herfst geweest, de zon scheen, grote, droge bladeren ritselden onder mijn voeten, en het woord ‘bergaf’ spookte door mijn hoofd als een voorspelling.

Daarna zei ik het contract met de energieleverancier en dat met de telefoonmaatschappij op. Ik herinner me moeizame telefonische discussies, tot een van mijn steeds wisselende gesprekspartners inzag dat ik niet in het bezit kon zijn van mijn eigen overlijdensakte. Misschien bracht die futiliteit de zaak aan het rollen. Ik begon mijn nog altijd niet uitgepakte verhuisdozen uit te kammen op zoek naar meer contracten en polissen, en ofschoon de oogst niet bijzonder groot geweest kan zijn, merkte ik toch dat ik verbazingwekkend diep verstrikt zat in het hele gedoe (in de maatschappij, in het systeem), en hoe moeilijker en ingewikkelder het daarna werd om me uit die strikken te bevrijden, des te sterker werd mijn drang om het te doen, tot ik werd bevangen door een regelrechte opzegmanie. De details herinner ik me niet meer, maar het werd een kaalslag: ik zei álles op. Ik slaagde er zelfs in me van de wettelijk voorgeschreven ziektekostenverzekering te ontdoen (met het argument dat ik voor onbepaalde tijd in het buitenland zou verblijven), maar toen ik ten langen leste naar het bevolkingsregister ging, waar ik vreemd genoeg een schriftelijke verklaring van mijn huisbaas moest overleggen om me te mogen uitschrijven, bleek dat uitschrijven alleen mogelijk was als ik mijn toekomstige woonplaats op het uitschrijfformulier invulde.

Het gezicht van de vrouw herinner ik me niet meer. Ik herinner me alleen dat ze blond was, geblondeerd. En ik herinner me haar betuttelende, neerbuigende toon toen ze zei: U zult toch wel weten waar u heen wilt.

Ik herinner me het lichte gevoel van onpasselijkheid toen de eerste chocolade kerstmannetjes in de etalages opdoken en ik nog steeds niet wist waar ik heen wilde. Ik herinner me de sneeuwloze duisternis op straat, de winkelpassages die glinsterden als snoeppapiertjes, de gezichten van de jonge vrouwen die me in het witte kunstlicht afwijzender voorkwamen dan ooit. Ook de plotseling in alle winkels hangende adventsster herinner ik me, en hoewel ik niet gelovig ben, vond ik het ineens onverdraaglijk dat dit symbool op zo’n schaamteloze manier werd gebruikt; het verbaasde me zelfs dat zoiets in dit (zogenaamd christelijke) land zomaar mocht. Balorig liep ik tussen al die kopers en verkopers rond en ik voelde me wezenlijk gesterkt in mijn voornemen om te vluchten.

Maar er waren ook andere momenten, aan het eind van de middag bijvoorbeeld, het enige uur dat de zon naar binnen scheen. Het licht was frambozenrood, de lucht leek ermee aangemaakt, ik dronk hem als siroop terwijl ik op blote voeten over de oude planken vloer door mijn twee kamers liep; de kleine pendule, die ik van mijn moeder had geërfd, knabbelde als een huisdier in zijn hok, en ik begreep niet meer waarom ik de huur had opgezegd.

Terloops informeerde ik bij vrienden en kennissen naar hun buitenlandse ervaringen. Ik herinner me tips als Zuid-Afrika of Ecuador, ook Ghana werd een aantal keren genoemd, evenals de mij totaal onbekende Seychellen. Ik weet nog dat ik verbaasd was waar die mensen zo kort na de val van de Muur allemaal al waren geweest. Maar bijna niemand wist een plaats waar het in de winter warm was, waar het goedkoop was en die bij voorkeur over land bereikbaar was, waarbij ik moet bekennen dat ik die laatste voorwaarde slechts aarzelend te berde bracht, omdat ik niet wilde toegeven dat ik dan misschien geen vliegangst had, maar wel een ongemakkelijk gevoel als ik moest vliegen. In plaats daarvan beweerde ik, denkend aan een dagboekaantekening van Max Frisch, dat ik het gevoel voor de reisafstand wilde bewaren, of ik probeerde uit te leggen dat ik niet op avontuur of toeristische attracties uit was, wat natuurlijk de vraag uitlokte waar ik dan eigenlijk wel op uit was – en ik herinner me dat ik die vraag meermalen heel verschillend heb beantwoord, zonder zelf door een van die antwoorden te worden overtuigd.

Uiteindelijk zat ik in de stadsbibliotheek klimaatkaarten te bestuderen. Ik herinner me rode en blauwe diagrammen, getallen en meetwaarden, maar het helderst staat me voor de geest dat ik steeds wanhopiger werd, hoe meer ik me in de zaak verdiepte – een ervaring die me ineens vertrouwd voorkwam: hoe nauwkeuriger je keek, hoe meer alles vervaagde. Natuurlijk schoot me in dat verband de onzekerheidsrelatie van Heisenberg te binnen, en kwam de – toegegeven eerder filosofische dan natuurkundige – gedachte bij me op dat wat Heisenberg op atomair niveau beschreef (namelijk de principiële onkenbaarheid van objecten) een immanente eigenschap van alle materie was, die zich logischerwijs, onontkoombaar zelfs, ook tot de zichtbare wereld uitstrekte. Kortom: het was onmogelijk de juiste plaats te vinden, en dat inzicht beviel me wel, sterker nog, het stemde me vrolijk in plaats van me schrik aan te jagen. Het was, herinner ik me, alsof ik mijn situatie niet serieus nam, alsof ik naast mezelf stond en naar mezelf keek als naar een romanfiguur, en dat ik dat moment van ongefundeerde blijdschap evenals andere, minder belangrijke momenten heb onthouden, komt waarschijnlijk omdat ik in die tijd alles wat ik deed of meemaakte op hetzelfde ogenblik, het ogenblik erna of twee ogenblikken later testte op de bruikbaarheid als stof voor een boek; omdat ik mijn leven terwijl ik het nog leefde bij wijze van proef begon te beschrijven.

3

In een soort wapenwinkel kocht ik een superscherp (niet roestvrij) Opinelmes en een busje rode pepperspray. Bovendien kocht ik bij Camp 4, Berlijns grootste kampeerwinkel, een opblaasbaar nekkussen (voor nachtelijke treinreizen) en een bijna niets wegende hangmat in een miniem pakketje.

In mijn kamer schroefde ik twee enorme haken in de muur en hing er, bij wijze van proef, mijn hangmat aan op. Ik had nog nooit een hangmat gebruikt. Ik herinner me dat het woord ‘embryonaal’ bij me opkwam toen ik hem uitprobeerde: embryonale passiviteit. Moeder Aarde, die me zachtjes in haar armen nam. Ik lag urenlang in de hangmat; ik las erin, sliep erin en gebruikte hem als stoel bij het koffiedrinken. Liggend in de hangmat ontwikkelde ik verschillende theorieën, waarvan ik me alleen de grote lijnen nog herinner: over het verband tussen nietsdoen en levensgevoel (ik bedoel het vermogen om te voelen dat je leeft), over Columbus, die zoals bekend de hangmat naar Europa bracht, over het denken in groeitermen en over het christendom. Ik zag mezelf al met mijn hangmat in zuidelijke fantasielandschappen en opeens leek alles gemakkelijk. Zolang er twee bomen waren waar ik mijn hangmat tussen kon hangen, zou ik me weten te redden.

Ik herinner me dat ik een briefje op mijn deur plakte: ‘Slaapbank, gratis af te halen.’ Nog dezelfde middag stonden er twee vrouwen voor de deur, die ik allebei kende, maar dan los van elkaar. Een van de twee was ik in de gang al vaak tegengekomen. Ze zag er best goed uit, smal, tenger bijna, in kleding die altijd een beetje te strak zat, maar hoewel ik – een jaar na de scheiding van Karolin – nog niet met een andere vrouw had geslapen, hoewel de lichamelijke nabijheid van vrouwen me de adem benam en ik, vooral in binnenruimtes, een vrouwelijk aura op een armlengte afstand meende te bespeuren, voelde ik merkwaardigerwijs niets als ik de tengere toevallig op de trap tegenkwam.

Naast de tengere stond een potige vrouw met een neusring en een kaal hoofd, die ik al maanden de immer uitgestorven kapsalon op de hoek zag beheren, waarbij ik me als voorbijganger vaak had afgevraagd of een kale kapster wel zo’n goede reclame was voor een kapsalon.

De twee vrouwen waren niet geïnteresseerd in mijn al wat smoezelige slaapbank, maar boden me twintig mark voor de zware, zwartleren fauteuil die ik ooit, nog voor Karolins tijd, tegen een schandalig hoge prijs in een tweedehandswinkel had gekocht. Hoewel het mijn bedoeling was geweest de fauteuil tijdens mijn afwezigheid bij mijn vader in de kelder op te slaan, stemde ik toe, misschien om een begin te maken, misschien ook omdat ik stiekem blij was dat ik dat onhandige meubelstuk nooit meer een trap op of af hoefde te sjouwen. Maar toen het op het vervoer aankwam, stapte ik onwillekeurig toch weer in de traditioneel mannelijke rol, ik nam de fauteuil over van de tengere vrouw, die door de kaalkop met de onderkant was belast, en sjouwde hem samen met de kaalkop naar boven, en daar zag ik, ook al was het maar vluchtig, voordat de tengere, die zich met moeite langs ons had gewurmd, de deur van een kamer dicht kon doen, de reden waarom ik de hond, die boven mijn hoofd regelmatig door een denkbeeldige eigenaar werd uitgekafferd, nooit in de gang was tegengekomen: een kubusvormige kooi, net niet helemaal mans- of vrouwshoog, met, als mijn geheugen me niet bedriegt, kettingen, handboeien en op vliegenmeppers lijkende zwepen aan de tralies.

De rest van mijn spullen (afgezien van mijn computer, de wandklok van mijn moeder, de verhuisdozen met papieren en boeken, en de Arabische koffiepot) besloot ik aan de punks op de benedenverdieping te geven – hoewel ik ze er al een hele tijd van verdacht dat ze mijn fiets hadden gejat. In de loop van de middag belde ik bij hen aan. Na een eeuwigheid werd er opengedaan door een slaperige figuur met een verfomfaaide hanekam. Met een pesthumeur liep hij met me mee de drie trappen op en keurde mijn slaapbank, mijn ikea-stellingen, mijn van een lijmhouten paneel gemaakte bureau, mijn twee stoelen, mijn driedeurskleerkast uit de jaren vijftig en de in een uitdragerij gekochte, volledig intacte bestekcassette, waarna hij besloot dat ‘het weghalen van de rommel’ wel iets zou kosten. Ik beloofde erover na te denken.

In werkelijkheid leende ik de auto van mijn vader, wat als altijd problematisch was, want mijn vader behoorde tot de generatie mannen die eigenlijk vond dat je ‘auto’s, vrouwen en scheerapparaten’ (in één adem opgesomd) nooit uitleende. Ik haalde de stellingen en de kleerkast uit elkaar, sjouwde alles de trap af, bracht de spullen die veel ruimte innamen naar de Berlijnse stadsreiniging en gooide de rest in de container die bij het huis stond. Ik weet niet meer waarom ik niemand om hulp vroeg, ik weet alleen nog dat ik het niet deed. Ik herinner me hoe ik zwetend en vloekend het metalen frame van mijn slaapbank langs de bochten in het trappenhuis manoeuvreerde, en ik herinner me hoe ik op de binnenplaats de bestekcassette kort en klein sloeg om te voorkomen dat er na mijn vertrek ook maar iets in handen van de punks viel.

Met de rest van de spullen in de auto reed ik naar mijn vader.