Kerstin Thorvall

Schaduw van onrust

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

#

Oorspronkelijke titel I skuggan av oron, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Kerstin Thorvall, 1995 by agreement with Grand Agency

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus BV, Breda 2002

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Jacques Henri Lartigue, Renée, 1931

isbn 978 90 445 3242 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2002.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Stop-eject

Wanneer ze haar beklaagden en verzuchtten hoe tragisch het toch was om op zo’n jonge leeftijd weduwe te worden, hief ze het hoofd en zei: ‘Maar ik heb Signe toch, mijn dochter.’

STATION 1
==
==

STATION 1 - Sollefteå

Play

==
1

Ze belden.

Ze belden donderdag 19 november, in de middag, het begon al donker te worden.

Ze belden voor de tweede keer.

Telefoon is een mooi en noodzakelijk iets volgens velen. Maar in het milieu waarin zij opgegroeid was telefoneerde je niet voor je plezier. Er moest heel wat gebeuren eer je de hoorn pakte om zelf iemand te bellen.

In haar ouderlijk huis hadden ze geen telefoon gehad voordat zij het huis uitging. Sigfrid had haar ouders een abonnement cadeau gedaan. Ze kregen nummer 14 in het dorp Lövberga. Sara Svedberg bediende het schakelbord in een kamertje achter de winkel van Karl Johan. Het was een ongeschreven wet dat de telefoon vooral gebruikt werd voor mededelingen over ziekte, ongeluk en dood. Als het ging om minder spoedeisend nieuws schreef je een brief.

Het rinkelen van de telefoon verstoorde de dagelijkse rust, je handen vielen stil midden in een karweitje en je moest ze vlug afdrogen aan je schort. Terwijl de telefoon maar doorrinkelde en je het gevaar achter dat geluid als iets kouds en zwaars in je maagstreek voelde.

Wat zou er aan de hand zijn?

Ze belden en zij wist wat er gebeurd was.

Ze hadden eerder gebeld, twee dagen geleden, om mee te delen dat haar man, lyceumdocent Sigfrid Tornvall, momenteel patiënt in een inrichting in Gådeå, een hartstilstand had gehad en nu ijlings met een ambulance naar het ziekenhuis in Umeå werd vervoerd. Een arts en verpleegster reden mee en door hartmassage hadden ze het hart weer op gang gekregen. Maar de crisis was nog niet overwonnen.

Zo hadden ze het genoemd. Crisis.

Later op die dag had ze zelf nog een keer gebeld. Ze had twee gesprekseenheden aangevraagd. Ze zeiden dat de crisis nog niet voorbij was maar dat zijn toestand stabiel was. Wat ze daarmee ook mochten bedoelen. Toen ze vroeg of ze hem mocht bezoeken (op dat moment werd ze onderbroken door de telefoniste die zei ‘twee gesprekseenheden, wilt u doorgaan?’ en ze riep ‘ja ja’) kreeg ze als antwoord dat ze nader bericht moest afwachten. De patiënt was nog steeds buiten bewustzijn. En dat de ziekte – hoewel stabiel – in een kritieke fase was.

De volgende dag belde ze weer en de hoofdzuster, zuster Magnhild, deelde nogal kortaf mee dat de toestand onveranderd was en dat mevrouw Tornvall rustig moest afwachten tot het ziekenhuis zelf iets liet horen. Zodra er verandering in de situatie optrad zouden ze contact opnemen.

Dat was gisteren. Vandaag was het dus donderdag 19 november 1936. Hetzelfde jaar dat prins Gustaf Adolf het nieuwe sportterrein in Kramfors inwijdde en generaal Franco in Spanje benoemd werd tot staatshoofd (dit laatste nieuws had haar man enorm opgewonden).

Ze zouden bellen als de situatie veranderde.

En nu belden ze dus.

Ze was in de keuken en om iets tijdrovends om handen te hebben en haar zinnen te verzetten had ze vlees gemalen voor worst en was ze nu bezig om met de gehaktmolen de eerste darm te vullen. Signe en zij hielden allebei van aardappelpuree met knolletjes en verse worst. In een teil met koud water lagen reepjes knolraap en een paar pastinaken.

Dat was goed en stevig voedsel voor een schoolmeisje dat zichtbaar in de groei was. Laatst was Signe uit school gekomen en had trots verteld dat zij de grootste voeten had van de kinderen in de klas, de jongens inbegrepen.

Maar op dit moment was ze haar voeten vergeten, want ze lag languit op haar buik in haar kamer te lezen in een van die luchthartige meisjesboeken waarvan ze nooit genoeg leek te krijgen. Vroeger had ze boeken gelezen uit de prachtige reeks Saga’s Kinderbibliotheek, waarvan je zeker wist dat ze het hoofd van een gevoelig, leesgraag meisje niet op rare ideeën zouden brengen. Maar tegenwoordig was er die andere serie met een rood ruggetje van uitgeverij B. Wahlström, die het meisje verslond zodra ze klaar was met haar huiswerk. Hilma vond het haar moederlijke plicht te controleren wat haar kind las. Ze had in de boekjes gebladerd en ze leken altijd over de liefde, of liever gezegd over dagdromen en dweperijen te gaan. Meestal over een gewoon meisje dat ongelukkig verliefd was op de knapste jongen van de klas, die op zijn beurt de veel leukere en vrijmoediger vriendin van de hoofdpersoon het hof maakte. Maar na allerlei verwikkelingen met de nodige tranen en vertwijfeling was het altijd de heldin van het boek die op de laatste bladzij de jongen ‘kreeg’. Het verhaal waar Signe nu in opging heette Niet als andere meisjes.

Hilma had overlegd met haar echtgenoot of het wel verstandig was hun dochter zulke overdreven romantische meisjesboeken, zoals B. Wahlström ze de een na de ander uitgaf, te laten lezen. Sigfrid had hartelijk gelachen om haar bezorgdheid en beloofd de corpora delicti, zoals hij het uitdrukte, te zullen bekijken. Toen hij dat gedaan had, lachte hij nog harder, want iets onschuldigers dan deze werkjes kon je een meisje in de prepuberteit niet in handen geven.

Ze had het niet prettig gevonden dat hij juist dat woord gebruikte. Maar ze had ook gezien dat zijn gezicht rood aangelopen was. Ze wist dat hij het niet zou dulden onderbroken te worden in zijn betoog over deze boekjes, die zo weinig realistisch waren en waar liefde afgeschilderd werd als een verlegen kus onder een bloeiende appelboom. Zoiets kon toch zeker geen verkeerde gedachten oproepen bij kleine meisjes?

‘Daarentegen’, betoogde hij autoritair terwijl hij begon te ijsberen, dit was bij hem een teken van nerveuze opwinding dat haar duizelig van angst maakte. ‘Daarentegen’, verkondigde hij met luide, autoritaire stem, ‘komen er heel wat dubbelzinnigheden, om niet te zeggen breed uitgemeten wreedheden in de oude geliefde volkssprookjes voor. Neem bijvoorbeeld Assepoester, waarin de ene gemene stiefzuster haar hiel afhakt om haar voet in het glazen muiltje te wringen dat Assepoester had verloren toen ze wegvluchtte van het bal.’

‘En denk eens’, proestte Sigfrid in een veel te luidruchtige lach, ‘aan die arme Signe met haar grote voeten. Dan zijn deze eenvoudige verhaaltjes toch veel geruststellender, waarin het verlegen, niet zo knappe meisje altijd de prins krijgt, ongeacht haar voeten.’

In zijn ogen lag die pas-op-dat-je-me-niet-tegenspreekt-blik.

En ze had moeten begrijpen dat het er weer aan zat te komen.

Er waren meer voortekenen geweest, maar ze richtte zich niet meer tot God met haar doodsangst. De ontdekking dat Gods machteloosheid waar het Sigfrids ziekte betrof net zo groot was als de hare, was een heiligschennis die ze voor zich hield.

Met Simon Petrus probeerde ze te bidden: ‘Ik geloof, kom mijn ongeloof te hulp.’

Om te benadrukken wie het thuis voor het zeggen had, ging Sigfrid de volgende dag naar boekhandel Dahlberg en kocht alle pas verschenen boeken van uitgeverij B. Wahlström. En toen hij in de catalogus zag dat er nog een paar titels waren die de boekhandel niet op voorraad had, gaf hij onmiddellijk opdracht deze te bestellen.

Het was de altijd even voorkomende Egon Dahlberg met wie Sigfrid zaken deed. Wanneer de docent een spoedopdracht had, nam hij geen genoegen met een van de winkelbedienden.

Wanneer het erom ging zijn dochter te verwennen, kende Sigfrid geen grenzen.

En het is altijd ondankbaar de ouder te zijn die paal en perk moet stellen zodat het kind niet helemaal bedorven wordt.

Zo kwam hij dus thuis met twaalf nieuwe rode ruggetjes, die hij in bundeltjes van drie in de boekenkast verstopte achter delen van Nordisk Familjbok. Wanneer het meisje begon te zeuren dat ze niets te lezen had, toverde papa een-twee-drie een nieuw boek te voorschijn en als beloning kreeg hij een van die overdreven, veel te onstuimige omhelzingen die Hilma’s hart deden samenkrimpen van onrust.

Dat hij Signe zo stevig vasthield. Dat het meisje haar vader nooit wilde loslaten. En hoe ze bij elkaar hoorden, Sigfrid en Signe. Alsof er op de wereld niemand anders bestond dan zij tweeën.

Na precies zo’n tafereel had ze haar man onder valse voorwendselen meegetroond om hem met hulp van rector Johannesén in een taxi weg te laten voeren naar …

Voordat hij erger dingen kon veroorzaken.

En toen ze hem met waterige ogen en roodgloeiend gezicht (iemand die niet beter wist zou denken dat hij dronken was) in een veel te innige omhelzing met zijn elfjarige dochter zag staan, voelde ze vooral dankbaarheid.

Omdat ze hem zo meteen zouden meenemen en hij niet de kans zou krijgen iets ongeoorloofds te doen.

Maar later had het meisje haar op een onrustige avond eraan herinnerd dat juist toen, vlak voordat papa verdween, hij haar voor de kerst een jong hondje beloofd had.

Daar had hij nog kans toe gezien. Terwijl hij wist dat zijn vrouw altijd gezegd had dat er van haar levensdagen geen hond bij haar in huis kwam. En dan beloofde hij in zijn verwarring het meisje een hond als kerstcadeau.

En de moeder mocht Signes tranen, haar opstandige geschreeuw opvangen. ‘Maar papa heeft het beloofd. Hij heeft het beloofd, als je dat maar weet!’ Het kind kon niet weten dat haar vader ziek was toen hij die roekeloze belofte deed.

Want hoe kon je aan een klein meisje uitleggen dat er ziektes zijn die je niet aan de buitenkant kunt zien? Dat papa’s vrijgevigheid, of liever onbezonnenheid, veroorzaakt werd door zijn vertroebelde geest?

Ze had zich geen raad geweten met het ontroostbare meisje. Ze had haar toevlucht gezocht in strengheid.

Het onrechtvaardige was dat hij er met zijn spontane ingevingen steeds voor zorgde dat zij degene was die ergens een stokje voor moest steken, omdat iets te duur was of omdat het onpraktisch was, zoals dat hondje, waardoor het meisje meer om haar vader ging geven. Signe de teugels laten voelen liet hij aan haar over.

En tegelijkertijd was het onmogelijk hem erop aan te spreken, aangezien hij geen tegenspraak duldde.

Toen Hilma hem voor de laatste keer in de psychiatrische kliniek bezocht, was zijn stemming omgeslagen en was hij verdrietig en berouwvol geweest. Diep ongelukkig had hij haar handen gepakt en om vergeving gesmeekt. En op dat moment, toen hij zo zielig en schuldbewust was, was er plotseling een heel nieuwe gedachte in haar opgekomen.

‘Sigfrid’, had ze gezegd en ze herinnerde zich hoe verbaasd ze zelf was geweest over de woorden die naar buiten rolden: ‘Had je maar een hartstochtelijker vrouw gehad.’

En zijn verdrietige maar nadrukkelijke antwoord, het laatste wat ze hem zou horen zeggen: ‘Nee, Hilma, het was goed zo. Nu is het misschien precies goed bij Signe.’

Deze woorden stonden haar voor de geest toen de telefoon ging en ze wist wat ze te horen zou krijgen.

Terwijl het gerinkel als een mes door haar ziel sneed, spoelde ze haar handen af en knoopte haar schort los (alsof ze haar konden zien). Ze schikte ook haar haren voordat ze opnam. Op hetzelfde moment gebeurde er iets met haar lichaam. Ze voelde een soort weekheid en haar ademhaling leek te stokken, totdat haar hart weer op gang kwam en wild begon te kloppen.

Ze nam de hoorn op.

‘Honderdtweeënvijftig’, zei ze met ingehouden adem.

‘Spreek ik met de vrouw van de docent Sigfrid Tornvall?’ vroeg een heldere vrouwenstem.

‘Ja, ik ben zijn vrouw, Hilma Tornvall.’

‘Een ogenblik, dan verbind ik u door met de chef de clinique, dokter Burén.’

Toen begaven haar benen het. Ze hadden altijd een stoel bij de telefoon staan, dat leek zo te horen. Maar dit was de eerste keer dat ze er gebruik van moest maken.

Het was alsof de stoel er al die tijd gestaan had voor het moment dat er gebeld werd met het bericht dat het hoofd van het gezin, de energieke docent Sigfrid Tornvall, was overleden.

Op de ochtend van 19 november 1936. Ze realiseerde zich niet dat het wel laat was om dat pas om 16.10 uur aan haar mee te delen.

‘Heeft hij veel pijn gehad?’ vroeg ze fluisterend.

‘Nee’, zei dokter Burén met zijn autoritaire artsenstem, de stem waarmee hij het doodsbericht had gebracht. Het was niet voor het eerst dat hij met een kersverse weduwe sprak en dokter Burén wist precies wat een achtergebleven echtgenote enige troost kon bieden op zo’n onbegrijpelijk en vreselijk moment.

‘Nee,’ zei hij, ‘uw man is rustig in zijn slaap gestorven.’

Dat was het zinnetje dat hij altijd gebruikte wanneer een nabestaande niet bij het overlijden aanwezig was geweest. Wie zou ooit op het idee komen te controleren of het waar was? De persoon in kwestie was dood. Dat was de kern van de boodschap. Maar toch mooi dat hij geen pijn had gehad.

Toen vroeg de dokter of hij op een ander moment terug mocht komen op een aantal praktische maatregelen (later zou blijken dat een ervan sectie was).

Ze zat nog wezenloos met de hoorn in haar hand, te zwak om op te staan en af te bellen of op te hangen, toen haar dochter Signe voorbijvloog. Zonder op of om te kijken rende ze de badkamer binnen en schoof met een knal het schuifje dicht.

Dat was op zich niets om je over op te winden. Signe had liggen lezen, verzonken in het boek had ze geprobeerd de aandrang om te plassen te negeren, en ineens had ze het niet meer kunnen ophouden. Maar er was iets mis met hoe ze eruit had gezien.

Hilma stond op, hing de hoorn aan de haak en belde af. Vervolgens luisterde ze aan de badkamerdeur.

Stel je voor dat het meisje iets gehoord had? De deur naar haar kamer stond immers open. Maar Hilma had toch niets gezegd dat … maar natuurlijk. Ze had gevraagd: ‘Heeft hij veel pijn gehád.’ Niet ‘Heeft hij veel pijn.’ Ze had de verleden tijd gebruikt in plaats van de tegenwoordige tijd.

Stel je voor dat de kinderen aan wie ze op school les had gegeven, konden begrijpen dat het verschil tussen twee tijden leven of dood kon betekenen.

‘Sígne.’ Ze klopte hard met de knokkel van haar wijsvinger op de badkamerdeur. ‘Sígne, geef antwoord!’

Geen antwoord. Geen enkel geluid.

Toen pakte ze de deurkruk. Bewoog deze op en neer terwijl ze riep: ‘Signe, wat is dit voor onzin.’

Verder kwam ze niet want de telefoon ging weer. Een fractie van een seconde flitste de gedachte door haar hoofd dat het misschien een vergissing was geweest. Dat het ziekenhuis twee patiënten had verwisseld.

Door de hoorn klonk de scherpe, snelle stem van rector Johannesén, een stem gemaakt om orders te geven en ongehoorzame kinderen terecht te wijzen.

De rector had ook bericht gekregen uit Umeå en belde om te condoleren.

Met de onvermijdelijke toevoeging hoe tragisch het was weggerukt te worden op zo jonge leeftijd. Sigfrid Tornvall had nog veel kunnen betekenen als docent en inwoner van Sollefteå. Zijn sterke betrokkenheid bij het humanisme, zijn vurige stellingname voor diegenen in de maatschappij die het slechter hadden …

Rector Johannesén had nog een paar toepasselijke frasen om mee af te ronden, maar Hilma’s aandacht verslapte, aangezien ze zich steeds bezorgder maakte over de nadrukkelijke stilte in de badkamer.

Zelfs geen geruis van spoelend water.

‘…en als ik op enige manier, beste mevrouw Tornvall, tot hulp kan zijn’, zeurde de rector door.

Ongelukkigerwijze zat hij op dit moment in een vergadering van de gemeenteraad en kon daardoor niet persoonlijk …

‘Neem me niet kwalijk, rector’, onderbrak Hilma. ‘Maar er wordt aan de deur gebeld.’

Er werd inderdaad gebeld. Het geluid schelde hard en resoluut door het huis en Hilma moest voor de tweede keer de hoorn ophangen en niet vergeten af te bellen.

Achter de glazen ruit van de voordeur, gedecoreerd met een rode tulp in Jugendstil, verdrongen zich de vooraanstaande dames van de stad. De vrouw van de rector, Irmelin Johannesén, geboren Hermelin, en haar vriendin bij de vrijwilligsters, kolonelsvrouw Von Stuhr. In haar kielzog de weduwe Beda Noréen en haar zuster, mejuffrouw Borelius. En deze vier stonden nog maar net in de hal of ook de vrouw van de dominee, Ingrid en Signes klassenlerares, juffrouw Amelie Josephsson, voegden zich bij het gedrang rond de hoedenplank en allemaal hadden ze het op een of andere manier gehoord en zich geroepen gevoeld in allerijl te komen condoleren.

Hilma, van haar stuk gebracht en er niet helemaal bij met haar gedachten, moest eerst knaapjes uit de hangkast gaan halen en zich vervolgens laten omhelzen en beklagen. Zelfs de kolonelsvrouw, die Hilma nooit eerder ontmoet had, vond het nodig die arme mevrouw Tornvall op damesachtige wijze aan haar zwak naar mottenballen geurende zeehondenborst te drukken. Buiten was het inmiddels snijdend koud en alle deftige dames hadden hun bontjassen te voorschijn gehaald, van konijn tot nerts.

Zwijgend en stijf stond Hilma te midden van die kwetterende, jammerende en soms zelfs snikkende hoop vrouwen.

Hoe wisten zo veel mensen in vredesnaam dat haar man overleden was? Het antwoord kwam in een golf van misselijkheid. Natuurlijk, doordat de rector als eerste geïnformeerd was! Ze hadden hem eerder gebeld dan de echtgenote. Waarom?

Een antwoord bleef uit, maar de deurbel bleef gaan. Nu was er iemand anders die opendeed, zelf hoefde ze geen vinger uit te steken. Daar hadden we Sigfrids collega juffrouw Helena Gabortén, docent in schei- en natuurkunde, en kijk, Signes pianolerares, juffrouw Gyllenhagen, hoe was het háár ter ore gekomen, en midden in die troep kraaien een vriend, docent Rutger von Parr, bezweet en verhit, maar als een veldheer werd de situatie hem in één oogopslag duidelijk.

En hij greep direct in. Op een speciale manier – of misschien alleen omdat hij een man was – bracht hij het luide gekakel tot zwijgen en bevrijdde Hilma uit armen en van boezems waaraan ze niet gedrukt wilde worden, dreef de vrouwen vriendelijk maar beslist, ja echt zoals je een groep kippen zonder kop opjaagt, de herenkamer in, die tijdens Sigfrids ziekte in principe niet gebruikt werd en die daardoor schoon en in onberispelijke staat was. Het lukte hem de ongeorganiseerde koffievisite op de stoelen en in de fauteuils plaats te laten nemen terwijl hij samen met Hilma in de hal achterbleef, waar overvloedig bont opbolde vanonder de hoedenplank vol creaties uit de hoedenwinkel van de dames Noréen.

Onwillekeurig moest hij denken aan de afkeurende blik die de overledene zou hebben gehad bij het zien van de enorme hoed van de kolonelsvrouw, getooid met veren. Misschien overgehouden aan een succesvolle eendenjacht van de kolonel?

Hilma stond hulpeloos en bleek midden in de hal. Haar handen, roodgezwollen en getekend door het werk, hingen doelloos langs haar lichaam alsof ze ontdaan waren van nut en waardigheid.

Docent Von Parr greep ze beet, ze waren ijskoud, drukte ze stevig en zei zacht met bewogen stem: ‘M’n beste, beste Hilma.’

Automatisch gleden haar gedachten terug naar de eerste keer dat haar handen in een ijzeren greep waren vastgehouden. Dat was toen ze als kersverse verloofde voorgesteld werd aan Sigfrids familie en zijn vrome zuster Dagmar Hilma’s handen op en neer had gezwengeld terwijl ze haar met klem verzekerde hoe ontzettend blij ze was.

Dat was ze inderdaad geweest. Iedereen in de pastorie was verheugd geweest. Want nu konden ze de verantwoording voor de waanzinnige zoon overdragen aan dat verlegen onschuldige meisje, van zeer eenvoudige komaf, dat als compensatie introuwde in een hogere maatschappelijke klasse.

Bij die gelegenheid waren Hilma’s handen gloeiend heet geweest en degene die haar vasthielden ijskoud.

Nu was het andersom.

‘M’n beste, beste Hilma’, zei Von Parr nogmaals en het leek alsof hij tranen in zijn ogen had.

Toen pas liet ze echt tot zich doordringen wat er gebeurd was en wat nooit meer ongedaan gemaakt kon worden, en met een diepe zucht die aan een droge snik deed denken leunde ze met haar hoofd tegen zijn colbertje. Het rook naar tabak en ‘man’, precies zoals de colbertjes van haar overleden echtgenoot altijd hadden geroken – behalve dan dat die natuurlijk vaker gelucht en geborsteld werden dan die van docent Von Parr. Hij was immers vrijgezel.

Sinds het onvoorziene telefoontje en alle drukte erna had ze geen woord gezegd.

Maar nu kon ze spreken: ‘Rutger, we moeten zien dat we Signe uit de badkamer krijgen.’

Dat was het eerste wat ze zei nadat ze te horen had gekregen dat haar echtgenoot was overleden.

#

2

Rutger von Parr stond als een steun en toeverlaat naast haar toen ze haar aanval op de badkamerdeur heropende. Ze probeerde kalm en beheerst te doen. Niet te schreeuwen of zo hard te bonken dat de dames in de grote kamer het zouden horen.

Ze drukte haar lippen tegen de deur.

‘Signe, hoor je me? Signe, nu moet je eruit komen, hoor je wat mama zegt? Signe, doe open nu! DOE OPEN!’

Ze zette het laatste ‘open’ kracht bij door de deurkruk op en neer te zwengelen.

Nog steeds geen geluid. Ze legde haar ene oor tegen de deur. De ademhaling die ze hoorde was van haarzelf. Ze hijgde alsof ze hard gelopen had en ze wist niet of dat van vermoeidheid of schrik was. Tegelijkertijd voelde ze hoe het zweet langs de binnenkant van haar armen naar beneden liep, ze meende de weerzinwekkende lucht te ruiken. Aangezien ze voorover geleund stond met haar ene hand vlak bij haar rechterwang verbeeldde ze zich ook dat het onder haar nagels naar gehakt rook. Dat herinnerde haar er weer aan hoe alles nog in de keuken uitgestald stond. De gehaktmolen met de worst waar ze net aan begonnen was, de schaal met het mengsel … En nu, nee, dat kon niet waar zijn, ze had toch nog vier dagen te gaan? Ze voelde iets warms en kleverigs tussen haar dijen.

Dan was het dát wat ze rook.

‘Signe, meisje, nu moet je echt opendoen.’

Haar stem klonk alsof ze bijna ging huilen. Ze draaide zich om en keek wanhopig naar Rutger von Parr. Ze voelde hoe ze door paniek bevangen werd.

De man naast haar zag het ook. Hij was in veel opzichten een merkwaardig man, die docent Von Parr. Zijn intuïtie was buitengewoon ontwikkeld. Als bij een vrouw bijna.

Beheerst pakte hij Hilma’s gebogen arm die wild op de zwijgende deur wilde gaan beuken.

‘M’n beste Hilma, beheers je. Er kan Signe daarbinnen niets gebeuren.’

‘O nee?’ riep ze uit, want glashelder zag ze Sigfrids scheermes voor zich en daarnaast het envelopje met nieuwe scheermesjes. In het badkamerkastje lagen op de bovenste plank ook andere witte zakjes, met poeders om in te nemen tegen hoofdpijn, slapeloosheid …

‘Nee’, zei hij en weer wist hij wat zij dacht. ‘Een kind doet zoiets niet. Ze is pas elf, moet je rekenen.’

Ze probeerde tot zichzelf te komen door in stilte tot de God te bidden die haar tot nu toe zo in de steek had gelaten. ‘Goede God, niet Signe. Goede God Goede God Goede God, niet Signe ook!’

Alsof ze nog steeds geloofde.

Tegenover de buitenwereld gedroeg ze zich nog steeds als een overtuigd christen. Nooit sloeg ze een kerkdienst over, al probeerde ze wel het Heilig Avondmaal te vermijden. Daar had ze namelijk absurde ideeën over. Dat het in wezen een soort kannibalisme was.

Het fysieke aspect in wat de dominee steeds herhaalde: het brood dat wij breken, is de gemeenschap aan het lichaam van Christus; de drinkbeker der dankzegging is de gemeenschap aan het bloed van Christus.

Het zou nog een paar jaar duren voordat het meisje oud genoeg was om belijdenis te doen. En wat haar moeder diep in haar hart ook voor heidense gedachten had, Signe zou geconfirmeerd worden. Maar voorlopig was ze nog een kind en wanneer er opgeroepen werd tot het Heilig Avondmaal, bleef Hilma naast Signe zitten. Wanneer iemand het zou wagen te vragen waarom Hilma niet deelnam, had ze haar antwoord klaar: ‘Ik wil Signe niet alleen laten.’

Want als Sigfrid erbij was, was hij altijd een van de eersten die aan de uitnodiging gehoor gaf plaats te nemen aan de Tafel des Heren.

‘Lam Gods, dat zo onschuldig, zo moedig en geduldig, aan ’t schand’lijk kruishout lijdt’, zong ze samen met Signe, op een mooie en stemmige melodie die goed paste bij de verzen.

Als de kerkgangers niet alleen naar hun eigen stem geluisterd hadden, dan hadden ze Signes glasheldere zangstem kunnen horen die ze van haar vader had geërfd.

‘Hilma.’ Rutger von Parrs stem drong eindelijk tot haar door. ‘Hilma, laat dit verder maar aan mij over. Als jij nou eens naar de keuken gaat om glazen te pakken en de dames iets fris te serveren. Vichy-water. Of gezoet lichtbier desnoods (hij wist immers dat er in dit huis van geheelonthouders geen druppel sherry was om te schenken).

‘Vossebessensap’, zei ze en ze klonk helemaal van slag. ‘Er is alleen vossebessensap.’ (Gemaakt van zelfgeplukte vossebessen op het Storris in Lövberga.)

Ze keek hem verdwaasd aan.

‘Vossebessensap is prima, Hilma, toe maar’, zei hij met de autoriteit van een meester. ‘Laat Signe maar aan mij over.’

Als Hilma niet zo vertwijfeld was geweest door Signes stilzwijgen en haar eigen lichaam dat vloeide, zou het haar opgevallen zijn dat het levendige geroezemoes in de herenkamer was overgegaan in voorzichtig gefluister.

Maar Hilma spoedde zich verlost naar de keuken. Ze was het inderdaad geworden. Ongesteld. In die lichte paniek werd ze doortastend en vindingrijk. Uit de onderste keukenla pakte ze twee schone en gestreken stofdoeken. (De doekjes die ze anders altijd gebruikte lagen in de slaapkamer en om daar te komen moest ze door de grote kamer.)

En de badkamer was immers …

Dan maar de voorraadkast, die was groot, ruim en ijskoud. Alle gedachten over hoe onhygiënisch het was om daar tussen de levensmiddelen te staan en haar ondergoed naar beneden te trekken en te zien wat ze gevreesd had, liet ze varen. Ze kon zich niet verschonen, maar propte de dubbelgevouwen stofdoeken in haar onderbroek en hoopte dat ze het zouden houden totdat de gasten vertrokken waren.

Aan het okselzweet kon ze weinig doen. Het was onmogelijk haar jurk in de keuken uit te trekken en zich aan de gootsteen onder haar armen te wassen. Ieder moment kon Rutger von Parr of een van de dames opduiken.

Ze pakte de minst schone theedoek, maakte hem nat en wurmde hem door de halsopening; in zo’n situatie moest je je behelpen. En nu het vossebessensap en de tumblers. Die glazen werden niet vaak gebruikt en stonden daarom op de bovenste plank. Ze moest er voor op een stoel gaan staan.

En terwijl ze die alledaagse en tegelijk ongebruikelijke handelingen verrichtte, kwam het geen moment in haar op dat ze met die dingen bezig was omdat haar man was overleden. Ze was het gewoonweg vergeten. Daarom borg ze ook vlug de ingrediënten voor de worst, de schaal, de gehaktmolen en de teil met wortels en knolgewassen op; ze zette alles op een van de onderste planken in de voorraadkast om het later verder op te ruimen.

Ze nam ook zorgvuldig de tafel en het aanrecht af. Toen schikte ze haar haren, deed een haarspeld goed die eruit gegleden was, streek haar rok glad en pakte het zilveren blad om via de eetkamer naar de gasten in de grote kamer te gaan. Haar schoonmoeder zou ‘salon’ gezegd hebben, maar haar revolutionaire zoon wilde dat bourgeoisbegrip in zijn eigen huis niet horen. En op dat moment, toen die onbenullige gedachte door haar hoofd schoot, herinnerde ze het zich ineens weer.

Het blad zwiepte even, maar ze hield het recht en stevig in haar greep terwijl ze de deur opende en zag dat de kamer leeg was.

Ze verdrongen zich allemaal in de hal. In het middelpunt bevond zich Signes onderwijzeres, juffrouw Josephsson, die met krakend korset voorovergebogen tegen de deur stond te praten waarachter Signe zich in stilzwijgen hulde.

Het duizelde in Hilma’s hoofd. Haar armen werden slap. Maar ze slaagde er toch in het blad op de dichtgeklapte klep van de piano te zetten.

‘Hoor eens Signe’, zei juffrouw Amelie Josephsson met bestraffende stem. ‘Nu moet je ophouden met die onzin. Je arme moeder heeft al genoeg aan haar hoofd zonder dat vervelende gedrag van jou.’

Tijdens deze monoloog fluisterde de vrouw van de rector tegen juffrouw Borelius. Blijkbaar waren er nog andere dringende redenen om die vervelende badkamerdeur open te krijgen.

Juffrouw Borelius wist raad en mevrouw Johannesén volgde haar haastig om het toilet in de woning erboven te kunnen bezoeken.

‘Je bent zo’n knap en verstandig meisje, Signe. Je stelt me echt teleur’, predikte juffrouw Josephsson, die nu haar rug moest rechten omdat het met zo’n welgevuld korset geen doen was lang voorovergebogen te staan.

‘Sígne, doe nu open!’

Het geklop had iets van onverzettelijkheid en wacht-maar-als-je-eruit-komt …

Gefluister en gezucht ruisten door het kluitje dames. Maar docent Von Parr vond het nu welletjes.

‘Dit’, zei hij met zijn sonore stem en aangezien hij de enige man in het gezelschap was, werd het doodstil in de hal. ‘Dit is geen gewone ongehoorzaamheid of koppigheid, dames, dit is iets heel anders. Het meisje verkeert blijkbaar in shocktoestand. Ik stel voor dat we er een slotenmaker bij halen. Of liever nog, de huismeester. Hilma, weet jij of die hier in het pand woont?’

De vraag bleef in de lucht hangen, net als de geur van mottenballen die de bontjassen verspreidden. Iedereen draaide zich om en keek naar de arme Hilma Tornvall die op de robuuste houten bank in vikingstijl zat die de ene wand van de hal sierde.

Hilma was zich er volledig van bewust dat haar man er niet meer was, maar nu werd ze vooral in beslag genomen door Signe die zichzelf onmogelijk maakte, en ze realiseerde zich dat ze in de toekomst in haar eentje verantwoordelijk was voor het gedrag van haar dochter.

Tot voor kort hadden ze er samen voor gestaan. Ook al was Sigfrid veel te aardig en toegeeflijk geweest en had zij de teugels moeten aanhalen, voor de buitenwereld waren ze met z’n tweeën geweest. Een vader hoefde niet zoveel te doen. Het was voldoende dat hij bestond. Binnen een huwelijk was hij degene die het officieel voor het zeggen had.

De schaamte over Signes wangedrag dat ertoe leidde dat ze er een slotenmaker of die slampamper van een huismeester bij moesten halen, maakte de weduwe razend.

Hilma en geen ander zou wel eens even een einde maken aan die ‘fratsen’. Ze wist precies wat haar eigen moeder van deze consternatie zou vinden. Ze zou rood aanlopen van schaamte vanwege haar dochter die zo weinig zeggenschap had over haar eigen kind. Ja, er had van het begin af aan meer slaag aan te pas moeten komen. Wie men liefheeft die kastijdt men!

Resoluut en energiek stond Hilma op en men week stil opzij voor de moeder die niet meer grip op haar kind had …

Onuitgesproken vragen prikten in Hilma’s rug.

Hoe zou dit aflopen? Grote God, wat een ellende! En een man die geestesziek was. Ook dat nog. Ze zeiden dat het erfelijk was.

‘SIGNE.’ Hilma sprak kortaf en luid, met haar ijsstem. ‘Nu is het genoeg geweest. Doe open en kom naar buiten. Nu. Meteen.’

Iedereen hield zijn adem in. Er kwam iets in beweging daarbinnen. Er werd doorgetrokken. Men ademde uit. En nu werd het schuifje opzij geschoven en daar stond ze. Het elfjarig meisje dat zojuist vaderloos was geworden. In een mum van tijd stortten ze zich op haar, de tantes (behalve de kolonelsvrouw, die hoge nood had en gelijk de deur weer achter zich op slot deed. Later zou ze vertellen dat er een opengeslagen Allers op de grond had gelegen. Het meisje had dus blijkbaar in een damesblad zitten lezen terwijl … Wat ongevoelig van zo’n kind. Was dat wel normaal?)

Maar daar wisten de tantes nog niets van toen ze om het luidst vroegen: ‘Lieve kind, ach meisje, hoe gaat het nou?’

Degenen die erbij konden, probeerden haar te omarmen.

Het halve weesje bleef tijdens het offensief van de tantes stokstijf staan. Ze liet zich aaien en beklagen en medelijdend over haar wangen en haar strelen en het leek alsof al die handen en monden met te veel tanden haar niet raakten. Alsof ze sliep.

Toen deinsde de meute terug als voor iets onbehaaglijks en kwamen moeder en dochter recht tegenover elkaar te staan, zij het een flink stuk bij elkaar vandaan. Eerst stonden ze onbeweeglijk, totdat Hilma een stap naar voren deed en nog een, en onhandig haar armen uitstrekte.

Alsof ze het meisje nauwelijks kende.

En de dochter leek de toenaderingspoging van de moeder niet op te merken. Of misschien ook wel, maar wilde ze niet.

En toen, ineens, zag men hoe Signe naar haar moeder keek. In het rode, verontwaardigde gezicht was geen spoor van tranen, haar lippen waren hard samengeknepen en de uitdrukking in haar ogen, die vooral ja, deed hen huiveren. Verzet, woede, ja, zelfs háát was er in haar blik te lezen.

Maar zoiets was toch niet mogelijk? Een kind kon haar eigen moeder toch niet haten? Als het nu een onachtzame slonzige moeder was, maar zo’n gelovige, liefdevolle en zorgzame moeder als Hilma Tornvall? Maar weinig vrouwen namen hun moederschap zo serieus als zij.

De schampere blik van het meisje deed de moeder midden in haar beweging bevriezen.

Menigeen herinnerde zich ineens dat de vader in zijn ziekelijke manische fase erg opvliegend en lichtgeraakt was geweest.

Hilma Tornvall moest ook zoiets gedacht hebben, maar bekend als ze stond om haar kordaatheid, liep ze nu naar het meisje toe, greep haar handen en zei met een klein maar toch helder stemmetje: ‘Signe, je vader, lieve Signe, hij is … dood.’

En toen pas begreep men dat Signe die woorden voor het eerst hoorde. Maar dat ze het met andere zintuigen dan haar oren en ogen opgepikt moest hebben.

Het werd allemaal steeds pijnlijker, onverdraaglijk bijna. De dames keken op hun horloges en riepen: ‘Heremijntijd, is het al zo laat!’ Iedereen wilde zo snel mogelijk dit ijzige sterfhuis verlaten. In de verwarring die ontstond schoot het meisje vliegensvlug weg en voordat iemand er erg in had was ze verdwenen. Weer. En de moeder greep tragisch naar haar keel en zei hijgend: ‘Maar Signe, wat dóé je?’

Wat ze voelde was verschrikking, want hoe je het ook wendde of keerde, het meisje had haar moeder opnieuw te schande gemaakt. Tegenover de belangrijkste dames van de stad en haar eigen schooljuffrouw. Hilma voelde zichzelf wegglijden. Iemand pakte precies op tijd haar arm vast, het was Rutger von Parr en het was zijn stem die het bevel gaf een glas koud water te brengen. Snel.

Weer zat ze op de stoel bij de telefoon terwijl de dames naar hun bontmantels graaiden en er maling aan hadden hoe hun hoed zat. Zo’n haast hadden ze om weg te komen.

Met het halflege glas in haar schoot drong het tot Hilma door hoe Signe in een moment van hoogmoedige razernij als twee druppels water op haar zojuist overleden vader leek.

Zoals hij kon kijken wanneer zij, zijn wettige echtgenote, iets had gedaan of nagelaten wat hem mishaagde.

Ze herinnerde zich een vroege middag in september. Ze is alleen thuis en bezig met de provisiekast. Haar grootste lust is poetsen, schuren, afnemen, opwrijven, met een vaatdoek in de verste hoeken. Zo licht en blij als ze zich voelt wanneer ze met zulke karweitjes bezig is. Zoals nu, terwijl ze de provisiekast aan het doen is. Het is een omvangrijke klus. Eerst moeten alle planken leeg voordat ze aan de slag kan met emmer en vaatdoek, een borstel en een keukenmesje om het vuil dat vastgekoekt zit te kunnen wegkrabben. Ze neuriet waarschijnlijk, ze wist niet meer precies wat, gewoon een populair liedje, misschien wel dat over Elvira Madigan. Trieste dingen gebeuren/ zelfs in onze tijd, nietwaar. Over de koorddanseres en Greve Sparre die getrouwd was/ vrouw en kinderen had.

Een verdrietige tekst om over na te denken, over gebrek aan moraal en onbeteugelde passie, gebaseerd op een waar gebeurd verhaal … En zowel in het lied als in de werkelijkheid kregen ze hun rechtmatige straf.

Ze ging zo op in haar gezang en gepoets dat ze eerst niet hoorde dat er ook nog iemand anders zong.

Pas toen hij binnenkwam door de keukendeur, de ingang met het emaillen bordje ‘voor leveranciers en personeel’, hoorde ze Sigfrids stem, die het tweede couplet zong van ‘Frida tijdens de voorjaarsschoonmaak’.

Hoe zij in haar ijver zo kan wezen,/ koude ijver, praktisch toegepast,/ wetenschap, probeer het te verklaren,/ daar ik zelf vol liefde gadesla./ Rondrennend met volle waterketels,/ poetsend de geslepen lampenkap,/ toch draagt zij de glans van bloem en vlinder,/ van het zilt, dat glinstert op het zand.

Bij de laatste strofe had hij de keuken rondgekeken, geconstateerd dat de keukentafel en de aanrecht, ja, zelfs de klep van de houtkist volgestouwd stonden met zakken meel en granen, suiker en zout, sap en kruiden, conservenblikken, voorraadblikken, het knäckebrödmandje, het gezoete lichtbier in de houten foedraal, borden met etensresten onder omgekeerde schoteltjes en op de grond de emmer met waterglas waarin eieren bewaard worden. De deur van de provisiekast stond op een kier, ze hoorde hem dichterbij komen terwijl hij pianissimo fluisterde: ‘van het zilt, dat glinstert op het zand’.

Nu stond hij vlak achter haar. Ze deed alsof ze niets gehoord had. Ging door met afnemen en uitwringen. Ze draaide zich niet om. Dan pakt hij haar van achteren vast. Kust haar nek met de klamme haarpieken die losgeraakt zijn, ondanks de witte hoofddoek. Ze voelt zijn pulserende hardheid tegen haar onderrug, zijn heftige ademhaling als een windvlaag, ze blijft doodstil staan, hij draait haar naar zich toe en kust haar gesloten lippen, nat en stevig.

Ze duwt hem hard van zich af.

‘Maar Sigfrid, wat doe je nou? Signe kan ieder moment thuiskomen.’

Maar zijn ogen horen niet. Dan lijkt het alsof zij probeert hem weg te schoppen. En de blik die hij haar op dat moment toewerpt, is dezelfde als die van Signe wanneer het meisje eindelijk de badkamerdeur heeft opengedaan en moeder en dochter oog in oog staan. Terwijl het levenloze lichaam van de vader in het ziekenhuis in Umeå ligt.

Waarom had ze zo gekeken?

Totaal onmachtig zat Hilma daar met het halfvolle waterglas in haar krachteloze handen.

Mevrouw Johannesén, de vrouw van de rector, was achtergebleven. Opgelucht na haar bezoek aan het toilet een etage hoger, sprak ze haar bezorgdheid over Hilma’s kleur uit.

‘Kunnen we haar niet iets sterks geven? Een slokje cognac.’

Rutger von Parr schudde het hoofd.

‘Zal ik even boven vragen bij de dames Noréen? Die hebben vast wel iets.’

Rutger von Parr schudde nog een keer van nee, nu met zijn wijsvinger tegen zijn lippen.

Hilma zelf leek niets te zien of horen.

‘Een poeder dan’, besloot de vrouw van de rector.

In het badkamerkastje op de bovenste plank vond ze iets.

Irmelin Johannesén pakte het glas uit Hilma’s handen, strooide het poeder erin, deed er meer water bij, hield de wit troebele vloeistof voor Hilma’s mond en zei streng: ‘Opdrinken.’

Van kinds af aan gewend te gehoorzamen wanneer de gevestigde macht een bevel geeft, deed Hilma dat nu ook. Irmelin had het hare gedaan en pakte haar persianer van de kapstok. Ze wilde naar huis om daar haar beste vriendin, kolonelsvrouw Von Stuhr te bellen.

Er viel heel wat te bespreken, ja.

Rutger von Parr was alleen achtergebleven en behoedzaam, bijna liefdevol, pakte hij Hilma bij haar elleboog om haar naar Signes kamer te leiden.

Maar toen was het Hilma’s beurt om tegen te stribbelen. Geïrriteerd rukte ze zich los uit zijn greep en schoot de badkamer in, de ruimte in de woning die de hele middag al de meeste aandacht had gekregen. De laatste minuten had ze het bloed voelen doorsijpelen, kloppend warm. De stofdoeken waren verzadigd geraakt en het maandverband lag nog steeds in de slaapkamer. De passage was nu vrij, maar het leek haar ongepast voorbij de ongeruste docent Von Parr te lopen met maandverband in haar hand. Ze zou het natuurlijk ergens in kunnen wikkelen, maar ze was te moe om nog iets te verzinnen. In elkaar gedoken zat ze op de wc-pot en liet urine en bloed in het water gutsen. De afschuw uit haar jeugd voor alles wat uit haar lichaam kwam werd nog versterkt door de penetrante menstruatielucht.

Dáár hadden mannen tenminste geen last van.

Ze waste zich met een washandje en misselijkheid golfde in haar omhoog. Die afschuwelijke bloedkleur kreeg ze er niet uitgespoeld. Ze wikkelde het washandje in papier en stopte het in de wasmand. Pakte een badstof handdoek en legde die in het kruisje. Het schuurde tegen de binnenkant van haar dijen. Maar wat stelde zo’n onbeduidend pijntje nou voor?

In Signes kamer zat Rutger von Parr op een stoel en streek over de bult aan de ene kant van het bed.

Daar onder het dekbed bevond zich dus haar dochter.

Rutger von Parr stond op zodat de moeder kon gaan zitten.

‘Signe,’ zei ze moe, ‘Signe, hou nu een keer op. Kom te voorschijn. Ze zijn weg. Alleen oom Rutger is er nog maar.’

Het effect was dat het dekbed begon te schudden. Het meisje was eindelijk in staat te huilen.

Hilma trok het dekbed weg en trok haar naar zich toe. Ze was lang en slap als een grote lappenpop.

Ze liet zich vasthouden en het huilen werd steeds luider. Maar het meisje sloeg haar armen niet om haar moeders nek. Zoals een normaal kind gedaan zou hebben. Ze klampte zich niet vast. Ze liet zich niet troosten.

Toen werd er weer aangebeld. Docent Von Parr deed open met de mededeling dat moeder en dochter nu vooral rust nodig hadden. Het condoleanceboeket legde hij in de wasbak.

Het meisje keek op en toen ze oom Rutger zag, maakte ze zich los van haar moeder en rende naar hem toe en liet zich door hem optillen en om zíjn nek sloeg ze haar armen en snikte nog hartverscheurender terwijl hij kalmerend haar rug streelde.

Hilma’s hart bevroor tot een klomp ijs.

Van alles wat er gebeurd was sinds het ziekenhuis gebeld had, was Signes gedrag nog het meest onbegrijpelijk en angstaanjagend geweest.

De dood van haar man was daarbij vergeleken simpel en makkelijk te hanteren. Erger dan dat kon het niet worden. Hij was voorgoed dood en zou nooit meer iets van haar kunnen vergen.

Lamgeslagen, afgewezen stond ze erbij en zag hoe haar dochter zich met haar verdriet tot een vreemde wendde.

Hoe had Hilma kunnen weten dat de lucht van het colbertje van Rutger von Parr en zijn dikke warme buik Signe zo sterk aan haar vader deden denken?

Maar zelfs tegenover oom Rutger kon Signe het allerergste niet bekennen. Ze huilde niet omdat haar vader dood was. Ze huilde omdat ze wist dat ze nu geen hondje voor de kerst zou krijgen.

In één klap was alles verloren wat warm, zacht, levend, heerlijk om aan te raken en te omhelzen was …

Maar op dat moment dacht de moeder al niet meer aan het hondje dat vader beloofd had. In plaats daarvan bedacht ze dat ze uit moest kijken voor Rutger von Parrs behulpzaamheid. Zijn warme gevoelige handen.

Hij moest niet denken dat …

O nee, echt niet.

Stop-eject

Vijfendertig jaar later zou Signe zo’n gemeen en onrechtvaardig boek schrijven dat moeder en dochter niet meer met elkaar konden praten zonder dat er een psychiater bij aanwezig was.

Het was natuurlijk het idee van de dochter. Toen ze eenentwintig was, trouwde Signe met een man die door Hilma onsympathiek en onbetrouwbaar werd gevonden: een slappe handdruk en ogen die wegkeken. Tegelijkertijd viel de dochter in handen van psychologen en psychiaters. Het was in de periode dat het modern was om de moeder de schuld van alles te geven.

Het resultaat was dat Signe nauwelijks rustiger werd, maar het wel tot een pijnlijke breuk tussen moeder en dochter kwam.

In het verschrikkelijke boek dat de dochter geschreven had, ging het eerste hoofdstuk over een jong hondje.

En aangezien Hilma dat al vergeten was toen Sigfrid overleed, was het op dat moment volledig uit haar herinnering verdwenen.

Dus tegen de dokter zei ze, terwijl ze zich naar voren boog, op zachte, vertrouwelijke toon zodat haar dochter het niet zou horen: ‘Dat met dat hondje, dokter, daar heb ik nooit eerder iets over gehoord. Net als al het andere in het boek is het één grote leugen, iets wat ze achteraf verzonnen heeft. Ik heb echt mijn best gedaan mijn dochter te leren de waarheid te spreken en nu dit. En dat met dat hondje …’

Op dat moment vloog de dochter overeind, pakte wat er op het bureau van de dokter voor het grijpen lag en begon ermee naar haar achtenzeventigjarige moeder te gooien.

‘Hoe dúrf je?’ schreeuwde de bijna vijftigjarige dochter. ‘Had ik het ooit over iets anders, jij rotwijf, dan dat ik een jong hondje wilde? Dat hij me een welpje had beloofd!’

Nee, daar had haar moeder nooit iets over gehoord. Daarentegen herinnerde ze zich plotseling de jaloezie (al gebruikte ze dat woord natuurlijk niet) toen het meisje zich in haar diepste verdriet had vastgeklampt aan een van haar vaders collega’s in plaats van aan haar eigen moeder.