Kerstin Thorvall

Huwelijksnacht

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De tekst van het gedicht ‘De maagd Maria ’ van Erik Axel Karlfeldt is ontleend aan de vertaling van Martha A. Muusses in: Roman, gedichten, verhalen van Verner von Heidenstam, Erik Axel Karlfeldt, Johannes V. Jensen (Heidelund, Hasselt 1964)

Oorspronkelijke titel När man skjuter arbetare, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Kerstin Thorvall, 1993 by agreement with Grand Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus BV, Breda 2001

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Albert Rudomine, la Falconetti, 1923

isbn 978 90 445 3241 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2001

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Stop-eject

‘En hoe zou je het dan willen hebben?’ vroeg de psycholoog.

‘Ik zou een wat oudere, licht alcoholische schrijfster uit de jaren twintig willen zijn. Engelstalig. Met een paar echte verkoopsuccessen op mijn naam, ongehuwd of gescheiden en zonder kinderen. Ik zou in een hotel wonen, niet af en toe, maar permanent. In de hoeksuite met slaapkamer en werkkamer, driehoog met uitzicht op zee. Grote badkamer. Een badkuip op leeuwenpootjes en dag en nacht roomservice. Ik zou jaar in jaar uit in dat hotel wonen, steeds veeleisender en excentrieker worden, Turkse sigaretten roken en een tulband dragen. Mager en getekend, depressief, maar levendig en overmoedig na een paar glazen. Twee te veel en ik zou naar mijn kamer geholpen worden. Een vrouwelijke bediende zou me uitkleden en ervoor zorgen dat ik tussen de schone lakens kwam.

Ik zou wispelturig en lastig zijn maar altijd gerespecteerd worden, ja, bijna geliefd zijn. Mijn uitgever zou af en toe serieuze bezoekjes brengen en ik zou steevast aangeven dat ik nu echt begonnen was en hij zou zeggen dat ik maar een kik hoefde te geven als ik een groter voorschot wilde.

Soeverein in mijn zelfverkozen eenzaamheid, financieel onafhankelijk en met betaalde vriendelijkheid zou ik totaal vrij zijn. Niet alleen praktisch, maar ook sociaal, moreel en emotioneel.

Niemand die mij zo na zou staan dat ik een slecht geweten hoefde te hebben. Ik zou naar niemand verlangen. Had ik behoefte aan gezelschap, dan waren er de anonieme mensen in de bar van het hotel. Kreeg ik plotseling zin om met iemand het bed te delen, dan waren er knappe jonge mannen, te koop voor een nacht.

Ik zou zowel jong als oud zijn, bovenklasse en onderklasse, ontsproten uit een eenvoudig milieu, nu rijk en beroemd. Vogel noch vis, mens en onmens, voorbij de tirannie van de passie. Een couveuseleven in een aangenaam klimaat met onbegrensd tijd voor tranen en werk. Als ik ziek werd zouden ze een dokter bellen. Ze zouden dienbladen naar boven dragen. Als ik slechter werd zou er een verpleegster komen om voor me te zorgen.

Wanneer het onvermijdelijke einde naderde zouden ze een dominee laten komen. Wierook zou de geur van een oude zieke vrouw verdrijven.

Tijdens de begrafenis zou het voltallige personeel zich rond mijn kist verzamelen en ontroostbaar huilen.

Ik ben dus ongeboren, stokoud, kinderloos en zonder familie. Niemand eist me op. Niemand verwacht iets van me. Ik stel niemand teleur en ben niemand iets schuldig. Behalve mijn uitgever en hij heeft geld. (In mijn visioen heeft hij dat, dat past in het beeld. In werkelijkheid is hij dood en de uitgeverij heeft geen grote financiële verwachtingen van mijn naam.)’

‘En’, zegt de psycholoog en kijkt verholen op zijn horloge want de tijd is om, ‘wat is dat dan voor boek dat je zou schrijven in die hoeksuite in dat hotel met uitzicht op zee en dag en nacht roomservice?’

‘Ik zou schrijven over de klassenmaatschappij. Over de beulen en het slachtoffer. Over het recht op arbeiders te schieten.’

Rec

Vlak voordat ze stierf, zei ze: ‘Was er dan niet meer dan dit?’

DEEL I
==
==

DEEL I - De bruidskoop

Play

==
1

Daar had je dan de grote, nerveuze vader die in de herenkamer heen en weer liep voor de drie ramen die uitkeken op de Storgata. Rusteloos ijsbeerde hij daar terwijl hij herhaalde: ‘Het is verschrikkelijk, ze schieten op de arbeiders, ze hebben militairen gestuurd om op ze te schieten, hier uit Sollefteå vandaan hebben ze soldaten gehaald om op de arbeiders te schieten, het is verschrikkelijk …’

Terwijl zij, zijn bijna zesjarige dochtertje dat bij hem was in die herenkamer met ramen aan de Storgata, keek en luisterde zonder te begrijpen. Behalve dan dat het verschrikkelijk was.

Ze zag ook dat ze voor haar vader niet bestond, hij was vergeten dat hij een dochter had, het enige wat hij wist was dat er ver weg in Kramfors, op de weg naar Lunde, dode arbeiders in het gruis lagen terwijl de paarden van de militairen steigerden en de mensen huilden en schreeuwden en dat er ook een kind was doodgeschoten.

Dat zag haar vader allemaal, ingesloten achter de drie vensters terwijl zijn dochter hem zag ijsberen.

Die herinnering, dat beeld zou de dochter de rest van haar leven bijblijven zonder iets van zijn scherpte te verliezen. De foto stelt de herenkamer voor met de bruinleren fauteuils, de hoge boekenkasten tegen de korte achterwand, de rooktafel waarop de zeshoekige asbak voor pijpen stond. Verder het bureau, ook dat bruin en ernstig, met de stapels ongecorrigeerde schriften, de blauwe inktpot en de kleinere met rode inkt; de glimmende punten van de kroontjespennen zagen er scherp en angstaanjagend uit. De ronde, groene kap van de bureaulamp was dof en donker nu er geen licht onder brandde. Daglicht, het noordse witte, viel door de drie hoge ramen recht op haar vader die daar heen en weer liep, zijn ogen gericht op iets wat alleen hij zag, het verschrikkelijke daar bij Kramfors.

Het meisje wist waar Kramfors lag. Daar kwam je voorbij als je naar Härnösand ging waar oom Anders woonde. Hij werkte bij de spoorwegen. Soms reed hij met zo’n karretje, een draisine, op het spoor zelf. Dat gebruikte hij als hij ergens heen moest om te kijken of er iets gerepareerd of gecontroleerd moest worden. Eén keer had het meisje mee gemogen, het was alsof je voor op een fiets zat en tegelijkertijd met een trein reed; het klonk ook als een trein.

In Kramfors hadden ze ook het grote meisje uit de hoogste klas van het voortgezet onderwijs gevonden, dat op een avond begin mei van de brug in de Ångermanälv gesprongen was, recht in de bulderende, opspattende stroomversnelling en dat pas in Kramfors ontdekt was. Haar lichaam was vast komen te zitten tussen een hoop boomstammen, en de houtvlotters hadden het gevonden toen ze de stammen van elkaar scheidden om ze op de oever te trekken.

Het meisje had dus al eerder geweten dat Kramfors een plaats was waar verschrikkelijke dingen gebeuren. Dingen die kinderen niet zouden hoeven weten. Maar volwassenen vergeten makkelijk dat stille kinderen in een kamer een goed gehoor hebben en een verbazingwekkend bevattingsvermogen.

Terwijl dat nieuwe verschrikkelijke plaatsvond in Kramfors, stond mama in de keuken het zilver uit de pastorie te poetsen. Het sterke goedje brandde in haar kloven, open wonden die ze kreeg omdat ze voortdurend met haar handen in water met allerlei schoonmaakmiddelen zat. Er was altijd iets dat ze moest afnemen, wassen, schrobben, poetsen en dan de dagelijkse afwas nog natuurlijk. Ook al was het maar een huishouden van drie personen, er was meer dan genoeg werk. Ze was erg proper, dat had ze van huis uit meegekregen. Ook al was het er arm en gebrekkig, het vuil kon je buiten de deur houden. Juist dan trouwens. De enige luxe van een arme huisvrouw is dat haar huis schoon is, ook in de hoeken en dat de keukenvloer iedere avond met zeep wordt geboend en zo smetteloos is dat je ervan zou kunnen eten. (Waar natuurlijk nooit sprake van kon zijn.)

Wat er nu met die arbeiders in Kramfors gebeurde was haar zaak niet, het ging haar niet aan, dat was iets waar haar man zich druk over maakte. Zij kwam zelf uit een arbeidersmilieu, maar dan uit een gezin dat weigerde zich in te laten met die goddeloze en revolutionaire ideeën die zich steeds meer verspreidden en die verkondigd werden door onverantwoordelijk volk uit het zuiden.

Haar man, die van betere huize was, had ooit geprobeerd deze dwaalleer bij haar thuis uit te dragen, maar dat waren hardwerkende en degelijke mensen die wisten wat de Bijbel zegt over ‘God geven wat God toekomt en de keizer wat des keizers is’. In Kramfors hadden de arbeiders zich verzet tegen de keizer in de persoon van de directeur van de zagerij en het werk neergelegd. Dat noemden ze staken. Bij haar thuis beschouwden ze dat als luiheid en ongehoorzaamheid, om nog maar te zwijgen over de misère en ellende die je over je gezin uitstortte. De werkgever = keizer vond onmiddellijk andere werkwilligen. Maar voordat hij die aanstelde ging hij eerst langs zijn eigen mensen met het dringende verzoek het werk te hervatten, want het bedrijf moest doordraaien.

Haar man, die docent was aan het lyceum en beter zou moeten weten, beijverde zich dus voor oproer en totale chaos bij mensen waar hij niets mee te maken had. Hij had geprobeerd zijn vrouw te overtuigen van het rechtvaardige, ja zelfs christelijke in de strijd, maar zij hield vast aan het hare en zag degenen die zulke dwaalleren predikten als de valse profeten waar de Heilige Schrift zo veelvuldig voor waarschuwde. En wee de verleiders.

De verleidingen zullen komen, zegt de Heer, maar – zo staat geschreven – een ieder die een van deze minsten verleidt, zal vernietigd en in het vuur geworpen worden. Niet dat ze nu direct zo vermetel was dat ze zichzelf tot een van die minsten rekende waar de Bijbel over sprak. Natuurlijk waren er ogenblikken dat ze zich een van hen voelde, maar tot op heden was er niemand die vanwege haar in het brandende hellevuur beland was. Dat was ze eerder zelf. Maar dat klopte dan toch niet?

Aan de andere kant, er was zo veel dat niet klopte.

Maar hij was inderdaad gekomen als een verleiding, een ongekende storm van passie en roekeloosheid, met een stem die streelde en jubelde in zowel christelijke als wereldse liederen.

Dat was dus dezelfde man die nu liep te ijsberen in de herenkamer en zich kwaad maakte over het feit dat ze op de stakende arbeiders geschoten hadden die in een stoet naar Lunde togen. Dat militairen uit Sollefteå daar waren en schoten. Maar ze volgden slechts orders op. Deden hun plicht en luisterden naar hun bevelhebbers. Zoals fatsoenlijke mensen doen.

Maar degenen die op haar geschoten hadden, deden dat niet op bevel van een overheid.

Ze deden het uit eigen beweging.

Als de man daarbinnen ter ore was gekomen hoe ze zich tegenover dat eenvoudige meisje, de houthakkersdochter, gedragen hadden, als hij erover gelezen had in een arbeiderskrant, dan had je hem eens moeten horen. Dan had je hem kunnen horen tieren in de herenkamer over hoe de bezittende klasse zich gedroeg tegenover de zwakken in de samenleving. Eens zou ze hem de vraag willen stellen: ‘En ik dan? Waarom heb je ze mij laten aanschieten?’

#

2

En het was in Tärnaby, aan het einde van juni wanneer de zon dag en nacht op is. Hij droeg een witte zomerhoed, een kreukelige witlinnen broek en dito colbert, altijd losgeknoopt en wapperend in de wind; duidelijk iemand uit het zuiden, misschien zelfs wel uit Stockholm. Hij was te gast in de pastorie en zelf had ze zomervakantie en logeerde bij haar oudere nicht Hildur die getrouwd was met de plaatselijke onderwijzer.

‘Het is zo lang geleden dat we elkaar gezien hebben,’ had nicht Hildur geschreven, ‘maar ik weet via je moeder dat je onderwijzeres geworden bent, het stond in een brief die tante Selma in het voorjaar heeft geschreven. Mijn man Anselm is ook onderwijzer, zoals je wellicht weet, en jullie hebben vast veel om over te praten. Zelf verheug ik me erop mijn lieve nicht te ontmoeten die ik zo lang niet gezien heb. Daarom heb ik nu de pen gepakt om te vragen of je niet hier bij ons op bezoek wilt komen? We hebben voldoende ruimte.

Dan hoor ik ook eens hoe tante Selma en oom Christian en je broers en zuster het maken. Ik weet dat Asta getrouwd is en al een paar kleintjes heeft. Schikt het je om 17 juni te komen? Dan zijn we klaar met opruimen na de jaarafsluiting en wel aan een beetje zomervakantie toe. Ik wacht vol spanning op je antwoord en teken met hartelijke groeten voor jou en je familie,

hoogachtend,

je toegenegen nicht Hildur’

Hoewel het al haar tweede zomervakantie was, bloosde ze toen ze de brief las, want het voelde nog niet echt zoals er op de envelop had gestaan: Onderwijzeres, juffrouw Hilma Strömberg. Op eerdere brieven, dat waren er overigens niet zo veel, was de geadresseerde jongedochter of mejuffrouw Hilma Strömberg geweest. Of mejuffrouw Christiansdochter Strömberg.

Ze was een gehoorzaam en plichtsgetrouw meisje, stil en behulpzaam, dus al met al een dochter om trots op te zijn. Zulke dingen zei je niet hardop, of zoals haar vader placht te zeggen, daar ontbrak het nog maar net aan. Ze was opgegroeid in een fatsoenlijk, godvruchtig gezin in Lövberga, waar men leefde in tucht en orde en wist dat de zin van het leven bidden, werken en opoffering was. En dat de duivel overal op de loer lag om de mens te verleiden, zodat je nooit je waakzaamheid mocht laten verslappen. Dat deden ze niet bij de Christians: ze hielden zich verre van de lokroepen van de lust, de hydra van de zelfverzekerdheid en de zonde van de geldingsdrang, die de Heer in het bijzonder slecht kon verdragen. Je verbeelden dat je iets was, daar moest je voor uitkijken, maar dat gevaar zweefde in de mooie kamer op de dag dat de schooljuffrouw, Ida Nykvist, op huisbezoek kwam om te praten over de toekomst van hun dochter Hilma. Het bezoek werd voorafgegaan door een brief die Hilma van school mee naar huis had gekregen. Daar stond in dat de onderwijzeres met de ouders van Hilma Strömberg over een belangrijke aangelegenheid wilde spreken.

Gezegd moet worden dat geen van beide ouders zich kon voorstellen dat er iets op het schoolwerk of gedrag van hun dochter aan te merken zou zijn, nee, iets dergelijks kwam niet in ze op.

Hun dochter werd rood en kreeg tranen in haar ogen; en ze wist absoluut niets van de inhoud van de brief. Of waarom de juffrouw met haar vader en moeder wilde praten. Geen woord kregen ze uit het meisje dat zo vlug mogelijk de keuken verliet om, nu het ijs verdwenen was, beneden bij het meer de lange loper uit te schrobben. Natuurlijk wist ze waar het over ging. Maar dat zou ze nooit hardop durven zeggen. Want misschien kreeg ze dan wel een oorvijg. Eigen roem stinkt, ook al wordt deze geventileerd via een buitenstaander.

Ze herinnerde zich, zou zich altijd blijven herinneren, hoeveel onrust en nervositeit dit bezoek van een autoriteit met zich meebracht, want dat was de onderwijzeres immers en wie verbeeldde zich een fraai genoeg huis te hebben voor zo een belangrijke gebeurtenis?

Hilma’s intuïtieve actie, onmiddellijk met de vloerkleden naar de steiger beneden te verdwijnen, was exact wat haar moeder haar anders bevolen zou hebben. De mooie kamer die de hele winter ongebruikt was gebleven om hout uit te sparen, was ijskoud en bedompt. Alle ramen werden opengezet om te luchten, kleden werden over de veranda van het portaaltje gehangen, de vloer geboend met zeep, de ramen gelapt en toen was het precies vijf dagen voor de aangekondigde visite. Al het bakwerk moest nog gedaan en heel het mooie servies moest nog worden afgewassen. En het mooiste tafelkleed, het gebloemde uit Amerika dat oom Ruben en tante Juliana als cadeau gestuurd hadden, moest nog gestreken. Amandelschuitjes, moppen, spritsjes, havermoutkoekjes, bolletjes en dunne wafels om te vullen met gele bramenjam en dikke room.

Haar vader hield zich op in het bos zodat het gesnuif in zijn snor en gemopper over uitsloverij en aanstellerij hun bespaard bleven. Maar hij kwam woensdag 5 april wel naar huis, hij was niet blij, en zijn baas ook niet want het liep tegen het hoogseizoen en alle mannen waren nodig. Om nog maar te zwijgen over de twee dagen loon die Christian misliep. Maar deze aangelegenheid vereiste dat het gezinshoofd thuis was. Haar moeder hield toezicht op zijn was- en scheerbeurt, zijn beste overhemd kraakte van het stijfsel toen hij het aantrok.

Onderwijzeres juffrouw Nykvist zat op de koude pluchen bank en proefde van alle koekjes, liet zich een tweede keer inschenken en kwam pas bij het derde kopje ter zake. Haar moeder maakte van de gelegenheid gebruik het onderwerp van gesprek naar de keuken te sturen om hout in het fornuis te leggen en van het koffiedik opnieuw koffie te zetten.

Het was ongetwijfeld beter voor het meisje dat ze niet alle, bijna gênante, loftuitingen te horen kreeg die de schooljuffrouw over haar beste leerling spuide. Het was namelijk zo dat Hilma een ontzettend goed stel hersens had en dat men haar moest laten doorleren. Wegens de verontruste en zelfs onwillige blikken van de ouders voegde de onderwijzeres er vlug aan toe dat de Bijbel zich krachtig uitspreekt tegen het niet gebruiken van je talenten.

‘Nou ja’, zei de familievader en stopte zijn pijp opnieuw. ‘Ze heeft genoeg te doen als haar moeders hulp in de huishouding en met haar kleine broertjes, ze is flink en weet van aanpakken, dat heeft mijn vrouw haar geleerd. Later zal ze wel een goede en betrouwbare man tegenkomen met wie ze trouwt, de plaats van de vrouw is immers thuis; daar is ze nodig …’

Dat was veel en breedsprakig gezegd voor een zwijgzame man als Christian.

‘Absoluut’, knikte juffrouw Nykvist. ‘Maar ik vraag me af of Hilma zelf niet verder zou willen leren?’

‘Daar heeft ze nooit iets over gezegd’, bitste haar vader.

‘Jij bent niet altijd thuis’, durfde moeder tegen te werpen. ‘Ze doet niets liever dan boven haar boeken hangen, iedere vrije minuut zit ze met een boek, ik maak me gewoon zorgen over haar ogen, dat mag u gerust weten, juffrouw Nykvist.’

Vader snoof en zoog hoorbaar aan zijn pijp.

Ida Nykvist wist heel goed dat een houthakkersgezin met vier kinderen geen geld heeft om voor een van de kinderen extra schoolgang te bekostigen en al helemaal niet als het een dochter betreft.

‘Nu is het namelijk zo’, zei de autoriteit en nam nog een amandelschuitje, ‘dat ik ook met dominee Stål over Hilma gesproken heb en hij is bereid financieel bij te dragen aan de opleiding van het begaafde kind aan de kweekschool in Östersund. Hij merkte veel gunstige dingen over Hilma op, zoals dat ze bescheiden en leergierig is met een ingetogen manier van doen, een prettig en goed jong meisje, verstandig en serieus …’

Mama kleurde rood in haar nek, plukte wat kruimels weg van het tafelkleed en mompelde dat het allemaal wel meeviel. Maar iedereen wist dat wat de dominee zei op waarheid gestoeld was. Het zou wat moois zijn anders.

Nu kwam het meisje zelf de kamer binnen. Stil en als het ware ongemerkt gleed ze op haar stoel en toen ze tegen het koffiekopje stootte, maakte dat een oorverdovend lawaai in de kamer en haar moeder wierp haar een strenge berispende blik toe.

Haar vader nam zijn pijp uit zijn mond, legde deze op het gebarsten schoteltje dat voor dit doel bestemd was en vroeg zijn dochter rechtstreeks zonder omhaal of ze verder wilde leren voor onderwijzeres.

Het meisje keek neer op haar handen en fluisterde ja.

Mama sprong bij en herhaalde het ‘ja’ met luide stem zodat iedereen rond de tafel het kon horen.

‘Ik hoop’, zei vader droog, ‘dat ze op school meer stem heeft, anders wordt het niet veel met haar als onderwijzeres.’

Daarmee was de hoofdzaak afgedaan. De opgewarmde koffie werd geserveerd terwijl haar moeder inging op de praktische kant van de zaak. Waar moest het meisje bijvoorbeeld wonen in Östersund? Ze hadden daar geen familie, niets van dien aard, en ook geen kennissen overigens.

Nu bleek dat juffrouw Ida Nykvist daar ook aan gedacht had, het was echt bijna gênant zoals ze zich had ingespannen om hun kind de mogelijkheid te geven verder te leren. Juffrouw Nykvist had een zuster die te jong weduwe geworden was van een predikant en die, om zichzelf en haar twee kinderen te verzorgen, kamers met inbegrip van een warme maaltijd verhuurde. Ze was bereid om Hilma onderdak te verlenen als ze in ruil voor kost en inwoning zou meehelpen met de schoonmaak, de was en de nodige keukenkarweitjes.

Mama dacht er onder een kop koffie over na voordat ze knikte en meende dat het een goed en veilig onderkomen was voor een meisje tijdens haar studietijd. En ze was flink en vlug in huishoudelijk werk – en nauwkeurig, daar kon haar moeder voor instaan.

Tijdens het hele gesprek in de mooie kamer zei Hilma behalve haar onhoorbare ja niets. Met neergeslagen ogen, bevend van kou, hoop en ontzetting luisterde ze hoe onderwijzeres juffrouw Ida Nykvist met haar vader en moeder beraadslaagde over haar leven.

Haar moeders aarzeling of liever panische angst dat het misschien hoogmoedig was en dat haar dochter in de verleiding zou komen te denken dat ze iets bijzonders was, wist juffrouw Nykvist te sussen door nogmaals en nu letterlijk uit de Heilige Schrift te citeren over de goed gebruikte talenten.

Toen de tweeëntwintigjarige dochter Hilma enkele verblindende weken in Tärnaby ging doorbrengen, was ze vier semesters onderwijzeres geweest en genoot ze de tweede zomervakantie van haar leven.

Op midzomerdag was ze uitgenodigd om met Hildur en Anselm na de kerkdienst koffie te komen drinken bij dominee Ottosson. Ze werd daar voorgesteld aan hun gast, docent aan een lyceum, Sigfrid Tornvall. De manier alleen al waarop hij haar aankeek toen ze elkaar de hand schudden, deed haar kleuren als een pioen. Vervolgens schonk hij haar een tweede keer in en liep zonder verdere plichtplegingen met haar mee naar de tafel waar Hildur en Anselm zaten, om te vragen of hij erbij mocht komen zitten; hij moest alleen zijn kopje en gebakschoteltje even halen.

Hulpeloos en met stomheid geslagen keek ze naar Hildur en haar man. Zij moesten de situatie maar redden, het was namelijk hun schuld dat ze zich in deze grootse kamer bevond met zijn raampartij naar het dal en de nog met sneeuw beklede bergtoppen op de achtergrond, en de lange canapés die zich leenden voor grotere gezelschappen dan dit koffiekransje. Ze hoopte maar dat Anselm het kon afwenden, wat het dan ook mocht zijn wat er gebeurde.

Maar dat deed hij dus niet, o nee, integendeel, hij en nicht Hildur schoven op en knikten en glimlachten overdreven naar de docent.

En de vreemde gast ging verheugd naast haar zitten, zo dichtbij dat zijn benen, per ongeluk natuurlijk, de hare licht aanraakten. Ze zette zich schrap zo goed en zo kwaad als het ging, trok haar benen onder de stoel, spande haar lichaam afwerend, maar toen hij plotseling zijn grote warme hand op de hare legde die ze per ongeluk naast het koffiekopje had laten liggen, vloog ze op alsof ze door een steekvlieg gestoken werd.

‘Neem me niet kwalijk’, zei hij met vriendelijke maar vreemde stem. ‘Het was niet mijn bedoeling u te laten schrikken. Ik wilde alleen vragen … woont de juffrouw hier in Tärnaby of …’

Vuurrood trok ze haar hand terug en liet Hildur antwoorden.

‘Nee, mijn nicht Hilma is hier net als docent Tornvall op bezoek tijdens de zomervakantie, mijn nicht is namelijk onderwijzeres.’

‘O’, zei hij met die bijzondere, merkwaardige stem. Zo praatte niemand hier. ‘Ik wist niet dat schooljuffrouwen zo jong en knap mochten zijn.’

Zijn glimlach, zijn blik; nu merkte ook Hildur dat het te ver ging. Met haar ogen zocht ze haar echtgenoot, maar op hetzelfde moment tikte de dominee tegen zijn koffiekopje en verzocht om stilte. Daarin kondigde hij aan zijn gasten tot zijn grote vreugde te mogen onthalen op een heerlijk zomerconcert door zijn gast en vriend, docent Sigfrid Tornvall, onder pianobegeleiding van zijn eigen echtgenote Annalisa.

Applaus. Docent Tornvall die boog en glimlachte en haar kant op keek.

En wat kon hij zingen, die man. Een licht jubelende tenor die ‘Ik weet een lieflijk roosje’ en ‘Zo fijn als kristal’ ten gehore bracht en als derde en laatste nummer Karlfeldts ‘De maagd Maria’:

Daar komt ze door de weiden van Sjugare gegaan,

een meisje met een blanke huid als appelbloesemblaân,

ja als appelbloem en wilde roos, ver van elk dorp vandaan,

waar zelden een mens pleegt te komen.

En de hele tijd keek hij alleen naar haar.

Luid applaus. Hij boog, hij lachte, richtte zich weer op en kondigde een toegift aan, namelijk ‘Ik hou van je’ van Grieg. Dit lied was duidelijk niet voorbereid want gastvrouw Annalisa had de noten niet, maar hij zong het toch en de gouden glans van zijn stem wikkelde Hilma in een cocon van ontsteltenis en – ze wist niet wat het was – iets verbodens en gevaarlijks, toen al, een zoetheid in haar lichaam, als in een droom. Maar ze was wakker, het gebeurde midden op de dag in het oogverblindende zonlicht en in de aanwezigheid van de geestelijke, intellectuele en financiële elite van Tärnaby. Plus Hildur en Anselm die er ook bij hoorden.

Iedereen was er en keek dezelfde kant op als de zanger, vooral toen hij met strelende en zijdezachte stem de laatste lieflijke frase vertolkte: ‘Ik hou van jou in tijd en eeuwigheid’.

Ze zat onbeweeglijk met haar ogen onafgebroken op het gouden randje van het koffiekopje gericht, waar ze overigens nauwelijks iets van zag aangezien er een waas als een roze filter, vochtig van tranen, over haar ogen lag.

Goede God, help me, wat moet ik doen?

En het enige wat ze wílde doen, was de met bloemen versierde zaal uitstormen, zichzelf belachelijk maken en morgenochtend al naar huis reizen. Maar daarmee zou ze tegelijkertijd Hildur en Anselm beschamen, bij wie ze te gast was.

Ze had de ogen van de vreemdeling al gevoeld tijdens de wandeling van de kerk naar de pastorie, maar dat was uit de verte geweest, niemand anders had het gemerkt en het stond bovendien niet vast dat hij haar gezocht had met zijn blik. Maar later in de drukte, het geklets en gedrang voor de overladen koffietafel, had ze moeten begrijpen dat hij inderdaad naar haar keek.

En ze snapte niet waarom. Was er iets met haar haar? Zat haar ceintuur scheef?

Verlegen, mooi en zich daarvan niet bewust maakte ze op de twaalf jaar oudere Sörlander indruk als het mooiste en lieftalligste wat hij ooit had gezien. Een sprookjesfiguur, een bosnimf rein van hart, opgestegen uit een van de bodemloze meren die de streek rijk is en waar waterlelies roze en wit oplichten in het donker. Dezelfde roze kleur die over haar maagdelijk witte gezicht gleed. Ze leek ook op het tere, schuchtere linnaeusklokje of misschien nog meer op het lieflijke, simpele bloempje, wit, op een smalle steel dat zevenster heet en niet voorkomt in de flora van het zuiden.

Dat alles was ze op het eerste gezicht: als een gedicht. Hij kon het weten want hij was zelf dichter. Hij wist ook dat zij, en geen ander, zijn vrouw zou worden. Op haar had hij gewacht.

Verhit en glimlachend bedankte hij voor het applaus en haastte zich vervolgens natuurlijk terug naar het gezelschap waar hij bij zat. En Hildur en Anselm geneerden zich niet zich te uiten in overdreven loftuitingen, ja, wat een stem, als van een engel, voegden ze eraan toe, maar hij keek alleen maar serieus naar Hilma en zei: ‘En u mejuffrouw Strömberg, wat vond u van mijn zang?’

Toen moest ze haar blik wel oprichten en hem aankijken en binnen in haar tolden heel nieuwe, beangstigende en toch mooie gevoelens. Een zachtheid die kriebelt in je bloed, een lichtheid alsof je zweeft, en midden in die heerlijke duizeling, ging ze rechtop zitten, keek hem recht aan en zei met een lachje dat vanzelf opborrelde: ‘O, het was zo mooi, zoiets moois heb ik nog nooit gehoord.’

‘En u mejuffrouw Strömberg, u bent zonder enige twijfel de mooiste jonge vrouw die ik ooit gezien heb.’

En toen liet ze zich plotseling gaan, ze sprong een gat in de tintelende lucht en zei met een stem die ze zelf niet herkende: ‘O, zoals u praat.’

Ze gooide haar hoofd achterover en lachte zo dat Hildur en Anselm elkaar ongerust aankeken, terwijl hij met haar mee lachte en zei: ‘Aha, u kunt dus lachen. Dat is mooi!’ en zij, nu helemaal buiten zinnen, pareerde: ‘Natuurlijk kan ik dat, dat kan toch iedereen.’

‘En hoelang mogen we van uw aanwezigheid hier in Tärnaby genieten?’ vroeg hij. Ze antwoordde, luchtig en ongedwongen: ‘Drie weken is afgesproken.’

Op dat moment zag haar familie in dat het volledig uit de hand dreigde te lopen en aan de andere tafels waren de gesprekken gestokt en iedereen luisterde verbaasd naar de lichte, ademloze meisjeslach. Het was alsof er onverwacht een vogel in de kamer was. Iedereen moest er naar luisteren en kijken.

Hij begreep het. Hij was een ervaren man. Hij besefte wat hij in gang gezet had. Hij werd nu heel beleefd en formeel, en wendde zich tot Anselm en Hildur met de vraag of het mogelijk was dat hij hun de komende dagen een bezoek bracht?

Hildur antwoordde even welgemanierd dat dat wel zou gaan, of niet Hilma?

Hilma, die rondgedraaid had in een wereld van zorgeloosheid en plezier, kwam weer met beide benen op de grond, bloosde, sloeg haar blik neer en antwoordde met een bedeesd stemmetje: ‘Maar dat moeten jullie toch … Ik bedoel, het is toch bij jullie. Het is jullie huis …’

‘Ik wil absoluut niet tot last zijn’, verzekerde de cavalier-docent en vervolgens tegen haar, zacht en diep: ‘Maar als het mejuffrouw Strömberg niet uitkomt?’

Mejuffrouw Strömberg speelde met haar koffielepeltje en wist het niet. Hildur moest weer ingrijpen.

‘We zouden het een grote eer vinden als docent Tornvall een kopje koffie bij ons zou willen komen drinken, in alle eenvoud, meneer moet maar voor lief nemen hoe we het hebben.’

Hij glimlachte en zei dat ze voor hem geen extra moeite moesten doen, terwijl hij naar Hilma keek.

‘Woensdag om drie uur, schikt dat?’ vervolgde Hildur.

‘Graag, dat schikt uitstekend’, antwoordde hij naar het gebogen meisjeshoofd waar een paar verdwaalde pieken uit de donkere knot zich als zwarte penseelstreken aftekenden tegen de witte nek.

‘Hilma’, zei hij met bewogen stem. ‘Jullie weten toch dat Kellgren voor Hilma zijn gedicht “De nieuwe schepping” heeft geschreven, waarin de frase voorkomt:

Jij, die van schoonheid en behagen

een rein en hemels oerbeeld geeft!

Ik zag jou en vanaf die dage

’k enkel naar jou in de wereld keek.’

Godzijdank ging deze pijnlijke declamatie verloren in het geschraap van stoelen en het geritsel van rokken dat het opbreken van het gezelschap teweegbracht, en in de dankbetuigingen, het was een heerlijke ochtend geweest, en met zo’n begenadigd zanger …

Hildur had resoluut de arm van haar nichtje gepakt want het arme kind verkeerde nog steeds in een staat van verwarring, dat was voor iedereen duidelijk. En wie verbaasde dat? Want geen enkel jong meisje uit deze streek was ooit zo het hof gemaakt. En dat door een nuchtere man.

Hildur was zo hier en daar geweest vóór haar huwelijk met Anselm. Ze was kokkin geweest bij de arbeiders in het bos en serveerster in een koffiehuis in Sollefteå waar ze dienstplichtigen van I 21 en Trängen van koffie had moeten voorzien. Dus ze had enige ervaring, zogezegd. In alle eerbaarheid, natuurlijk. Maar toch. Ze had kerels naar haar zien kijken met díe blik, ja.

De jonge Hilma daarentegen was opgegroeid onder streng toezicht in het vrome huis aan de oever van het Flåsjö en vervolgens overgegaan in de handen van de weduwe van een predikant, die echt iedere minuut die Hilma niet aan haar studie besteedde een beroep op haar deed. Kortom, gelegenheid voor enig kwaad of gegiechel of zelfs onschuldig geflirt was er niet bij geweest. Niets in haar opvoeding had haar voorbereid op een zo prachtig zingende docent uit het zuiden.

Tegen de avond van diezelfde midzomerdag kwam een jongen een armvol rozen brengen voor hun gast mejuffrouw Strömberg. Nee, hij mocht niet zeggen van wie ze waren. Hildur wist het wel. Alleen aan de zuidkant met serre van de pastorie waren de rozen al zo ver in deze tijd van de zomer.

#

3

Hij kwam en won eenieders hart. Met ‘ieders’ werden niet alleen Hildur en Anselm beoogd maar ook de meid Berta en de knecht Vilhelm.

Bij de onderwijzerswoning hoorde ook een stuk grond, een paard, twee koeien, een varken en een stuk of twintig kippen. Als deze dieren hadden kunnen praten zouden ook zij verklaard hebben dat de docent eenvoudig en echt doodgewoon was. Bovendien was hij vrolijk en charmant, een aangename persoonlijkheid die makkelijk vrienden maakte.

Ze vormden een klein gezelschap jonge mensen die met elkaar omgingen, secretaris Andrén, de meisjes Adolfsson, dochters van de politiecommissaris, de directeurszoon Einar plus Hildur en Anselm, wanneer hij zich vrij kon maken. Ze maakten uitstapjes met dekens en picknickmand, soms een langere tocht met paard en wagen. De ster in het gezelschap was zonder enige twijfel, in weerwil van zichzelf, de jonge onderwijzeres Hilma Strömberg.

Daar zorgde de docent voor. Zijn niet aflatende interesse voor haar persoon was voor iedereen duidelijk. De manier waarop hij haar met zorg omringde, gras en strootjes van haar rok plukte, wegholde om een sjaal te halen wanneer het begon te waaien, voortdurend zijn blik op haar richtte, om nog maar te zwijgen wanneer hij begon te zingen. Zijn gouden stem, warm en innig stemde iedereen tot rust en teerhartige gedachten. Wanneer hij het volkswijsje ‘In berg en dal’ vertolkte en zijn ogen niet van haar kon afhouden, dan rilden alle jonge vrouwen.

Terwijl het onderwerp van al die romantiek vuurrood kleurde en naar de grond tuurde, waar altijd wel een grasspriet voorhanden was om uit elkaar te plukken.

Ze geneerde zich dus telkens weer, maar was natuurlijk ook gevleid en verrukt. Hij had dezelfde uitwerking op haar als zoete bessen met slagroom, als een zomerwind die geuren met zich meevoert waar je zelfs zonder zijn aanwezigheid duizelig van zou worden. Allerlei ongeoorloofde en zalige gevoelens schoten door haar heen wanneer ze alleen maar aan hem dacht.

En ze wist dat ze met vuur speelde. Wanneer niemand keek gebeurde het dat hij haar hand ving, deze aan de binnen- en buitenkant kuste en heel haar lichaam buiten adem raakte en slap werd, vooral haar knieën.

Ze liet zich verleiden tot allerlei onbekende, verontrustende gewaarwordingen wetend dat ze op de rand van een afgrond balanceerde.

Nicht Hildur waakte en zorgde ervoor dat ze nooit helemaal alleen waren. Hildur, die zowel de risico’s als de mogelijkheden zag van het spel dat ze vanaf de eerste rij volgde.

Hildur had immers de morele verantwoording voor het kinderlijke, onervaren nichtje. Je zou het als volgt kunnen uitdrukken, zo zou de docent het zeker ook gedaan hebben: dat Hilma een zeldzaam en kwetsbaar bloempje was, toevertrouwd aan haar zorg.

Hildur kon veel beter dan Hilma zelf de roze en warme gloed duiden die de wangen van het meisje kleurde als de man haar licht aanraakte, al was het alleen maar om een sjaal over haar schouders recht te leggen. En de uitstraling van haar luisterende gestalte wanneer hij een van die liedjes zong die speciaal voor haar geschreven leken te zijn …

Hij was een rijzige, wat gezette man, verbazingwekkend levendig in zijn bewegingen. Zijn lach was jong en aanstekelijk, en hij wist dat hij in zo’n bui onweerstaanbaar was.

Hilma was een jonge vrouw voor wie de eisen der deugdelijkheid volstrekt duidelijk waren, maar de Verleider was ervaren, hij kende alle kneepjes. Zowaar als het staat in de psalm: ‘Vreest de valstrik van de duivel, waar ge deez’ het minst verwacht. Hij sluipend komt, in ’s lustens stond.’

Hoewel ze niet meer dan vierhonderd meter bij elkaar vandaan logeerden, stuurde hij haar brieven over de post. Soms bestond de brief uit een of twee gedichten. Niet dat ze ze ooit aan haar nicht liet zien. Nee, ze liet de brief vlug in een zak glijden en opende hem niet voordat ze klaar was met het karweitje waar ze mee bezig was. Dan vloog ze naar haar kamer, deed de deur dicht en ging met de brief in haar hand op bed zitten. Op dat moment verloor ze haar zelfbeheersing en ze scheurde de envelop open.

Iedere poging van Hildur te praten over wat er zich afspeelde, liep stuk op Hilma’s onwil.

‘Het is niets, het is niets’, mompelde ze en vluchtte naar iets, maakte niet uit wat, waar ze haar handen in kon zetten. De schillenemmer die vol was. Of een geranium die droog leek te staan.

Hildur begreep dat er niets onafwendbaars was gebeurd, want ze waren immers nooit alleen tijdens de lome uitstapjes. Maar op een keer moesten ze bij een hek over een trapje, de zoom van haar rok bleef haken toen het meisje overstapte en de cavalier was meer dan bereidwillig haar het laatste stukje naar beneden te tillen. Daar was spontaan en bliksemsnel lichamelijk contact, dat hij geroutineerd wist te verlengen. De hijgende lach van het meisje wanneer ze zich wilde verweren, was niet altijd hoorbaar in het gebladerte. Het kon natuurlijk ook dat haar het zwijgen werd opgelegd door een kus, zoiets wist je nooit.

Een keer, toen zich zo’n hindernis voordeed en ze de laatste waren van het groepje vrolijke mensen die zingend door het pasgemaaide gras liepen, had hij haar stevig vastgepakt en op haar mond gekust.

Ze zag het gevaar.

Ze schreeuwde, duwde hem weg, kwam los en rende weg over de laagliggende akker, maar de verkeerde kant op, weg van de anderen alsof ze helemaal gedesoriënteerd was. Het gras dat op schaduwrijke plekken nog nat was van de dauw, sloeg tegen haar enkels, en onder dit alles voelde ze de kinderlijke triomf dat ze sneller was dan hij en daarbij een jubelend gevoel, ja echt, om door het natte gras te stuiven met de felle kleuren van de bloemen en de hitte in haar: haar polsslag overal, zelfs in haar vingertoppen. Ze had niet eerder geweten dat je je hart ook daar kon voelen. En haar haar dat losging en rond haar gezicht danste terwijl ze lachend langs Vilhelm rende die aan de voorkant stond te harken, en ze lelijke stappen in de nieuwe grindpatronen maakte en verder, de trap op, het huis in waar het koel was, maar zelf bleef ze in brand staan. Achter de blauwgestreepte gordijnen zag ze hem omkeren en teruglopen.

Haar hart op volle toeren, haar wangen gloeiden, haar haar was vochtig in de nek en ze probeerde het bij elkaar te trekken in een fatsoenlijke knot. Aangezien ze alleen was in de kamer kon ze op een stoel gaan zitten, haar benen uitstrekken, haar armen spreiden in een bevrijdend gebaar. En voluit lachen.

Diezelfde avond nog kwam de loopjongen van de pastorie met een enorm boeket rozen en grasklokjes en diep tussen de bloemen zat een envelop.

In een mum was ze naar haar kamer verdwenen, haalde zichzelf tot bloedens toe open toen ze de brief opviste, zoog aan het wondje dat naar bloed en zoet van haarzelf smaakte. Terwijl ze las: ‘Vergeef me, vergeef me, lief, verlegen zevensterretje van me, ik zal nooit meer zo doen.’ En daar moest ze om lachen. Maar omdat ze toevallig vlak voor de ronde spiegel stond, raakte ze van haar stuk. Want dat kon zij toch niet zijn, dat rozige mooie meisje dat in zichzelf stond te lachen?

‘Goede God, goede God, wat bezielt me …?’

En ze liet zich voorover op bed vallen met haar hoofd in het kussen en begon te huilen. Maar niet voor lang. Het was net zo vlug over als het begonnen was, als een zomerbuitje, ze sprong weer overeind, goot water in de waskom op de commode en spoelde haar gezicht af voordat ze met het boeket naar de keuken liep om een geschikte vaas te zoeken. Daar stond Hildur ingewanden te malen voor een worst.

‘Ja, dat moet gezegd worden. Zulke rozen als de pastorie heeft, zijn zelfs in het zuiden nauwelijks te vinden.’

Ze vreesde en beminde zijn blikken. Het zoete verbodene erin. Zoals amandelschuitjes met vruchtengelei en slagroom op een doordeweekse dag. Ze betrapte zichzelf erop dat ze lachte om niets, alsof de spanning er op de een of andere manier uit moest, nu dat niet door tranen gebeurde, wat meer voor de hand zou liggen. Maar bij haar thuis huilde men niet onnodig. Huilen was alleen acceptabel wanneer de beste melkkoe in het moeras gezakt was of de opgeschoten buurjongen een grote den over zich heen had gekregen. Niet zodat hij doodging, maar zodat hij de rest van zijn leven niet meer in staat was om te werken. Hij, hun enige zoon. Dan was een enkele traan toegestaan. Maar niet omdat je een vreemde onrust in je lichaam voelde; zulke gevoelens bestonden officieel niet. De enige toegestane lichamelijke reacties waren honger, moeheid en hevige pijn. Maar tegelijkertijd was iedereen het erover eens dat het lichaam een breekbaar vat was en lijden een vrome herinnering aan onze sterfelijkheid. Ieder gevoel van welbevinden, het goed hebben, blij of gewoonweg tevréden zijn, was een gevaarlijk signaal dat men zich iets begon te verbeelden. Misschien moesten zulke gevoelens af en toe wel de kop opsteken, maar men mocht er absoluut niet over spreken. Zulke hoogmoed strafte God onmiddellijk.

Verdriet en tegenspoed daarentegen, waren veilig terrein. Ze waren het bewijs dat de mens zich schikte in het feit dat het leven een tranendal is. Voor instrumenten die vrolijk klonken, zoals een viool – of erger nog, een trekharmonica – moest een goed christen zich hoeden. Er waren nog oude mensen die met een strijkstok de getande kant van een zaag konden bespelen. De toon die dat voortbracht was onovertroffen goddelijk, triest en deerlijk. Velen betreurden dat dit instrument steeds meer in onbruik raakte. Het was zo mooi om bij te zuchten en te jammeren.

Maar bij haar was het in die witte duizelingwekkende dagen en nachten in het begin van 1920 alsof er vogels in haar woonden die haar er voortdurend toe verleidden te zwieren en te lachen. Licht en dwaas klonk het, dat moest iedereen wel vinden die het hoorde. Maar ze kon het niet inhouden. Evenmin kon ze verhinderen dat ze werd omgeven door een opvallende schittering die haar huid een doorschijnende rozengloed schonk en haar ogen een koortsachtige glans. Haar lippen waren altijd vochtig en rood, half geopend als een roos.

Het viel op. Anselm en Hildur, Berta en Vilhelm, iedereen zag het. Vilhelm zou nooit het beeld vergeten van de jonge onderwijzeres die aan kwam rennen over het grind met haar haar wapperend rond haar gezicht. Hildur vond er woorden voor door te constateren dat ze ineens volwassen aan het worden was.

Iedereen wist ook wiens verdienste dat was en onuitgesproken vragen zoemden als muggen in de lucht. Nicht Hildur was in dit geval degene die het recht had ze hardop te stellen.

Anselm keek nadenkend terwijl hij op zijn pijp zoog, maar vond dat het een vrouwenaangelegenheid was. Tegelijkertijd was hij zich ervan bewust dat Hilma onder zijn dak woonde en dat als er iets zou gebeuren men hem erop zou aankijken. Hij had ervoor gezorgd dat Hilma in contact was gekomen met docent Tornvall en had hem op de koffie gevraagd.

Hildur legde hem het vuur na aan de schenen. Anselm draaide onrustig op zijn stoel en zei dat het vast niet meer was dan een onschuldige zomerliefde.

‘En wat weet jij van zulke dingen?’ zei zijn vrouw jaloers. ‘Het zou leuk zijn om dat eens te horen.’

Anselm klopte zijn pijp uit en keek door het raam naar buiten.

‘Oeps, ik geloof dat de kippen de kolder in de kop hebben’, zei hij en maakte aanstalten naar buiten te gaan om er iets aan te doen.

‘O nee’, zei Hildur en rende naar de deur om er met haar rug voor te gaan staan. ‘Denk maar niet dat je er zo van afkomt. Ik wil dat je met dominee Ottosson gaat praten.’

Anselm werd nu zichtbaar nerveus.

‘Maar dat maakt toch een vreemde indruk? We weten niet eens of er wel iets ís. Hij bedoelt er misschien niets mee, Tornvall bedoel ik.’

‘Des te meer reden om met Ottosson te praten’, onderbrak Hildur. ‘En dat er iets is kan iedereen zien die ogen in zijn hoofd heeft. Het is de hoogste tijd dat we iets meer te weten komen over die mooi zingende charmeur in zijn witlinnen kostuum die zo vlot meisjes het hoofd op hol kan brengen. Ook de meisjes Adolfsson …’

Anselm leek ineens wakker te worden.

‘Je bedoelt toch niet dat hij hun ook …’

‘Natuurlijk niet. Maar ze zouden er niets op tegen hebben.’

‘Nou dan’, zei Anselm en hij wilde weer gaan.

‘Je komt niet weg, in ieder geval niet door deze deur, voordat we dit besproken hebben. Hilma is dit soort dingen niet gewend. Gisteren kwam ze aanhollen, verfomfaaid en van slag, en zei dat ze niet warm met ons wilde eten. Ze had geen honger, zei ze, en vandaag heeft ze zich teruggetrokken op haar kamer, voert als excuus aan dat ze migraine heeft.’

‘Misschien heeft ze “haar dagen”’, opperde Anselm, ineens zo misplaatst meelevend met hoe vrouwen het kunnen hebben. ‘Ik ben van mening’, zei hij en hij klonk erg schoolmeesterachtig, ‘dat je eerst eens een serieus gesprek met haar moet voeren. En mocht je het daarna nog nodig vinden, dan beloof ik met Ottosson te gaan praten’, zei hij en kuste haar zodat ze van haar stuk werd gebracht en hij zonder probleem de deur uit kon komen.

Hildur liep achter hem aan het erf op om zelf de verdwaalde kippen weg te jagen. Hooghartig en zelfingenomen paradeerde de haan in het rond en om hem heen kakelden en banjerden zijn vrouwen rond als, ja, als kippen.

‘Hup, vort met jou, lelijke haan’, schreeuwde Hildur. ‘Jullie horen hier niet, en dat weet je best. Vort met jullie, zeg ik.’

En de kippen renden rond en fladderden met hun arme vleugels en gehoorzaamden, terwijl de haan voornaam en afgemeten één stap tegelijk nam, waardig met zijn hoofd knikkend bij iedere pas. Er was iets in dat geslachtsgebonden gedragspatroon dat Hildur razend maakte.

‘Heb je niet gehoord wat ik zei?’ schreeuwde ze en rende met zwaaiende armen naar de haan die nu eindelijk aanstalten maakte. Hildur haalde diep adem en keek naar Hilma’s raam. Daar waren de rolgordijnen nog steeds naar beneden.

Ja, heremijntijd, stel je voor dat hij toch iets met haar geprobeerd had? Hij was een knappe man met een beminnelijke manier van doen. En van betere huize. Daar school het gevaar. Je wist niet goed hoe die zich gedroegen. Op deze breedtegraad kwam dit soort mannen niet bepaald in groten getale voor; ze waren niet gewend aan witte kostuums, boeketten bloemen bij nacht en ontij, liefdesbrieven per post terwijl men in dezelfde plaats woonde, complimenten en smachtend gezang. Een boerenzoon, een smid, een winkelier, zelfs een onderwijzer kon zijn hoofd verliezen, maar ze liepen niet te koop met hun brandende hart. Alleen brandewijn kan ze hun zelfbeheersing laten verliezen zodat ze loslippig en handtastelijk worden. Of nog zwijgzamer. Maar dit heerschap dronk slechts koffie, of misschien lichtbier, dat was ook het enige wat geserveerd werd. En toch gedroeg hij zich als een beschonkene. Overdreven. ‘Zonder bodem’, zoals ze in Lövberga zeiden over mensen die ergens niet genoeg van konden krijgen.

Gewone mannen kun je in zekere zin doorgronden, dacht Hildur terwijl ze verstrooid haar man Anselm bij de stal op zijn fiets zag stappen.

Waar ging hij nu in vredesnaam heen?

Ze kneep haar ogen tot spleetjes tegen de zon en probeerde te roepen. Maar het was te ver weg. Ze zag dat hij in de richting van het dorp reed, naar de kerk en de pastorie.

Ze glimlachte tevreden. Haar Anselm was niet zo’n prater, maar hij dééd af en toe wel iets. Zoals nu.

Ze herinnerde zich haar oorspronkelijke opdracht en liep resoluut de kamer door en klopte op Hilma’s deur. Deed hem open zonder antwoord af te wachten. Daarbinnen was het bedompt en bedroefd. Op bed lag iets te schokken onder de gehaakte sprei. Verward donker haar op het kussen. Hildur ging voorzichtig op de rand van het bed zitten waardoor de spiraal flink doorzakte en legde een kalmerende hand op de sprei. Het effect was explosief. Een vuurrood betraand meisjesgezicht vloog overeind.

Twee handen klampten zich vast aan Hildurs ene arm, zoals een drenkeling naar hulp grijpt.

Een angst maakte zich nu meester van Hildurs ziel. Als het nu toch eens …? Ondanks de strenge bewaking. Ze herinnerde zich de krolse poes die de bedienden hadden opgesloten met de ramen dicht en de haken ervoor. Maar ze hadden niet kunnen verhinderen dat een grote kater zich tegen het kelderraam had geworpen, waardoor het brak en die zich vervolgens een weg had gezocht naar waar de bronst hem leidde.

Woordeloos keek ze neer op het ongelukkige meisje. In de kamer waren alleen de diepe snikken te horen die volgen na lang en intensief huilen. En in die spelonk van verdriet drong plotseling de stem van een engel door. Steeds dichterbij klonk het nieuwe lied ‘Toen ik jou voor het eerst zag’.

Hilma’s snikken hielden net zo plotseling op als wanneer men een kaars uitblaast. Ze draaide zich om, tilde het kussen op dat in erbarmelijk verkreukelde staat verkeerde, maar vond wat ze zocht op de grond. Een verfomfaaid papier volgeschreven met het schuine, regelmatige handschrift van de docent.

Hildur pakte het aan. Streek het glad op haar schoot en las een liefdesbrief, een aanzoek van de soort waar je anders slechts op stuitte in zondige en verboden stuiverromans.

Het aanhoudende gezang was nu vlak onder Hilma’s raam te horen, vervolgde zijn weg naar de veranda waar het stilviel. Bonk, bonk op de buitendeur.

De nichten keken elkaar sprakeloos aan en hielden hun adem in.

‘Nee’, fluisterde de jongste van de twee. ‘Hij mag niet.’

De nicht die tevens de vrouw des huizes was, opende stiekem de deur op een kier en luisterde wat er drie kamers verder gebeurde.

‘Nu vraagt Berta hem in de zitkamer te wachten’, rapporteerde ze achterom de kamer in, naar haar verhuilde nichtje.

Geloof maar dat de zeventienjarige Berta alles begreep en diep geraakt werd in haar jonge meisjesziel door de romantische liefdesgeschiedenis die zich vlak onder haar neus afspeelde. Lang voor haar bazin had ze begrepen dat mejuffrouw Strömberg zich in haar kamer had opgesloten om te huilen. Berta had niet binnen mogen komen om de emmer waswater te halen, en ook de po niet, zo erg was het.

Met wijdopengesperde ogen en rode wangen boog ze nu voor de knappe aanbidder en liet hem in de zitkamer en zei dat ze door zou geven dat hij er was.

Hildur ving haar op in de deuropening, ze vulde deze zo volledig dat Berta niets te zien kreeg en zei mevrouwerig dat Berta de lyceumdocent alvast een glas pruimensap kon serveren.

Achter de gesloten kamerdeur deed Hildur navraag: vanwaar nu dit ontroostbare gehuil? Hij vraagt toch of je zijn vrouw wilt worden? Zo’n voortreffelijke man met een goede positie die tot in de lengte der dagen voor je kan zorgen.

Wat Hildur betreft was dat niet echt iets om over te huilen.

‘Want je geeft toch om hem, of niet soms?’

Jazeker, natuurlijk deed ze dat. Maar het was allemaal veel te snel gegaan. En daar kwam bij dat ze immers nooit van plan geweest was om te trouwen. Haar geliefde schooljuffrouw en weldoenster was een dame van half in de veertig en ongehuwd. De meeste schooljuffrouwen waren mejuffrouw, en dat was vast en zeker Gods bedoeling. Het beroep was, net als dat van verpleegster, een roeping. Iets om je leven aan te wijden. Het sprak voor zich dat je niet tegelijkertijd ook getrouwd kon zijn en eigen kinderen kon hebben. Wanneer een getrouwde schooljuffrouw zwanger was – zoiets kon gebeuren – dan moest ze stoppen met werken als het zichtbaar werd.

Hilma was trots en tevreden een mejuffrouw en schooljuffrouw te zijn. In alle bescheidenheid was ze dat. Ze had dankzij goede en behulpzame mensen verder mogen leren. Ze was op eigen kracht een trede gestegen op de maatschappelijke ladder. De hele familie was zuinig met woorden maar desalniettemin erg trots op haar. Ze verdiende haar eigen geld, had een vaste aanstelling, en kon haar moeder iedere maand een klein bedrag sturen. Thuis waren de jongere broertjes; de oudste was begonnen als bosarbeider. Over twee jaar zou hij in dienst gaan. Haar jongste broertje was kunstzinnig aangelegd, kon goed tekenen en deed dat dan ook iedere vrije minuut, en hij had een baantje als boodschappenjongen bij Karl-Johans, de enige winkelier in het dorp. Als hij daar kon blijven mochten ze blij zijn. Maar dat hij zijn tekentalent verder zou mogen ontwikkelen was volstrekt uitgesloten. En haar drie jaar oudere zuster Asta was getrouwd met een keuterboer uit Storuman en had inmiddels drie kinderen.

Het leven van haar broers en zuster zou ongeveer verlopen zoals je dat van tevoren kon voorspellen. Alleen voor haar had God een andere weg gekozen. Het was toch zeker bijna godslastering om zo halsoverkop de taak op te geven die Hij haar had opgelegd? Maar waarom liet Hij haar dan deze vreemdeling ontmoeten en … Zodat haar leven plotseling een heel andere wending nam. Hoe kon ze nu weten wat het juiste was?

Ze wist zelf niet wat ze eigenlijk wilde. Mocht het al zo zijn dat ze rekening wilden houden met haar arme wil. Een man van elders, die haar volledig het hoofd op hol gebracht had, vroeg haar nu per brief of ze zijn vrouw wilde worden.

Goede God, wat moet ik doen, wat is Uw bedoeling? Help me.

Tot op heden had God nog niet ingegrepen. Daardoor riep haar ene helft ja ja ja, terwijl de andere helft voor haar leven wilde rennen, zich onder een kussen wilde verstoppen en nooit meer een brief wilde lezen. In deze kwelling drongen slechts bij vlagen de steeds opgewondener speculaties van haar nicht door over de consequenties van dit aanzoek.

Maar voor Hildur was het een uitgemaakte zaak.

Op het witte bureau lag een verwelkt boeket van rozen en jasmijn. Hilma was de vorige avond vergeten de bloemen in het water te zetten, zo verward was ze geweest en zo vervuld van angst voor ze wist niet precies wat. Voor alles bij elkaar.

Gelaten zat ze op het wanordelijke bed en ze was ineens zo moe dat ze nauwelijks haar ogen kon openhouden. Goede God, kon ze maar gaan slapen om vervolgens wakker te worden in haar kamertje boven, thuis in Lövberga, nog voordat ze naar Tärnaby gereisd was. Alles zou gewoon en normaal zijn. Beneden in de keuken riep mama dat de oven heet was en de bakplaten ingevet.

Maar vanuit de zitkamer klonk zwak en gevoelvol het lied van de maagd Maria, die met haar huid van wilde roos en appelbloesem door de weiden bij het dorp Sjugare liep.

Hij zong als een engel Gods, dat zei iedereen. Dominee Ottosson had hem de afgelopen zondagen ook de liturgie laten zingen. Iedereen zou zijn stem missen, want zingen was niet dominee Ottossons sterkste kant.

Hij had vast ook af en toe bij zijn vader in de kerk gezongen. Hij kwam uit een goedchristelijk gezin binnen de Zweedse kerk. Niet uit een of andere dubieuze piëtistische sekte, daar zouden ze thuis niet blij mee geweest zijn. Maar de zoon van een dominee van de Staatskerk.

‘Hilma’, klonk nu Hildurs opgewonden stem.

Ze deed de deur open en vervolgde: ‘Je moet in ieder geval met hem gaan praten. Maar je ziet er zo niet uit …’

En Hildur verdween om meer water te halen. Hilma met naar beneden gestroopt nachthemd voor de waskom, Hildur bij de kast om een jurk uit te zoeken. Er waren er maar drie. Ze koos de oudroze met het geplooide bovenstukje en witkatoenen kraagje. Hildur borstelde Hilma’s haar en stak het leuk op. Ze nam een mooie schildpadkam uit haar eigen haar en klemde deze op Hilma’s donkere knot.

Koud water had ieder spoor van tranen weggetoverd. Haar wangen roze als wilde roosjes, haar hals wit als appelbloesem. Het dikke haar koperzwart (wit als sneeuw, rood als bloed, zwart als ebbenhout). Hildur joeg haar voor zich uit alsof ze een kip was die teruggedreven werd naar haar rechtmatige plaats. Hij kwam haar tegemoet. Hij pakte haar handen en kuste ze. Hij trok haar zachtjes in zijn armen en ze smolt als sneeuw tussen zijn warme handen en vloeide in hem over. Een heerlijke duizeling zou haar ten val hebben gebracht als hij haar niet zo stevig had vastgehouden.

‘Mijn beminde, lieflijke zevensterretje en sprookjesfee, wil je de mijne worden?’ fluisterde hij in haar haar en ze verborg haar gezicht tegen zijn witlinnen schouders en ademde: ‘Ja, dat wil ik.’

Getuigen van de verloving waren zodoende Hildur en Berta en de zojuist thuisgekomen Anselm, met een schaapachtige uitdrukking op zijn bruinverbrande gezicht. Hij was namelijk helemaal niet naar het dorp gefietst om met de dominee te praten, maar om een nieuwe slijpriem te kopen. Dat wist zijn van vreugde stralende echtgenote nog niet toen ze hem meetrok om de nieuwe verwant en aanstaande bruidegom, lyceumdocent Sigfrid Tornvall de hand te schudden, die van nu af aan gewoonweg Sigfrid voor hen was.

En Hildur omhelsde de kersverse verloofde met de woorden: ‘Stel je voor, wat zullen oom en tante blij zijn.’

Toen trok er als het ware een kramp door heel haar lichaam en ze dacht: zullen ze echt blij zijn?

Maar aangezien Anselm niet met Ottosson gepraat had, was er geen spelbreker toen ze aan het pruimensap zaten. Had hij dat onaangename karweitje wél opgeknapt, dan had hij vermoedelijk enig gesputter over nervositeit in de familie te horen gekregen, maar dat docent Tornvall in grote lijnen een goed humanist en een waar christen was. Hij was immers ook opgegroeid in een pastorie? Dat laatste was op zich een soort waarborg voor de hoogste kwaliteit mensen.

Degene die dat oordeel geveld zou hebben, was immer zelf een man van God.