Kerstin Thorvall

Lisa, een vrouw alleen op reis

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De dichtregels in het hoofdstuk ‘Trollhättan en omstreken ’ zijn afkomstig uit het gedicht ‘Vikingen ’ van de Zweedse dichter E.G. Geijer (1783-1847), in een bewerking/vertaling van E.J. Potgieter (1808-1875), uit de bundel Verspreide en nagelaten werken, 1875, Haarlem, Kruseman & Tjeenk Willink.

Oorspronkelijke titel Ensam dam reser ensam, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Kerstin Thorvall 1979, by Agreement with Grand Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Fosten/Veer/Corbis

ISBN 978 90 445 3239 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De binnenplaats

Op de binnenplaats uit haar jeugd zat God te niksen in een kogelvrije, metalen kist en zag alles. Ook wat mama niet zag.

Samen hadden ze een enorm bereik.

Ze was bijna zes toen ze voor het eerst wegliep van de binnenplaats. Aangezien het haar eerste vlucht was, kende ze de regels niet. Ze dacht dat het handig was om iemand mee te nemen. Dat het makkelijker ging als je met z’n tweeën was.

Kleine Netty, die altijd verkouden was maar nooit een zakdoek in haar schortzak had zitten en zich daarom had aangewend haar neus op te halen, werd gevraagd mee te gaan en de grens te overschrijden tussen binnenplaats en trottoir. Netty haalde zachtjes haar snottebellen op, likte bedachtzaam weg wat was achtergebleven en wist het niet.

‘We gaan alleen maar naar Janne en Birgitta, ik weet precies hoe we moeten lopen’, zei de wegloopster en ze ervoer een heel nieuw en bijzonder gevoel van macht en mogelijkheden. Natuurlijk zat God daar te kijken, maar af en toe keek hij misschien ook wel eens de verkeerde kant op.

‘Dan krijgen we sap’, vervolgde ze vol overtuiging. ‘Hun moeder maakt reuzelekker sap. Frambozensap’, voegde ze eraan toe en ze stond helemaal alleen in haar geïmproviseerde leugentjes. Tot God kon je alleen bidden als het om belangrijke, en vooral ware dingen ging waar je hulp bij nodig had.

‘Is het ver lopen?’ vroeg kleine Netty.

‘O, nee hoor. Helemaal niet. Het is alleen maar rechtdoor en dan neem je een bocht en dan kom je in een andere, kleinere straat. Daar is het. Het is een geel huis – geloof ik.’

Het laatste voegde ze er heel zachtjes aan toe, zodat Netty het niet zou horen. Ze voelde namelijk dat er in het krap bemeten leugenquotum geen ruimte was voor nog een leugen. Niet nu in ieder geval.

‘Kom op. Als we rennen zijn we er eerder’, zei ze dwingend. ‘Ik heb ontzettende dorst. Jij toch ook?’

Ja, Netty ook. Dat krijg je als je verkouden bent.

De wegloopster pakte nu resoluut Netty’s snotterige hand, want er was haast geboden, ze moesten op pad voordat Netty bedacht dat er ook dichterbij sap voorhanden was, en zo gingen ze op weg naar het onbekende land aan de andere kant van de poort. Uiteraard waren ze daar allebei heel vaak samen met een volwassene geweest, maar toen was het slechts een verlenging van de keuken en de slaapkamer. Alsof je nog steeds thuis was. Nu zouden ze voor het eerst het vreemde en onbekende te zien krijgen.

Maar eerst moesten ze door dat akelige, donkere, koude poortgewelf, wat ze op zich al wel kenden, want soms, als ze aan het spelen waren, rolde de bal weg, het donker in, en moest je hem daar gaan halen; de zon voelde je nog in je rug, je had het licht van de geborgenheid achter je, maar voor je lag dat vreselijke duister, waar van alles en nog wat op de loer kon liggen.

Je holde er altijd heen met ingehouden adem. Het was net alsof je besmet kon raken met het gevaar wanneer je het zou inademen, en het vervolgens bij je zou dragen als een rode jeukende uitslag.

Het was koud, het rook naar kelder en pis, ze hielden elkaar stevig bij de hand terwijl ze erdoorheen schoten, en ze renden zo hard dat het slechts voelde als een hevige, kortstondige kou die tegen je gezicht sloeg. Toen was het over.

Buiten op het trottoir was het weer licht en warm, de zon scheen, en het was als in de zomer, al had mama gezegd dat de herfst begonnen was en je de dikkere onderbroeken aan moest.

Maar het gevaar was niet geweken, dat wil zeggen het gevaar van dat wat je kende, namelijk moeders die het raam konden openen om een stofdoek uit te slaan aan de straatkant. Dus renden ze aan één stuk door tot ze de hoek om waren. Daar bleven ze staan, keken naar elkaars blozende wangen en verwaaide haren, lachten voorzichtig en liepen toen netjes en doelbewust verder, alsof ze twee brave kinderen waren op weg naar de melkwinkel om twee maatjes room te kopen voor mama, die onverwachts bezoek had gekregen.

Ze liepen voort met afgemeten pasjes en de kleine Netty was helemaal vergeten dat ze verkouden was.

De wegloopster, die Lisa heette, proefde het heerlijke verheven gevoel van het avontuur, het was net als wanneer papa haar hoog, heel hoog de lucht in tilde, hoewel het inmiddels lang geleden was dat hij dat had gedaan. Dat deed je alleen met kinderen onder de vijf of zo. In ieder geval, het gaf dezelfde kriebeling van gevaarlijk én leuk, maar meteen kwam er ook een ander soort angst opzetten, een vervelende, matte angst (maar erger) die zich mengde met het duizelingwekkende. Straks was het misschien niet de goede straat? Of moest je helemaal niet zo lopen om bij Janne en Birgitta te komen? Die gedachte was vreselijk en smaakte erger dan het duister van de poort en ze drukte haar meteen de kop in, de gedachte moest weg, ze had er geen tijd voor, het mócht niet waar zijn. Want hier en nu, met Netty’s hand zweterig in de hare, droeg zij de hele verantwoordelijkheid; Netty had zich vol vertrouwen overgegeven aan het avontuur en Lisa’s belofte van frambozensap.

Met verholen angstogen en bijna onmerkbare hoofdbewegingen keek Lisa opzij en achterom en vooruit en weer opzij, op zoek naar het grote gele huis (was het wel geel?) waar de moeder van Janne en Birgitta wachtte met zelfgemaakt frambozensap. Maar al speurde ze nog zo voorzichtig, Netty merkte het toch.

‘Zijn we er al bijna?’ vroeg Netty en de hand die Lisa stevig vasthield, maakte kleine onrustige bewegingen. ‘Ik moet plassen.’

Ik ook, ik ook, wilde Lisa roepen, maar ze mocht zich niet te verraden, op geen enkele manier.

Twee paarden met een vracht gezoet bier minderden vaart, dat wil zeggen: de koetsier riep ‘ho’, en het gerammel van de wielen en het geklepper van de hoeven vielen stil. In plaats daarvan kon je een zacht geplof horen toen het ene paard een paar dikke bruine vijgen op straat liet vallen, de staart recht omhoog, je kon zo in zijn achterwerk kijken en zien hoe het eruit gleed. De geur was fris en zurig.

‘Kijk Netty, moet je dat paard zien’, riep ze uit en ze lachte onnatuurlijk vrolijk, want het was zaak Netty aan iets anders te laten denken, terwijl zij zelf tijd kreeg om beter rond te kijken in alle richtingen, ze moest het huis herkennen, ze móést, en vlug ook, en niets laten merken, en niet huilen, en het was op dat moment dat ze leerde dat je in je eentje moest weglopen, de eenzaamheid was beter dan de drukkende verantwoordelijkheid voor iemand die je hebt meegelokt en die je vervolgens kan staan aankijken met ronde, domme (of smalle, huilerige) ogen en zegt: ‘Het is jouw fout. Jij zei dat we …’

Nee, alleen is veel rustiger. In je eentje ben je niet sterk, maar wel vrij van verantwoordelijkheid voor iemand anders.

Een zwarte auto reed het poepende paard voorbij, twee vrouwen verstevigden de greep om hun tassen en staken de straat over en toen, onverwachts maar zeker, wist ze het weer. Zo liep ze altijd met papa en mama, zij liep tussen hen in en papa hield haar ene hand vast en mama de andere, en precies hier, waar Netty en zij stonden, verstevigden ze altijd hun greep, want het was gevaarlijk om over te steken, en dan was het kind net als de tassen van de vrouwen: iets wat je niet mocht loslaten.

‘Hier moeten we heen, Netty, we moeten oversteken, het is daar’, zei ze kalm en luid. Ze verstevigde haar greep om Netty’s hand en toen stapten ze vlug maar vastberaden de stoep af en de straat op. Voorbij dat warme, paardenbruine, waar al mussen in zaten te pikken, zoiets afschuwelijks om poep te eten, dat vogels zulke viezeriken waren, geen haar beter dan de vliegen die mama achternazat met de groene vliegenmepper, en anders kwamen ze wel op de gele kleefstrip terecht die boven het fornuis hing, want vliegen mochten niet op het eten komen, niet op de borden, nergens op, want je weet nooit waar ze eerder op hebben gezeten, zei mama altijd. Wat een geluk dat vogels niet door het open keukenraam naar binnen vlogen, want die zou mama nooit kunnen doodslaan met dat kleine ruiten vierkantje, dat aan een dun stokje zat dat doorboog als je ermee sloeg.

Ze zag duidelijk voor zich hoe vreselijk het zou zijn als er net zoveel vogels als vliegen waren, hoe ze voor en om mama heen zouden fladderen en klapwieken, ze zou volledig door ze omringd worden, en allemaal roken ze naar paardenpoep en één vogel bleef met zijn snavel aan de gele kleefstrip plakken, waar stervende vliegen stilletjes met al hun pootjes hingen te spartelen.

‘Is het hier, zijn we er nu?’ vroeg Netty toen ze de overkant van de straat hadden bereikt, en Lisa kon geruststellend knikken en wijzen en zeggen: inderdaad, daar is het. Het huis was bruin, maar ze herkende de erkers waarin de ramen zaten en op de eerste verdieping lag de woonkamer van Janne en Birgitta, ze herinnerde zich de gordijnen, ze waren roodachtig met groene en bruine strepen.

‘Nee maar, kijk nou toch eens wat een verrassing!’ riep de moeder van Janne en Birgitta toen ze de deur opendeed. ‘Wat een voornaam bezoek hebben we hier.’

In de hal was een wc, de deur stond op een kier, daarom kon je het zien en Netty glipte naar binnen voordat de moeder haar aanwezigheid had opgemerkt.

‘En laten Janne en Birgitta nu niet thuis zijn’, verzuchtte de moeder. ‘Is me dat even jammer. Ze zijn op naamfeest bij een neefje.’

Lisa stond sprakeloos bij al deze blije uitroepen en wist niet hoe ze zo dom had kunnen zijn hierheen te gaan.

‘Maar zijn mama en papa niet meegekomen?’ ging het gekwek boven haar hoofd onvermoeibaar door. ‘Ben je echt helemaal alleen hierheen gekomen?’

‘Nee, samen met Netty’, zei Lisa toonloos, en precies op dat moment kwam Netty tevoorschijn, ze maakte een diepe kniebuiging zodat ze een welopgevoede indruk maakte.

‘Ach ach’, riep de moeder uit, alsof er iets te jammeren viel, ‘dan zal ik maar op een beetje sap trakteren. En een versgebakken kaneelbroodje misschien?’

Nou, graag. Netty’s gezicht glom van tevredenheid. Geen hoge nood meer en sap binnen handbereik.

Lisa kreeg het gevoel dat haar verantwoordelijkheid voor Netty een kleine pauze toestond en maakte van de gelegenheid gebruik zelf de wc binnen te glippen. Maar ze was nog steeds nerveus, het leek alsof er geen einde aan haar plas kwam, en in de hal ging de moeder verder met haar gevraag.

‘Ik heet Netty’, zei Netty en daar was weinig mis mee.

Maar toen kwam het: ‘Maar jullie ouders weten toch zeker wel dat jullie hier zijn?’

Toen Lisa vlug de deur achter zich sloot, was de vraag blijven steken in het dikke, pluizige gordijn, hij hing in de lamp met de paarse tierelantijntjes langs de rand, en nu nam hij plaats op Lisa’s gezicht als achttien vliegen, die zich onmogelijk lieten wegwuiven. Het was donker in de hal, dus misschien kon je niet zien hoe rood ze werd, maar de angst had zich als een stuk kauwgum vastgezet in haar keel en je weet toch hoe gevaarlijk het is om per ongeluk kauwgum door te slikken, dat hadden de grotere kinderen op de binnenplaats verteld. Hoe je maag vanbinnen aan elkaar plakte en je doodging onder het lijden van martelende pijnen …

Vertwijfeld slikte ze keer op keer om weg te krijgen wat bleef steken, ze schraapte haar keel zo zachtjes mogelijk, ze hoestte zodat de moeder zou denken dat ze verkouden was, niet heel erg maar een klein beetje.

‘Nehee’, zei toen een heldere stem naast haar. ‘Dat weten ze niet. Lisa zei dat we samen hierheen konden gaan. Zij heeft het verzonnen.’

Die akelige snottebel van een Netty. Rechtop en tevreden met zichzelf stond ze haar daar te verraden, en nogmaals ondervond Lisa dat weglopen een eenzame actie moest zijn, stilletjes en in je eentje, wilde het kans van slagen hebben.

Nu gebeurde er het volgende: de moeder slaakte een hoge verschrikte gil, vloog vervolgens naar de telefoon die op vaders bureau binnen in de kamer stond, en ze hadden nauwelijks sap gehad of MAMA en PAPA stonden in de deuropening, en mama’s hand sloot zich boos om Lisa’s bovenarm, het voelde als iets uit een nachtmerrie: dat je maar niet van je plek komt, hoe hard je ook loopt.

Zodra ze thuis waren, kreeg Lisa slaag. Allebei zeiden ze dat het hun vanbinnen zo’n pijn deed, het deed hun beslist meer pijn dan Lisa, maar het was voor haar eigen bestwil, en omdat ze zoveel van hun kleine meisje hielden, omdat ze zo bezorgd om haar waren, stel je voor dat ze was overreden, of dat ze een boze man waren tegengekomen die haar en Netty snoepjes had aangeboden, of dat ze verdwaald waren, en MAMA en PAPA niet hadden geweten waar ze hun kleine meisje moesten zoeken …

Lisa schreeuwde zo hard ze kon, de kauwgum in haar keel was allang verdwenen, en haar stem functioneerde uitstekend. Lisa schreeuwde omdat het ook in haar pijn deed, maar ze schreeuwde vooral zodat ze het bij Netty boven zouden horen, want op die manier leefden ze, dicht op elkaar in het portiek. Je hoorde het als buurman Jonsson de weerberichten aan had, je wist wanneer buurman Eriksson bier had gedronken en wat buurvrouw Eriksson daarvan vond. Uit de stilte bij Netty boven kon je afleiden dat er daar niemand was die een pak slaag kreeg. Er was ook geen vaderstem die bulderde, geen mama die snikte, dus Netty mocht best horen wat Lisa overkwam, en dat dit Netty’s schuld was.

Maar later bleek dat het haar niets kon schelen. In ieder geval niet op de manier waarop Lisa had gehoopt.

De volgende dag op de binnenplaats verscheen Netty in een schoon schort en haar ogen straalden, belust van dezelfde sensatie als die van de buurvrouwen wanneer ze te horen hadden gekregen dat een meisje ‘in de problemen’ was geraakt. Hoewel Netty haar lach probeerde te onderdrukken, borrelde hij toch omhoog, onstuitbaar, als een plas die je te lang hebt opgehouden, en Netty’s gezicht was één grote schaterlach toen ze uitproestte: ‘Ik hoorde gisteren dat je slaag kreeg. Ik heb gehoord hoe kwaad ze waren.’

Toen knapte er iets in Lisa’s hoofd, het was net een elastiek dat sprong, en als een steen uit een katapult vloog ze op de schaterende Netty af en Netty viel achterover, precies in een plas want het had ’s nachts geregend, het water spatte bruin op Netty’s schone schort en Netty’s schreeuw voelde als warme chocolademelk met veel slagroom in Lisa’s maag.

Toen kwamen de andere kinderen en buurvrouwen en moeders, en Netty werd opgetild en afgedroogd en getroost en beklaagd en Lisa kreeg voor haar eigen bestwil (en omdat ze zoveel van haar hielden) nogmaals slaag.

Maar het was beduidend minder dan de dag ervoor, dus het was niet zo moeilijk om niet te schreeuwen. O, nee. Er was een grens aan hoeveel lol Netty mocht beleven.

Florence

1

Later werd ze lief en aardig en mama en papa’s knappe meid en de beste van de klas en dik en lief en groot en getrouwd en ze kreeg twee kinderen en schreef drie zelf geïllustreerde kinderboeken.

Ze lachte vaak en was heel ongelukkig.

Maar ze liep pas weg toen ze achtentwintig was en toen vertrok ze naar Florence.

Je denkt misschien dat ze die stad koos omdat ze een dringende behoefte voelde aan kunstervaringen, maar zo was het niet.

Het ging om een man op wie ze meende verliefd te zijn, en op een dag zei hij het volgende: ‘Zondag vertrek ik naar Florence. Als je nou eens meeging?’

Eerst dacht ze dat hij een grapje maakte, dat hij haar voor de gek hield omdat hij doorhad dat ze geheime gevoelens voor hem koesterde. (Hij heette Arvid, wat er op zich niet toe doet omdat hij verder niet meer voorkomt in het verhaal. Elke naam was goed geweest, zijn enige belang was dat hij haar een aanleiding verschafte.)

‘Je hebt mijn telefoonnummer’, zei hij toen ze elkaar op donderdag weer ontmoetten en hij zijn vraag herhaalde en zij begreep dat het niet alleen voor de grap was.

Bij tijd en wijle zag ze hem tamelijk vaak. Ze was bezig met haar derde kinderboek en Arvid was bij haar uitgeverij verantwoordelijk voor de vormgeving. Toen ze een prijs had gekregen voor haar eerste boek, had ze met Arvid het meeste contact gehad. Hij was heel geïnteresseerd en behulpzaam geweest.

Het was na dat boek dat de kranten schreven dat ze zo’n bijzonder inzicht in het gevoelsleven van kinderen had. Maar dat had ze helemaal niet. Het enige kind dat ze kende was zijzelf. Van andere kinderen begreep ze niets. En voor haar eigen kinderen was ze bijna bang.

Over Arvid kan nog worden opgemerkt dat hij er weliswaar knap, maar ook een tikje liederlijk uitzag, en hoe eigenaardig het was dat vrouwen van zo’n uiterlijk onder de indruk waren. Hij was getrouwd, uiteraard, maar je zag meteen dat zijn vrouw hem niet begreep.

‘Ik vertrek dus aanstaande zondag’, vervolgde hij en daar stond ze dan, zwijgend en blozend, en ze keek naar de punten van haar schoenen en wilde mee naar Florence.

‘En anders, als het lastig is om het op zo korte termijn te regelen, schrijf me dan. Schrijf naar Florence, poste restante. Ik weet nog niet waar ik zal logeren, maar ik ga iedere dag kijken of er een brief van je is.’

Toen hij dat laatste zei, glimlachte hij breed, met te veel tanden, en ze besefte dat zijn gezicht haar beter beviel wanneer hij serieus was.

Niemand wist hoezeer ze ervan droomde te kunnen vertrekken.

Allerminst nog haar man, die Göran heette en degelijk en betrouwbaar was en met haar was getrouwd ondanks het feit dat ze dik was en last had van haar zenuwen.

Hij werkte bij Kabelverken in Sundbyberg, was ingenieur en werd gezien als een belofte voor de toekomst. Ondanks zijn jonge leeftijd werd er gezegd dat hij de beoogde opvolger was van Jönsson, hoofd productie, die nog maar een jaar te gaan had tot zijn pensioen.

Hij had zijn gezin ondergebracht in een heerlijk rijtjeshuis in Äppelviken, waar frisse lucht en geschikte speelkameraadjes voor de kinderen waren en leuke jonge moeders met wie zijn vrouw kon omgaan. Helaas tendeerde ze nogal naar verlegenheid en eenzelvigheid en iedere winter maakte ze een korte depressie door. Soms was het nodig haar een paar weken op te nemen voor een adequate behandeling.

Het was begonnen na het eerste kind, eerst dachten ze dat het een gewone postnatale depressie was, maar aangezien het terugkwam, moest het iets anders zijn. Een overgevoeligheid in de psyche. Er leek echter sprake van verbetering sinds ze was begonnen met een beetje schrijven en tekenen. Het was dan ook erg stimulerend dat een uitgeverij haar werk had geaccepteerd, en dat ze zelfs een eerste prijs had gewonnen in een Scandinavische kinderboekenwedstrijd.

Göran was een geschikte en begrijpende echtgenoot, die het fijn vond dat zijn vrouw iets had gevonden waarin ze plezier had.

Hij had haar graag een eigen werkkamer gegeven, maar het was een heel klein rijtjeshuis, dus kreeg ze een hoekje in de slaapkamer, waar ze de oude secretaire uit haar meisjeskamer als bureau gebruikte. Hij huurde een hulp in, een betrouwbare oudere dame uit Bromma, en zo kreeg zijn vrouw drie uur per dag waarin ze naar hartelust kon tekenen en schrijven.

Maar welk gezond kind accepteert het dat zijn moeder er niet is, terwijl het weet dat ze in de slaapkamer achter de gesloten deur zit? En het weet ook dat ze tevoorschijn komt als je maar hard genoeg schreeuwt of je kleine broertje schopt zodat díé hartverscheurend moet huilen. Zo is het nu eenmaal …

En al die tijd wilde ze niet daar zijn.

De depressies waren tot nu toe de enige manier die ze wist te verzinnen om aan de situatie te ontsnappen, want dan werden ze niet boos op je, en je kreeg geen slaag als je weer thuiskwam.

(Het zou interessant zijn om een enquête te houden op onze psychiatrische afdelingen om uit te zoeken hoeveel patiënten in feite op de vlucht zijn voor thuis.)

Als ze ’s avonds lag te wachten tot de slaaptablet begon te werken, fantaseerde ze over andere manieren om ervandoor te gaan.

Eén keer verwezenlijkte ze een zeer korte vlucht. Het was toen ze Bosse, haar jongste zoon, de borst gaf en het gevoel van gevangenschap zich bijzonder sterk opdrong.

Ze had het eigenaardige gevoel dat haar eigen ik vernietigd werd, en dat het kind haar tegelijkertijd opat.

Ze ging dus het huis uit, midden onder het populaire radioprogramma Hylands hörna, rende door het tuinhekje naar buiten, vloog naar de tramhalte, ze zag de tram aankomen, haalde hem, bleef bij de deur staan en hield de stang vast, te onrustig om te gaan zitten. Alsof ze de tram sneller kon laten rijden door daar te staan, voorovergebogen in de rijrichting, met haar blik op de rails. Ze wenste dat het in de tijd van de paardentrams was geweest, dan had ze op de koetsier af kunnen vliegen en hem dwingen de paarden op te zwepen tot ze op hol sloegen.

Een tram kapen.

Ze reed mee tot de eindhalte.

Toen liep ze naar achteren en bleef daar roerloos zitten tot ze haar halte weer naderden.

Al bij het tuinhekje hoorde ze de baby schreeuwen van de honger.

Tegen haar man zei ze dat ze alleen een eindje was gaan wandelen. Ze had zo’n behoefte gehad aan een beetje frisse lucht.

Als opgroeiend kind had ze ontdekt dat eten kan voelen als even verdwijnen uit de werkelijkheid. Het hielp ook als ze die onverklaarbare aanval van ademnood kreeg.

Toffees en ander snoep werkten het beste. Maar daar word je op den duur dik van en dan krijg je daar weer angstgevoelens over.

Als volwassene gebruikte ze daarom kalmerende tabletten als ze onrustig was en ze probeerde zich verre te houden van het gevaarlijke snoepassortiment in de kiosk. Maar soms kon ze de verleiding niet langer weerstaan. Dan rende ze het huis uit en kocht karameltoffees, frambozentoffees, citroentoffees, droptoffees, minttoffees en toffees bedekt met een laagje donkere chocola.

Geef toe dat toffee iets goddelijks heeft. Zacht en zoet en het plakt aan je tanden. En je doet er lang mee.

En moreel onschuldig is het ook.

Ze ging buiten het gezichtsveld van haar kinderen en buren staan en at vervolgens alle toffees in één keer op, ze schrokte ze zo snel naar binnen dat ze buiten adem raakte.

Ze droomde van een verdwijning die de poort naar het Nieuwe Leven zou zijn. Ze fantaseerde over geraffineerde vermommingen die haar zouden helpen echt te verdwijnen en onvindbaar te blijven.

Ze schreef er een novelle over, De zaak Sonja. Het ging over een blonde vrouw, een jonge moeder, die op een dag een zwarte pruik, een rode mantel en een donkere zonnebril kocht. Vervolgens ging ze naar een openbaar toilet, waar ze zich omkleedde, haar oude kleren in de grote draagtas van de nieuwe propte en die achterliet op de smerige tegelvloer, in de verste hoek bij de wasbak. Ze nam een taxi naar het Centraal Station, kocht een kaartje naar het zuiden en verdween. Door de opsporingen naar aanleiding van de verdwijning kreeg de novelle de toon van een thriller. Het was in de maand juli en een mysterieus zomers verhaal vond gretig aftrek.

Een andere novelle heette Grote grijze olifanten, en daarin was de hoofdpersoon een klein onbeduidend vrouwtje, dat getrouwd was met een charmante succesvolle man over wie iedereen zei: ‘Wat ziet hij toch in haar? Zo vreemd dat hij uitgerekend op haar is gevallen.’

De knappe man met de muisgrijze echtgenote stopte op een avond bij een truckerscafé aan Kungens Kurva. Ze waren in Nyköping op familiebezoek geweest toen zijn vrouw trek kreeg in een kop koffie. Het was een bescheiden wens, maar toch ongebruikelijk van haar kant, aangezien het anders altijd haar man was die iets voorstelde en zij hem volgde.

‘Hier?’ zei de man. ‘Op déze plek? Meen je dat nou?’

Ja, ze meende het. Dit wilde ze.

Hij vond het een grappige inval, dus deed hij wat ze vroeg. Hij parkeerde de auto. Ze gingen naar binnen en dronken koffie. Toen ze weer buiten kwamen, bleef zijn vrouw als in trance staan en staarde naar de grote zware vrachtwagens die daar in lange rijen stonden opgesteld. In de schemering leken het net grote grijze olifanten en ze voelde zich ineens enorm tot ze aangetrokken.

Maar natuurlijk zei ze daar niets over tegen haar man.

Een poosje later worden ze uitgenodigd voor een chic diner. Midden onder de spitsvondige toespraak van haar man aan het adres van de gastvrouw staat zijn vrouw op en loopt de kamer uit, het huis uit, zwerft doelloos door de straten van een buitenwijk waar ze de weg niet weet, komt een taxi tegen, houdt hem aan en zegt dat ze naar het café aan Kungens Kurva wil.

De novelle eindigt ermee dat ze zwaar achterover geleund op de achterbank zit, met gesloten ogen, en voelt hoe de grote grijze olifanten dwars over haar heen lopen zonder dat het pijn doet.

Wat de schrijfster daarmee bedoelde, wist ze zelf niet.

Nu zou ze een novelle kunnen schrijven over een vrouw die er met haar minnaar vandoor ging naar Florence. Maar het zou lastig worden, want ze wist niets over Florence, en een minnaar had ze nooit gehad. Wat dat betreft vond ze dat ze meer dan genoeg had aan haar eigen man.

Toen ze werkelijk op een avond laat in de Italië-Expres stapte, wist ze nog steeds niets. Voor bijzondere voorbereidingen of vermommingen was geen tijd geweest. Het enige was een brief voor thuis, die in de brievenbus bij het tuinhekje lag, en die waarschijnlijk pas de volgende dag ontdekt zou worden. En een andere brief voor Florence, poste restante, die ze vijf dagen geleden had verstuurd.

Hoe ze weggekomen is, doet er niet toe. In een onbewaakt ogenblik is het haar gelukt weg te glippen.

Als een lief klein meisje ophoudt met lief zijn, kan ze berekenend en gemeen en verbazingwekkend onverschrokken worden.

In de trein ontmoette ze in de restauratiewagen een oudere, ietwat verwijfde heer, die een groot kenner van Florence was. Dit keer ging hij er helaas niet heen, hij zou in Lausanne verblijven, maar hij had zijn hart verpand aan Florence.

‘En waar logeert u?’ vroeg hij vriendelijk.

Blozend keek ze uit over de Duitse akkers en zei dat een vriend iets geregeld had, dus ze wist het niet, maar hij zou haar komen ophalen van het station …

Het was niet helemaal duidelijk of de oudere heer haar geloofde. Hij wist dat discretie een erezaak was in gesprekken met vrouwen die alleen op reis waren, maar hij noemde tussen neus en lippen door dat hij zelf altijd op een uitstekend adres logeerde dat Albergo della Signoria heette. ‘Een eenvoudig maar goed hotel, en zo fantastisch gelegen, vlak bij de piazza. Je hoeft alleen maar de hoek om, en dan ben je er.’

Ze had die naam nooit eerder gehoord, maar zodra ze in haar coupé was, schreef ze hem op.

Zo kon ze zonder een woord Italiaans te spreken later alleen een taxi nemen en het de chauffeur aanwijzen. Ze had een halfuur gewacht, terwijl allerlei mannen contact met haar probeerden te leggen. Sommigen waren kruier, dat kon je zien aan hun pet en kar, maar de meesten waren gewoon mannen, niks meer en niks minder, en voor het eerst ervoer ze hoe naakt je je kunt voelen, ook al ben je netjes en fatsoenlijk gekleed. Ze was er ook niet aan gewend dat mannen keken. Ze was niet zo’n meisje. Nooit geweest ook. Ze mocht blij zijn dat ze überhaupt getrouwd was en nog zo goed ook.

Qua uiterlijk was ze een jonge vrouw met vijftien kilo overgewicht, ze had grote borsten en stevige heupen; in een ander tijdperk had ze misschien een mooi figuur gehad, maar de huidige mode schreef voor dat vrouwen er als Audrey Hepburn uitzagen.

Vertwijfeld, bang en nat van het zweet rende ze ten slotte naar de rij taxi’s, en ze was zo moe, verward en zonder perspectief dat ze er niet aan moest denken wat ze zou hebben gedaan in deze noodsituatie als ze de naam van dat hotel niet had gehad.

Het poortgewelf dat naar het zonnige trottoir voerde was langer en griezeliger dan dat van de binnenplaats uit haar jeugd en bovendien had ze nu niemand om bij de hand te houden. Maar toch, het was nog erger geweest als ze nu ook nog die verkouden Netty had moeten redden van de opdringerige mannen, en verantwoording had moeten afleggen.

Nee, ondanks alles was het een opluchting alleen te zijn.

In het hotel begrepen ze haar schoolfrans, en ze kreeg een goedkope kleine kamer aan een binnenplaats. Daar liet ze eindelijk het handvat van haar koffer los, vochtig van het angstzweet, en vervolgens trok ze al haar kleren uit, liet de wasbak vollopen, gebruikte de ene handdoek als washand en had er lak aan dat de vloer nat werd. Het koele, verkwikkende water deed haar vermoeide lichaam goed, en terwijl ze bezig was het zeepschuim af te spoelen, keerde de vreugde in haar terug. Eerst was het niet meer dan een voorzichtige fluistering die aanhoudend teemde: ‘Je hebt het gedaan, je hebt het gedaan.’

Later groeide het uit tot een donderend gebulder dat haar vervulde en uitriep: ‘Je hebt het gedaan. JE HEBT HET GEDAAN.’

Ze had het gevoel alsof ze lange tijd in een dwangbuis had gezeten, het was een wonder dat ze zich weer kon bewegen, dat niets haar tegenhield, dat ze de baas was over zichzelf. ‘Ikzelf beweeg mijn benen, mijn armen, ikzelf buig me voorover en droog mijn bevrijde voeten af, het zijn mijn vingers die de handdoek stevig vastgrijpen en uitwringen, ik ben het die beweegt.’

En ze steeg op, zweefde hoog boven papa’s hoofd, en de weg naar de zon lag recht voor haar open.

2

Arvid vond ze nooit, maar in plaats daarvan kreeg ze Florence.

Florence, in plaats van het gele huis van Janne en Birgitta, dat bruin was.

Ze werd wakker en was in Florence.

Ze stapte door de hotelpoort naar buiten en stond op een straat in Florence. De straat was donker en kelderkoel, maar ze deed zoals de man in de trein had gezegd. Ze ging de hoek om en ontmoette het licht, het zachtroze stralende licht boven een groot open plein: het was de Piazza della Signoria, de eerste Italiaanse piazza die ze in haar leven zag.

Als in een droom stak ze langzaam de eindeloosheid van het plein over, ze bereikte de andere kant, kwam in de schaduw van de arcades, liep door tot het weer lichter werd en daar lag de rivier, geel en zwaar stromend, met aan de andere kant de stemmige geelroze huizen en het waardige trieste silhouet van de cipressen. Ze keek naar rechts en zag een eigenaardige smalle brug die een opeenhoping van kleine huisjes droeg: ze had geen idee hoe wereldberoemd hij was. Ze had er niet eens aan gedacht een gids of plattegrond te kopen.

Zo langzamerhand begaf ze zich ook naar het hoofdpostkantoor, dat leek op een kerk of de entree van een kasteel. Maar achterin waren ook gewone loketten en op een ervan stond ‘poste restante’.

Nee, een signor Arvid Lönn had geen brieven opgehaald, maar er lag al een paar dagen een brief met die naam op hem te wachten. Vlug schreef ze een nieuwe brief en ze zorgde ervoor dat deze naast de andere blauwe envelop kwam te liggen.

Het was haar niet eerder opgevallen, ze had er gewoon niet op gelet, maar nu ze uit het postkantoor kwam merkte ze dat de mannen op dezelfde manier naar haar keken als ze op het station hadden gedaan. Ze ontdekte ook dat ze de onhebbelijke gewoonte hadden om steeds als het ware te controleren of hun gulp wel dichtzat, of wilden ze misschien even voelen of hun mannelijkheid nog op zijn plek zat?

Of was het soms bedoeld om de wereld eraan te herinneren waarmee zij rondliepen, daar tussen hun broekzakken?

Ze vond het erg gênant, en het leek net alsof ze haar ogen er niet van af kon houden nu het haar eenmaal was opgevallen, en dat maakte nu niet direct dat ze hun hand terugtrokken.

De bloemenmarkt verzette haar gedachten, en opgelucht dook ze tussen de rozen en anjers en degelijke Italiaanse huismoeders. Ze was ervan overtuigd dat ze hier op dezelfde manier beschermd was als wanneer je een akker oversteekt en over een sloot springt en tussen de bosjes kruipt, en zeker weet dat niemand je vanaf de weg kan zien.

Ze stond aan een boeket rozen te ruiken toen ze de fout maakte op te kijken en daar, drie stappen bij haar vandaan, stond een man brutaal naar haar te lachen. (Maar ze paste wel op niet te kijken waar hij zijn handen hield.)

Vlug liep ze verder tussen de kraampjes, en kwam bij een smalle straat, ze sloeg rechtsaf en stuitte op een café, merkte hoe dorstig ze was en ging naar binnen.

‘One tea, please’, zei ze welopgevoed en de barman glimlachte en knikte en gluurde waarderend naar haar borsten. Verward wendde ze zich af en zag tot haar vreugde dat er een terras was, het was veel prettiger buiten te zitten. Hier had ze uitzicht over een ander plein, het was kleiner en werd vast niet genoemd in het handboek kunstgeschiedenis, maar het had dezelfde ruimtelijkheid en harmonie, ze leunde gelukkig achterover in haar stoel en …

Een nieuwe gast kwam naar buiten. Hij bleef bij het tafeltje naast het hare staan, trok de dichtstbijzijnde stoel uit, en het was dezelfde man.

Op dat moment kwam de kelner aan met haar thee.

Jezus, dit was onmogelijk. Ze kon het niet aan.

Ze gooide wat kleingeld op tafel, mompelde iets vaags, ging er als een haas vandoor, liep verder naar rechts door de smalle straat in de hoop dat deze zou uitkomen op de piazza waarvan ze de naam kende. Dat was gelukkig zo, ze was gered, nu wist ze waar haar hotel lag. Op de drempel naar de veiligheid durfde ze om te kijken en natuurlijk was hij daar, hij stond recht aan de overkant, bij de kleine krantenkiosk, maar ze begreep dat hij niet dichterbij zou komen. Haar opluchting werd vermengd met een onbegrijpelijk gevoel van giechelig leedvermaak, het was zo sterk dat ze het niet kon laten haar hand op te tillen, alsof ze hem gedag zwaaide.

Hoezo alsóf? Ze zwaaide. Zo was het gewoon.

Ontzet over haar eigen brutaliteit keerde ze hem de rug toe en haastte zich naar de receptie om te vragen om de sleutel van ‘53, s’il vous plaît’.

‘Mademoiselle’, zei de portier beleefd, maar ook met iets flirterigs in zijn intonatie.

Goede God, dacht ze verontwaardigd en opgewekt tegelijk. Ze zijn echt niet goed wijs hier.

Ja, en toen was het de hoogste tijd zich op bed te laten vallen en in het kussen te snikken over het feit dat Arvid haar brief niet had ontvangen, dat ze niet wist waar hij was, dat hij misschien wel nooit de moeite zou nemen om naar het postkantoor te gaan en navraag te doen.

Dat ze helemaal alleen was in een vreemd land.

Maar in plaats van de tranen kwam er een loom gevoel van welbevinden, rust bijna, en voordat ze de kans kreeg te tobben over hoe dat nu toch mogelijk was, viel ze rustig en vredig in slaap, zoals een kind in slaap valt na een welbestede dag.

Ze dacht er niet over om terug te gaan naar huis.

Ze vergat thuis. Stopte het in de koffer onder haar bed samen met God en mama en alle buurvrouwen en schoof hem zo ver mogelijk naar achteren tegen de muur; er mocht gerust stof op komen te liggen, de koffer bedekken als zachte sneeuw tot het een zacht rond heuveltje werd zonder inhoud.

Ze ontwikkelde al vlug een routine. Ontbijt op bed, binnengedragen door een stevige signora met snorretje en een grote moederlijke glimlach. Als ze het blad neerzette, liet ze dat vergezeld gaan van een lange stroom onbegrijpelijke woorden. Lisa vermoedde dat het over het weer van die dag ging en ze knikte ja en keek blij of verdrietig, al naargelang wat ze van het gezicht van de signora meende af te lezen.

Vervolgens maakte ze haar dagelijkse gang naar het postkantoor, waar ze nu alleen maar een blik op de planken met poste-restantebrieven hoefde te werpen om te zien dat haar blauwe enveloppen er nog lagen.

Daarna was ze ‘vrij’, ze kon beginnen aan haar zwerftochten en iedere nieuwe dag was het alsof ze zich naar een afspraak met haar geliefde haastte en wist dat ze niet teleurgesteld zou worden.

Het was een vreugde op zich om probleemloos de weg te kunnen vinden van het postkantoor naar de domkerk, van de domkerk naar het Palazzo Pitti, en door de smalle steegjes terug te keren over een heel andere brug verderop, en nooit bang te zijn te verdwalen.

Ze ontdekte het San Marco-plein, waar ze vaak entree betaalde om nóg een keer in het klooster te kunnen kijken naar Fra Angelico’s fresco van de madonna, wanneer zij de engel ontmoet die haar vertelt dat ze een kind zal krijgen.

Ze vermaakte zich vooral met het bekijken van de talloze versies van de Annunciatie in de musea en kerken van Florence, en met het vergelijken van de verschillen in sfeer. Het meest hield ze van de middeleeuwse madonna die zich met een ontzet en misnoegd gezicht half van de engel afwendt, als om te laten zien dat ze hier niets mee te maken wil hebben.

Ze beklom ontelbare trappen, en merkte niet hoe ze steeds lichter en sterker werd en minder kortademig, ze stond in verschillende paleisramen en keek uit over Florence, want ook al was het fantastisch om schilderingen te zien die ze herkende van de vele reproducties, toch was het de stad Florence waar ze het liefst naar keek.

En dan die bijzondere ervaring om buiten te komen en onder dezelfde pilaren te lopen die ze zojuist als achtergrond had gezien bij een of andere edelman uit de veertiende eeuw.

In twee eeuwen tegelijk te leven, zich heen en weer te bewegen tussen de Renaissance van weleer en een heden dat op geen enkele manier verlamd werd door eerbied voor zijn roemrijke verleden. Met achteloze vitaliteit gebruikte men de onsterfelijke pleinen als parkeerplaatsen, buiten voor de kerken en paleizen verdrongen zich de kooplieden en geen Jezus die rondliep met een zweep om ze weg te jagen.

Het contrast tussen de verblindend lichte pleinen en het duister van de kerken, met pilaren als enorme bomen in een groot diep bos. Nee, nooit had ze kunnen vermoeden dat je zo gek kon worden op een stád.

Ze was ernaartoe gegaan voor een romance met een man, maar werd in plaats daarvan verliefd op Florence. Later in haar leven zou ze merken dat ze naar alle andere steden, dorpen en stranden wilde terugkeren wegens een man die ze had liefgehad, gelukkig of ongelukkig.

Maar Florence was de enige plaats die zelf de aantrekkingskracht, de verlokking had die maakte dat ze er steeds weer heen wilde. Alleen al om nog een keer het bevrijdende gevoel van rust en vreugde te beleven dat een plein in Florence kan geven.

(Wat zijn de prestaties van architecten en stedenbouwers er sindsdien verschrikkelijk op achteruit gegaan. Zijn ze soms totaal vergeten wat de bouwmeesters van de Renaissance wisten over lengte en breedte, hoog en laag, licht en schaduw?)

Het was in het begin van de tweede week dat ze Liz en Vittorio ontmoette. Of het dinsdag of woensdag was wist ze niet, ze las geen kranten, keek nooit in een agenda. De loop der tijd had ze ook in de koffer onder haar bed gestopt.

Het regende en ze stond onder de arcades van de Loggia dei Lanzi tegenover het Palazzo Vecchio te kijken hoe het plein in een meer veranderde, waar de waterdruppels hard in neerplensden, en ze voelde hoeveel ze van de regen hield als die zo groots en overtuigend en vastbesloten was.

En het bovendien niet koud was.

Ze stond daar dus en voelde zich prettig toen ze werd aangesproken door iemand schuin achter haar. Automatisch nam ze een afwijzende houding aan. Dat het zo godsonmogelijk was om ook maar een seconde stil te blijven staan in deze stad, dat was het enige lastige, dat je voortdurend in beweging moest blijven. Nooit op een terrasje gaan zitten, niet je benen laten rusten op een bankje in de Boboli-tuinen, niet over de brugleuning hangen om even naar de rivier te kijken, niet voor een etalage met mooie schoenen blijven staan, nee, lopen en nog eens lopen, tot je voeten brandden, dat was het lot van vrouwen alleen als ze met rust gelaten wilden worden. Alleen in een kerk konden ze misschien het tempo verlagen.

Maar anders waren ze er meteen, al die jongens die leken te leven van het lastigvallen van vrouwelijke toeristen en die daarvoor de meest gebruikelijke openingszinnen in het Engels hadden geleerd. Of er waren andere, minder professionele mannen, die het niet konden laten een poging te wagen als ze een vrouw alleen zagen.

Het was alsof hun mannelijkheid het vereiste. En het betrof kerels van elke leeftijd tussen de zestien en zesenzeventig.

Deze stem was een Engelse variant die vroeg of ze het niet erg vond dat het regende tijdens haar vakantie in Florence. Met een zucht van ergernis besloot ze dat het beter was nat te worden, de piazza over te waden, dan te blijven staan.

Maar precies op dat moment begon hij te praten over Liz, hij riep iemand met die naam en Lisa werd nieuwsgierig, draaide haar hoofd om en was verkocht.

Maar dat was vooral omdat ze na tien stille dagen ernaar verlangde haar eigen stem weer te horen.

Vittorio was een Italiaans-Amerikaanse journalist met een moeder in Siena, die een reportage moest maken in Florence. Deze twee zaken maakten dat zijn verloofde de nodige tijd alleen zat en het was misschien een goed idee als de twee vrouwen elkaar dan gezelschap konden houden? ‘Want het is niet makkelijk’, zei Vittorio strelend met zijn bruine ogen, ‘een mooie, eenzame vrouw in Florence te zijn’, en aangezien hij met zijn rug naar zijn verloofde toe stond, kon hij het zich permitteren een beetje extra te lonken in de richting van Lisa. Zodat ze zou begrijpen dat hij besefte dat ze bijzonder veel problemen op dat punt moest hebben.

Verloofde Liz was een magere, zwaar opgemaakte vrouw met verbitterde mondhoeken die niet veel enthousiasme kon opbrengen voor Vittorio’s inspanningen een gezelschapsdame voor haar te regelen. Waren het soms Liz’ wantrouwige ogen die maakten dat Lisa instemde om naar het café aan de overkant te rennen en een kop koffie te drinken?

Ze vonden het alledrie erg grappig dat de twee vrouwen min of meer dezelfde naam hadden. Wat een toeval.

En dat gaf de doorslag.

Lisa mocht meemaken hoe aangenaam het was degene te zijn die het meeste wist en de weg beter kon vinden. Liz wilde naar alle musea en kerken, en ieder kunstwerk afvinken in haar grote guidebook zodat ze later thuis in Kansas City kon vertellen dat ze dat en dat en dat en dat had gezien …

Na hun dagelijkse programma lieten ze hun benen rusten bij een cappuccino en al keken de mannen nog steeds, twee jonge vrouwen waren niet hetzelfde als tweemaal één jonge vrouw alleen.

Het was vooral Liz die praatte, en het was bijna roerend hoezeer ze een vriendin nodig had die ze in vertrouwen kon nemen.

Liz’ trip met Vittorio was geen onverdeeld plezierreisje. Ze hadden rondgetoerd op zijn motorfiets, het was smerig en vermoeiend geweest, en Lisa kon zich geen voorstelling maken hoe het op het Italiaanse platteland met de hygiëne was gesteld en hoezeer Liz zich had moeten behelpen. Ze had natuurlijk ook thuis kunnen blijven. ‘Maar’, zei ze, en haar rode mond werd een smalle wond in haar gezicht, ‘Vittorio is niet het soort man dat je als vrouw maanden alleen laat. Geen enkele Italiaan trouwens. Het helpt niet of ze al twintig jaar in de Verenigde Staten wonen, ze hebben het gewoon in zich.’

Liz was bijna negenentwintig en ze wilde trouwen. Ze verlangde naar een rijtjeshuis en geborgenheid en eigen kindertjes. Alles wat Lisa had, daar droomde Liz van, en haar hoop was dat Vittorio zich na deze reis eindelijk zou willen settelen.

Liz’ verontwaardiging over de manier waarop Lisa zich had gedragen, was oprecht en heftig. Hoe kon ze zoiets doen? Gewoon weggaan bij haar man en kinderen? Hoe kon ze als MOEDER zoiets doen? En wat zei haar man?

Lisa kon haar tong wel afbijten dat ze zo dom was geweest om te vertellen hoe het zat. Waarom had ze niet gewoon gezegd dat ze een ongetrouwde bankmedewerkster was die vakantie hield? Liefst ook nog op de vlucht voor een ongelukkige liefdesgeschiedenis.

Ze probeerde de situatie te redden door te zeggen dat het in Zweden heel normaal was dat echtparen apart op vakantie gingen.

Liz krulde haar lippen met de afbladderende lippenstift, en zei afwijzend dat ze zoiets onbegrijpelijk vond. In haar land had men heel andere opvattingen: daar waren het huwelijk en het gezin heilig. Begreep Lisa niet wat ze riskeerde? Stel je voor dat haar man het zat werd. Stel je voor dat een andere vrouw … En het was toch ook heel vreemd? Het was toch niet de taak van de man om voor het huishouden en de kinderen op te draaien, opperde Liz streng en haar gezicht stond strak van jaloezie en begeerte om te mogen bezitten wat Lisa bezat en er goed voor te zorgen.

En de onnadenkende, nalatige Lisa voelde hoe alle verboden gedachten, die ze diep in haar koffer had gestopt, in haar begonnen te spoken en wroeten. In haar maagstreek verzamelden ze zich en hielden beraadslagingen, God en haar moeder waren er ook bij, het was een leven en een kabaal als in een middeleeuws kerkportaal voordat het tijd was om naar binnen te gaan voor de kerkdienst.

‘Ik denk’, zei Lisa moeizaam, ‘dat we daar in Zweden anders tegenaan kijken. Wij vinden het helemaal niet vreemd dat de vader soms voor zijn eigen kinderen zorgt …’

Liz glimlachte zuur en Lisa stapte gauw over op een ander onderwerp.

‘Ben je trouwens al in Fiesole geweest? Nee? Dan gaan we daar morgen met de bus heen. Ze hebben er een prachtig amfitheater uit de Romeinse tijd en een oud klooster en het uitzicht over Florence is er ongelooflijk mooi.’

Liz zocht Fiesole op in haar reisgids, zag dat het zijn sterren waard was en vond het een uitstekend idee, en Lisa bedacht, in een poging de humor van het leven in te zien, dat ze misschien in Florence kon blijven om alleen reizende Amerikaanse vrouwen te gidsen. Ze gaf zichzelf ook een heel klein puntje omdat ze in ieder geval haar mond had gehouden over Arvid Lönn.

Maar dat kwam misschien vooral doordat ze zelf bezig was hem te vergeten? Drie dagen geleden al had ze haar bezoeken aan het postkantoor gestaakt.

(Hoe zou het thuis gaan? Redde Göran het met de kinderen? Of liever, haar schoonmoeder, want die woonde vlakbij. Hoe zou hij haar verdwijning hebben uitgelegd? Zenuwen? Maar waarom dan geen opname, zoals altijd? En als hij het zat werd, zoals Liz zei? Of belangstelling kreeg voor een andere vrouw? Lisa besefte dat die mogelijkheid nooit bij haar was opgekomen. Kwam het door zijn religieuze achtergrond dat ze daar niet aan had gedacht? Maar als er een andere vrouw was, dan was zij er immers van af? Mijn God, wat dacht ze nu? Wílde ze dat? Was dát wat ze wilde?)

‘Vanavond’, kwetterde Liz, ‘neemt Vittorio ons mee naar een klein restaurant buiten de stad. Hij zegt dat ze daar fantastische lasagna van het huis hebben.’

‘Wat leuk’, zei Lisa en ze verdrong alle andere gedachten. Die rotgedachten, terug in de koffer. Die vervloekte Liz, met haar idiote vragen. Wat een gesodemieter, dacht Lisa, die sinds haar zesde niet meer hardop had gevloekt.

Ze aten dus iedere avond met elkaar en Vittorio was heel charmant tegen hen allebei, maar Lisa merkte, Lisa voelde in haar buik, dat het vooral tot haar gericht was, en dat was gemeen van hem, het was niet loyaal tegenover Liz, jakkes nee, en toch vond Lisa het prettig, nee, ze vond het niet prettig, dat is niet het juiste woord, ze werd erdoor beïnvloed, zoals wanneer je te veel wijn dronk, je kon het niet tegenhouden, een soort ingehouden vreugde, die zich uitte in ongemotiveerd lachen, kleine draaiingen met je lichaam, bewegingen die je anders nooit maakte. Zoals het naar achteren trekken van je schouders zodat je blouse strak trok over je borsten, je ene arm optillen om iets aan je haar te doen terwijl je weet dat er een mooie lijn ontstaat vanaf je elleboog omhoog. Heel veel van dat soort rare dingen deed ze, alleen maar omdat Vittorio naar haar keek.

En dat terwijl ze hem eigenlijk absoluut níét mocht.

Ze wilde niets met hem te maken hebben, helemaal niets. Het was alleen omdat hij bij Liz hoorde. Anders zou ze nooit … Hij was geen haar beter dan al die andere mannen die in Florence op vrouwen joegen.

Maar waarom dan dat tevreden gespin als zijn ogen zeiden dat zij de mooiste was die hij ooit had gezien? (Bellissima, bellissima.)

Ze aten de lasagna van het huis buiten in de tuin, met alleen een dak van druivenranken tussen hen en de pikzwarte hemel, gespikkeld van de sterren. Het was de warmste avond tot nu toe. Je hoefde zelfs geen vest aan. Vittorio droeg een wit overhemd dat oplichtte in het donker toen hij zich vooroverboog naar Lisa en zei dat Liz en hij het belachelijk vonden dat Lisa in dat dure hotel logeerde, terwijl er zoveel goede en gezellige pensions waren, voor de helft van de prijs. Pensione Miranda bijvoorbeeld, waar hij en Liz logeerden. Hij had zelfs voor Lisa bij de gastvrouw geïnformeerd en ze had gezegd dat ze net een mooie kamer vrij had …

Zijn ogen waren zwarte streepjes en Lisa voelde een vreemd zoete verdoving in haar lichaam, die haar gezicht deed gloeien en een klef gevoel onder haar armen en tussen haar benen veroorzaakte, het was een heel speciáál gevoel, dat ze niet kon beschrijven en nooit eerder had ervaren.

En terwijl alle bellen gingen rinkelen, glimlachte ze iets te breed en ze zei dat ze ontzettend dankbaar was dat ze zoveel moeite voor haar hadden gedaan.

Vittorio kwam haar de volgende dag ophalen. Niet met de motor, gelukkig, ze namen de bus naar het pension dat in een arbeiderswijk lag, die een grauwe en trieste indruk maakte, zo zonder enige renaissancistische opsmuk.

Een dikke signora die haar goed opneemt en ‘Bellissima, bellissima’ zegt, over of tegen Lisa, en Vittorio die ernaast staat en kijkt alsof dat zijn verdienste is. In de keuken drie mannen in hun hemd, die Lisa allemaal met een goedkeurend lachje opnemen dat ze niet begrijpt. Die mooie kamer die vrij was? ‘O, de signorina moet het niet kwalijk nemen, maar hij komt pas morgen vrij, een vergissing, scusi signorina, maar deze eerste nacht wil de kleine Zweedse signorina hopelijk genoegen nemen met een gezellige kleine alkoof in de hal, ingebouwd uiteraard, en met een deur om achter zich te sluiten, en het is immers maar voor één nacht …’

De signorina neemt er genoegen mee en al die tijd houdt Vittorio haar blote bovenarm stevig vast. Soms verslapt hij zijn greep even, dan voelt het als een streling en vluchtige rillingen schieten door haar heen, en ze wil hem vragen zijn hand weg te nemen, maar dat voelt ook een beetje dom nu de signora zo staat mee te kijken.

Dan verschijnt Liz eindelijk, en het voelt allemaal meteen veiliger en minder verontrustend, Vittorio haalt vanzelfsprekend zijn hand weg en laat de vrouwen alleen om Lisa’s koffer in het kleine raamloze hok te zetten, wat die nacht haar thuis zal zijn.

‘En, wat vind je ervan?’ vraagt Liz koel en Lisa verdringt haar vage schuldgevoelens en verzekert haar dat ze zeer dankbaar is, en vindt dat ze geluk heeft, want de bodem van haar reiskas begint echt in zicht te komen, enzovoort …

Vervolgens gaan ze in de buurt uit eten, een eenvoudige trattoria, en Vittorio is bijzonder attent en liefdevol tegen Liz, die dit beantwoordt door haar gezicht te verzachten, zodat ze er vele jaren jonger uitziet dan daarnet.

Terwijl Lisa erbij zit en vecht tegen het gevoel verwaarloosd en vergeten te worden.

De nacht

Een kleine alkoof met wanden die nauwelijks tot het plafond reiken. Grauwe lakens. Een deur die niet op slot kan. In het kamertje naast haar hoest een oude man. Onzichtbare voeten passeren aan de andere kant van de dunne wand. Vittorio op de rand van haar bed, Vittorio die haar schouders streelt, haar borsten, haar buik, die geluidloos zijn mond tegen haar hals drukt, ze probeert weerstand te bieden en onder zijn mond, zijn handen vandaan te kruipen, maar ze is te zwak, ze speelt niets klaar en schreeuwen kan ze niet, want dan komen ze allemaal aanrennen, Liz ook, en dan is er nog die vreemde verdoving in haar lichaam, wat ís dat, waar komt die vandaan en het wordt steeds erger, verspreidt zich tot in haar kleine teen, maakt haar loodzwaar en onbeweeglijk, haar armen voelen als gekookte spaghetti, maar help, ze begrijpt het niet, hij moet weg, hij is gek, zij, het kan niet, stel dat Liz?

De oude man hoest en het geluid voelt als voorbijflitsende lichtstrepen in het zwarte. ‘Alsjeblieft, ga weg, alsjeblieft, please, je moet weggaan’, fluistert ze en haar mond is zo droog dat ze nauwelijks een woord kan uitbrengen. Maar hij gaat niet weg, waarom zou hij, terwijl zij daar op haar rug ligt als een gehypnotiseerde kat en zijn handen verder laat zwerven.

Ze bijt haar tanden op elkaar om haar ademhaling tegen te houden, die lijkt uit te groeien tot een gedreun in de stilte. Ze probeert, ja, ze probeert echt haar laatste krachten te verzamelen, zodat ze half overeind kan komen, maar hij duwt haar meteen terug, zijn mond sluit de hare in een gesmoorde kreun, zijn tong dwingt zich tussen haar droge lippen, ze staat in vuur en vlam, onwillekeurig spreidt ze haar benen, ze denkt zelf dat ze nog steeds tegenstribbelt, maar dan is er die aantrekking, die róép daarbeneden, zoiets heeft ze nooit eerder gevoeld, niet met Göran, zelfs in het begin niet, en van Göran houdt ze immers? Goede God, nee, nee, jaaaa, nee …

Dan wordt de nacht verscheurd door een nieuw geluid. Verderop in de gang wordt een deur dichtgesmeten en een vrouw roept: ‘Vitto, Vitto, waar ben je? Vitto, schat, waar ben je?’

Onvoorstelbaar lenig en stil glipt hij de deur uit, haar lichaam is ineens naakt en verraden, het rilt van schrik en verlatenheid, het kreukelige laken is vochtig, de deken is op de grond geleden, o, wat heeft ze het koud, en plassen moet ze ook, maar hoe komt ze hier in vredesnaam weg?

‘Liz, darling, ik was even in de badkamer. Hier ben ik, darling’, murmelt Vittorio’s stem door het gehoest van de oude man heen. Liz’ hoge zeurende gehuil verwijdert zich en wordt afgekapt als de deur wordt gesloten. Nu, denkt Lisa. Nu kan ik naar de badkamer.

Maar ze heeft nauwelijks haar voeten op de vloer gezet, of er is weer geloop op de gang. Met een heftige beweging duikt ze haar bed weer in, de stugge deken opgetrokken tot aan haar kin, haar lichaam verstijfd en vastgeplakt tegen het matras, ogen die zo hard worden dichtgeknepen dat ze witte vlekken voor haar oogleden ziet, en dan wordt de deur opengerukt, Liz die nog steeds huilt, maar nu van woede zo te horen: ‘Hij was bij jou, is het niet? Was hij hier? Geef antwoord, jij hoer, jij vervloekt Zweeds loeder.’

Lisa houdt haar adem in en wacht op de klap, de straf, ze spant haar lichaam om hem op te vangen, en dan haar plas die zich opdringt, stel je voor dat ze hem niet kan ophouden?

Maar dan komt Vittorio, ze ziet het niet, maar ze hoort dat iemand Liz wegvoert bij haar deur vandaan en hem hard dichttrekt, en eindelijk is ze alleen met haar schaamte en hoge nood in deze benauwde stinkende nacht.

Daarna lag ze in elkaar gerold op haar zij te wachten tot alle geluiden, behalve het gehoest van de oude man, waren weggeëbd. Toen kleedde ze zich aan, ging op haar tenen op zoek naar de badkamer en toen ze van haar last bevrijd was, was de opluchting zo groot dat het al het andere even verdrong en ze inventief en daadkrachtig werd.

Ervandoor gaan zodra het licht werd. Niet slapen. Niet denken. Er bungelde een peertje aan een snoer aan het plafond. Dat licht deed ze aan. Vervolgens lag ze daar en keek naar de figuren die de schaduwen veroorzaakten wanneer iele nachtinsecten probeerden zich dood te schroeien aan de gloeilamp. In de ochtendschemering deed ze het licht uit, pakte haar koffer in de ene hand en haar schoenen in de andere. (Als op een spotprent, waar de man terugkeert na een nachtelijke escapade en bang is zijn lelijke, querulante vrouw wakker te maken.)

Buiten op straat was het stil, er kwam een lege bus aanrijden, ze stak haar hand op, de chauffeur stopte, deed de deur open en grijnsde veelbetekenend en opdringerig naar haar toen ze vroeg hoeveel het kostte. Hij zei ook nog iets achter haar rug toen ze ging zitten, maar gelukkig verstond ze het niet. Toch bloosde ze en ze voelde hoe de klefheid van die nacht zich aan haar vasthechtte, alsof ze haar hoofd hadden kaalgeschoren en haar het plein opvoerden zodat iedereen kon spugen op de hoer, de schandelijke.

Zodra ze een straat bereikten die ze herkende, stapte ze uit, vond een taxi en zei ‘La stazione’. Ook de taxichauffeur grijnsde en vroeg in het Engels hoe het kon dat zo’n mooie vrouw alleen op stap was op dit uur van de dag? Welke idioot had haar zo vroeg laten gaan?

Het duurde nog een uur voordat de eerste trein naar Milaan vertrok. De restauratie ging net open en ze liep naar binnen. Ze was de eerste klant en het duurde even voordat het slaperige meisje een caffellatte voor haar had gemaakt. Kort daarna verschenen er twee mannen, ze namen alle lege tafels en stoelen op en liepen vervolgens recht op haar af om te vragen of de twee andere stoelen aan haar tafel soms vrij waren. Ze keek hen futloos aan en gaf geen antwoord. Aangemoedigd door zoveel passiviteit gingen ze zitten, ze trokken hun stoel nog dichter naar haar toe, sloten haar in, en achter haar was de muur.

Het meisje bij het koffieapparaat krabde op haar hoofd en geeuwde en dacht aan iets heel anders.

‘Signorina, bellissima’ en ‘tutto sola’ waren woorden die ze opgepikt had tijdens haar zwerftochten.

En toen deed ze iets, waarvan ze niet wist hoe ze er opkwam. Maar ineens opende ze haar handtas, pakte haar portefeuille – de mannen keken niet-begrijpend – zocht in de vakjes en vond het fotootje van haar kinderen en legde het voor hen op tafel.

‘Mi bambini’, zei ze.

De reactie kwam meteen. Het gezicht van de mannen veranderde van uitdrukking. Hun glimlach verschoot van kleur. Werd vol respect en bewondering. Ze was geen eenzame signorina, ze was een signora onderweg naar haar kinderen thuis.

‘Mooie kinderen’, zeiden ze. ‘Net zo mooi als hun moeder. Bellissima come la mama.’

In Milaan had ze de hele dag de tijd voordat de trein naar het noorden vertrok. Ze at spaghetti en ijs en kocht een paar kleine cadeautjes voor de kinderen. Een stropdas en een doos sigaren voor hun vader, want soms rookte hij een sigaar na het avondeten. En ook in Milaan werkte het prima om foto’s van de kinderen tevoorschijn te halen als ze wilde laten merken dat ze geen vrouw alleen op reis was. Ze was een fatsoenlijk getrouwde vrouw en moeder, die weldra herenigd zou worden met haar gezin.

In Italië leerde ze dat als een vrouw beschouwd wilde worden als een mens, ze bij een man diende te horen.

In Zweden was dat helemaal niet zo.

Dacht ze, want ze had nog niet doorzien dat in Zweden dezelfde vooroordelen heersten als in Italië, maar dan weggemoffeld, verstopt in een koffer onder een bed.