Kerstin Thorvall

Naar Parijs

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

#

Naar Parijs is een ‘spiegelroman’. In het boek spiegelt Signe haar leven aan dat van de romanfiguur Alberte uit de gelijknamige trilogie die de Noorse schrijfster Cora Sandel in de jaren 1926-1939 publiceerde.

Oorspronkelijke titel Från Signe till Alberte. Kärleksfullt och förtvivlat, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Kerstin Thorvall, 1998 by agreement with Grand Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus BV, Breda 2003

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Paul Citroen/Alannah Delias/2002 c/o Beeldrecht Hoofddorp

isbn 978 90 445 3240 1

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2003.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Intro

Lieve Alberte,

Het lijkt wel alsof ik naar een catastrofe verlang. Toen ik zojuist knallen hoorde, als van twee schoten, sprong ik geestdriftig uit bed en liep naar de open balkondeur. Maar toen geschreeuw in doodsnood en gierende sirenes van ambulances uitbleven, was ik teleurgesteld. Beneden lag het plantsoen met zijn grote, statige bomen, nog groen in november. Ik zag een stukje van vier broekspijpen. Twee oudere heren in gesprek op een bankje. Een te dik aangekleed meisje van twee werd door haar moeder in een stevige, vastberaden greep gehouden. Een voorbeeld van de degelijke Franse opvoeding, die tot doel heeft ieder begin van uitgelatenheid, kleine huppeltjes en zo, in de kiem te smoren. Vooral bij meisjes.

Ik slaak de ijle, krachteloze zucht van een oude vrouw, drink een beetje water en ga weer op bed liggen. Een sjaal over mijn benen. Hier lig ik dan, al bijna drie weken, en kom tot niets. Ik heb een stipendium van het Centre Culturel Suédois in Parijs, niet slecht, toch? Alleen al dat ik ben toegelaten. Je moest een aanvraag indienen en motiveren waarom je als schrijver uitgerekend het Parijse milieu wilde bestuderen. Ik heb geschreven dat ik door de straten wilde zwerven waar jij gelopen hebt en een kijkje wilde nemen op de oude binnenplaatsen in Montparnasse, waar misschien nog ateliers te vinden waren met de plee in de verste hoek van het plaatsje. Het stond mooi op het aanvraagformulier. En het was effectief, anders had ik hier nu niet liggen kijken naar een witgekalkt, zeventiende-eeuws plafond met ruwe, bruine balken die lijken op de poten van een olifant.

Het is een mooie en gerieflijke kamer, smaakvol gerenoveerd en gemeubileerd. De bad- en wc-ruimte is klein, maar er drijven geen muizen in de waskom en om de dag komt er iemand schoonmaken. Mijn tijd is beperkt. Een maand – en ruim de helft is al verstreken. Angst staat als een ondoordringbaar filter tussen mij en mijn opdracht. De vogels kwetteren, dat ze dat hier zo laat in de herfst nog doen! Ik zou me moeten aankleden en naar buiten gaan.

Als ik nou nog dronk! Als ik hier lag te pimpelen, zou dat weliswaar tragisch, maar vergeeflijk zijn. Arme ziel.

Ik ben zeventig. Ik weet niet eens of jij je zo’n leeftijd kunt voorstellen.

Toen jij in Parijs was en dezelfde kramp voelde als ik en door de straten zwierf terwijl je wist dat je eigenlijk iets heel anders in Parijs kwam doen, toen ontmoette je die vrouwen ‘op jaren, veertig en vijftig of nog ouder’, die altijd op Montparnasse te vinden waren en er altijd zullen zijn.

Ze (…) hebben rimpels en grijs, onverzorgd haar, zeulen met grote penseeltassen aan de ene arm, veldstoel en ezel onder de andere, een nat doek op spieraam in elke hand, terwijl hun rokken door het stof slepen. Ze zitten op straathoeken en in parken en langs de Seine te schilderen, zeurderig en opdringerig nemen ze plaatsen in op de academies en tekencursussen, verdwijnen soms in de zomer, maar duiken weer op tegen de herfst, onafwendbaar als het jaargetijde zelf, leven van de wind, zetten thee van water waar eieren in gekookt zijn, zoals Fräulein Stoltz. Zij is een van hen, miss Potter ook. Oorspronkelijk kwamen ze uit verschillende landen en hadden allemaal hun eigen stijl. Nu lopen ze hier rond en schilderen bijna allemaal op dezelfde manier. (…) Een vreselijke gedachte dat ze hier maar blijven rondhangen en niets anders zijn dan lelijke, arme dilettanten van middelbare leeftijd.

Maar ík ben niet een van hen. Integendeel. Ik ben een oudere dame met wie het goed gaat.

Het begint koud te worden. Ik wikkel de sjaal om mijn schouders en doe de balkondeur dicht. Op het ruime bureaublad staan mijn typemachine en een cassetterecorder. Voordat ik vertrok heb ik een van mijn kinderen gevraagd een bandje met melancholieke liederen samen te stellen. Ik spoel door naar nummer drie. De smartlap: ‘Altijd bij mij’.

Wil je jezelf echt kwellen, dan is dit een topnummer. Een hese, doorleefde mannenstem naast een zoete, tere meisjesstem die af en toe lijkt te breken.

Zwaar laat ik me op mijn bureaustoel vallen en zuig brokstukken op van zinnen die onverdraaglijk zijn.

In een lichtjaar van stilte …

Zo schitterend als toen …

Ben je altijd bij me, altijd bij me …

Hou me vast … hou me vast in het uur van de wolf …

Verwarm me en wieg me …

Hou me altijd bij je …

Ik begin te huilen.

Het is mijn eigen schuld. Ik was te opstandig, een querulant.

Ik heb me niet aangepast, mijn tanden op elkaar gebeten, mijn best gedaan. Ik heb geschreeuwd, met dingen gegooid, gehuild en ben weggelopen. Zonder er goed over na te denken. Zonder ervoor te zorgen dat ik in de herfst van mijn leven iets had om bij weg te kruipen, tussen het uur van de wolf en het ochtendgloren.

Dat hebben we opgegeven, Alberte. Dat hebben we afgezworen.

Eenzaamheid in het uur van de wolf is de prijs van de vrijheid.

Je kan niet alles hebben.

1

Jij bent ook in Parijs en het is nu bijna zeven jaar geleden dat je hiernaartoe kwam. Je familie in Christiania is ongeduldig en hun toelage nadert de bodem. Ze weten niet wat je doet, maar ze gaan ervan uit dat je je met schilderen bezighoudt. In werkelijkheid dwaal je door de straten, opgejaagd door een onrust waar geen naam voor is. Je verhuist naar steeds goedkopere hotels; naar de slechtste en kleinste kamertjes helemaal bovenin. Soms verman je jezelf en schrijf je een reisbrief uit Parijs om te laten publiceren in een Noorse krant. Je weet wat ze willen hebben. Iets opgewekts en pittoresks. Verstrooiing. Wanneer je erin slaagt zoiets te produceren, komt er geld binnen zodat je weer een maand huur kunt betalen.

In Parijs zit een kolonie Scandinavische kunstenaars die op verschillende manieren voorkomen dat je doodgaat. Je ontwijkt degenen die jouw taal spreken. Onder hen een zwijgzame, maar opmerkzame schilder die Sivert Ness heet. Hij heeft een indringende manier van naar je kijken, waar je niet van bent gediend.

Maar je hebt andere vrienden. Liesel, die een groepsfoto van haar familie op de schoorsteenmantel heeft staan. Fatsoenlijke mensen, dat zie je zo. Ze zitten erop te wachten dat Liesels kunststudie in Parijs zichtbare en liefst ook financiële resultaten zal opleveren. En dan is er de zigeunerachtig knappe Zweed Eliel – beeldhouwer, en we hebben Marusjka en Alphonsine, bereidwillige vrouwen die model staan voor gevestigde kunstenaars. Ondertussen laten ze zich mee uitnemen door burgerlijker heren die geld genoeg hebben om een etentje te bekostigen en die af en toe een cadeautje meebrengen, zonder dat ze zeker weten dat ze krijgen waar ze op uit zijn. Soms natuurlijk wel … Maar dat laat men niet merken.

Jouw toevluchtsoord is dat lelijke kamertje, onder de nok. Je hebt bij Bon Marché een dikke groenwollen lap stof gekocht en als tafelkleed op het ronde tafeltje gelegd. De stoel en het matras komen bij hetzelfde warenhuis vandaan. Om maar niet tweedehands te hoeven kopen, heb je afgezien van elke vorm van elegantie. Op dat tafeltje met het groene kleed zien we het inktstel, de schrijfmap, de doos briefpapier; in het lamplicht lijken ze griezelig tastbaar.

Daar schrijf je dus je brieven. Soms maar korte epistels en je stuurt ze allemaal naar een adres in Denemarken. Soms beperk je je zelfs tot een korte groet met initiaal.

Zo schrijven jij en ik en duizenden andere vrouwen naar iemand die niet antwoordt. In jouw geval heet hij Veigård, de Deen die je een paar maanden geleden hebt leren kennen, een zomeravond aan de rivier, met het licht van de booglampen als theatrale manen boven een sprookjesachtige wereld van bladergroene watervallen, donkere schaduwen, onduidelijke silhouetten van mensen die opkomen en afgaan van een toneel. Sommigen zijn je vrienden, die laten je met rust. De Fin Kalén is zoals altijd dronken en querulant, en aan zijn zijde zoals altijd een nieuwe vrouw die in hem een ongelukkig genie ziet en niets liever wil dan hem troosten en zijn muze worden. Zij weet niet, zoals jullie, dat Kalén een echtgenote heeft die de kost verdient door tegen betaling ‘massages’ te geven in de Rue d’Assas. Zij betaalt zijn caféschulden en zorgt dat hij een bord havermoutpap krijgt als hij tegen de ochtend komt binnenstrompelen en geholpen moet worden.

Uitgerekend op deze avond, die lijkt op zoveel andere, is er een nieuwkomer. Je kunt zijn brillenglazen, die vasthoudend jouw kant op kijken, niet ontwijken. Veigård, heet hij. Je wilt niets met hem te maken hebben.

Maar hij geeft niet zo gauw op, hij maakt zich zorgen over het feit dat je midden in de nacht alleen naar huis moet, en laat zich niet weerhouden mee te lopen en ervoor te zorgen dat je netjes het hotel bereikt.

Hij gaat heel veel voor je betekenen. Voor jou, die het liefst alleen is en met rust gelaten wil worden. Maar Veigård is niet een type dat zo makkelijk loslaat. Hoewel je tegenstribbelt, komt hij je nader. En later, als hij je meeneemt op een uitstapje naar Versailles en jullie rondslenteren in het grote park zonder op de tijd te letten en plotseling beseffen dat de hekken op slot zitten. Wat een haast maakt hij dan om een bed voor je te maken in een hooischelf en je toe te dekken met stro.

Je ontwaakt met dauw en hooi in je haren. Grauw en doorwaakt is hij er meteen om de strootjes en het kaf uit je haar te plukken. Zijn gezicht doodserieus. Het duizelt in je. Een lach borrelt op uit het niets. Je verstopt je erachter.

Jullie ontmoeten elkaar vaak. Je laat hem gevaarlijke, heerlijke gevoelens in je wakker maken. Hij heeft eerzame bedoelingen, maar voordat jullie je serieus kunnen settelen moet hij terug naar Denemarken om dingen te regelen: een echtscheiding.

Zelf deins je terug bij de gedachte aan een huwelijk, je associeert het met dwang en opoffering.

En toch ben je nu bijna bereid om met Veigård …

Daar zullen jullie over doorpraten als hij terug is.

Zijn warme handen wanneer ze de jouwe drukken op het Gare du Nord. Helemaal tot de trein begint te rijden. Dan pas is er iets wat je nog moet zeggen, het heeft zich naar de oppervlakte gedrongen. Maar het lawaai overstemt je. Het wuiven van een hoed. Hij is weg. Tranen wellen in je op.

Maar jullie zullen elkaar immers schrijven.

Twee dagen na zijn vertrek zit je al in het Parc de Montsouris je eerste brief te schrijven.

Maar van hem: niets. Je merkt hoe je houvast begint te verliezen. Marusjka en Liesel houden je steeds nauwlettender in de gaten. Al gaat Liesel snel weer op in haar eigen dingen. Ze is helemaal vol van Eliel.

Ze is begonnen met model voor hem te zitten, zoals gebruikelijk. Eerst haar gezicht, vervolgens haar buste, toen alles en meteen blijft ze die nacht en zelfs de volgende dag, doet boodschappen, maakt eten klaar, wast af en stopt zijn sokken.

Liesels verliefde glimlach als ze vertelt dat Eliel natuurlijk het liefst met haar zou trouwen. Maar het grote stipendium dat hij heeft aangevraagd is alleen voor ongehuwde kunstenaars.

En uiteraard moet hij in eerste instantie aan zijn kunst denken, nietwaar, dat begrijp je ongetwijfeld, Albertchen.

Na je ontmoeting met Liesel haast je je naar je kamer met het groene tafelkleed en schrijft opnieuw een kort briefje, dat je niet verstuurt. Je wereld wankelt. Het voelt alsof je schrijft aan een totaal onbekende.

Je kunt net zo goed voor het raam gaan staan roepen, recht de donkere nacht in.

En zelf zit ik, zomer 1947, in Parijse kerken en schrijf brieven aan iemand die ook niet antwoordt. De hitte is ondraaglijk. Maar in kerken ben je altijd verzekerd van koelte.

Buiten is het asfalt gebutst door damesschoenen met naaldhakken. Zelf had ik sandalen volgens de laatste mode aangeschaft, met plateauzolen van kurk en riempjes rond de wreef.

Voor de rest zag ik er dorps mondain uit in een geruit katoenen jurkje, gekocht bij een damesmodezaak in Uppsala. Mijn haar halflang met een scheiding opzij, vastgezet met een haarspeld. In het kleine studentenpensionaat, Pension du Luxembourg, waar ik woonde, dachten ze dat ik zestien was en ze begrepen niet welke moeder zo’n jong meisje alleen naar Parijs stuurde. Natuurlijk zei niemand het hardop. Het was meer hoe ze me tegemoet traden.

In werkelijkheid was ik bijna tweeëntwintig.

Mijn voornaam, Signe, was een andere bron van zorg. Hoe moest je die eigenlijk uitspreken? (Singe betekent ‘aap’ in het Frans.)

We kwamen tot de slotsom dat het beter Cecile kon worden.

Een erg verlegen jong meisje dat de taal redelijk beheerste, maar bang was iets verkeerds te zeggen. Ze wisten niet dat ze alleen haar lichaam de trap op zagen lopen en plaats zagen nemen aan de grote, gemeenschappelijke eettafel.

Haar geest, waar ze geen contact mee hadden, was in Zweden bij een zekere jongeman. In de ogen van haar moeder geen geschikte kandidaat en de reden waarom ze het meisje drie maanden naar Parijs gestuurd had.

Ze zal wel naar het oude spreekwoord gehandeld hebben: uit het oog, uit het hart.

Maar in mijn geval mislukte die opzet.

Ik bracht een groot gedeelte van mijn tijd door met brieven schrijven aan de jongen die ik moest vergeten. Iedere dag schreef ik, ik gebruikte dun papier zodat ik drie velletjes in één envelop kon stoppen.

Ik zat het liefst in kerken, met name in de nabijgelegen Saint Sulpice, die met zijn twee ongelijke torens een bijzonder onbeholpen indruk maakte en tegelijk iets menselijks uitstraalde. Iets waar God juist vanwege die gebreken van hield. Hoe het weer buiten ook was, in de kerken was het altijd heerlijk koel. En vredig en stil; soms klonk er een zacht gemurmel als van hommels in de verte. Kaarsen flakkerden aan de voeten van de madonna met kind en de meest geliefde heiligen.

Als uiteindelijk de vochtige kou begon op te trekken langs mijn benen, vertrok ik naar de Jardin du Luxembourg. Daar stonden robuuste groene banken, vastgeklonken aan de grond, waar je op kon gaan zitten zonder te betalen. In tegenstelling tot de sierlijke stoeltjes die je overal kon neerzetten, naast een standbeeld bijvoorbeeld met uitzicht over de vijver waar jongetjes in halflange korte broeken zeilden met hun speelgoedbootjes. Maar kijk uit. Vrouwen in katoenen overjas met grote zakken erop joegen op geld. Vaak overrompelden ze me midden in een zin terwijl ik een brief zat te schrijven.

‘Mademoiselle, s’il vous plaît’, en strekten bedelend hun tot een kommetje gekromde hand uit.

Als het park tegen sluitingstijd leeg begon te raken, stonden de stoelen vertrouwelijk dicht bij elkaar, twee aan twee of in halve cirkels; dan had er een groter gezelschap gezeten.

Maar de stoeltjes twee aan twee, die er zelfs leeg uitzagen als een verliefd paartje, zorgden ervoor dat de temperatuur in de brief die ik later op mijn kamer afmaakte, steeg.

Of ik zat voor Jeu de Paume, het museum van de impressionisten waar ik vaak naartoe ging.

Maar ik zat nooit op een terrasje. Dat had anders wel voor de hand gelegen, onder de groene markiezen was het koel en op de tafeltjes stonden koude citroenlimonades.

Zelfs op de hoek van de Place Saint Sulpice, een vrome omgeving gedomineerd door heilige winkeltjes waar ze kruisbeelden, rozenkransen, madonnabeeldjes en flesjes gewijd water uit Lourdes verkochten, durfde ik niet met mijn schrijfblok te gaan zitten.

Ik zal vertellen waarom.

Het kwam door een vrouw uit de trein. Ik reisde weliswaar in een zitcoupé derde klas, maar toen we de grens tussen Denemarken en Duitsland naderden, moesten we allemaal uitstappen voor een omslachtige pascontrole. Toen kwamen we door elkaar, ik bedoel, in de rij belandde je tussen mensen uit de tweede en zelfs eerste klas. We werden in de gaten gehouden door politieagenten die op soldaten leken met op hun hoofd die afschuwelijke petten met zo’n nazistische kneep in de ronding en hoge nauwe laarzen. Het klonk naar oorlog wanneer ze zich bewogen. Ze leken sprekend op de mannen die we op foto’s hadden gezien na de val, toen alle gruwelijkheden in de openbaarheid kwamen.

De rij vorderde tergend langzaam en daarbij kwam onvermijdelijk het angstwekkende besef op Duits grondgebied te zijn. De mensen begonnen met elkaar te praten. Ik stond in de buurt van een oudere Zweedse mevrouw, een deftige dame met een hoed met voile en elegante witte glacéhandschoenen die inmiddels smoezelig waren van het roet. Ze stelde zichzelf voor als de vrouw van dokter Henrik Elbenzén. Ze was op weg naar Nice. (Het duurde even voordat ik begreep dat ze Nizza bedoelde. Dat was namelijk de naam die de kranten altijd gebruikten wanneer ze beschreven hoe onze bejaarde koning Gustav V daarheen reisde om te tennissen. Of zoals het ook wel genoemd werd: de witte sport bedrijven).

Zij zou dus alleen maar overstappen in Parijs.

Mevrouw Elbenzén opende het gesprek met de vraag waar mijn ouders waren. Daardoor werd ze de eerste die zich erover verbaasde dat zo’n welopgevoed jong meisje alleen naar het buitenland ging. Ik bloosde, dat deed ik trouwens nogal gauw, maar nu was het omdat ik onmogelijk kon onthullen wat de eigenlijke reden was dat ik hier in Flensburg in de rij voor de douane stond. Dat zou een té lang verhaal zijn en té veel vervolgvragen oproepen. Daarom verklaarde ik zo plechtig mogelijk dat ik meerderjarig was en tekenen ging studeren aan de École des Beaux-Arts in Parijs. Het klonk goed en was bovendien waar. Verder had mijn moeder een goed en veilig onderkomen voor me geregeld (dat was meer een gok).

De rij schoof een stuk op.

‘En wie komt juffrouw Tornvall ophalen op het Gare du Nord?’

Het begon op een kruisverhoor te lijken.

Een grote handicap van mijn opvoeding was de eis altijd de waarheid en niets dan de waarheid te spreken. Het sociale leven, en dat niet alleen, verloopt een stuk soepeler met een leugentje om bestwil en glashard ontkennen als het fout dreigt te lopen.

Maar nu kon ik dus uit mijn tas een briefkaart te voorschijn halen waar mijn Parijse adres opstond. Die zou ik later ook aan de taxichauffeur laten zien.

‘Ach, lieve kind’, riep de doktersvrouw uit zodat haar voile opwaaide. ‘Het volk rond het Gare du Nord is absoluut onaangenaam. Ik begrijp niet dat uw moeder, onderwijzeres zei u toch dat ze was …’

We naderden nu de tafel waar de twee pascontroleurs met hun stempels zaten. Mijn gezelschap zag het ook. We zouden spoedig uit elkaar gaan en elkaar nooit meer zien. De trein was lang en zij zat in een van de voorste wagons, ik in de achterste.

Maar voordat ons korte samenzijn eindigde, gaf ze me het volgende mee.

‘Beste juffrouw Tornvall, hoe zal ik het zeggen: niemand lijkt u te hebben voorbereid op de risico’s die een jonge vrouw alleen in Parijs loopt. Geloof me, die stad is een jungle. U kunt niet voorzichtig genoeg zijn. Beantwoord nooit een blik in de metro of op straat. Kijk goed naar de Parisiennes; zij weten hoe je langs of over iemand heen kijkt. En nog iets: ga nooit alleen op een terrasje zitten. Probeer een paar theesalons te vinden, daar gaan alleen dames naartoe, er ligt bijvoorbeeld een uitstekende salon aan de Rue du 4 Septembre, vlak bij l’Opéra.’

Maar ze vergat de bankjes in het park te noemen en de verleidelijke stoeltjes bij het naaktbeeld in de Jardin du Luxembourg.

Ik nam mijn raamplaats in de coupé voor zes personen weer in. Die had ik te danken aan de gewoonte van mijn moeder om altijd ruim op tijd te zijn. Door het open raampje kon ik speuren naar Lars-Ivar, die ik met hart en ziel liefhad. Want hij zou toch wel komen om me uit te wuiven? Maar ik wist dat hij lichtzinniger omsprong met de tijd dan mijn moeder en ik.

Mijn moeder stond er verbeten en nerveus bij en deed alsof ze mijn constant wegfladderende blik niet zag. Ze vertelde me hoe ik me moest gedragen en haar vermaningen gingen het ene oor in en het andere uit. De locomotief begon te puffen en zich klaar te maken voor vertrek. Met brandend droge ogen staarde ik in de verte, ook toen de trein zich in gang zette en de rook de coupé binnenwaaide. Toen stond een oudere heer op en duwde resoluut het raam omhoog.

Het was duidelijk dat Lars-Ivar niet de moeite had genomen te komen.

Maar zoals verliefde meisjes doen, had ik meteen allerlei excuses bedacht waarom hij niet op tijd was geweest. Iets op zijn werk. Zijn moeder was plotseling ziek geworden. Hij had geprobeerd me in Uppsala te bellen maar toen waren we al onderweg geweest.

De reis was zo enerverend dat ik – minstens een etmaal – geen tijd had om aan hem te denken.

Magere, smerige Duitse kinderen renden met de trein mee en de mensen gooiden biscuitjes en chocola naar buiten. Het was griezelig donker toen we door Duitsland reden. Pas op de terugweg drie maanden later, toen ik bij daglicht reisde, begreep ik waarom. Duitsland lag in puin. We reden tussen ruïnes door. Maar kijk, een hoek, een stuk huis dat nog intact is en waar mensen zich geïnstalleerd hebben. Witte gordijnen wapperen voor een open raam. Een geranium bloeit rood.

Ook België was net een nachtmerrie. In de mijnstreek was alles roetzwart of grauw: de huizen, wegen, mensen; en geen witte gordijnen te bekennen.

De kennismaking met Noord-Frankrijk was ook weinig verheffend, evenmin als de voorsteden van Parijs.

Maar toen verscheen plotseling de Stad. Uit de verte kon je de Sacré Coeur wit zien oplichten, en daar waren de daken met schoorstenen waaronder verliefde jonge paartjes bezongen werden.

‘Onder ’t zolderdak koert, geloof en hoop en amour …’

Het was geen enkel probleem om een taxi te krijgen en door de raampjes zag ik alle Parijse beelden die ik uit fotoboeken kende, voorbijglijden. De metrobordjes. De markiezen van de cafés. De bomenrijen langs de boulevards en daar … ja, dat was hem, de Arc de Triomphe. Ik leun naar voren en zie een glimp van de Eiffeltoren. Een brug over de Seine.

Ik ben in Parijs. Ik ben een gekwalificeerd modetekenares die voor het eerst kennismaakt met de hoofdstad van de mode. Parijs.

De chauffeur rijdt me vlot en veilig naar de Rue Servandoni nummer 8.

Die beste mevrouw Elbenzén had niet begrepen dat ik te vergelijken was met een jonge non van een orde, die zich buiten de muren van het klooster mocht begeven. Die leefde in de wereld zonder er deel van uit te maken. Je hoeft geen sluier te dragen om als een non gezien worden. Gekleed in naïviteit en onervarenheid is een meisje net zo beschermd, ook al heeft ze toevallig blote armen en moderne sandalen aan haar voeten. Ik had best op terrasjes kunnen gaan zitten en zelfs mijn blik op een jongeman in de metro kunnen laten vallen. Onschuld op zijn hoogtepunt merkt geen blikken op, geen knipoogjes of kleine gebaren die dubbelzinnig zijn bedoeld. Als ik een Italiaan zou tegenkomen die volgens de zeden van zijn land een beetje aan zijn gulp zat te friemelen wanneer hij een mooi jong meisje ontmoette, zou ik dus denken dat hij last had van een knellende onderbroek.

Bovendien was ik zwaar verliefd op iemand in Zweden die iedere seconde in mijn gedachten was.

Dat had ook een immuniserend effect.

De keuze die mijn arme moeder moest maken was niet eenvoudig geweest. Maar ze had op het juiste paard gewed. Niets in Parijs kon erger zijn dan dat haar dochter die zomer in dezelfde stad had gewoond als dat foute sujet waarmee ze zo dweepte.

Ze hadden elkaar leren kennen op de school waar het meisje modetekenen gestudeerd had – ook al tegen de zin van haar moeder. Daar had ze dus die jongen ontmoet met zijn wegkijkende blik en slappe handdruk. Een ondubbelzinnig charmante glimlach, die glans in zijn ogen en, hoewel nog zo jong, al die verweerde lijnen die van zijn neuswortels naar beneden liepen.

Hij had het uiterlijk van een verleider.

Al lange tijd stuurden burgerlijke families met voldoende middelen hun dochters naar het buitenland om een ongewenste schoonzoon in spe te doen vergeten. Andere reisjes, die er hetzelfde uitzagen, waren bedoeld voor dochters met wie hét al was gebeurd en bij wie gevolgen niet waren uitgebleven. De gevolgen waar zulke verschillende benamingen voor waren: ‘In moeilijkheden’. ‘Met jong geschopt’. ‘In gezegende toestand’.

Signes moeder twijfelde er niet aan dat het meisje nog rein was in gedachte, woord en daad. Maar die verdwaasde blik, het blozen, haar lach, het strálen als ze de telefoon opnam en hij het was, dat alles wees erop dat er geen tijd te verliezen was. Ze zag dat de fatale bloei eraan zat te komen en daarmee het risico dat deze deugdzame, christelijke jonge vrouw van de ene op de andere dag alle normen en idealen zou laten varen en zich zou overgeven.

Want er school iets losbandigs in hem. Iets wat ervan getuigde dat hij aanzienlijke ervaring had met jonge vrouwen die het niet zo nauw namen.

Mijn arme moeder begreep niet dat niemand meer belang hechtte aan mijn maagdenvlies dan Lars-Ivar.

Hij was verliefd op mijn onschuld.

En natuurlijk op het feit dat ik hem verafgoodde.

Hier al, Alberte, merk je hoe verschillend we zijn.

Jij bent weliswaar verlegen, maar dat ben je uit onwil over wat er van je wordt verwacht. Zo snel mogelijk een geschikte jongeman ontmoeten, je beleefd het hof laten maken en vervolgens, nadat er een passende periode is verstreken, ja zeggen op zijn aanzoek.

Een poosje was een zekere advocaat Bergan onderwerp van de belangstelling van andere moeders en de jouwe. Hij ziet er niet echt aantrekkelijk uit met zijn lichtblauwe, waterige ogen en zijn kleurloze, weerbarstige haar. Hij beweegt zich langzaam en zelfbewust. Hij kent zijn waarde. Het gerucht gaat dat hij zijn huis op orde heeft laten brengen en dat het er in alle opzichten piekfijn moet zijn. Als hij een piano heeft aangeschaft, beseffen de dames dat hij nu gauw zijn keuze zal maken.

Hij bezoekt dan de ene, dan de andere jongedame, buigt beleefd, maar niets in zijn gedrag verraadt voor wie hij sympathie koestert.

Je bloost als je hem ziet. Bij het idee alleen al dat hij op jou zou vallen.

Je kent je voorbestemde lot. Tot het gezin behoort ook je broer Jakob. Aan de zoon wordt in de eerste plaats een opleiding besteed. Een dochter zal uiteindelijk toch trouwen, nietwaar?

Ik besef, Alberte, dat ik misschien tot de eerste generatie meisjes behoorde die het gymnasium mocht doorlopen en zelfs verder studeren. In 1921 kregen de vrouwen in Zweden stemrecht. Dat was nog maar het begin van de nieuwe mogelijkheden voor mij en mijn klasgenootjes. En nog steeds droomden we over de ware tegenkomen en trouwen. Maar in jouw geval ging het niet om ‘de ware’. Het moest iemand zijn die jou wilde hebben en die je kon onderhouden.

Wij, die eindexamen deden in het jaar dat het vrede werd, hadden bijna allemaal plannen voor een bepaald beroep. Bij een reünie tien jaar later bleek dat negentig procent van de meisjes onderwijzeres geworden was. Eén was dokter. Eén juriste. Ik was modetekenares en columniste voor een weekblad.

Toch gingen er vooral foto’s rond van echtgenoot en kinderen. Ik herinner me dat Bodil, die zich in de hoogste klas had verloofd en veel afgunst opriep door telkens haar linkerhand te bewegen om zo haar gouden ring te laten schitteren, niet op het jubileum aanwezig was. Iemand wist fluisterend te vertellen dat Bodils verloofde, Bertil, de verloving na zeven jaar verbroken had en met een ander was getrouwd.

Mijn moeder had een dochter die iets mocht worden. Maar ze werd iets wat haar moeder niet in gedachten had gehad. Absoluut niet. Toch geloof ik niet dat ze warm liep voor het idee het meisje uit te huwelijken. Het waren andere tijden, knappe meisjes konden zichzelf redden, en haar eigen ervaringen met de huwelijkse plichten, waren dusdanig dat ze die haar dochter wilde besparen.

In haar plannen kwam dus geen schoonzoon voor.

Ze hoopte vast dat mijn ‘reinheid’ mij onneembaar zou maken.

Ik lijd met je mee, Alberte, waar je de ogen van het stadje op je gericht voelt en het geroddel; zonder een uitweg te zien.

Maar ik benijd je om je wereldse en oppervlakkige moeder met haar herinneringen aan het sociale leven in Christiania waar ze een door velen bewonderde jongedame was.

Ik benijd je omdat je een broer had. Niet alleen omdat je iemand had om van te houden en te koesteren, maar ook omdat hij door zijn onwil aan de verwachtingen van jullie ouders te voldoen, zo veel aandacht vroeg dat jij als het ware in de luwte kwam en af en toe rust had.

Ik benijd je omdat je zo lang een vader hebt gehad.

Hij was trouwens een andere bron van zorg in je moeders leven; vandaar ook dat ze zich niet altijd op jou kon richten.

Ik benijd jullie Jensine in de keuken. Stuurs maar loyaal liet ze je ook het vijfde kommetje hete koffie opdrinken met een suikerklontje smeltend op je tong.

Daarna zette Jensine voor zichzelf van het koffiedik koffie terwijl ze korzelig bromde: ‘Ik zeg het tegen mevrouw, hoor, Alberte, echt waar.’ Maar dat zei ze alleen maar. Jensine klikte nooit. Vaak fungeerde Jensine als een buffer tussen jou en je moeder.

Ik, daarentegen, had niemand. Toen hij doodging en me samen met haar achterliet – ik was toen elf jaar – had ik alleen haar. Ik was haar lijfeigene, overgeleverd aan haar vreugdeloze strengheid en een God met dezelfde morele opvattingen als zij.

Ze voedde me beschermd op en hield me weg van het leven. In haar ogen was alles gevaarlijk. Dat scheen te maken te hebben met mijn zwakte. Maar als je lief en gehoorzaam was en diep voor alle tantes boog, voelde je je bijna veilig.

Ze heeft me gevrijwaard van gymnastiek gedurende mijn hele schooltijd. ‘Zwakke enkels’, stond er in de doktersverklaring. Mijn lichaam werd mijn vijand. Ik struikelde en liet dingen vallen, liep tegen tafelpunten en deurposten, was altijd bang om te vallen, me te stoten; overgeleverd aan de zelfwerkzaamheid van mijn lichaam. Mijn borsten botten uit, ik werd dik op mijn heupen en dijen, en dan die walgelijke menstruaties die ik niet wilde. Ik zat gevangen in dat uitdijende lichaam.

Maar jij, jij had dat beheerste lijf dat deed wat je wilde. Toen je model stond om de kost te verdienen, was dat op zich zeer onbehaaglijk. Maar wanneer je jezelf in de grote spiegel zag, mager en slank van lijn, bekleed met bescheiden spieren die hier en daar een beetje opbolden en vorm gaven, was dat niet iets om je voor te schamen. Een beheerste naaktheid, zonder overdaad. Als je dan toch vrouw was, was dit wel het minimale waarmee je bedeeld kon zijn.

God, wat had ik er graag zo uit willen zien!

In Parijs zijn ze bezeten van grote spiegels. Vaak als je opkijkt zie je jezelf weerkaatst. Soms tussen twee etalages in, altijd in de grote trappenhuizen van de chiquere huizen, in liften uiteraard. Tja, ik kan even niet op alle locaties komen, maar ik weet hoe mijn relatieve zorgeloosheid voortdurend werd verstoord door een beeld van mijzelf: een lang meisje met een klein hoofd, smalle taille, maar daaronder begon het te zwellen, ongeremd en smakeloos.

Als ik vervolgens verder liep, voelde ik overduidelijk mijn dikke dijen onder mijn rok tegen elkaar schuren.

Ik meende zelfs een kletsend geluid te horen.

2

Ik was tien jaar toen ik mijn toekomst bepaalde. De productie van kleertjes voor mijn kartonnen poppen was op haar hoogtepunt. De poppen, Jane en Maureen, waren net zo slank als de Hollywoodsterren Jean Arthur, Myrna Loy, Katherine Hepburn, Claudette Colbert … zij waren allemaal zo plat als een dubbeltje, niets stak uit. Uitzondering was een vreselijk vulgair mens, Mae West genaamd. Zij had rondingen die ze trots toonde in strakke witte jurken met hier en daar een witte struisvogelboa. Ze was ook grof in de mond. Een in alle opzichten afschrikwekkend voorbeeld.

Als ik groot was zou ik naar Parijs gaan als modetekenares en net zo slank worden als de kartonnen poppen en Jean Arthur. Ik wilde ook jong trouwen en veel kinderen krijgen. Zodat ze broertjes en zusjes hadden. Niemand van mijn bloed zou enig kind hoeven zijn. De prins op het witte paard, de ware, zou de eerste man zijn die me mocht kussen. Voor hem zou ik me bewaren (ik wist niet precies wat dat betekende, maar in de feuilletons in Allers kwam die uitdrukking vaak voor). Het decor van die eerste kus was bij voorkeur een tuin met bloeiende kersenbomen waar bloemblaadjes als sterretjes neerdaalden in het haar van het meisje. De kus was lang en innig en na afloop fluisterde hij: ‘Wil je voor eeuwig de mijne worden?’

Toen mijn moeder me uitwuifde op Stockholm Centraal waren twee van mijn besluiten gerealiseerd, en het derde stond op het punt werkelijkheid te worden. Ik was modetekenares, ik was op weg naar Parijs en ik was gekust door de man die God voor me had uitverkoren.

Ik had zojuist mijn opleiding aan de Anders Beckmanschool voor Mode en Reclame afgerond. Maar ik was niet slank als een modetekening geworden en mijn eindexamencijfers waren onder het gemiddelde.

Het was heerlijker dan heerlijk om eindelijk net zo veel te mogen tekenen als je wilde. Niet alleen nadat je huiswerk af was. Maar altijd. Dat geluk maakte me blind voor het feit dat ik zo slecht tussen de andere leerlingen paste. Ze waren slank op de manier waar ik van droomde, ze waren geknipt en gekleed volgens de laatste mode, lippenstift in dezelfde kleur als hun nagellak, ze waren zelfverzekerd en flirterig, ze wisten hoe je een elleboog kon optillen zodat je bustelijn naar voren kwam. Ze knepen hun ogen half dicht tegen de sigarettenrook en plukten een tabaksflintertje van hun tong. Ondertussen giechelden ze en fluisterden onderling. Dat ze daarbij vaak mijn kant op keken, viel me niet op.

Alles aan mij wekte irritatie op: alleen al mijn verschijning was een belediging voor de esthetische signatuur van de school. Kinderlijk, zich nergens van bewust, gekleed in een afgrijselijk gebloemde zogenaamde schildersjas – aangeschaft door mijn moeder in een fourniturenwinkel bij ons in de straat – riep ik migraineachtige symptomen op bij de fijngevoelige docenten. Ook mijn kinderlijke werkvreugde die ik vaak uitte door het zingen van psalmen terwijl ik me door de gangen haastte, was pijnlijk.

Achter mijn rug werd schamper gelachen. Ik werd de Pastorale genoemd (nee, niet naar een werk van Beethoven).

Mijn hoofddocente mode, de afgemeten, gesofisticeerde Ava Rosenholm, zelf de meest toonaangevende modetekenares van het land, kon mij moeilijk verdragen. Dat betreurenswaardige gebrek aan stijl en zelfbeheersing zat ook in mijn manier van tekenen. Geestdriftig en snel. En hoewel ze mij voortdurend opzij schoof om haar eigen lijnen over mijn ongedisciplineerde, spontane streken te zetten, duurde het niet lang voordat ik weer terugviel in mijn oude stijl. Ik was gewoon een hopeloos geval en tegenover de eindexamenleerlingen klaagde Andreas Beckbom: ‘Als ze maar niet die vréselijke schildersjas droeg.’

De beroemde druppel was toen ik eigenhandig een briefje op het prikbord had bevestigd dat mensen zich konden aanmelden voor een gespreksgroep over levensbeschouwelijke vragen onder leiding van Per Cederlund, hulppredikant van de Adolf Fredriks-gemeente. ‘Als je geïnteresseerd bent, kun je contact opnemen met Signe Tornvall.’

Vijf jongens en twee meisjes meldden zich aan. Een van de gegadigden was Lars-Ivar Palm uit Uppsala. Hij was overtuigd atheïst.

We kwamen niet verder dan twee bijeenkomsten, waarin de opvattingen scherp tegenover elkaar stonden en die iedereen achteraf spannend en leuk had gevonden, voordat ik ontboden werd bij de rector, Anders Beckman, een man van een jaar of vijftig die aan een pasja deed denken.

Zijn onderkinnen trilden, zijn buik was als een wapen op me gericht toen hij me een echte uitbrander gaf.

‘De mensen bellen om te vragen of de Beckmanschool opeens een christelijke signatuur heeft gekregen, waar is juffrouw Tornvall in godsnaam mee bezig? Begrijpt u niet dat dit misplaatste initiatief eerst met de rector besproken had moeten worden?’

Ik bloosde, maar verweerde me door te zeggen dat het om levensbeschouwelijke vragen ging en dat zowel hindoeïsme, boeddhisme, existentia …

‘Zo is het wel genoeg, juffrouw Tornvall.’

Hij nam me met afgrijzen op.

‘Deze activiteit dient onmiddellijk beëindigd te worden.’

‘Ja, rector’, zei ik en ik maakte een kniebuiging zoals ik altijd deed in aanwezigheid van een rector.

Maar deze rector werd knalrood in zijn gezicht en brulde: ‘U hoeft niet voor me te buigen, juffrouw Tornvall.’

Geleidelijk aan zou de achtergrond hiervan mij duidelijk worden. De oprichter en rector van de school was een man die van wijn en jonge vrouwen hield en hij was ijdel genoeg om te denken dat uitverkoren meisjes zich gevleid voelden wanneer ze gefêteerd en betast werden door de charmante Anders Beckman.

Maar mijn mislukte humanistische project had de nieuwsgierigheid van Lars-Ivar gewekt. Hij was geraakt door zoveel onschuld. Hij begon zich voor mij te interesseren. Zo erg dat het opviel. De vlotste meisje trokken hun wenkbrauwen op en begrepen er niets van. Zo’n onhandige, achterlijke boerentrien. Lars-Ivar kon toch krijgen wie hij maar wilde?

Maar dat was het nu juist. Dat was te makkelijk.

Tegenover mij voelde hij bijna een soort ontzag. Hij wist welke verantwoording het was een onschuldig kind te verleiden. Ook al was het vooralsnog niet op het lichamelijke vlak.

Mijn verliefdheid deed me stralen. En niet alleen híj zag wat een leuk meisje ze eigenlijk was, die Signe Tornvall.

Een moeder ziet het meteen wanneer haar dochter zonder reden begint te stralen en schitteren en dromerig in zichzelf zit te glimlachen. En dan de manier waarop ze zich in het weekend bij haar moeder thuis op de rinkelende telefoon stortte.

Uiteindelijk moest ik de jongeman aan haar voorstellen. O ja, ik wilde niets liever.

Hun ontmoeting was kortstondig en mislukte totaal.

Al op het eerste gezicht zag ze dat dit absoluut geen man voor haar Signe was. Zijn gewiekstheid was haar onmiddellijk opgevallen. De toekomst van haar dochter was in gevaar.

Daarom zit ik nu in kerken brieven te schrijven. Ik schrijf over alles wat ik zie en meemaak, met op de achtergrond een soort vertwijfeling over het feit dat hij er niet bij is om het zelf in het echt te zien.

De glas-in-loodramen van de Notre Dame. O, de eerste keer huilde ik. Al die welbekende Parijse taferelen. De bomen die overhelden naar de rivier. De schoonheid van de bruggen. De clochards op de kaden. De boekenstalletjes. Het enorme, ononderbroken uitzicht over de Tuilerieën naar de Place de la Concorde, en nog verder helemaal tot de Arc de Triomphe. Een paar jaar geleden marcheerden de Duitsers daar nog in hun overwinningsroes. Nu zaten er Amerikanen. Zij marcheerden niet maar zaten breeduit in de cafés aan de Champs-Elysées te drinken. De nieuwe overwinnaars, belichaamd door grote Amerikaanse jongens die er wijdbeens bij zaten en Parijs in bezit hadden genomen.

Daarover vertelde ik in de brieven, en over de schilderijen van de impressionisten, die mijn vrienden werden en waar ik altijd naar terugkeerde om ze te bewonderen en te bestuderen. De danseresjes van Degas, maar meer nog de vrouw aan het groene absint. Het zelfportret van Van Gogh, met of zonder afgesneden oor. De zonnebloemen. De onheilspellende olijfboomgaarden. De korenvelden in beroering. Vincents slaapkamer in Arles. De tederheid in die eenvoudige houten meubels. Manets Olympia in haar bleke naaktheid, op een paar hooggehakte muiltjes na. Le déjeuner sur l’herbe. Geklede mannen. De vrouw naakt en duidelijk een onderdeel van de uitgestalde maaltijd. En al die groepsportretten van serieuze, donker geklede heren die de toeschouwer betekenisvol aankijken. Op andere schilderijen staan vrouwen afgebeeld. Ze hebben wonderbaarlijk prachtige decolletés en opgestoken kapsels. Soms spelen ze onbeholpen onder indrukwekkende bomen; ze zijn gekleed in gebloemde sleeprokken die zich vullen met lucht en de meisjes naar de horizon laten zeilen.

Er hangen ook familieportretten. De mannen kijken autoritair en krachtdadig. De vrouwen zijn gekleed in iets donkers en waardigs, het haar deugdzaam achterover gekamd. De ogen neergeslagen. Naar waar hun taak en doel zich bevinden. De kinderen.

Gaugain en Matisse, o, dat alles waar ik maar niet genoeg van kan krijgen en vervolgens niet, nooit iemand naast je te hebben tegen wie je kunt zeggen: ‘En wat vind jij ervan?’

Op de École des Beaux-Arts teken ik gipsen na, kopieën van Griekse standbeelden, iets saaiers kun je je nauwelijks voorstellen. Maar het is een rijk gevoel door de prachtige tuin naar het magnifieke gebouw te lopen en een kaart te kunnen tonen waarop staat dat je bevoegd bent.

Ik stond in de lange, traag voortschrijdende rijen in grote kale zalen van een onbegrijpelijke administratieve instantie waar buitenlanders zich verdrongen voor een tijdelijke distributiekaart. Je hoorde hier veel vreemde talen en je kon je afvragen waar al die mensen vandaan kwamen en waarom ze in Parijs beland waren. Hadden ze hier ook de oorlog doorgebracht of waren ze later gekomen? Waren het net als ik studenten? Zochten ze werk?

Sommigen zagen er ellendig uit. Ze waren niet alleen mager en slecht gekleed. Het was vooral de uitdrukking in hun ogen. Die hadden onbegrijpelijke wreedheden gezien en meegemaakt waar een meisje uit Uppsala zich geen voorstelling van kon maken. Ook al had ze vast de foto’s in de kranten en de krakende zwart-witjournaals gezien waartegen je je enkel kon wapenen door steeds je ogen dicht te knijpen.

Niemand uit zo’n rij sprak me aan. Geen enkele keer. Waar ik ook liep, stond of zat in Parijs, het was alsof ik een onzichtbaarheidskap droeg. Of kwam het doordat ik uiterst gehoorzaam de waarschuwende raad van doktersvrouw Elbenzén opvolgde? Ik ontmoette nooit een blik die iets van me wilde.

Ik viel alleen op bij de stuurse dame achter het loket voor postzegels en correspondence in het postkantoor op Rue de Vaugirard, ja, het leek zelfs of ze ten slotte bijna glimlachte tegen dat blozende meisje dat zo’n régulière was met haar brieven naar la Suède, waar dat dan ook mocht liggen.

Ik banjerde niet net als jij aan één stuk door de straten van Parijs. Daar was het te warm voor. Ik vluchtte de schaduw in, op toegestane bankjes en in de koele schemer van de kerken, waar je na het felle zonlicht buiten eerst even geen hand voor ogen zag.

Mijn kamer had de ochtendzon. Maar ’s middags was het daar goed toeven met de Franse ramen en de kamerdeur naar de gang open zodat het een beetje kon doorwaaien.

Iedere ochtend vloog ik de drie trappen af om te kijken of er iets in mijn postvakje lag. In de laatste bocht verlaagde ik het tempo om de kans te vergroten dat uitgerekend vandaag …

Ach nee, vandaag ook niet.

In materieel opzicht ontbrak het me aan niets. Het was een eenvoudig pension, maar het ontbijt en twee warme maaltijden waren bij de prijs inbegrepen. In de loop van de week werd de soep steeds wateriger. Maar er was altijd voldoende brood.

Soms stuurde mijn moeder een voedselpakket uit Zweden.

Ik bedenk dat ik me nooit heb afgevraagd hoe ze me een hele zomer in Parijs kon laten wonen. Ze sprak met mij nooit over onze financiën. Als ze zorgen had, mocht ik dat niet weten. Ik moest kinderlijk onwetend en zorgeloos gehouden worden; dat was haar opvatting.

Als er een pakket uit Zweden was gearriveerd, trakteerde ik de meisjes uit het pension met wie ik op goede voet stond. Dan was het feest op mijn kamer met de aflopende vloer en het sponsachtig zachte bed waarin je altijd naar het midden rolde. In het pakket zaten bijvoorbeeld knäckebröd, smeerkaas, blikjes sardientjes, leverpastei en tonijn. Een pakje melkpoeder en twee blikjes thee. Mijn Franse vriendinnen knabbelden voorzichtig aan het Wasa-knäckebröd en Lucille vroeg of dit nu des gâteaux suédois waren.

Geen van beiden, Alberte, belandden we in Parijs om romantische redenen. Ik werd erheen verbannen. Jij kwam er terecht vanwege de dood van je ouders. Parijs betekende voor jou vooral: eindelijk vrij.

Dankzij een vreselijke catastrofe ontsnapte je aan de verwachtingen die in een kleine stad leefden ten aanzien van een huwbare dochter uit de betere kringen. Toen je broer Jakob weigerde zich te voegen naar de plannen die zijn vader, de kantonrechter, met hem had, was er maar één uitweg. Zonen die zo het vertrouwen beschaamden, rebelleerden en weigerden in het gareel te lopen, gingen naar zee. En dat was precies wat Jakob deed.

Jij deed een poging je voorbestemde lot te ontlopen. Je solliciteerde naar een betrekking op Røst. Als je moeder dat hoort laat ze zich op de sofa vallen. Vernietigd. Machteloos huilend. In huis heerst een begrafenisstemming tot op de dag dat je vader binnenkomt met een geopende brief in zijn hand. Je leest hem. De vacature op Røst was al vervuld. En je moeder komt bij haar positieven. Gaat rechtop zitten en roept uit: ‘De hemel heeft mijn gebeden verhoord.’

Dan rest alleen nog de griffier, die advocaat Bergan als mogelijke huwelijkskandidaat is opgevolgd. Ondertussen is je vriendin Beda in moeilijkheden geraakt door toedoen van tandarts Lett. Maar dan brengt de belastingontvanger, een rijpere man die allang van Beda houdt maar haar niet heeft durven vragen vanwege het leeftijdsverschil, redding. Het huwelijk wordt in allerijl georganiseerd.

Tegelijkertijd rukt de griffier op. Op je verjaardag geeft hij je de enorme hortensia die lange tijd dé blikvanger in de etalage van de bloemist was. Je moeders ogen twinkelen. Nu zal het niet lang meer duren voordat Alberte en de griffier een paar zijn.

Maar je weigert. Terwijl je vriendinnen een voor een voor de bijl gaan. Niet alleen voor Beda was er haast bij, ook Harriets verlovingstijd met dokter Mo was opvallend kort. Maar de hoofdzaak is dat Harriet arm in arm gezien wordt met haar verloofde en dat er van alle kanten wordt gebogen.

Je moeder moet weer naar haar zakdoek grijpen. Het helpt niet. Je wilt niet al jong mevrouw worden, kinderen krijgen, met andere vrouwen over bevallingen praten en verholen roddelen over iemands dochter die, het is wel niet helemaal zeker, erg is aangekomen …

En dan gebeurt onverwachts dat vreselijke ongeluk op de oude kade die van binnenuit verrot is en bezwijkt wanneer de hogere kringen van de stad zich daar hebben verzameld.

De kantonrechter en zijn vrouw zijn erbij. Jij zit alleen thuis als je buiten plotseling hoort roepen en schreeuwen.

Je opent een raam in de donkere avond. Lantaarns die onrustig bewegen. Maar vooral dat gejammer, al die angstkreten.

Je ouders behoren tot de overlevenden, maar ze zijn er allebei slecht aan toe.

Je vader sterft eerst. Je herinnert je het stille, bleke gezicht van je moeder tegen het kussen. Haar ogen zijn ongewoon helder en glanzend. Je hebt haar nog nooit zo gezien.

Voor ons, met moeders die we ervaren hebben als vijanden, is het moeilijk aan te zien wanneer ze hulpeloos zijn als een kind, en gevoelens die we niet eerder kenden komen naar boven. Tederheid, spijt, verlangen, verlatenheid …

Je ziet hoe je moeder al haar krachten verzamelt om iets te zeggen en je denkt dat ze naar je vader gaat vragen en wat moet je dan antwoorden …? Maar in plaats daarvan zegt ze helder en duidelijk, met een oneindig verlangen: ‘Jákob.’

Een minuut later is ze dood.

Ja, toen moesten ze wel iets voor je regelen, die familie van je moeder. Je onvermogen – of halsstarrig weigeren – om jezelf leuk en innemend voor te doen, je ogen en tanden te laten blinken, maakte je onmogelijk op bals en andere gelegenheden waar jonge dochters geëtaleerd werden.

Ze stemmen erin toe je reis naar Parijs te bekostigen. Voor een kunstopleiding. Je hebt immers talent. En als dat nu het enige is wat je wilt …?

Je ouders kun je niet meer teleurstellen. Daar ligt je vrijheid.

Maar vrijheid is niet vanzelfsprekend hetzelfde als geluk. Nu heb je de kans te doen wat je wilt. Je hoeft niemand om toestemming te vragen. Je hoeft niet door achterafstraatjes te sluipen. Maar je richt verder niets uit. Kleumend drentel je door de Parijse straten om het moment uit te stellen dat je naar de bovenste verdieping van dat sjofele hotel moet waar de armen wonen. Hoestjes en vuile kleren verspreiden een geur die door de kier onder de deur naar binnen trekt; en op een dag drijft er een arm, dood muisje in je waskom. Je wist allang dat er muizen zaten, maar ze hielden zich verborgen in de hoeken. Dan beginnen ze vrijmoediger te worden. Je legt broodkruimels op de grond om te voorkomen dat ze in je bed klimmen als je ligt te slapen.

Onze financiële posities verschillen sterk. Als ik geld nodig heb hoef ik mijn moeder maar een telegram te sturen. Jij moet maar hopen dat Alphonsine een schnabbel als model voor je weet te regelen.

Je laatste opdracht is bij een zekere mister Digby, een gezette Amerikaan met de onvermoeibare ijver van een amateur. Hij woont in de betere wijk Passy, waar het risico gering is andere Scandinaviërs tegen het lijf te lopen.

Ik heb de afgelopen jaren vaak in tekenlokalen zitten schetsen. Ik weet hoe het meisje daar vooraan van levend individu verandert in lijnen, hellingshoeken, draaiingen, de zwaartekracht in het rustende been, de gespannen spieren in het lichaamsdeel dat op de grond rust. Je zwoegt met de positie van het hoofd, de linkerschouder die naar achteren trekt, allemaal problemen die je moet overwinnen, tot je onverwacht de oplossing vindt. Nee, o, nu heb ik het! Zo ja! Opeens voel je waar het evenwicht ligt …

Als tekenaar vergeet je hoe vermoeiend het voor degene op het podium moet zijn om vijfentwintig minuten dezelfde houding aan te houden.

Jij beschrijft wat ik nooit heb ervaren.

Het gevoel wanneer je daar staat met geen draad aan je lichaam is niet – zoals je misschien op het eerste gezicht zou denken – schaamte, maar weerloosheid. De onrust dat iemand te dichtbij zal komen. De angst van je huid. En de uitlevering aan totale eenzaamheid. Je zou misschien denken dat het in de loop der tijd verdwijnt. Jij vertelt me dat dat niet zo is. Het is iedere keer hetzelfde. Alsof je pardoes in het diepe springt.

Dat het je lukt drie kwartier te staan zonder in te zakken, op je knieën te vallen, zie je als een soort offer aan de duistere machten die je in deze situatie gedwongen hebben.

Je weet immers dat je eigenlijk voor iets heel anders naar Parijs gekomen bent dan om naakt model te staan en verbeten één franc en vijfentwintig centimes per uur te verdienen.

Maar jij bent niemand tot last.

Dat kun je van mij niet zeggen. Ik ben mijn moeder echt tot last. Om mij te redden van een noodlot erger dan de dood heeft ze geld bij elkaar geschraapt zodat ik in een pension in Parijs kan wonen en tekenles krijg op de École des Beaux-Arts.

De verbondenheid die ik met je voel, die bijzondere vereenzelviging die mij ertoe bracht steeds met je mee te leven, in het Noorden, in Parijs, in Bretagne, met je onvermogen aan de slag te gaan met wat je eigenlijk moet doen, valt intellectueel gezien niet te verklaren. Wat zijn er voor overeenkomsten tussen jóúw kramp en míjn angst, die zich uit in koortsachtige activiteit, uitbarstingen, weglopen, onverantwoordelijkheid, euforie, een ongelooflijke scheppingsdrang. Er komt ontzettend veel uit mijn vingers en ik doe wat ik graag wil doen.

Maar toch. We zijn hetzelfde. In wezen, wat betreft de gevoeligheid van onze weke delen en de onmacht, het inzicht niet te deugen. Nee, we deugen voor geen meter, want we kunnen niet wat iedere normale vrouw kan, iets waar je geen scholen of speciaal talent voor nodig hebt, namelijk je voegen naar het meest elementaire in het leven: een goede echtgenote en moeder zijn. Dat komt op de eerste plaats. Wanneer je er per se iets naast wilt doen, kan dat als de kinderen slapen, je man in het echtelijk bed het zijne heeft gekregen, het eten voor de volgende dag in de koelkast staat en je dankbaar en tevreden bent met je lot.

Wij zijn allebei zo slecht in leven.

Wij zijn meisjes die verwachtingsvol op onze tenen staan om over de schutting te kijken naar de binnenplaats waar de normale meisjes spelen.

Jij bent veel consequenter dan ik. Al jong ben je je bewust van je beperkingen, terwijl ik volledig opga in de meisjesboeken en damesbladen met hun rozengeur en maneschijn en ze leven nog lang en gelukkig. Met heerlijk zachte en warme kinderen op de arm.

Jij had een jonger broertje.

Ik had geen broertjes of zusjes. Hoe ik ook zeurde bij God – zelfs een jong hondje wist hij niet voor me te regelen.

Wat literatuur betreft neigde ik dus vooral naar zalige vervoering en meeslepende gevoelens tussen man en vrouw. Wat er onder de gordel gebeurde werd nooit aangeroerd. Dus toen een meer ervaren vriendinnetje, Margareta, me fluisterend toevertrouwde dat zij en Gösta tot de grens waren gegaan, had ik zelfs geen idee waar die grens zich überhaupt bevond.

Voor mij lag die bij de kus. Op school hadden we plaatjes gezien van de baarmoeder van een vrouw met een embryo, opgerold als een kikkervisje. Maar op de dag dat werd uitgelegd hoe dat daar terecht was gekomen, was ik zeker ziek geweest. Ik was vaak verkouden en koortsig. Het beeld van de hand van mijn moeder op mijn voorhoofd is een vroege en permanente herinnering.

In mijn tienerjaren moest ik steeds horen hoe dankbaar mijn moeder mocht zijn met zo’n brave dochter: ‘Als je weet hoe de jeugd van tegenwoordig …’

Mijn moeder was zo zeker van mijn braafheid – die eigenlijk onwetendheid was – dat ze nooit hoefde te zeggen: ‘Ik kan mijn meisje toch wel vertrouwen?’ En nooit hoefde ze wakker te liggen tot ze de buitendeur hoorde, om dan meteen het licht aan te knippen en te kijken hoe laat het was, om vervolgens in ochtendjas op dochterlief af te stappen die moeders hand wegduwde, haar kamer in vloog en de deur op slot deed.

Zulke scènes bleven ook jouw moeder bespaard, Alberte.

Maar jij wist hoe het eraan toeging. Jij was op de hoogte. Maar je had zelf de behoefte niet; de soevereiniteit van je lichaam regeerde. Je had gezien hoe meisjes hun hoofd verloren vanwege een man.

Dat was niets voor jou. Voor mij wel. Maar er was niemand die het ook maar probeerde. Ik was namelijk niet populair bij jongens.

Maar zowel jij als ik kon de zuiging voelen van een brutale, gevaarlijke jongen. Zo’n jongen als Cedolf.

Lars-Ivar had die uitstraling ook. Qua uiterlijk leek hij op Cedolf. Maar in dat opzicht kwamen we bedrogen uit, mijn moeder en ik. Later zou blijken dat die jongeman met zijn avontuurlijke glimlach echt een burgermannetje was die een nestje wilde bouwen waar hij zich geborgen voelde en die nooit de behoefte had om het te verlaten. Terwijl ik, zijn naïeve en toegewijde kindvrouwtje, wild, opstandig en onhandelbaar zou worden.

Maar daar wist niemand iets van toen ik me een lange, hete zomer in Parijs vooral wijdde aan het schrijven van en wachten op brieven. Ondanks Gods onwilligheid in te grijpen als ik om iets bad, bleef ik nieuwe voorstellen doen.

‘Goede God, laat Lars-Ivar me in Parijs komen opzoeken. Laat hem anders ten minste één brief schrijven, goede God.’

En op een ochtend, toen ik zoals gebruikelijk de trappen af holde om mijn postvakje bij verrassing te nemen, lag daar een brief in een lichtblauwe envelop. Ik moest een paar seconden wachten want mijn hart leek stil te staan. Het briefpapier en de enveloppen van mijn moeder waren wit.

‘Madame, excusez, madame’, riep ik tegen de werkster, die op haar knieën de onderste traptreden dweilde. Ik ging ervan uit ze madame was aangezien ze duidelijk zichtbaar in verwachting was. Ik had al eerder bedacht hoe vreselijk het was dat ze ondanks haar toestand zulk zwaar werk moest verrichten.

‘Excusez, madame’, hijgde ik nog een keer voordat ik bij de envelop was en op de achterkant de naam van de afzender kon lezen. Lars-Ivar Palm. Er ging een siddering door me heen en ik moest steun zoeken tegen de muur toen ik de envelop openscheurde.

‘Lieve Signe’, zo begon de brief. Toen volgden er meerdere regels waarin hij me bedankte voor al mijn brieven en dat hij zich schaamde dat hij niet eerder geantwoord had. Maar hij had een zomerbaantje in een drukkerij en moest al om zeven uur ’s ochtends beginnen. Daarom was hij ’s avonds zo moe. Daarna kwam ik te weten dat het mooi weer was maar dat het vorige week iedere dag had geregend. Hij was jaloers op me omdat ik in Parijs was en alle musea kon bezoeken en dat hij graag samen met me aan een cafétafeltje had gezeten met uitzicht over de Seine. ‘…maar nu moet ik ophouden want ik schrijf tijdens de koffiepauze. Dag, veel liefs van je toegenegen Lars-Ivar.’

De schoonmaakster, die klaar was met de trap en met roodgezwollen handen de dweil uitwrong en moeizaam opstond, glimlachte naar me. Met haar linkerhand stopte ze een haarsliert terug in haar knot. Toen zag ik dat ze geen trouwring droeg. Ze was dus ongehuwd. Even sloeg een golf van mijn moeders afwijzing door me heen.

Maar de vrouw maakte geen gebroken of beschaamde indruk, ze was alleen vriendelijk belangstellend: ‘O, ik begrijp dat mademoiselle een brief gekregen heeft van haar fiancé in Zweden?’

Ik bloosde: ‘Nee, mijn verloofde is hij niet.’

De vrouw lachte. ‘Maar een vriend, nietwaar? Een vriend kan als een verloofde zijn. En u bent nog jong, mademoiselle.’

Ze bleef staan terwijl ik de brief nog een keer las.

‘Misschien komt uw vriend u opzoeken, mademoiselle? In dat geval: het kamertje op de vierde etage staat leeg.’

Na de derde keer lezen stopte ik de brief met trillende handen terug in de envelop. Dat viel niet mee door de wanhopig opengescheurde bovenkant.

‘Nee’, zei ik, mijn stem klonk opeens hees. ‘Hij kan niet komen. Hij werkt.’

‘Maar later misschien?’ hield de vrouw aan, met haar handen over haar schandelijke buik gevouwen. ‘In augustus is het pas vakantie.’

In Frankrijk, ja. Maar in Zweden is het vakantie in juli. Twee weken in juli.

En nu was het juli.

Ik verontschuldigde me en liep langzaam met zware tred de trap op. Voor het eerst had ik het gevoel dat mijn kamer enorm hoog lag. Op de tweede verdieping moest ik gewoon even uitrusten. Toen zag ik Michèles kamerdeur opengaan en de Deense student Ole wegglippen. Hij had zo’n haast dat hij niet eens tijd had om me te groeten. Ik zag ook nog een glimp van Michèle, het haar door de war, een te rood gezicht en gekleed in een slordig dichtgesnoerde kimono. Ze zag er inderdaad totaal verfomfaaid uit. ’s Ochtends om halftwaalf. Maar het kwam niet in me op me af te vragen wat Ole in haar kamer deed. ’s Nachts kraakte en zuchtte het in de kamers naast mij zonder ik begreep wat dat betekende.

(…want voor de reine is alles rein.)

Uit de brief van Lars-Ivar sprak geen enkele blijk van genegenheid.

Hij had me graag vergezeld naar musea en aan cafétafeltjes. Kon je daar soms uit opmaken dat hij naar me verlangde? Hij was geëindigd met dag en veel liefs.

Lars-Ivar was geen jongen, nee, hij was een man. Een man schrijft op een andere manier. Stroever. Ze gingen zich niet te buiten aan sentimentele liefdesverklaringen. Zoals een verliefd meisje doet.

Ik verlang zo waanzinnig naar je. Ik ga dood van verlangen. Ik hou het niet uit zo ver bij je vandaan te zijn. Ik denk dag en nacht aan je. Duizend kussen (eventueel met toevoeging van een lippenstiftafdruk van mijn lippen.)

Ik bedenk nog iets wat we gemeenschappelijk hebben, Alberte.

We houden niet van onszelf. Jezus zegt: ‘Heb je naaste lief als jezelf.’ Ha, dat stelt niks voor. Je naaste liefhebben, bedoel ik. Je kan wel horen dat het een man is die dat verzonnen heeft. Jezelf liefhebben, dat is pas echt moeilijk. Dat maakt het ook zo onbegrijpelijk dat iemand van mij zou kunnen houden.

Ik was zo onmogelijk.

De brief maakte een hoop duidelijk.

Het was te veel gevraagd dat Lars-Ivar van me zou houden.

Maar het was al mooi genoeg als hij mij van hem liet houden.

3

Jullie houden elkaar in de gaten, het groepje dat onder schamele omstandigheden in Parijs verblijft. Het valt op als iemand een tijdje niet gesignaleerd is. Jullie maken je zorgen over iemand wanneer daar aanleiding toe is.

Nu betreft het Liesel. De gelukzalige staat waarin ze verkeert en de ijver waarmee ze voortdurend haar positie als de vriendin van Eliel verdedigt, brengen onmiskenbaar momenten van twijfel met zich mee. Liesel is tot over haar oren verliefd op Eliel, ja, ze houdt van hem. Daar kun je jaloers op zijn, maar niet op het feit dat ze vanwege die liefde iedere maand bang moet zijn dat … ja, dat waar ieder verliefd meisje bang voor moet zijn nadat ze zich aan een man ‘gegeven’ heeft. Liesel vindt er niets verkeerds aan, aan dat laatste dus. ‘Ik heb alleen maar gedaan wat ik moest doen’, verklaart ze tegenover jou. ‘Het is net zo natuurlijk als het leven zelf.’

Uitdagend spreekt ze over de mensen die vinden dat je getrouwd moet zijn, und so weiter. Maar Eliel mag niet lastiggevallen worden met zulke dingen. Eliel, die Liesels hand had gepakt en gezegd dat deze zo buitengewoon mooi was dat hij hem wilde boetseren.

Toen je Liesel bij die marktkraam tegenkwam liet ze je een nieuw nachthemd zien met ajour borduursel, dat ze net gekocht had voor het bedrag van een halve maand huur.

Ja, Liesel balanceert op de rand van de afgrond, en dat weet ze. Toch kun je jaloers op haar zijn. Zij heeft iemand. Het is niet goed om alleen te zijn.

In alle toonaarden heb je vrouwen die vermaning horen uitspreken. Van de oude mevrouw Weyer in het stadje in het Noorden tot Alphonsine, die met haar geloken groene ogen constateerde: ‘Il vous manque une affection, mademoiselle.’

Dat zeiden ze voordat je Veigård ontmoette en daarom kon je antwoorden: ‘Voor mij is er niemand.’

Maar jij weet wat het inhoudt. Je hebt jarenlang naast allerlei slag volk gewoond in gehorige kamers. De geluiden die je opving, deden je vooral denken aan waanzin of gekooide dieren. Gekreun, strijd, een gekwelde schreeuw in het donker, een diepe stilte, als de dood. Gesnurk. Soms vrouwengehuil. Bittere woorden.

Alberte, jij wist hoe het klonk. Jij wist hoe het eraan toeging. Dat wist je al jong, terwijl ik als het ware in een glazen kooitje leefde en dacht dat het via je speeksel ging. Daarom was het zo gevaarlijk om te kussen. Volgens mij was die speciale stof niet altijd in je mond aanwezig, maar op bepaalde dagen van de maand.

(Op zich niet veel merkwaardiger dan hoe het echt gaat, trouwens.)

Toen ik op mijn achttiende te horen kreeg hoe het werkelijk toeging, weigerde ik het te geloven. Mijn arme moeder was degene die me moest voorlichten. Een vroeger vriendinnetje was ‘in gezegende toestand’ en er werd gezegd dat het van twee kon zijn. En ik riep ontzet en vol afschuw: ‘Hoe kunnen het er twee zijn?’

Ik weigerde te geloven dat de liefdesdaad zich afspeelde tussen de twee meest onreine lichaamsopeningen. Wat wilde God daar nu mee? In mijn geest doken andere, hygiënischer vermenigvuldigingswijzen op. De god Zeus, die zich in een gouden regen veranderde voordat hij neerdaalde over Danaë. Pallas Athena, die geboren werd uit het hoofd van haar vader Zeus. Aphrodite, die kant-en-klaar opsteeg uit het schuim der zee. Om nog maar te zwijgen van de steriele en kuise bevruchting van de Maagd Maria door de Heilige Geest.

‘Zoiets zal ik nooit, nooit doen!’ riep ik uit. Pauze. ‘Maar dan moet je naakt zijn? Ja toch?’

Het antwoord van mijn moeder was vaag. Maar mijn nóóit werd steeds definitiever. Nooit zou ik, die zo dik was, me naakt laten zien aan degene van wie ik hield. Nóóit.

Wat ik al wel kende, was het huiveren en beven van liefde en het koortsachtig verlangen. Al die gevoelens hadden mijn lerares Zweeds bij me wakker gemaakt. Alle sensaties had ik doorgemaakt. Hoe ik bloosde en gelukzalig huiverde wanneer zij de klas binnenkwam. Ademnood. Moeite mijn stem onder controle te krijgen als ik een beurt kreeg. Gelukkig waren er de opstellen, anders weet ik niet hoe het met mijn rapportcijfer was afgelopen.

Als ik ’s avonds uit catechisatie naar huis ging, maakte ik soms een omweg langs haar huis. Ik keek of het licht brandde achter haar raam. Ze deelde een woning met de gymnastieklerares. Ze woonden op de begane grond en één keer toen ik daar stond te kijken, werd het raam geopend en stond zíj daar. Ze sloeg een stofdoek uit. Aangezien ik onder een straatlantaarn stond, zag ze me.

‘Maar Signe, waarom sta je daar?’

Ik reageerde door blindelings weg te rennen. In de keuken zat mijn moeder de distributiekaarten door te nemen.

Ze keek op en riep uit: ‘Wat zie je er verhit uit. Je bent toch niet ziek?’ Haar hand was al onderweg, maar bereikte nooit zijn doel. Ik had me opgesloten in de badkamer. Riep dat ik last had van mijn maag.

Ik had natuurlijk geen flauw idee dat er een speciale naam bestond voor liefde tussen vrouwen. En nog minder wat ze dan tussen de lakens met elkaar konden doen.

Een keer tijdens de zomervakantie, toen ik met mijn beste vriendin in het zomerhuisje van haar tante in Skåne was en we met twee jongens uit Malmö in een roeiboot zaten, begon een van hen over onze koning, de oude Gustav V. Over zijn zwak voor jonge tennisspelers. Niet alleen op de tennisbaan. Maar vooral in bed.

Door mijn toedoen sloeg de boot bijna om toen ik verontwaardigd opstond en zei: ‘Hoe durf je, ónze kóning, ben je niet goed bij je hoofd?’

Hun gelach deed mijn maag samenkrimpen.

Toen ik uiteindelijk wist hoe het er tussen man en vrouw aan toeging, restte nog lange tijd het raadsel wat mensen van hetzelfde geslacht met elkaar konden uitspoken.

Tegelijkertijd werd ik mijn eigen braafheid zat. Het is geen pretje om het keurigste en meest rechtschapen meisje van de klas te zijn. Zoiets kan je voor het leven tekenen.

Vreemd genoeg was ik jaloers op de meisjes die brutaal, ja, losbandig gevonden werden. Het betekende dat ze hét gedaan hadden. Meisjes die op een verboden dansavondje van de studentenvereniging met een student wegglipten.

Eindexamenklas. Negentien jaar en ik begon te vermoeden dat er iets ernstig mis was met mij. Geen jongen die knipoogde of veelbetekenend naar me keek. Dat kwam natuurlijk ook door mijn bril. Een naderhand erg beroemd geworden Amerikaanse schrijfster schreef: ‘Men never make passes to girls who wear glasses.’

Een populaire en veel voorkomende scène in Amerikaanse films was die waarin de aantrekkelijke, charmante held (Cary Grant) plotseling het saaie meisje achter de typemachine ontdekt (de film was dan al over de helft en hij was al die tijd verloofd met een knappe blondine die niet te vertrouwen bleek). Maar goed, dan kijkt hij naar de onbeduidende secretaresse, trekt haar uit de bureaustoel omhoog, neemt langzaam haar bril af, trekt een paar haarspelden uit haar strak achterovergetrokken haar, zodat het vrij over haar schouders golft en fluistert: ‘O, wat ben je mooi! Waar zat ik met mijn gedachten? Wil je met me trouwen?’

De enige die ík kon krijgen was Artur. Hij droeg ook een bril en zou dominee worden. We leerden elkaar kennen op een bijeenkomst van de Geheelonthoudersbond voor Jongeren. Het was een serieuze jongeman. We gingen samen naar de kerk en praatten veel over de dood en de Drie-eenheid.

Ik gebruikte hem als sociaal alibi. Een meisje in de eindexamenklas moest iemand hebben die op vrijdagavond van zich liet horen en voorstellen deed voor het weekend.

Op een zachte lenteavond had hij de euvele moed te proberen me te kussen, maar ik duwde hem weg met de woorden: ‘Wat doe je? Ben je niet goed bij je hoofd?’

Hij zag deze reactie als een bevestiging van mijn kuisheid en kort daarna deed hij een aanzoek.

Anders dan jij, Alberte, had ik een gegronde reden om een huwelijkskandidaat voor wie ik geen belangstelling had af te wijzen. Artur had verteld dat hij van plan was na zijn ambtswijding als zendeling onder de heidenen te gaan werken.

‘Je snapt toch wel dat dat niet kan?’ zei ik. ‘Ik wil modetekenares worden. En je kunt niet tegelijkertijd de vrouw van een zendeling en modetekenares zijn.’

Dat begreep hij.

Alberte. Herinner je je die keer in Hotel Grand? Het jaarlijkse stadsbal. Iedereen is er. Ook je ouders. De drukte en hitte zijn verstikkend. Je danst met die arme, mislukte Weydemann en je hoopt dat iedereen begrijpt dat je het alleen maar doet uit medelijden. Het is echt geen pretje. Je goede daad van die avond.

Even later staat Cedolf voor je en buigt. Hij is donker en heeft blauwe ogen; zijn glimlach is schaamteloos vrijmoedig. Telkens als jij het over Cedolf hebt moet ik aan Lars-Ivar denken. Maar wanneer je beschrijft hoe jullie dansen, herken ik in jouw ervaring de Noor op Viola’s eindexamenfeestje, dat heerlijke, onwerkelijke gevoel alle reserves te laten varen, je over te geven en één te worden met het ritme. Want dansen kan hij, die Cedolf.

En je drijft weg, wordt als het ware één met Cedolf en zijn handen die over je lichaam zwerven terwijl jullie dansen. Door het gedrang worden jullie steeds dichter tegen elkaar aan geperst en je lichaam siddert onder een lokroep, een zoete trilling in je bloed. Het golft door je heen en sterft weg op het moment dat hij je alleen laat. Dan sta je weer met beide benen op de grond.

Het is 1945, ik had net mijn eindexamen gehaald en ben op de foto gezet door het meest toonaangevende portretatelier van Uppsala. Het werd geleid door een vrouw. Een kleine dame met kort, rood haar en afgebeten, wijnrode nagels. Ze rookte terwijl ze het diafragma en de afstand instelde. Gelukkig dacht ze eraan de sigaret weg te leggen voordat ze onder de zwarte lap kroop. Er werd over haar gepraat. Dat ze graag een knoopje losmaakte zodat er een schouder, of twee, zichtbaar werden. En dat ze de voorkeur gaf aan het fotograferen van jonge meisjes met diepe decolletés. Maar bij mij viel er niets los te knopen. Een keurig jurkje met bescheiden V-hals.

Een serieuze foto en profil. En eentje schuin van voren waarop je duidelijk kunt zien dat ik mijn glimlach te lang heb moeten vasthouden.

Ik sta er verbluffend truttig op. Uitgerekend die foto liet mijn moeder inlijsten en ze zette hem boven op de boekenkast.

Mijn examenfeestje was een duffe en saaie bedoening. Veel goedbedoelende tantes, de collega’s van mijn moeder. Buren uit hetzelfde portiek. De vrouw die een fourniturenzaak in het gebouw had. Twee wereldvreemde, bijziende jongens, een paar jaar jonger dan ik – zonen van een domineesweduwe, ook een kennis van mijn moeder. Op het balkon een paar ballonnen. Er werd ferm gezongen over ‘de fijne studententijd, opdat de lente der jeugd ons verblijdt …’

Maar later diezelfde week was ik uitgenodigd op een echt eindexamenfeest. Viola’s ouders hadden een zaaltje gehuurd in een restaurant in Gamla Uppsala. Hoewel ik niet tot Viola’s vriendenclub behoorde, was ik toch geïnviteerd.

Ik droeg een jurk van lichtblauwe organdie met donkerblauwe stippen, boothals en pofmouwtjes, smalle taille en rimpelrok. Mijn moeder trok mijn rok recht en strikte de ceintuur. Ik was sowieso gespannen, maar ik was vooral bang dat ze met een zucht zou herhalen wat ze ooit eerder tijdens een sessie voor de spiegel had gezegd.

‘O, er is niets mooier dan een rein jong meisje.’

Het kippenvel van onbehagen dat toen over mijn huid gleed.

Er werd aangebeld. Ik was gered. Het waren Margareta en haar vader. Ik mocht met hen meerijden.

Margareta’s haar onder haar studentenpet was pas gepermanent en ze had donkerrode lippenstift op; ze zag er erg volwassen uit.

Het was een dansavondje. Ik wist al hoe het zou verlopen. De meisjes links en rechts en tegenover me zouden ten dans gevraagd worden en daar stond ik dan, eenzaam en alleen en niemand, helemaal niemand wilde mij hebben.

Ik arriveerde dus transpirerend en paniekerig op het feestje. Er was een lopend buffet met sandwiches, twee soorten taart, limonade en zelfs wijn. Twee dames in zwart-wit hielpen met inschenken. Dansmuziek galmde uit een grote radiogrammofoon. Het was het nieuwste model, waar je tien platen tegelijk op kon leggen; een beweegbare arm schoof de zojuist gedraaide plaat weg zodat de volgende op de draaischijf kon vallen.

Margareta en haar vriendinnen stonden bij het apparaat te giechelen terwijl ze platenhoezen draaiden en keerden om hun favoriete nummers uit te kiezen. Er zat veel Amerikaans tussen, Duke Ellington en zwarte zangeressen, maar ook Ulla Billquist, Harry Brandelius en Sven-Olof Sandberg.

Toen het dansen serieus op gang kwam, moest ik naar de wc. De toiletruimte stond vol meisjes die hun neus poederden, hun lippen bijwerkten en hun haar kamden. Ze duwden het omhoog zodat het eruitzag als bij de kapper. Er waren twee wc’s. De meisjes gingen twee aan twee naar binnen. Dat had ik nooit begrepen. Ik zou geen druppel te voorschijn weten te toveren als er iemand naast me stond te giechelen en smiespelen. Ik moest een flink poosje in de rij staan voordat het mijn beurt was.

Toen ik weer in het zaaltje kwam was het dansen in volle gang. Bij de grote, opengeslagen witte deuren stonden een paar rokende jongens te praten en te lachen. Ze stonden er zelfverzekerd bij, met hun ene hand in hun broekzak zodat het colbertje aan één kant uitstulpte. Ik hoorde dat een van de jongens Noors sprak.

In Uppsala zouden Noren nog lang een aura van moed en dapperheid om zich heen houden. De helden van het verzet. Naast hen leken de Zweedse jongens tam en een beetje kleurloos.

Ik zag de jongen die Noors sprak en profil. Hij maakte een avontuurlijke indruk. Hij had uitstaand haar en een krachtige kin.

En toen gebeurde het wonder. Uitgerekend híj draaide zich om en kreeg mij in de gaten; hij liet zijn vrienden staan en vroeg met een begerige blik in zijn ogen of ik wilde dansen. Ze draaiden net van Harry Brandelius ‘Nee, geluk is niet wat je dacht/ wat je hoorde/ geen grote gevleugelde woorden …’

Nee, geluk is te mogen dansen.

We bevonden ons midden op de drukke dansvloer. Mijn eerste onzekerheid had hij rustig en zelfverzekerd overwonnen. Nu kon ik hem volgen zonder aan de danspassen te denken. Hij hield me stevig vast, maar niet té. Gewoon zo dat ik mee kon zwieren in zijn draaiingen en zijwaartse slingerbewegingen. Een nieuwe plaat viel op zijn plaats, ‘In the Mood’, die werd opgevolgd door iets van Louis Armstrong. Je kon horen hoe de naald met een licht gekraak inhaakte. En hij liet me niet los. Dat leek ook fysiek onmogelijk.

Wat ik voelde was onbeschrijflijk; het was exact zoals jij beschreef in je dans met Cedolf. Een zoetheid in je lichaam, een weekheid en dat gevoel van gelukzaligheid, vurigheid, eeuwigheid, en hoe langer we dansten, des te duidelijker werd het. Het was als een droom, maar toch zo ontzettend dichtbij en werkelijk.

Tussen de nummers hield hij me bij zich alsof we nog steeds dansten.

In een flits besefte ik dat ik nu een heel ander meisje was, nog niet eerder door iemand gezien; allerminst door mijzelf.

Harald, zo heette hij, wist niet dat zijn ‘dame’ eigenlijk een saai, verlegen studiehoofd was, zonder enige aantrekkingskracht op jongens. Iets wat niet onder woorden te brengen viel en eigenlijk niets met je uiterlijk te maken had maar met iets anders. Een geheimzinnige geur die een meisje uitstraalde die alleen door jongens opgevangen werd en hen onweerstaanbaar aantrok.

Harald had er geen idee van dat ik het eeuwige muurbloempje was. Het gevoel bekroop me, als een fluistering van binnenuit, dat Harald de eerste op de wereld was die de echte Signe had gezien. En het leek niet in zijn hoofd op te komen te buigen en me te bedanken voor deze dans en een ander meisje te vragen voor de volgende.

Soms veranderde hij de positie van zijn hand die stevig tegen mijn rug lag. Hij verplaatste hem iets naar boven of een stukje naar beneden en een zalige huivering sloeg door me heen, alsof ik buiten adem raakte terwijl ik helemaal niet moe was, o nee, integendeel. Af en toe zag ik, in een flits in de spiegel, dat mensen naar ons keken en dachten: wat is er met Signe aan de hand? Ze lijkt helemaal van de wereld.

Maar het kon me niets schelen.

Zijn krullen raken mijn haar, mijn bril zit in de weg en midden onder een dans glimlacht hij, pakt mijn bril en stopt hem in het borstzakje van zijn colbert. Nu kan hij zijn wang tegen de mijne leggen en me nog dichter tegen zich aan trekken; ik wist niet dat zoiets mogelijk was. Maar dat is het dus.

Diep vanbinnen moest ik lachen bij de gedachte dat het net was als in de film. Eerst zie je het liefdespaar dansen in een balzaal vol andere mensen en in de laatste scène zie je ze opeens samen op de grote, glanzende dansvloer.

Een nieuwe stapel van tien platen moest geïnstalleerd worden en dat gaf een wat langere pauze. Hij laat me los en ik begin onmiddellijk te rillen. Met zijn lippen tegen mijn voorhoofd fluistert hij: ‘Zullen we ervandoor gaan en over de heuvels naar Uppsala lopen?’

Dat wandelgebied tussen oud en nieuw Uppsala was de meest geliefde ‘lovers lane’ van de streek. Op een juninacht was het er licht en dan met al die vogels en de dauw tegen je enkels, de geur van aarde en onsterfelijkheid …

Ik had het traject meer dan eens gelopen met Artur, zijn beste vriend Svante en diens vriendin Solbritt. Na een bezoek aan de kerk in Gamla Uppsala en koffie in Odinsborg. Het was telkens weer pijnlijk Svante en Solbritt innig gearmd te zien terwijl Artur en ik los liepen. Soms probeerde hij mijn hand te pakken, maar dan deed ik een stap opzij.

Dat beeld uit mijn echte werkelijkheid werkte ontnuchterend. Mijn rechterhand, die zo toegenegen in zijn nek had gelegen, trok zich terug. Hij pakte me bij de arm en nam me mee naar een open raam. Buiten waren de verlokkingen van de zomernacht.

‘Wat is er?’ vroeg hij bezorgd. ‘Ben je niet lekker?’

Een groot verdriet borrelde in me omhoog. Mijn god, ik was bijna in tranen uitgebarsten.

‘Het is niets’, zei ik met stroeve, hese stem. Opeens was al mijn speeksel opgedroogd.

‘Ik kan niet met je meegaan, ik bedoel, ik heb afgesproken met Margareta en haar vader …’

Een vlugge blik op mijn nieuwe polshorloge, een eindexamencadeau van oom Eskil.

‘O, is het zó laat …’

Ik zweeg. Tranen drongen zich op, mijn neus begon te lopen en zonder een woord te zeggen griste ik mijn bril uit zijn borstzakje en rende weg, wrong me door de dansende massa, werd geduwd en op mijn tenen getrapt en inderdaad, bij de garderobe stond Margareta al te wachten. Er lag iets verblufts in haar blik, een hoop vragen op het puntje van haar tong, maar ze moest ze binnen houden want op dat moment kwam haar vader de hal in. Geen van beiden zagen ze dat ik mijn studentenpet niet op had.

Dat was uiteraard het eerste wat mijn moeder zag.

‘Maar, Signe. Je STUDENTENPET?’

Meteen viel haar op hoe verhit en opgewonden ik was en daar was de hand op mijn voorhoofd; ik zat weer vast, terug in haar gevangenis. Een kopje warme melk met honing. Een halve slaaptablet. Signes slechte slapen en gevoelige maag waren altijd het middelpunt van haar moederlijke zorgen geweest.

Ik had mijn studentenpet vergeten. Dat overkomt je niet als je nuchter bent en bij je volle verstand en zojuist je diploma hebt behaald.

Met haar geoefende blik had mijn moeder meteen door dat dit niet haar dochter was die de hal binnenstapte. Verwarde haren, brandende wangen en glanzende ogen.

Nu was ik weer getemd en gedwee.

Dus kon ze zich wel iets opmonterends veroorloven: ‘Heb je soms veel gedanst? Je zag er zo schattig uit in die jurk.’

Toen brak ik. Met de handen voor mijn gezicht vloog ik naar mijn kamer en deed de deur op slot.

Eindelijk gered, voor vannacht tenminste, en algauw droogden mijn tranen. Mijn lichaam herinnerde het zich weer, liet tintelingen en kippenvel over mijn huid gaan als getuigen van het ongelooflijke wat ik had meegemaakt. Ik wist niet dat dit alles veroorzaakt werd door seksuele opwinding. Ik begreep niet wat het was, maar ik voelde me zalig en was ongekend gelukkig.

Het laken wikkelde zich om me heen terwijl ik lag te woelen om een goede positie te vinden. Ik moet opstaan om mijn bed te fatsoeneren. Naar de badkamer sluipen en niet doortrekken. Anders komt zij eraan, vermoeid, met haar vlecht op de rug (het haar dat overdag vastgezet wordt in een knot). Het uitstapje bezorgt me hartkloppingen. Het bloed gonst in mijn slapen. Dit doet me denken aan de laatste keer dat hij me naar zich toe trok en ik mijn hart in mijn vingertoppen had voelen kloppen.

En dan, zonder overgang, mijn vertwijfeling over het feit dat ik niet samen met hem heb durven wegglippen.

Tranen in het kussen. Geen enkel ander meisje had zo’n kans voorbij laten gaan.

Ik hoor hoe de buren de ochtendwijding aanzetten voordat ik eindelijk in slaap val.

Dat het daar überhaupt van komt, is omdat ik bedacht heb dat Viola de studentenpet wel gevonden zal hebben en dat Harald bij hen te gast is. De volgende ochtend zou ik op mijn fiets naar hun huis sjezen om hem op te halen. Misschien deed Harald wel open als ik aanbelde?

Maar het was Viola’s moeder. Vrolijk riep ze uit: ‘Daar hebben we het meisje dat haar studentenpet vergeten is!’

Ze ging hem halen en gaf hem aan me met een veelbetekenend lachje.

‘Was je maar een halfuurtje eerder gekomen! Nu zit Harald al in de sneltrein naar Oslo. Mijn man en Viola hebben hem weggebracht. Hij vroeg nog naar je, vanmorgen. Hij vond het jammer dat hij geen afscheid van je kon nemen.’

Hij had toch kunnen bellen, dacht ik vertwijfeld.

Volgende gedachte: als Viola en hij …? Maar in dat geval zou hij nooit zo lang met mij hebben gedanst en gevraagd of we niet samen …

Tranen brandden achter mijn oogleden. Ik maakte een kniebuiging als dank voor de studentenpet en haastte me naar mijn fiets.

Viola woonde in de chique villawijk Kåbo. Daar loerden ogen achter ieder raam.

Pas bij het Engelse park kon ik mijn fiets tegen een boom smijten en mezelf in het gras laten vallen om de tranen der ontroostbaren te huilen.

Ik wist niet eens hoe hij van zijn achternaam heette. Of waar hij woonde. Ik zou het nooit aan Viola durven vragen.

Ik besefte dat ik hem nooit meer zou zien.

Jij zag in ieder geval Cedolf terug.

Het is tijdens een van je rusteloze omzwervingen. Dit keer beland je bij de overdekte kade die aan één zijde open is. Je voetstappen klinken hol. Je bent alleen. Aan het einde brandt de zon. Je gaat op een bankje zitten. Dan duikt Cedolf dus op. Je verdenkt hem ervan dat hij zich in het halfduister heeft opgehouden om … Je staat op en rent weg. Al weet je hoe dom dat is. Hij kan je makkelijk inhalen.

Nu je in de gaten hebt dat er geen ontkomen aan is, blijf je staan en wacht. Je weet niet op wat. Maar je lichaam is gespannen alert. Hij is gekwetst. Maar dan blijkt hij iets belangrijks voor je te hebben. Een brief van Jakob. Je schaamt je over je gedrag. En nu je je angst laat varen komt dat andere naar boven. Je wordt je bewust van de dwingende macht die Cedolf uitstraalt. En de donkere klank in zijn stem wanneer hij juffrouw Selmer (zoals hij je de hele tijd beleefd noemt) vertelt dat hij, Cedolf, binnenkort zal aanmonsteren op de eerste boot naar Hamburg.

Je neemt het voor kennisgeving aan. Nu valt er niets meer te zeggen tussen jou en Cedolf – je loopt weg, maar plotseling blijf je staan. Je voelt je krachteloos en moe. Cedolf komt vlug dichterbij en je weet dat het een soort lotsbeschikking is en dat je hem niet zult tegenhouden. Zijn gezicht, zijn mond die de jouwe nadert. En je zakt hulpeloos tegen de muur en laat hem je kussen. Maar als hij probeert zijn arm tussen je middel en de muur te leggen, ruk je je los en rent weg …

Thuis in je kamer zie je in de spiegel een vlammend rood en ademloos meisje.

Vlug verberg je je gezicht in je handen. Je hoed is op de grond gevallen.

Mijn eerste kus was niet zoals ik me had voorgesteld.

De wereld verging niet. Er spoelde geen golf van gelukzaligheid door me heen. In plaats daarvan constateerde ik nuchter hoe enorm groot en vochtig zijn lippen waren en dat zelfs mijn neus nat werd. Daarover werd met geen woord gerept in de meisjesboeken of feuilletons in Allers.

Toch was het Lars-Ivar die me mijn eerste kus gaf. Dat was in Djurgården in Stockholm, onder het standbeeld van Jenny Lind. De heuvel waar het stond was bedekt met felblauwe wilde hyacinten.

Zoetjesaan zou Lars-Ivar me de kunst van het zoenen bijbrengen.

Maar het was in een heel andere situatie dat ik die lokroep in mijn lichaam en die wonderlijke weekheid die ik had gevoeld toen ik met Harald danste, weer mocht ervaren.

Het gebeurde op de dag dat het schoolseizoen werd afgesloten. Ik had een slechte beoordeling van Ava Rosenholm gekregen, maar een betere van de hoofddocent illustratie, Andreas Beckbom. Ik had een aantal opdrachten voor hem gedaan. Hij was blijkbaar grootmoedig genoeg die spuuglelijke schildersjas door de vingers te zien. Waarschijnlijk was hij verrast dat een meisje met zo’n slechte smaak wat kleding betreft en met de merkwaardige gewoonte te pas en te onpas psalmen te neuriën, in staat was zulke gevoelige en tegelijk gedurfde tekeningen te maken.

Lars-Ivar had natuurlijk een prachtig rapport. Hij had eerder les gehad bij Otte Sköld en Isaac Grünewald.

We zaten in de trein naar Uppsala. Onze tekenmappen lagen boven in het bagagerek. We hadden raamplaatsen tegenover elkaar. De trein kwam met een ruk in beweging. Ergens bij Häggvik begon het.

Onbeweeglijk, elkaar indringend aankijkend, voelde ik een soort trance over me komen. Het was dat gevoel weg te doezelen in een zoete verrukking, het gevoel te verdwijnen en tegelijk intens aanwezig te zijn.

Ik wilde vragen of hij dat ook voelde, maar mijn tong was als een slapend dier. Ik had ook een heel eigenaardige smaak in mijn mond.

Ook hij zat roerloos en zwijgend.

We konden geen van beiden een vin verroeren.

Verzonken in een betoverende droom.

Toen de trein met knarsende remmen Uppsala Centraal naderde, schrokken we allebei wakker als uit een verdoving.

Een soort verlegenheid maakte dat we elkaar niet durfden aankijken toen we onze spullen bij elkaar raapten. Hij streek zijn haar glad, keek door het raampje naar buiten en merkte op dat het waarschijnlijk zou gaan regenen.

Ik was duizelig en verloor de greep op mijn map, maar hij ving hem op en hield hem vast terwijl we het perron op stapten.

Ik stond weer met beide benen in de werkelijkheid en mijn lichaam wachtte op zijn omhelzing.

Maar in plaats daarvan deed hij een paar passen bij me vandaan.

‘Daar’, riep hij uit. ‘Kijk eens! Daar heb je je moeder. Laat ik maar gauw gaan.’

En met een vlug ‘dag hoor’ beende hij weg over een spoor dat verboden was te betreden.

Hetgeen mijn moeder uiteraard opmerkte, hoofdschuddend en met samengeknepen lippen.