Pepetela

Roofdieren

Uit het Portugees vertaald door Hermina Gaikhorst

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Predadores, verschenen bij Dom Quixote

Oorspronkelijke tekst © Pepetela, 2005

Published by arrangement with Literarische Agentur Dr. Ray-Güde Mertin Inh. Nicole Witt e K., Frankfurt am Main, Germany

Eerste Nederlandstalige uitgave © Hermina Gaikhorst en De Geus BV, Breda 2008

Deze uitgave © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Nonstock – Jupiter images/AIC

ISBN 978 90 445 3243 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

September 1992

De man in een onberispelijk blauw kostuum, die wij voortaan Vladimiro Caposso zullen noemen, draaide de sleutel voorzichtig in het sleutelgat van de voordeur van het appartement, om geen geluid te maken. Hij had de deur nauwelijks opengedaan of hij hoorde het gekreun van Maria Madalena, die teef, en het geile gebrul van die zogenaamde Toninho. Wat José Matias hem had verteld, klopte dus. Stilletjes ging hij het appartement binnen, tot de deur van de slaapkamer die hij zo goed kende. Hij hoefde niet naar binnen te gaan om te kunnen meegenieten van het schouwspel van naakte lichamen in een razende beweging.

Op straat was er een politieke demonstratie aan de gang: auto’s vol mensen die met rood-zwarte vlaggen zwaaiden, spandoeken, jongeren in rode T-shirts en met geheven vuisten, die politieke leuzen scandeerden en liederen zongen. Het was een week vóór de verkiezingen. Deze demonstraties bestaande uit mensen in auto’s, tientallen met spandoeken versierde auto’s die toeterden en honderden schreeuwende mensen, werden door het volk in haar leerschool van de pas verworven democratie ‘automanifestatie’ genoemd, omdat het woord ‘demonstratie’ alleen gebruikt werd voor betogingen te voet. Dit was tot nu toe misschien de allergrootste concentratie van oorverdovend toeterende voertuigen, waarvan de meeste staatseigendom waren.

Caposso richtte onbewogen van achter de drempel van de slaapkamer. Zoals hij geleerd had, hield hij zijn adem in om scherp te schieten. Hij schoot het hele magazijn van het pistool leeg. De schoten werden gedempt door het oorverdovende lawaai van de automanifestatie. Hij ging de slaapkamer binnen en porde met de loop van het pistool tegen het lichaam van de dode man. Hij controleerde of zij ook dood was, drie schotwonden in de hartstreek. Ze zouden nooit weten waarom ze gedood waren, dat was jammer, die teef had wat doodsangst moeten uitstaan, ze had zich bewust moeten zijn van wat er met haar zou gebeuren, en ze had moeten inzien wat voor risico’s ze had gelopen door met een ander klaar te komen. Maar het zou gevaarlijk geweest zijn om de aandacht van het liefdespaar te trekken, oog in oog met hen te staan, om de angst in haar ogen te zien groeien, de gebruikelijke scènes met bedreigingen, geschreeuw, gebeden, leugens, smeekbeden, de laatste uitingen van wanhoop; alleen maar verloren tijd waardoor er iets tussen zou kunnen komen, zodat alles in de soep liep, nee, zo was het beter, een paar schoten verwaaid in het straatlawaai en de tortelduifjes waren in onschuld gestorven. Dat kwam op hetzelfde neer. Hij had dit bloedbad niet voor hen aangericht, maar voor zichzelf. Hij verliet de slaapkamer, stak het wapen bij zich en liep naar de tafel in de woonkamer waar altijd stiften en pennen lagen. Met een rode viltstift schreef hij met zijn linkerhand in hoofdletters op een vel papier: ‘Wie Unita[1] verraadt, zal het met de dood bekopen.’ Hij gooide het vel papier op de lijken en trok de deur achter zich dicht, zonder die op slot te doen, en vertrok. Geen van de buren had iets gemerkt, er was niemand op de gang. Bij de deur van het flatgebouw stond er op straat een groepje mensen over politiek te praten, naar aanleiding van de automanifestatie, en niemand lette op de heer in het blauwe pak met een donkere zonnebril op, die de hoek om ging en in een glimmende nieuwe Volvo stapte.

Pas op dat moment begon Vladimiro Caposso te zweten en slaakte hij een zucht. Hij zweette niet overmatig, daar was geen aanleiding toe. Hij trok zijn handschoenen uit, stopte ze in de zak van zijn colbertjasje, maakte zijn boord open en trok de knoop in zijn stropdas los. Hij startte de motor en de airco, maar bleef stilstaan. Nu gaan we rustig de zaken recapituleren om geen fouten achter te laten. Zijn eerste gedachte zou de meest heldhaftige persoon direct buikpijn bezorgen, hij was immers met handschoenen aan van het huis naar de auto gelopen, in een stad waar niemand handschoenen droeg, behalve de Presidentiële Garde tijdens een parade. Wat een stommiteit, hij hoopte dat het niemand was opgevallen doordat ze allemaal waren afgeleid door de automanifestatie. Het idee om de misdaad in de schoenen van de Unita te schuiven was een slimme zet geweest. In feite was hij heel rustig, buitengewoon rustig, gezien de omstandigheden waaronder hij had besloten om tot actie over te gaan. Dat was onmiddellijk nadat José Matias, zijn handlanger die hij had opgedragen om Maria Madalena te schaduwen, zijn vermoedens bevestigde dat die teef hem bedroog met een zekere Toninho – zijn naam en sociale positie waren verder niet van belang.

In die woelige tijden vol politieke omwentelingen, toen het eenpartijstelsel op zijn eind liep en de burgeroorlog voorlopig was gestaakt, waarna een problematische verkiezingscampagne volgde, had hij besloten het pistool dat hij allang in zijn bezit had, weer in de olie te zetten en wat schietoefeningen te doen op zijn terrein buiten Luanda. Hij zou het wapen en zijn schutterskwaliteiten nodig kunnen hebben om zichzelf en zijn gezin te verdedigen, niemand kan immers een kalme toekomst voorspellen. Verder was er alleen moed nodig om de zaak op zo’n manier op te lossen dat hij geen problemen met de politie zou krijgen. Als hij Unita de schuld gaf, de partij die tijdens de burgeroorlog tegenover de regering had gestaan, en waarvan zelfs haar meest onpartijdige aanhangers erkenden dat ze zeer gewelddadig was, zou niemand moeite doen om een onderzoek in te stellen. De politie zou de Unita beschuldigen, die zich zou verdedigen met het argument dat het een politieke manoeuvre was om haar vóór de verkiezingen in diskrediet te brengen, en de Partij die aan de macht was, de MPLA[2], zou er onmiddellijk gebruik van maken om andere misdaden die haar rivaal had begaan, weer op te halen. De polemiek zou oplaaien en niemand zou een onderzoek instellen. Als dat toch zou gebeuren, zou het niet moeilijk zijn om hem op te sporen, of om hem op zijn minst als mogelijke verdachte aan te wijzen. Met als motief jaloezie. Hij had een huis voor Maria Madalena geregeld, sommige mensen wisten dat ze met elkaar omgingen, het waren er maar een paar, want hij was erg voorzichtig, hij had geleerd geen opschudding te veroorzaken uit domme ijdelheid; opschudding is niet goed voor business en maakt het leven ingewikkeld, achter de schermen blijven was efficiënter, dat was de slagzin van Vladimiro Caposso. Maar er waren genoeg mensen die van hun relatie op de hoogte waren en via wie de politie erachter zou kunnen komen.

Bijvoorbeeld José Matias, die onmiddellijk de dingen met elkaar in verband zou brengen, maar die vormde geen echt probleem. José Matias was een van zijn mannetjes, hij had hem van de straat gehaald toen hij piepjong en angstig was, bang om naar het front gestuurd te worden. Caposso had hem in bescherming genomen en buiten het leger weten te houden en aan werk geholpen, hij had hem vuile klusjes laten doen, zoals achtervolgen en bespioneren van rivalen en concurrenten, hij had hem mensen laten betalen om een onwillige schuldenaar een arm te breken, nee, José Matias zou hem nooit verraden, hij wist dat hij veel te verliezen had als Vladimiro Caposso voor het gerecht zou worden gedaagd en hem zou aanwijzen als medeplichtig aan vele misdaden. En nog iets: hij kende de familie van José Matias en trouw stond bij hen hoog in het vaandel, dat was een erekwestie. José Matias stond dichter bij Caposso dan bij Firmino Matias, zijn bloedeigen vader. Hij zou moorden en sterven voor Vladimiro, op het eerste commando. En omdat we hier absoluut zeker van zijn, zullen we ons verder niet druk maken over verraad uit die hoek.

Zou de politie een onderzoek instellen? Ze zouden de identiteit van de twee jonge mensen proberen te achterhalen, die naar veronderstelling door de rivaliserende Partij waren vermoord en daar zou het bij blijven. Dag in dag uit werden er mensen neergeknald in de straten van de stad, al dan niet om politieke redenen, en die gevallen werden evenmin opgehelderd. Zou er wel een politieman zijn die tijd had om uit te pluizen wat voor verraad er achter die afrekening schuilging, waarnaar op het vel papier verwezen werd? Als een fanatieke ordebewaarder zich al zou uitsloven, dan zou hij erachter komen dat Maria Madalena de minnares was van een bekende en invloedrijke ondernemer, die banden onderhield met de Partij in het machtscentrum, en dus boven iedere twijfel verheven was. Wat zou hij kunnen doen? Verdachtmakingen in het oor van zijn superieur fluisteren? Zijn directe superieur zou vragen: ben je soms gek geworden, hoe kom je erbij om de verdachte van een duidelijke politieke misdaad, een moord zelfs, in een heel andere hoek te zoeken, ben jij zelf soms aanhanger van dat stelletje criminelen dat gedreigd heeft om ons, politiemensen, om zeep te helpen? En de arme rechercheur zou trillend de aftocht blazen. Als een minnares in bed met een andere man wordt doodgeschoten, dan bewijst dat nog niet dat de bedrogen minnaar de moordenaar is, vooral wanneer we midden in een politieke campagne zitten, die eerder doet denken aan een voortzetting van de onlangs gestaakte oorlog. Als ze tot sporenonderzoek over zouden gaan, dan zouden ze het handschrift op het vel papier kunnen vergelijken met zijn handschrift. Maar hij had met zijn linkerhand hoofdletters geschreven, waardoor hij moeilijk in problemen zou kunnen worden gebracht. En er stonden geen vingerafdrukken op de pen, hij had handschoenen aangehad. Zijn vingerafdrukken zouden wel in het huis te vinden zijn, hij zou zijn relatie met die teef en zijn bezoekjes aan het appartement ook niet ontkennen als hij werd ondervraagd. Het zou een grote stommiteit zijn om te ontkennen wat overduidelijk was, dat zou wantrouwen wekken. Hij zou alleen vragen om niet te veel stof te doen opwaaien, publiciteit was vervelend voor zijn gezin, hoewel het feit dat een man er een minnares op na hield ook geen afbreuk deed aan zijn reputatie in de society van Luanda, eerder het tegendeel, het leverde een reputatie als ‘macho’ op. Voor het eerst glimlachte Vladimiro Caposso. Wie waagt, die wint altijd, hij was er goed in om op de psychologie van het moment in te spelen, daarom had hij bereikt wat hij bereikt had.

[Iedere lezer die meer dan één boek in de tien jaar leest, denkt op dit moment: oké nu krijgen we een flashback waarin we te weten komen waar die Vladimiro Caposso vandaan komt en hoe hij geworden is wie hij nu is. Jullie zitten ernaast, er zullen wel wat verklaringen komen, daar kan ik niet omheen, maar niet nu, ik heb nog voldoende adem voor een paar bladzijden zonder stappen terug in de geschiedenis, om de Geschiedenis een hak te zetten. En ik zal jullie alvast waarschuwen, dit is geen detective, al gaat het over een stelletje klootzakken. Ik kan wel verklappen dat er heel wat tijdstippen door elkaar gemixt zullen worden, we zullen niet in het jaar 1992 blijven steken, het jaar van de eerste verkiezingen, we zullen stappen achteruit en vooruit doen, maar pas wanneer ik daar zin in heb en niet wanneer de lezer dat verwacht, want dat soort democratie waarin de lezers het woord krijgen, heeft al heel wat mensen in de hel doen belanden, en heel wat boeken in de vuilnisbak.]

Vladimiro reed weg en toen pas stond hij stil bij een detail dat hem de momenten daarvoor niet had gestoord, omdat hij volledig geconcentreerd was op wat hem te doen stond: zo geruisloos mogelijk het appartement binnendringen, zonder zenuwen of gevoelens, om niet mis te schieten of te veel sporen achter te laten. Die teef, die hij vanaf dit moment niet anders meer zou aanduiden, had gekreund als een hoer die een impotente seniel meer geld uit de zak probeert te kloppen. Bij hem had ze nooit zo geil gedaan. Maar het was niet nodig om haar partner voor de gek te houden, die Toninho was een armoedzaaier en zij was geen hoer, en ze had het ook niet nodig om de hoer te spelen, dus was de enige mogelijke conclusie dat het oprecht gemeend was, dat ze veel lekkerder klaarkwam dan bij hem, Vladimiro Caposso. Hij voelde zich zwaar vernederd. Hij was tegen de veertig, en hij vond dat hij nog goed was in bed, hij kon heel wat vrouwen bevredigen; dat zeiden ze zelf. Waarom zou die teef dan zo tekeergaan en zich aan die vervloekte kerel vastklampen, terwijl ze bij hem maar eventjes zuchtte op het moment van het orgasme? Zou ze ooit wel een orgasme hebben gehad of zou ze hem al die tijd voor de gek hebben gehouden? En zou ze in de twee jaar van hun relatie er nog andere kerels op na hebben gehouden? Zou ze hem vanaf het begin zo veel ze wilde hebben bedrogen? Dat was mogelijk, hij moest het toegeven. Hij had het pas kortgeleden vermoed, nadat hij haar zwijgzaamheid had opgemerkt, en wat kleine tegenstrijdigheden. Hij had een paar dagen geaarzeld of hij José Matias op haar zou loslaten. Hij kon het niet geloven, in wezen beschouwde hij zichzelf als een goed mens, met onwrikbare principes en daarom ging hij uit van de betrouwbaarheid van anderen. Of deed alsof. Toen ze nog eens aankwam met een doorzichtige leugen en hij steeds wantrouwiger was geworden, had hij inderdaad besloten om José Matias op onderzoek uit te sturen. Binnen twee dagen had hij de details in handen. Die kerel ging steeds op dezelfde tijd naar haar flat, om drie uur ’s middags, wanneer Vladimiro Caposso hard aan het werk was, of aan zijn kruidenbitter zat na een zakenlunch. Hij had niet eens gevraagd hoe José Matias er zo snel achter was gekomen, of hij met een verrekijker vanaf een gebouw aan de overkant had gespioneerd, of dat hij rondvraag had gedaan in de buurt, of dat hij een Amerikaanse satelliet had ingehuurd, zo eentje die alles ontdekt, behalve het belangrijkste, hij had het niet willen weten maar nu moest hij toegeven dat zijn spion de gebruikelijke tactieken wel zal hebben toegepast op de buurvrouwen. Er zijn altijd mensen die graag geheimen doorvertellen, uit goedheid om die belangrijke informatie te verspreiden voor de vooruitgang van de mensheid. Het staat in ieder geval vast dat zijn handlanger hem binnen een oogwenk alle details had kunnen meedelen, wat ook een bewijs is dat die teef niet veel moeite deed om haar ontrouw geheim te houden. Hij kreeg een beklemd gevoel op de borst. Zij maakte zich helemaal niet druk om hem, waarschijnlijk vond ze hem een stuk stront, een weerloze bedrogen minnaar, iemand die te stom was om verraad te vermoeden, iemand die geloofde in eeuwige vrouwelijke deugdzaamheid, die hoerenmeid. Hij gaf een dreun op het stuur. Je hebt me uitgelachen, dat staat vast, maar nu is het lachen je vergaan. In de hel zul je ook niet meer lachen, daar is het veel te heet.

Hij reed naar het hoofdkantoor, de nieuwste vestiging van zijn hoofdbedrijf, waar Nunes al op hem wachtte voor een werkbespreking. Laat Nunes maar wachten, hij was hem geen gunsten verschuldigd en hij verwachtte ook geen gunsten van hem, alleen werk. Hij moest het hoofd koel houden, op dezelfde manier als altijd het kantoor binnengaan, Magere Fátima vriendelijk begroeten, het wapen in de gebruikelijke lade opbergen en later mee naar huis nemen om het schoon te maken, de lopende zaken foutloos afhandelen, dat was de beste manier om het verlies te vergeten. Ja, en nu bekende hij voor de eerste keer tegenover zichzelf dat hij Maria Madalena kwijt was; haar vrolijke jeugdigheid, die welgevormde benen waar hij zo graag in mocht bijten, haar altijd stijve tepels, haar schuine moppen die hem aan het lachen maakten, en waardoor hij zich in feite thuis voelde. Haar appartement beschouwde hij meer als zijn huis dan zijn villa in Alvalade, waar hij met zijn gezin woonde, omdat hij zich in dat flatje lekkerder voelde. Met uitzondering van Mireille, zijn lievelingsdochter, die hij ook voor een tijd zou kwijtraken. Weer een beklemd gevoel op de borst. Zijn hele gezin stond op vertrek, hij zou alleen achterblijven. Bebiana, zijn vrouw, zou hij niet missen, al tijdenlang kon het hem niet schelen of ze wel of niet thuis was. Zijn twee nietsnutten van zonen zou hij ook niet missen, zelfs zijn oudste dochter, Djamila, niet. Mireille wel, ja, haar zou hij wel missen. Heel erg. Zoals Maria Madalena vanaf dit ogenblik, of tenminste in het begin. Hij moest snel een ander in haar plaats zien te vinden, voordat hij ten prooi viel aan een gevoel van depressie, omdat hij nu hoe dan ook weduwnaar was. Hij had het weliswaar zelf veroorzaakt, maar evengoed voelde hij zich weduwnaar. Zelfverwonding, in zekere zin. En hij bezwoer zichzelf één ding, verdomme, ik zweer dat ik me nooit meer echt ga inlaten met een meid, ik neuk ze een paar keer lekker ruig en dan dump ik ze direct, dan is het afgelopen, méér verdienen ze niet, het zijn allemaal hoeren, ordinaire straatmeiden. Behalve Mireille natuurlijk, maar Mireille was nog maar dertien, zij was niet opgenomen in de statistieken, en bovendien was ze zijn dochter.

Hij ging zijn kantoor binnen en daar zat Magere Fátima met haar trouwe hondenogen naar hem te kijken. De secretaresse was een mulattin[3] en magerder dan een verdorde grasspriet. Ze droeg een bril en was waarschijnlijk leeftijdsloos. Niemand zou haar leeftijd kunnen raden zonder op haar ID-kaart te spieken, elke leeftijd tussen de dertig en vijftig was mogelijk. Ze deed geen moeite om haar absolute, onbeperkte, diepgevoelde verliefdheid op de baas te verbergen. De hele zaak was op de hoogte van die passie, evenals de hele familie van Caposso, ‘Arme vrouw, ze heeft zich op mijn man gefixeerd, ze lijkt wel fanatiek, maar ze heeft weinig kans, ze lijdt aan een hopeloze liefde’ – Bebiana had er de cultuur niet naar om de juiste woorden te kiezen – ‘platonische liefde’. Fátima smolt in aanwezigheid van Vladimiro, maar er was niets tussen hen, behalve haar liefde op het eerste gezicht, toen hij haar in het begin van zijn carrière in dienst had genomen. Hij had in de gaten dat het gunstig was om iemand aan zijn zijde te hebben die absoluut trouw was, een tweede José Matias, maar voor andere doeleinden. Duizendmaal had Caposso zich afgevraagd, en ook aan vrienden had hij weleens gevraagd of die Spaghetti eigenlijk lelijk was? Noch hijzelf noch zijn vrienden hadden het kunnen zeggen, lelijk, echt lelijk was ze niet, al zou je ook niet kunnen zeggen dat ze knap was. Het was iets ondefinieerbaars, het zat ertussenin, glibberig als gekookte spaghetti. Ze zwijmelde en deed al het werk zonder ooit te klagen, ze was dol op overuren, stond altijd klaar om huiselijke problemen in het weekeind op te lossen, kortom, ze stond overal klaar voor. Ze zou zelfs op handen en voeten klaar gaan staan om hem te ontvangen als hij dat zou willen. Maar hij had nooit gewild, hij had veel betere, en hij hield zich aan het spreekwoord dat de ronde deed in Luanda en misschien wel in de hele wereld, ‘werk is werk, cognac is cognac’. Op een dag was het onvermijdelijke gebeurd: haar man had haar in de steek gelaten. Niet uit jaloezie. Het schijnt dat zij niet in staat was om jaloezie op te wekken, zelfs al was haar verliefdheid op een ander alom bekend. Maar haar man voelde zich domweg verwaarloosd, het huis stonk, er werd niet gekookt omdat de zaak altijd voorging, het was de zaak vóór en de zaak na. Uiteraard vanwege de baas, haar echtgenoot was ook niet op zijn achterhoofd gevallen. Misschien had een andere agressievere echtgenoot wel rekenschap gevraagd aan Caposso, al zou hij daarmee een zeker risico lopen. Maar hij vond het niet de moeite om zich op te winden, hij had haar gewoon in de steek gelaten, misschien was hij wel blij toe. En zij miste hem ook niet. Als het kon, had ze haar bed naar kantoor verhuisd en zou ze er nooit meer zijn weggegaan. De chauffeur, die Balombo werd genoemd omdat hij in die streek was geboren, en die een paar jaar op het kleinseminarie in Huambo had gestudeerd, waar hij was weggejaagd omdat hij te veel van vrouwen hield, had ooit gezegd dat Fátima de zaak in haar klooster had getransformeerd, ze had ongetwijfeld aanleg voor non. Zo kun je zien dat er chauffeurs zijn met meer algemene ontwikkeling dan je zou verwachten. Met de werkloosheid die er indertijd heerste (en die intussen nog erger was geworden) waren er zelfs afgestudeerde ingenieurs die als chauffeur werkten voor de Verenigde Naties, de ambassades of de oliemaatschappijen, dus je hoeft er niet raar van op te kijken. Die beste Balombo zou het misschien niet durven zeggen, maar misschien dacht hij wel dat Fátima Vladimiro beschouwde als haar Paus. En hij zat er niet ver naast.

‘Is er nog nieuws, dona[4] Fátima? Ik vraag niet naar uw werk, want ik weet dat u niet achter bent.’

Spaghetti bloosde, dankbaar. Ze streek haar rok twee keer glad en glimlachte richting de vloer.

‘De heer Nunes wacht in de vergaderzaal op de chef.’

Dat was ook zoiets waar ze dol op was, hem met ‘chef’ aanspreken. En die titel was door het hele bedrijf overgenomen; als dona Fátima het zo zei, dan hoorde het zo. Dat had het leven van vele mensen er gemakkelijker op gemaakt, want voorheen werd Vladimiro ‘kameraad directeur’ genoemd, er was geen andere titel mogelijk in de tijd van het eenpartijstelsel, kameraden waren alom aanwezig. Plotseling na de wisseling van het regime werd de term ‘kameraad’, die zo praktisch was in intermenselijke betrekkingen, abrupt uitgebannen. Hij was niet alleen de directeur, maar ook de baas, een term die echter een negatieve bijklank had uit de koloniale tijd, niemand durfde die term te gebruiken. ‘Chef’ loste het probleem van het kantoorpersoneel perfect op, en tot tevredenheid van Caposso zelf, omdat die term een uiting was van erkenning door zijn ondergeschikten van zijn leidinggevende positie. Zo werd iets wat Magere Fátima altijd al gezegd had, enthousiast tot gemeengoed gemaakt.

‘Zeg alsjeblieft tegen hem dat ik zo kom.’

Hij ging naar zijn kamer. Het was een kleine moeite om de Magere te plezieren door haar met meer plichtplegingen te behandelen dan de rest. Hij verzocht haar om ‘alsjeblieft’ iets te doen, terwijl hij de anderen opdrachten gaf, die vaak ook nog geschreeuwd werden. Zijn wensen werden evengoed uitgevoerd. Vladimiro wedde met zichzelf, terwijl hij door de gang liep, dat de secretaresse een victorieuze blik door de zaal had laten gaan, langs haar collega’s, haar ondergeschikten, horen jullie wel hoe beleefd hij tegen mij is? En jullie, stelletje runderen die klaarstaan om besprongen te worden, heeft hij niet eens begroet. En de collega’s die al heel wat slagen van het leven en van macho’s hadden moeten incasseren, lachten schaamteloos om zo veel onnozelheid.

Hij hing zijn colbertjasje over de stoel en daarom ruimde hij het wapen ook niet op, het was beter dat het in de binnenzak van het jasje bleef zitten. Alleen de Magere had toegang tot zijn werkkamer en ze zou het wapen kunnen ruiken, ze zou kunnen opmerken dat het pas gebruikt was, maar ze zou hem nergens van verdenken en er met niemand over praten. Ze zou zelfs kunnen veronderstellen dat de brandlucht afkomstig was van een engel, die in een schoorsteen was geweest en zich daarna in de loop van het pistool had verscholen. Hij haalde diep adem. Voor hij met Nunes zaken ging bespreken, moest hij iets belangrijks checken. Hij vroeg via de telefoon: ‘Dona Fátima, zijn de tickets voor mijn gezin bij jou?’

‘Ja, ik heb alles hier bij me. De paspoorten met visa en de dollars voor de reis, de tickets. Het is bevestigd dat ze morgen kunnen vertrekken.’

‘Dank je wel.’

Zijn gezin zou morgen vertrekken naar Portugal. Als de verkiezingen achter de rug waren en afhankelijk van de uitslag, zouden ze terug kunnen komen. Hij moest achterblijven om de laatste zaken te redden, indien nodig.

Maanden geleden hadden regeringsleiders en mensen met geld hun gezinnen in veiligheid gebracht, het was denkbaar dat het politieke proces zou ontsporen en dat de oppositie de verkiezingen zou winnen en dat ze iedereen die aan de oude politiek verbonden was, zouden gaan onderdrukken, in het ergste geval zou er een nieuwe burgeroorlog kunnen uitbreken, zelfs in Luanda, waar nooit eerder iets was voorgevallen, op een paar terroristische bomaanslagen na. De vliegtuigen naar het buitenland waren volgeboekt. Mireille had geweigerd om weg te gaan, met haar dertienjarige koppigheid had ze gezegd: ‘Ik blijf bij pappa.’ De andere kinderen lieten het zich geen tweemaal zeggen, een vakantie naar Europa was altijd welkom. Bebiana haalde haar schouders op alsof het haar niets kon schelen, maar dat was niet waar. Ze was doodsbang voor wat er zou kunnen gaan gebeuren, iedere dag bad ze een compleet rozenhoedje, dat er maar geen onlusten zouden uitbreken na de verkiezingen en dat diegenen die door haar als de ‘goeden’ werden beschouwd, de verkiezingen zouden winnen. En ze was zich van bescherming gaan verzekeren bij de oudere vrouwen op de São Paulo-markt, beroemde kimbanda’s[5], die lichamen onkwetsbaar konden maken en het noodlot afwenden. Ze betaalde met gebeden, kippen, geld, en allerlei soorten kruidenthee om de hele familie voor gevaren te behoeden. Het enige wat ze niet zag zitten, was dat hij, Caposso, niet meeging naar den vreemde. ‘Wat heb je hier nou voor belangrijks te doen?’

‘Het bedrijf, verdomme, de bedrijven’, had hij weinig overtuigend geantwoord. In feite was de superwinst die hij met zijn bedrijven had gemaakt al weggesluisd en zou hij nu bij Nunes gaan checken hoe het daarmee stond. Nunes was een hoge functionaris van een staatsbank – in die periode waren er geen andere banken – die Caposso hielp om geld naar het buitenland over te maken, vooral naar bepaalde eilanden waar een absoluut bankgeheim bestond, en waar grote bedragen ‘goed geld’, ofwel dollars heen gingen. Genoeg ‘blad’ om de rest van zijn leven te kunnen rentenieren. De bedrijven zouden een paar weken gesloten kunnen worden, en het personeel zou verplicht doorbetaalde vakantie op kunnen nemen.

De werkelijke reden waarom hij had besloten Angola niet te verlaten, was Maria Madalena geweest. Voordat hij José Matias achter haar aan gestuurd had. Vorige maand had hij het er met haar over gehad, zij zou ook naar Europa kunnen gaan, hij zou een bankrekeningetje voor haar openen bij een Zwitserse bank en een flatje voor haar zoeken met uitzicht op de Taag, maar zij had de kont tegen de krib gegooid: ‘Mijn land verlaten op dit moment? Over mijn lijk.’ Toen kwam ze met een belachelijk vaderlandslievend verhaal: het land kreeg een ander gezicht, voor de eerste keer kwamen er verkiezingen, en het eind van de planeconomie en het eenpartijstelsel waren in zicht, die de oorzaak waren geweest van alles wat er mis was volgens haar wijsneuzige opvattingen, er was geweldige nationale en internationale mobilisatie voor de verkiezingen, en dan had hij het over vertrekken, over niet meedoen? Die vervloekte meid had hem een lesje vaderlandsliefde gegeven. En hij was verrukt over zo veel enthousiasme, en stomverbaasd omdat ze nooit eerder negatief was geweest over het bestaande regime, waarin ze zich in feite prima thuis voelde. Uiteindelijk was die vaderlandsliefde maar een nepargument geweest, ze had zeker niet willen vertrekken vanwege die Toninho. Zou het? Misschien was het wel echt vaderlandsliefde geweest, ze had wel eerder opmerkingen gemaakt over mensen die op rozen zaten in het buitenland en die de mond vol hadden over democratie, terwijl ze zich in feite voorbereidden om de grootst mogelijke autocraten te worden. Nationalisme hoeft niet altijd een smoesje te zijn, laten we niet al te cynisch worden. Maar nu zou ik in feite kunnen vertrekken, Bebiana heeft gelijk, wat heb ik hier nu nog voor belangrijks? Ik heb niets meer. Hij verwierp het idee met een driftig gebaar en liep naar de deur van de werkkamer. Onzin, ik blijf en ik ga het feest meemaken, ook al komt er vuurwerk aan te pas. Mireille zou teleurgesteld zijn, ik ben haar held, die zijn leven waagt om de eigendommen van zijn gezin te verdedigen. Met deze strijdbare gedachten maar met een pesthumeur stapte hij de ruime vergaderzaal binnen, waar een tafel voor twaalf personen stond.

Nunes had een muizenkop, hoewel dit een cliché is dat van twijfelachtige smaak getuigt, er zijn meer mensen met muizenkoppen dan je zo zou denken. Kattenkoppen zijn heel wat zeldzamer. Maar de bankemployé had werkelijk een muizenkop, een puntige kin, met ingevallen wangen. En een paar haren van zijn schrale snor wezen naar opzij. En dan had hij nog last van roos bovendien. De revers van zijn zwarte colbert zaten onder de pointillistische figuren. Hij kwam de situatie toelichten en afscheid nemen, hij had vakantie van de bank en zou over twee dagen vertrekken, de schurk, hij had zich verrijkt met de commissie die Vladimiro en vele anderen hem betaald hadden om hun geld snel en geruisloos over te maken naar het buitenland, wat op dat moment nog werd beschouwd als een criminele aanslag op de nationale economie, waarvoor je jaren de bak in kon draaien. Nunes had overigens ook zijn eigen kleine rekeningetje op die naamloze eilanden geregeld en nu zou hij minimaal een paar maanden gaan genieten van mooie stranden en via de televisie zou hij wel zien hoe de zaken hier ervoor stonden. Als het de verkeerde kant op ging …

‘Hebben ze je nooit gezegd dat je een muizenkop hebt?’ vroeg Caposso ongemanierd, zonder te groeten. Hij had zin om met iemand te bekvechten, om zijn zenuwen de vrije loop te laten.

De ander dook in elkaar. Zwijgend deed hij de map open en liet enkele papieren zien. Hij had een onaangename stem, een combinatie van mensenwoorden en muizengepiep.

‘Hier zijn de laatste afschriften van transacties die ik heb uitgevoerd en de noodzakelijke documentatie om de rekeningen te identificeren. Bent u nog steeds van plan om in Luanda te blijven?’

‘Ja, ik blijf hier.’

‘Wel, in dat geval zal het beter zijn dat uw vrouw deze documenten meeneemt. Ze zijn in het buitenland veiliger. Stel je voor dat er iets gebeurt …’

‘Wat zou er kunnen gebeuren? Ach, er gebeurt geen ene moer.’

‘Als ik u was, zou ik daar niet zo zeker van zijn’, de muis had zijn zelfverzekerdheid enigszins herwonnen en sprak de ondernemer bijna als een gelijke aan. ‘Ik heb net afscheid genomen van minister Gonçalves, die gelukkig een medisch spoedconsult heeft geregeld in Londen, er wordt uiteraard gevreesd dat er sprake is van een ernstige ziekte … En generaal Arlindo is al naar Parijs vertrokken, ook om een zware migraine te laten behandelen, waardoor hij niet goed kon nadenken over de reorganisatie van de nieuwe strijdkrachten. En Andrade, en Fontes … Een groot deel van de regering zit al in het buitenland. Dus … als er iets misgaat en deze papieren kwijtraken of in verkeerde handen vallen, dan kan uw gezin er misschien niets van terugkrijgen. Daarom adviseer ik u …’

‘Ja, het is in orde, je hebt me al geadviseerd.’

‘Nou, dan heb ik verder niets meer met u te bespreken.’

De bankemployé liep onmiddellijk naar de deur, over het hoogpolige tapijt dat een fortuin had gekost maar dat onmisbaar was in een beetje serieuze vergaderzaal. Nunes liet merken dat de ongemanierdheid van de ander hem diep had gekwetst. Vooral omdat het nergens voor nodig was. Hij keerde zich half om, zonder Caposso aan te kijken.

‘Het beste. Ik vertrek naar Palma de Mallorca, als u iets nodig hebt …’

‘Dat is grappig, ik dacht dat je naar de Antillen zou gaan.’

‘Nee, ik heb de pest aan slecht weer. Het is nu orkaanseizoen in het Caribisch gebied. Ik heb al genoeg orkanen overleefd.’

De muis vertrok, met fier geheven hoofd, in een poging zijn gekwetste waardigheid te tonen. Klootzak, smerige opportunist, hij doet zich voor als een fijne meneer. Orkanen in het Caribisch gebied, hè? Wie weet had die rotzak op Cuba gestudeerd en pronkte hij nu met zijn geografische kennis of weet ik veel. Verdomme, hij was toch ook echt een grote corrupteling. Misschien is hij wel rijker dan wij allemaal, hij hield maar liefst twintig procent achter bij iedere operatie. Dat hoerenjong! Het ergste is dat we niet zonder zulke smerige muizen kunnen.

Hij bleef zitten, hij zweette, hoewel het eind van de regentijd was en de airco aanstond, zoals altijd. Het ergste is dat we niet zonder zulke smerige muizen kunnen. We? Waarom had hij ‘we’ gebruikt, Wie ‘we’? Onzin! Ja, ‘we’, of dacht hij soms dat hij de enige was voor wie Nunes werkte? Hij had immers van de gelegenheid gebruikgemaakt om Gonçalves te noemen, generaal Arlindo, die zouden op zijn minst ook klanten van hem zijn. Hij had met namen gesmeten om belangrijk over te komen, hij was deelgenoot van het geheim der goden. Een andere kennis was Karim, een Pakistani, die hij zelf aan Nunes had voorgesteld. En hij zou nog veel meer andere klanten hebben, van wie sommige ervandoor waren gegaan of hun geld onder zijn bescherming naar het buitenland hadden gesmokkeld. Daarom had hij zeker haast om weg te komen, hij zal verschillende mensen moeten gaan helpen, die hun geld nog in veiligheid moeten brengen. Caposso wist zelf niet wanneer dit begonnen was. Wel, hij wist het niet precies, maar hij kon zich herinneren dat hij minstens éénmaal had horen vertellen dat Nunes een financiële missie naar een van die belastingparadijzen had geleid om daar een deel van de schatkist veilig te stellen. Er was een burgeroorlog gaande en het was vaak belangrijk om over cash te beschikken voor de aankoop van wapens of voor geheime operaties, waarvoor het noodzakelijk was om absoluut geheime schuilplaatsen te hebben. Na die reis had die muizenkop met veel poeha uitgekraamd dat het communisme internationaal op zijn eind was, dat onze planningseconomie ook aan zijn eind zou komen door gebrek aan steun van de oude socialistische mogendheden, geaccumuleerde gelden die hier niets opbrachten, konden beter in het buitenland worden geparkeerd, hij had zelf wat interessante contacten op bepaalde eilanden met merkwaardige namen en een tropisch klimaat, enzovoorts, en zulke bankrekeningen vereenvoudigden de betaling van commissie wanneer er grote importen voor de overheid moesten plaatsvinden, en die overheid hoefde trouwens niets te weten over die commissies, die overigens volkomen legaal waren … kortom, als zijn beste vriend een deel van de winsten van zijn bedrijven naar het buitenland zou willen overmaken, zonder financiële of boekhoudkundige sporen achter te laten, dan kon men op hem rekenen, hij zou het wel regelen. Later kwam Caposso erachter dat het regelen hem twintig procent opleverde. Hoezo regelen, klootzak. Kortom, hij was zelf dus maar een van de mensen geweest in het raderwerk van die muizenkop … Hij kon gerust over ‘we’ spreken, hoewel hij maar twee of drie namen met zekerheid kon noemen van de geheime klanten van Nunes. Een gluiperd met roos en nog slecht gekleed ook, onderdanig in een oude gammele auto rondrijden die op naam van de bank staat, maar stinkend rijk, rijker dan al zijn klanten. Muizen zijn altijd slim geweest, ze hebben geleerd om door het leven te sluipen, er waren katten genoeg om ze op te vreten, ijdele, slome arrogante volgevreten katten. De muizen waren juist mager om beter te kunnen vluchten, en goud in hun ondergrondse holen te kunnen verstoppen.

Hij controleerde de papieren, al wist hij dat ze allemaal in orde zouden zijn, zoals Nunes had gezegd. Hij kon die muizenkop vertrouwen. Al was hij een beest, een ezel was hij zeker niet en hij wist donders goed waar zijn eigenbelang mee gediend was. Iemand zoals Nunes leefde van de betrouwbaarheid en macht die zijn klanten hem toedichtten. Als er iets misging, zouden zijn klanten hem te vuur en te zwaard verdedigen. Om die reden moest hij absoluut correct met hen omgaan. De rol van een handlanger is om nuttig en betrouwbaar te zijn, wanneer dat niet het geval is, is hij geen goede handlanger meer, en dan zoek je een ander, zoals de theorie van Caposso luidde. De muis wist ook dat zijn klanten een enorme straffeloosheid genoten en dat hem dus iets minder prettigs kon overkomen als hij ze probeerde te bedriegen. En omdat hij nu heel goed verdiende, wenste hij niets liever dan dat de toestand probleemloos bleef voortsudderen. Ja, er moest vooral geen stampij komen, dat was heel slecht voor de business. En nu kwam er, zonder dat iemand daarom had gevraagd een enorme vloedgolf aan, zo een die midden op de oceaan ontstaat en die wanneer hij de kust bereikt, het hele strand en alles daarachter schoonveegt. Caposso had de naam van zo’n bijzondere, zeldzame en levensgevaarlijke golf weleens horen vallen, het leek wel Japans, matsumani of zoiets, de naam deed er ook niet toe, het stond vast dat er zo’n golf was ontstaan op het plein van Santa Helena en dat die razendsnel door heel Angola spoelde, het scheen dat het in de Bijbel en alle profetische en kabbalistische boeken was beschreven, maar uiteraard had hij die boeken nooit gelezen, hij had daar nooit tijd voor gehad. Wat dat betreft had Vladimiro een duidelijk standpunt: lezen is slecht voor je eetlust en je verdoet alleen maar kostbare tijd die je hard nodig hebt om geld te verdienen. ‘Jij leest, ik werk, en daarom word ik rijk’, placht hij tegen de intellectuelen te zeggen, wanneer die hem om wat voor reden dan ook lastigvielen, zijn vriend Olímpio d’Alva Ferreira bijvoorbeeld, die zich inbeeldde dichter en essayist te zijn.

Hij ging zijn jasje halen in de werkkamer, groette dona Fátima vriendelijk, negeerde de rest van het personeel en vertrok zonder stropdas. De bewaker hield het portier van de auto open. Dat was de laatste nieuwigheid, hij had een beveiligingsbedrijf, dat onlangs was opgericht, in de arm genomen om zijn bedrijven en zijn woning in Alvalade te bewaken. Na de ontbinding van het regeringsleger, naar zijn mening het gevolg van de overhaaste vredesakkoorden, hadden enkele officieren uit het leger en manschappen van de politie beveiligingsbedrijven opgericht, waar ze hun voormalige ondergeschikten in dienst hadden genomen en de werkzaamheden uitvoerden met wapens van de regering. Waarom zou hij zelf bewakers in dienst nemen, die hij dan weer moest controleren of ze hun werk wel goed deden? Nu nam hij gewoon het beveiligingsbedrijf in dienst, bij voorkeur het bedrijf dat eigendom was van zijn voormalige kornuiten, en het bedrijf regelde verder alles. Het was wel prijzig, dat is waar, maar het geld stroomde toch gemakkelijk binnen, de overheid was goedgeefs, ze strooide met geld voor een klein kringetje trouwe vrienden. ‘En er zijn twee dingen waar je geen grappen mee moet maken, dat zijn gezondheid en veiligheid’, placht Caposso te zeggen tegen zijn vrienden met wie hij gezellige avonden doorbracht met drinken en ouwehoeren.

‘Wilt u iemand meenemen, chef?’ vroeg de bewaker bij de deur.

‘Ja, stuur Domingos maar. Hij is er toch?’

‘Jazeker, chef.’

Tot dan toe had hij geen bewaker bij zich gehad, wat u nu wel logisch zal vinden, gezien de clandestiene activiteiten die hij gepland had uit te voeren. Maar normaal gesproken had hij een gewapende lijfwacht in uniform bij zich in de auto, Luanda was een gevaarlijke stad, vooral sinds de Unita-leden uit het oerwoud waren gekomen en de stad als een epidemie teisterden. Het was ook handig om overijverige politieagenten af te schrikken, die auto’s aanhielden om de papieren te controleren, wat vaak een voorwendsel was om smeergeld los te peuteren. Dan begon de bewaker een babbeltje, zo van ‘Wat krijgen we nou, collega, de chef heeft geen tijd te verliezen, hij moet naar een belangrijke vergadering’. Het was een gezegende remedie, de ondervoede en hongerige agent salueerde en liet hem passeren, wie twijfelt er nou aan de papieren van een VIP met een lijfwacht in uniform?

Domingos ging naast hem zitten, zijn wapen tussen de knieën, en Caposso startte de auto en reed weg. Vandaag ging hij eerder naar huis, zijn gezin zou morgen vertrekken en er was nog heel wat te regelen. Hij draaide de autoradio aan en er was een politieke discussie. Dat was de nieuwe mode in het land, debatten op radio en televisie. Uit blijdschap met de pas veroverde vrijheid van meningsuiting werd er heel wat onzin uitgekraamd, maar dat maakte niet uit, dat was nu eenmaal democratie. Caposso luisterde met een half oor naar het debat, hij had zijn mening al klaar, hij wist op wie hij zou stemmen: ze respecteerden zijn rijkdom, bovendien had hij een bedrag met vele nullen in het buitenland, en enkele bedrijven die momenteel op halve kracht draaiden, en ze hadden beloofd dat hij na de verkiezingen verder zijn gang kon gaan, waarom zou hij dan op een ander team wedden? Bovendien was de rest een stelletje boeren, die niets dan onzin uitkraamden in de massamedia, maar wat was eraan te doen? Je kon niet anders dan deze golf van vrijheid over je heen laten komen en later zou je wel verder zien. Als ze de verkiezingen wonnen, natuurlijk, want anders … Maar Domingos was fanatiek en hij volgde de discussie op de voet, en liet zijn commentaar tussendoor horen. Caposso hoefde nooit te vragen aan welke kant Domingos stond, evenals alle andere leden van het bewakingsbedrijf dat hij in dienst had genomen. Ze waren vertrouwensmannen en voormalige manschappen van het regeringsleger. En natuurlijk stonden ze allemaal op één lijn. Als Unita de macht kreeg, stond hun leven op het spel en dat hadden ze donders goed in de gaten. Bovendien was heel Luanda dezelfde mening toegedaan. Je hoefde maar naar de gespannen blikken te kijken waarmee de bevolking de Unita-soldaten volgde, die schaamteloos in groene uniformen en opvallend gewapend met bazooka’s op alle straathoeken stonden, met kalasjnikovs en een borst vol met metalen medailles, net als de eerste de beste zelfmoordterrorist. Overal zag je ze, het leek wel een leger dat een invasie had gepleegd en op het punt stond om de macht over te nemen, terwijl ze de voertuigen van het regeringsleger voor een habbekrats verkochten, zelfs de geblindeerde wagens, het was een totale anarchie. Caposso vond dat griezeliger dan alle andere dingen die er gebeurden. Als ze ooit op een dag het leger nodig hadden om de orde te handhaven, dan waren er alleen maar generaals met mooie nieuwe uniformen en wie weet innovatieve ideeën, maar geen troepen en geen wapens. En de tegenpartij pronkte in de hele stad met artillerie.

Toen hij zijn auto parkeerde voor de tuinpoort en wachtte tot de bewaker van het huis die opendeed, zag hij dat joch, die Nacib, voorbijlopen, die hem niet aankeek, maar met een verlegen hoofdknik groette. Mireille was in de tuin, bij de muur. Die Nacib loopt te veel rond het huis of door de straat, ik wed dat die vriendschap met Mireille verkeerd zal aflopen. Het zijn kinderen, het is niet de moeite waard om er een scène over te maken. Maar ik moet Bebiana waarschuwen dat ze op moet letten, want ze zijn erg vroegrijp.

De jongen die Nacib heette, een lange, magere puber van vijftien niet al te best doorvoede jaren, ging met gebogen hoofd de hoek om en verdween uit het gezichtsveld van Vladimiro Caposso. Maar niet uit onze vrijwel goddelijke almacht, en daarom zullen wij hem volgen in het volgende hoofdstuk.

[1] Unita – União Nacional para a Independência Total de Angola (Nationale Unie voor de Totale Onafhankelijkheid van Angola): guerrillagroep, rivaal en tegenstander van de MPLA.

[2]MPLA– bevrijdingsbeweging van Angola. (Movimento Popular de Libertação de Angola).

[3] Mulat(tin) – creool(se); iemand van gemengde afkomst.

[4] Dona – mevrouw, gevolgd door de voornaam (Portugees).

[5] Kimbanda – medicijnman of -vrouw, waarzegger.

2

September 1992

Nacib Germano de Castro liep de hoofdstraat van de wijk Alvalade uit, op weg naar de krottenwijk Catambor. Hij was geboren in de tijd dat de Angolese televisie voor het eerst een soapserie uitzond, Gabriela, gebaseerd op een bekend boek van de beroemde Braziliaanse schrijver Jorge Amado. Gabriela veroverde het publiek in Luanda en het gerucht deed de ronde dat zelfs uiterst belangrijke vergaderingen zoals het Politbureau van de regeringspartij, of de vergaderingen van de ministerraad werden geschorst, zodat de illustere aanwezigen smakelijk konden genieten van de sappige afleveringen. Omdat men er bij hem thuis zo dol op was, stond allang vast dat als er een meisje geboren werd, ze Gabriela genoemd zou worden. Maar het werd een jongen en dus kreeg hij de naam Nacib, dat was toch logisch? Het was niet eenvoudig om de naam te laten inschrijven bij Burgerzaken, de ambtenaar keurde de naam niet goed, de reglementen uit de koloniale tijd waren nog van kracht, met een kleine wijziging: een naam moest ofwel van nationale oorsprong zijn, ofwel in de Bijbel voorkomen. Ondanks het feit dat de ambtenaar op een ouderwetse manier even onverzoenlijk was als de naam van het dagblad dat in de hoofdstad van Angola werd uitgegeven, bestond er veel verwarring en werden er verhitte discussies gevoerd over de namenregisters. Het was een revolutionaire periode en het was gemakkelijk genoeg om aan de hand van slogans in discussie te gaan. Hoe kon mevrouw de beambte weten of Nacib niet de naam van een Angolese held was? De peetoom was een Kaapverdische mulat, een kleine winkelier in de wijk Catambor, die zijn winkel had kunnen aanhouden omdat hij altijd goede contacten had onderhouden met de arme bevolking van de krottenwijk.

‘Geachte mevrouw de beambte, Nacib is een nationale naam’, oreerde hij, met een uiterst respectvolle houding, wat in die periode van grote invloed was op de autoriteiten, die snakten naar waardering door het publiek. ‘Zoals u weet zijn er veel mensen uit Angola naar Brazilië gegaan, in de slaventijd. De meeste slaven waren Angolezen. En die naam is met hen meegereisd daarnaartoe. Nu is die naam met de televisieserie weer teruggekeerd. Hebt u misschien een lijst met nationale namen van na de Onafhankelijkheid?’

‘Nee, er is geen lijst beschikbaar, die heeft men ons niet toegezonden. We mogen nationale of al bekende namen gebruiken, zo luidt de wet. Maar …’

‘Ik ken die naam als een nationale naam’, beweerde de aanstaande peetoom. ‘Ik heb twee Nacibs gekend in Moxico, waar ik heel lang heb gewoond, zoals iedereen weet. Een van hen was guerrillero in de strijd tegen de Portugezen. Hij bekleedt nu een hoge positie, maar hij laat zich niet zo noemen, u weet hoe het gaat, ze gebruiken liever hun pseudoniem uit de oorlog.’

De vader van de baby stond versteld, het waren allemaal leugens. Maar die Kaapverdiër loog met zo veel gezag, dat de vader, die hem talloze keren had horen vertellen hoe hij rechtstreeks van het eiland São Vicente naar Luanda was gekomen met een passagiersschip, in de derde klasse, bijna zou geloven dat het schip misschien wel een tussenstop had gemaakt in Moxico. De peetoom glimlachte breed en was zó beleefd dat de ambtenaar uiteindelijk overstag ging, en haar schouders ophaalde.

‘Als u dat zeker weet, meneer …’

En zo was het dan toch ‘Nacib’ geworden, een Arabische naam, zoals de slimme lezer ongetwijfeld direct heeft begrepen, zelfs al heeft hij Jorge Amado nooit gelezen. Nacib Germano de Castro. De naam ‘Germano’ kreeg hij van zijn peetoom, de enige winkelier die in de krottenwijk Catambor een winkel heeft gehad, zowel in de periode voor als na de Onafhankelijkheid, in een tijd dat alle buitenlanders (en ook heel wat landskinderen) ertussenuit knepen en hun winkels en zaken achterlieten onder beheer van het personeel. Sô[6] Germano werd gewaardeerd omdat hij op de pof verkocht en heel lang geduld had voordat hij zijn geld opeiste. ‘We hebben allemaal onze problemen en we moeten als goede christenen begrip hebben voor die van onze naasten.’ Later veranderde hij zijn argument en werd het: ‘als goede socialisten’, maar hij klaagde tegen de vader van Nacib en tegen heel wat andere ismeel en als er wel maismeel is, dan is er niets anders, wijn kom je af en toe nog tegen, maar olijfolie die hebben we nooit meer gezien, wijn en olijfolie zijn misschien de enige twee dingen van de Portugezen waar we echt heimwee naar hebben.’ Inderdaad waren de eerste jaren na de Onafhankelijkheid, toen Nacib pas geboren was, moeilijke tijden voor iedereen. Hij weet het niet meer omdat hij te klein was, hij weet alleen nog dat hij de hellingen van Catambor op en af rende, tussen huizen van zinkplaten en van in de zon gedroogde kleistenen. De straatjes waren smal en kronkelig en ontstonden na het optrekken van de geïmproviseerde huizen. Je kon daar naar beneden lopen tot Prenda, waar je uitzicht had over de zee bij Samba, in de diepte. Aan de andere kant was Avenida[7] António Barroso vlakbij, tegenwoordig is die omgedoopt tot Avenida Marien Ngouabi, en aan de overkant daarvan begon de wijk Alvalade, een sjieke buurt waar Mireille woonde, maar in zijn allereerste herinneringen kende hij Mireille nog niet, ze was twee jaar jonger dan hij en woonde toen nog in de wijk Marçal.

Nacib vervolgde zijn weg in de tegengestelde richting als de camera in de vorige alinea. Van Alvalade naar Catambor liep hij over de Marien Ngouabi, een belangrijke en levendige avenida, waar het wemelde van straatverkopers, kleinhandel en waar het stinkende water altijd gaten in het asfalt veroorzaakte. Het was ook de Ngouabi van humor, van gevechten tussen bendes van de ene kant en de overkant van de avenida, musseque tegen stad. Deze beschrijving was niet erg nauwkeurig, omdat de musseque niet helemaal aan het asfalt van de avenida grensde, maar werd afgeschermd door een modern huizenblok. Maar wat betekende één huizenblok tegenover zo veel geaccumuleerde frustraties? Hij kwam nu uit de rijke buurt, hij was door haar straat gelopen, met zijn schoolboeken onder de arm. Hij wist dat ze morgen wegging, daarom was hij langsgelopen, zoals hij elke dag deed, enkel en alleen om haar te zien, om haar parfum te ruiken dat in de lucht hing, of misschien was zij het niet, maar de geur van die klimplant die ze allebei zo mooi vonden, met kleine lila bloemetjes, die ook lila rook. Zij had op een dag gezegd: ‘Het ruikt zo lekker, de wind heeft die plant hier gebracht, niemand heeft hem geplant, die is speciaal voor mij hier gegroeid’, waarop hij had geantwoord: ‘Ja, hij ruikt lekker, en de geur past bij de kleur lila.’ En de kleur paste ook bij haar naam, zij had ook een aparte naam, vanwege de voorliefde van haar vader voor een Franse zangeres. Er ging een wirwar van gevoelens en indrukken in hem om, hij dacht dat hij droomde. Het was de eerste keer dat ze iets tegen hem had gezegd, over de muur heen naar de stoep, zonder dat ze hem had gevraagd waarom hij daar elke dag langskwam, alsof ze zijn gedachten kon lezen, maar belangrijke dingen moeten ongezegd blijven en daarom vroeg ze het niet. Hij herinnerde zich een fotoboek dat hij ergens in een verdwaalde boekenkast had gevonden. Het waren foto’s van Parijs, zigeuners die accordeon speelden op straat, avenida’s vol bloemen en goedgeklede mensen en hij las die magische woorden, ‘Porte des Lilas’, en later kwam hij erachter dat het ‘Seringenpoort’ betekende. Het leek niet dezelfde kleur als de klimplant, maar wat is de werkelijke inhoud van woorden?

Zijn wandelingetjes door die straten met indrukwekkende huizen in de ogen van een jongen uit de musseque waren bij toeval begonnen, drie jaar terug. Hij ging naar school op het zogenaamde scholenplein, het Ngola Kiluanje. Zijn normale route liep langs de groenstrook en van daaruit rechtsaf. [Misschien is het niet overbodig om een constatering of bijna een klaagzang in de herinnering te brengen: het was een groenstrook van niks, het was maar een smal strookje grond met een paar armzalige bomen, steeds minder, en ze waren ten dode opgeschreven ten gevolge van de speculatie met onroerend goed.] Op een dag besloot Nacib verder de wijk in te lopen, de huizen te bekijken waarvan er vele in een zekere staat van verwaarlozing verkeerden en andere de pracht en praal uit de koloniale tijd uitstraalden, en de auto’s te bewonderen die op straat geparkeerd stonden. Het was een wijk die bewoond werd door rijke Angolezen, die banden hadden met de regering, mensen die op een of andere manier rijk waren geworden, ambassadepersoneel en buitenlandse coöperanten. Er woonden ook wat minder gefortuneerde ambtenaren en wat tweede vrouwen van VIP’s, en om volledig te zijn en een juist beeld te geven, moet tevens worden vermeld dat er niet alleen maar weelderige villa’s stonden, maar dat er zelfs een klein krottenwijkje was, dat de ‘bananenbuurt’ heette en dat langzamerhand werd afgebroken. Zo was hij dan langs haar huis gekomen. Hij liep op de stoep aan de overkant van de straat en zag een meisje met korte vlechtjes met haar pop spelen. Om een of andere reden keek ze hem aan en hij herkende in haar ogen diepzwart fluweel, zoals die doek in de woonkamer van Nzinga Fonseca, toen haar oma overleden was. Hij had nooit iets gezien dat zachter was dan fluweel, de naam ervan was hij pas later te weten gekomen, en daarmee associeerde hij die ogen van haar, maar ook haar stem, het zwarte satijn van haar huid, ze was een en al fluweel en seringen. Voortaan liep hij langs die route naar school en terug naar huis, hij deed alsof hij niet naar het huis keek, maar verlangde er in het geheim naar om haar te zien. Wat steeds vaker gebeurde. Na een jaar, waarbij die vervelende vakantiedagen niet meetelden, wanneer zijn dagritme verstoord werd, en er van alles kon gebeuren, inclusief haar afwezigheid gedurende een maand. Het viel hem op dat ze steeds minder vaak in de buurt van de muur was wanneer hij heen liep, maar op de terugweg was ze er altijd. Dan keek ze hem uitdagend aan, en sloeg hij zijn ogen neer. En dan lachte ze, waarbij haar tanden schitterden, terwijl hij deed alsof hij het niet zag, anders zou hij ook moeten lachen, wat ook een keer gebeurd was toen hij het niet meer kon inhouden, zij lachte en hij ook, en vanaf die dag lachten ze altijd naar elkaar, tot ze na een jaar tegen hem riep: ‘Waarom loop je altijd aan de overkant en niet aan deze kant’, waarop hij zijn schouders ophaalde. Maar de volgende dag had hij moed gevat waar er geen moed bestaat, op de maan, of waar de kattenstaarten groeiden in Catambor, en sindsdien nam hij de andere stoep en liep vlak bij haar langs, ze lachten naar elkaar en hij rook die geur, haar parfum of waren het de lila bloemen, hij wist het niet en hij dacht er ook niet over, alleen dat hij vlak langs die muur was gelopen waar zij tegen leunde. Nu had ze geen vlechtjes meer, maar was haar haar naar achteren gekamd, maar ze had nog dezelfde fluwelen ogen en volle lippen waarmee ze glimlachte en de zon danste met de wolken en uiteindelijk had hij de liefde ontdekt. Een trieste en onmogelijke liefde.

Hij stak Avenida Marien Ngouabi over, en liep een straat in die vervolgens overging in een steeg en daarna in een pad naar de top van de heuvel, waar zijn ouders twintig jaar geleden een huis hadden gebouwd. In de steeg en op het pad kwam hij vrienden en kennissen tegen, maar hij groette snel en liep door om thuis te komen. Hij was er zo aan gewend dat hij geen last had van de misselijkmakende stank die de musseque uitwasemde, uit de open riolen, waarin de goten langs de wegen waren veranderd en de bergen vuilnis die wachtten op een vrachtwagen die ooit langs zou kunnen komen. Minuscule huizen van betonblokken of van zongedroogde kleistenen stonden naast hutjes van zinkplaten en karton, in combinatie met alle mogelijke materialen om gaten te dichten, muren op te trekken of daken te improviseren. Uiteraard lekte het in al die huizen. Gelukkig regende het in Luanda niet zo vaak. Maar Nacib liep verder te piekeren, omdat Mireille hem had verteld: ‘Ik ga morgenochtend al weg.’ Hij wist het wel, ze had hem wanneer hij langskwam al een paar keer verteld over het besluit dat de familie had genomen en dat zij liever bij haar vader wilde blijven, maar ze waren bang voor wat er na de verkiezingen zou kunnen gebeuren, en dat ze niet in Luanda kon blijven. ‘Misschien zal er helemaal niets gebeuren’, zei hij, ‘de mensen denken dat alles beter zal gaan, er zal voor altijd vrede zijn na de verkiezingen, en iedereen zal met respect behandeld worden’, maar dat dacht haar vader niet, en meneer Caposso kende een heleboel belangrijke mensen, die goed op de hoogte waren, hij zou alles wel precies weten, in ieder geval wist hij veel meer dan een eenvoudige jongen uit Catambor, die overal buiten stond, al woonde hij bijna in het stadscentrum. Hij was ook op de hoogte van de geplande vertrekdatum, maar iedere dag die voorbijging, had ze gezegd: het is overovermorgen, het is overmorgen, tot de fatale mededeling: het is morgen. Normaal gesproken bleef hij maar een minuut met haar praten, niet langer. Hij was bang dat Mireilles ouders hem zouden zien, of haar broers en zus, de buren, kortom, iemand, iemand die tussen hen zou kunnen komen, zoals dat altijd ging, wat hij wel wist. Maar ditmaal was hij langer blijven staan, hij was verstijfd van schrik, het leven had geen zin meer wanneer hij eraan dacht dat hij daar langs zou lopen en dat zij er niet zou zijn om een grapje te maken, te glimlachen of alleen maar samenzweerderig naar hem te kijken. ‘Ik kom gauw weer terug’, beloofde ze, maar dat was een loze belofte, wie weet wat de toekomst brengen zal, het zou een maand kunnen zijn, zoals in de vakantie, of een heel jaar of een leven lang. Hij herkende de auto van haar vader en riep wanhopig een afscheidsgroet en liep naar de hoek, zonder een laatste blik van haar op te vangen, een glimlach, of de herinnering aan haar parfum, of wie weet nog een belofte. Hij ving niets op, hij vluchtte.

Maar Nacib vluchtte niet voor andere dingen, zoals Mireille. Niet voor zijn studie bijvoorbeeld. Nacib was nooit blijven zitten en hij was altijd een van de besten van de school. En nu zat hij op de middelbare technische school, hij wilde ingenieur worden. ‘Dromen’, noemde zijn vader dat. Maar hij was trots op zijn zoon, over wie hij altijd complimentjes kreeg van zijn vrienden, omdat de jongen zo slim was. ‘Dromen?’ kijfde zijn moeder. ‘Hij zei dat hij naar de middelbare technische school zou gaan, en jij zei dat het dromen waren. Zit hij op die school of niet soms? Het zijn helemaal geen dromen, hij zal ooit ingenieur worden, ik zal ooit een zoon hebben die ingenieur is, jazeker, ik, Celestina das Dores, geboren in Luena en ik heb nooit een school van binnen gezien, maar mijn zoon wordt ingenieur, net als onze president.’ Nacib wist dat het niet eenvoudig was. Hij had zich op de door hem gekozen opleiding kunnen inschrijven dankzij zijn hoge cijfers. Er vond een selectieprocedure plaats, hij zou ook hoge cijfers moeten hebben om op de universiteit toegelaten te worden, maar hij had gehoord dat het daar nog veel moeilijker was. Maar hij wilde zich liever niet druk maken over problemen die zo ver in de toekomst lagen, over vier jaar. In vier jaar kan er nog zo veel gebeuren, was de filosofie van een slimme jongen.

Hij kwam in de buurt van zijn huis en de eerste die hij tegenkwam was nga[8] Chica, zijn buurvrouw, en dus een kennis van zijn familie. Hij groette beleefd en vervolgde zijn weg voordat ze hem iets zou vragen over hemzelf of over zijn moeder of iemand anders in de buurt. Het was een vrouw met een stevig postuur en ze was altijd en eeuwig bezig om het pad voor haar huis te bezemen, niet zozeer uit milieu-overwegingen, maar om de gelegenheid te hebben om alles wat er op straat en in de huizen van de buren voorviel te bespioneren, en vervolgens zou ze over wat ze had ontdekt verder gaan roddelen met een paar goede vriendinnen. Een echte roddeltante, daarom vermeed Nacib het om gespreksonderwerp van haar te worden. Je hoefde maar voorbij te lopen en haar te negeren, of haar wat minder vriendelijk te begroeten, of je kreeg direct commentaar en daarna vele uren kwaadspreken over je heen, waarbij er weet ik hoeveel gebreken van je zouden worden opgesomd, werkelijke of imaginaire. Zijn moeder waarschuwde de kinderen altijd: ‘Kijk uit met nga Chica, ze deugt voor geen cent, niet te veel met haar praten.’ Gelukkig lette de buurvrouw op dat moment ergens anders op, ze besteedde nauwelijks aandacht aan hem en hij liep voorbij.

Voor de deur van het huis stond Zeca ongeduldig op hem te wachten om hem het nieuws te vertellen. ‘Sô Mateus laat vragen of je naar de werkplaats kan gaan, je mag daar gaan werken.’ Zeca was zijn jongste broer, die was van Mireilles leeftijd. Het nieuwtje was een geheim tussen de broers. Nacib had in de gaten dat hij op school bijna alleen maar theorievakken kreeg, omdat de praktijklokalen in slechte staat waren en er onvoldoende plaats was voor het aantal leerlingen, zodat het praktijkonderwijs stagneerde. En hij had nou juist gekozen voor werktuigbouwkunde om niet alleen wiskunde en natuurkunde enzovoorts te leren, maar vooral om aan motoren te sleutelen, van auto’s, of andere motoren, alles wat van metaal was en kon bewegen, vond hij interessant, zoals ooit een wijsgeer in een andere context had gezegd: ‘al wat menselijk is, interesseert mij’. Hoewel hij nog niet lang aan het Instituut studeerde, had hij al snel opgemerkt dat er weinig mogelijkheden waren om regelmatig met metaal te werken. Daarom was Nacib met sô Mateus gaan praten, de eigenaar van een miniatuur monteurswerkplaats in de buurt, in de schaduw van een boom, en hij had hem verzocht of hij wat praktijkervaring bij hem kon komen opdoen. Hij zou ’s middags na school kunnen gaan, want sô Mateus had geen vaste werktijden. Wanneer hij zin had, werkte hij ’s avonds door bij het licht van een petroleumlamp. Nacib had hem verzocht om voorlopig niets tegen zijn vader te zeggen, Bernardo Domingos was niet op de hoogte van deze wens van zijn zoon en misschien zou hij ertegen zijn, wat Nacib al aan zag komen, of hij kende zijn vader niet. De bejaarde Mateus krabde in zijn kroeshaar, waar een paar grijze haren in te zien waren.

‘Je bezorgt me een heleboel trubbels. Je vader vindt het misschien maar niks. Hoe oud ben je?’

‘Vijftien.’

‘Zie je wel. Hij zal me ervan beschuldigen dat ik profiteer van kinderarbeid, je weet hoe ze dat tegenwoordig noemen in de politiek. En ik ben een vriend van hem, ik zoek geen ruzie.’

‘Hij is niet tegen kinderarbeid, daar kan hij nu niet mee aankomen. Toen ik twaalf was, wilde hij dat ik van school zou gaan om samen met hem te gaan hosselen, maar mijn moeder was het er niet mee eens. En mijn peetoom …’

Nacib argumenteerde ook nog dat hij weliswaar vijftien jaar was, maar hij was groot voor zijn leeftijd. En zijn vader zou het snel te horen krijgen, hij zou het zelf aan hem vertellen, maar hij wilde eerst kijken of hij het aankon, misschien kon hij er niks van. Hij zou zijn vader later wel uitleggen dat hij die praktijk nodig had, alleen boekenwijsheid inpompen en niets met je handen doen was niet goed. Hij had een gevoelige snaar geraakt bij de monteur, die zijn leven lang al de draak stak met ingenieurs, die misschien heel goed berekeningen konden maken, maar wanneer ze met panne langs de weg stonden wisten ze niet hoe ze hun auto weer aan de gang moesten krijgen, dan stonden ze wazig naar hun stilstaande wagen te kijken, dat was echt een kiek. Zijn vrienden zeiden dan: ‘Nou, het lijkt wel alsof je al heel wat ingenieurs als klant hebt gehad’, maar nee, dat was niet het geval, ingenieurs gingen niet met hun auto naar een werkplaats onder een boom, ze kozen een duurdere garage, maar dat ze geen benul hadden van motoren stond voor hem vast. Het goedgekozen argument van Nacib had hem overvallen, hij krabde nogmaals in zijn kroeshaar, ‘Nou, ik zal erover denken, ik zal het je laten horen.’

‘Gaat het lang duren voordat ik antwoord krijg?’

Welnee, hij zou het Zeca melden. Zeca was een vaste bezoeker van de werkplaats van sô Mateus, hij deed kleine klusjes voor hem: hij ging sigaretten voor hem kopen, of op de pof een biertje halen bij sô Germano, de peetoom van Nacib. En het eerste wat de monteur had gedaan, was naar de winkelier stappen en vertellen over de plannen van diens petekind om het vak te leren, door hem te helpen, zonder dat hij daarvoor betaald hoefde te worden. De Kaapverdiër vond het prima. ‘Ja, mijn petekind heeft een goed stel hersenen, natuurlijk ben ik het ermee eens, laat die jongen bij jou in de leer gaan, ja man, er zijn al te veel doctorandussen op de wereld die niks weten en alleen maar stommiteiten uithalen.’

‘Nee, ik bedoel geen doctorandussen maar ingenieurs’, corrigeerde de monteur.

‘Dat zeg ik toch, kerel, ingenieurs die geen moer weten, dat zeg jij toch altijd, en wanneer een slimme en ijverige jongen bij jou in de leer wil dan begin je terug te krabbelen, wat ben je toch ook een sukkel.’

En wat betreft de bezwaren vanwege de reactie van Nacibs vader, had sô Germano de garantie gegeven dat hij dat wel zou regelen, hij zou doen alsof hij op verzoek van zijn petekind met de monteur had gesproken. ‘Daar ben ik immers peetoom voor, om problemen te helpen oplossen, zonder dat de ouders boos worden, of niet soms?’

Dit gesprek kwam Nacib pas later ter ore en hij was zijn peetoom dankbaar voor diens enthousiaste ondersteuning, die de bezwaren van sô Mateus had weggenomen.

Blij met het bericht van Zeca, die beloofd had zijn mond erover te houden, ging hij het huis binnen om zijn moeder te begroeten. Dona Celestina das Dores was een heel korte en magere vrouw. Nacib en Zeca leken meer op hun vader, die lang was. Maar Samba, die jonger was dan Zeca, was kort en Deolinda, het jongste zusje, was heel schriel, het leek of ze te klein was om naar school te gaan en toch was ze al acht jaar oud. Dona Celestina keek haar zoon aan. ‘Heb je je zusjes gezien? Nee? Zeg tegen Zeca dat hij ze moet roepen, we gaan eten.’

‘Wachten we niet op pa?’ vroeg Nacib.

‘Nee, hij is aan het werk en hij komt pas vanavond thuis, hij eet op het werk.’

Bernardo Domingos was timmerman en deed klusjes bij mensen thuis; hij repareerde meubels, deuren en ramen. Hij had vaak werk ver weg, en bleef dan daar en at wat zijn klanten hem eventueel aanboden, of anders een broodje ei of twee bananen. Daar kon hij het wel een dag mee uithouden. Hij wisselde het soms af met een paar koude biertjes die hij kocht bij de straatverkoopsters. Soms had hij te veel op wanneer hij thuiskwam, maar een weldenkend mens kan toch geen kritiek hebben op iemand die iets van zijn moeilijke leven probeert te maken? Vandaag was het een van die dagen dat hij volop werk had, een gezegende dag omdat hij dan zeker met geld thuis zou komen, en zo kunnen we dus nog niet kennismaken met Bernardo Domingos, een timmerman die teleurgesteld was omdat zijn oudste zoon niet in zijn voetsporen wilde treden. Iets langer dan twee jaar geleden had Nacib de zesde klas voltooid en sô Bernardo vond het welletjes, ‘Voortaan ga je met mij mee uit werken om het vak te leren.’ Af en toe gaf hij hem gereedschappen in handen of hij vroeg hem om een paar planken te helpen spijkeren, wanneer hij thuis een klusje aan het doen was. Maar vreemd genoeg had Nacib de pest aan de geur van het hout, en had hij helemaal geen zin om wat dan ook vast te spijkeren en schaven kon hij helemaal niet. En hij had tegen zijn vader gezegd dat hij verder wilde leren tot de achtste klas en daarna naar de middelbare technische school, om monteur te worden. Hij hield helemaal niet van hout, maar was dol op metaal, daarom was hij beter met motoren. Hoewel er vroeger ook wel machines van hout hebben bestaan, vooral in de Middeleeuwen, maar geschiedenis was een vrijwel onbekend vak op de scholen. Nacib had in ieder geval nooit wat over die periode gehoord. Naar het Instituut gaan was een droom, volgens zijn vader, maar zijn moeder nam het op voor de plannen van haar zoon; het kon wel een droom zijn, maar hij moest sowieso doorleren tot de achtste klas, hij was nog veel te jong om al van school te gaan. Bernardo was chagrijnig, maar hij moest toegeven aan die kleine vrouw die constant en moedig tegen hem in opstand kwam. Hij drong niet verder aan en liet zijn zoon doorleren en hout blijven haten. Zeca had geen hekel aan de geur van hout, integendeel, hij hielp zijn vader vaak genoeg en uiteindelijk had die zijn hoop dan maar gevestigd op zijn jongere zoon, om de timmerman van de volgende generatie te worden.

Nacib gaf de opdracht van zijn moeder door aan Zeca, die nog buiten was. Hij liet het zich geen twee keer zeggen en begon te roepen: ‘Samba, Sambaéé, Deolinda, Deolindaéé.’ Moeder mopperde binnenshuis, het was niet de bedoeling om zo te schreeuwen, dat kon ze zelf ook wel. Maar de meisjes kwamen al snel binnen, even mager als hun moeder. De broers waren ook mager – het leek wel het lot van de hele familie – maar ze waren lang. Deolinda leek wel jonger dan haar leeftijd omdat ze zo klein was, maar ze was ongelooflijk levendig en actief, daarom stuurde moeder haar naar de markt van Prenda, vlakbij, om micates[9] te verkopen. Na het middageten ging ze met een teil vol snoepgoed de deur uit en twee uur later was ze weer thuis, met een lege teil, wat een welkome aanvulling op het karige inkomen van het gezin opleverde. Samba daarentegen was aartslui, ze rende nooit en ze sliep veel te veel. Als ze niet sliep, gaapte ze van de slaap of van verveling. Volgens de buren had ze de slaapziekte te pakken, maar Celestina das Dores antwoordde dat het niets was, anders zou ze allang zijn overleden, en de tseetseevlieg was nog nooit naar Luanda gekomen om mensen te besmetten, het was gewoon haar manier van doen, ze was sloom. Ze stuurden haar al niet meer naar school, ze leerde niets, ze had vijf jaar lang zitten slapen in de klas, totdat Deolinda, die drie jaar jonger was, haar op school had ingehaald. Toen had vader gezegd: ‘Nu is het welletjes, dat kind kan het niet, ze moet maar thuisblijven.’ Deolinda nam alle initiatieven en haar oudere zus gehoorzaamde. Maar Samba was knap om te zien. Misschien lag haar toekomst meer in die richting, zo dacht haar moeder er tenminste over. ‘Wanneer ze oud genoeg is zullen we haar met een goede man laten trouwen’, maar Bernardo Domingos was cru en wond er geen doekjes om: ‘Haar man zal ook niet lang een luilak in huis willen houden, al is ze knap, hij zal haar de straat op sturen of weer terug naar haar moeder, hij zal gauw genoeg hebben van die schoonheid, een man wil lekker eten en het huis moet schoon zijn.’

Met zijn vijven aten ze tomatenrijst met gebakken vis. Celestina hield wat apart voor haar man, misschien kwam hij hongerig thuis, dan kon hij het ’s middags opeten of misschien kwam hij laat en dan was het zijn avondmaal. Zij zouden ’s avonds hetzelfde eten als iedere dag: thee met een paar stukken cassave die in de hete as waren gebakken. De laatste tijd was de toestand iets verbeterd en kon ze de kinderen ’s morgens melk geven, vroeger was er alleen thee voordat ze naar school gingen. Met dit dieet had je weinig kans om dik te worden, een welvaartsziekte zoals sommige cynici zeggen, die zich er bezorgd over maken dat we de voedingspatronen en kwalen navolgen die ons worden opgedrongen door de Noord-Amerikaanse cultuur. Die recente verbetering van de situatie was te danken aan meer opdrachten voor haar man. Omdat er sprake van was dat de huurders van volkswoningen die zouden kunnen overkopen als ze geen huurachterstand hadden, was er hernieuwde interesse om de huizen op te knappen. En dus waren er meer mensen die een nieuw raam kwamen bestellen of die gammele deuren wilden laten repareren. Zodoende was de ochtendthee vervangen door melk. Behalve voor Celestina zelf, die nooit aan melk had kunnen wennen, omdat ze het nooit meer had gedronken sinds ze niet meer aan de borst was. Maar ondanks de melk bleven de kinderen mager. Normaal gesproken was de lunch elke dag hetzelfde: rijst met wat gebakken vis, het goedkoopste voedsel dat er op de markt was. Af en toe maakte ze voor het avondeten een vissoep, dat was ook niet duur, je had voor een soep voor zes personen alleen een vissenkop van rode poon of zeebaars nodig, een halve ui, een tomaat en wat zout. Om de soep te binden wat cassavemeel en dan was het een feestmaal. Haar man had eens geklaagd: ‘Je maakt nooit meer een lekkere funji[10] voor ons, je houdt onze tradities niet in ere, je doet als een bekakte blanke.’ Toen was zij samen met hem gaan zitten rekenen en Bernardo Domingos stond met een mond vol tanden toen hij erachter kwam dat funji met vis, wat in het oude Luanda het populairste gerecht was, tegenwoordig luxe was geworden. Vooral wanneer je calulú[11] maakte met alles erop en eraan, palmolie, jimboa[12], gedroogde vis, verse vis, allemaal producten die vroeger op het menu van arme mensen stonden, maar die tegenwoordig alleen maar voor rijken te betalen waren. ‘Het gaat écht slecht’, concludeerde hij, ‘wanneer importrijst of -aardappelen goedkoper zijn dan ons eigen cassavemeel, dat het hoofdvoedsel was van onze voorouders.’ En dat was de zuivere waarheid, deels vanwege de burgeroorlog, waardoor de producten van het platteland moeilijk naar de stad konden worden vervoerd, zodat de prijzen gestegen waren, maar ook om andere redenen die hier niet ter zake doen. [Als het zo uitkomt, zullen die hardnekkige en steriele economische kwesties met sterke politieke connotaties later aan de orde komen.]

Celestina das Dores klaagde echter niet dat het leven moeilijk was. In het dorp waar ze geboren was, vlak bij Luena, was het ook niet beter, tenminste niet voorzover ze zich kon herinneren. Toen ze een jaar of acht was, en de nationalistische guerrilla oprukte in Oost-Angola, hadden de Portugese kolonisten de ndandandas[13] gevormd, die door hen ‘veilige dorpen’ genoemd werden. Het waren Angolese kopieën van strategische dorpen die de Amerikanen in Vietnam hadden uitgevonden. Zo was ze met haar familie in een van die dorpen terechtgekomen, weg van de geliefde bocht in de rivier waar ze ging baden en water haalde. Ja, we moeten eerlijk blijven en toegeven dat de huizen netjes in rijen stonden en dat er relatief brede straten waren aangelegd, zodat het leger de zaken beter onder controle kon houden, en het water was minder ver weg, omdat de soldaten putten sloegen en pompen installeerden. ’s Morgens gingen de mensen werken op hun kostgrondjes in de omgeving van de ndandanda, maar voor zonsondergang moesten ze weer terug zijn, en altijd werden ze begeleid door soldaten en informanten van de PIDE. In de dorpen stonden observatieposten waar militairen met mitrailleurs gestationeerd waren, en om de dorpen was er een omheining. Men zei dat het om veiligheidsredenen was, maar in feite was het doel alleen maar om het contact te verhinderen tussen de bevolking en de guerrillero’s, die door de Portugezen ‘terroristen’ genoemd werden. Zij had echter een oudere broer en neven in de guerrilla, ze wist dat die helemaal niet slecht waren en dat ze niemand kwaad wilden doen, maar dat ze alleen het land wilden bevrijden. Dat had ze geleerd van haar vader, die aan al zijn kinderen de berichten uit het oerwoud vertelde, want ondanks alle voorzorgsmaatregelen en de Portugese geheime dienst waren er contacten, gesprekken, guerrillero’s die de dorpen binnendrongen om hun familie te bezoeken en ondergrondse activiteiten te ontplooien, er waren dorpsmensen die af en toe een nacht in het oerwoud bleven slapen om voedsel naar de guerrillero’s te brengen en het laatste nieuws over de strijd te horen. Ze aten wat ze zelf produceerden en verder niets, want er was geen winkel en ze hadden ook geen overschot aan producten om te verkopen of om tegen andere goederen te kunnen ruilen. Ze gingen echter niet dood van de honger en hun horizon bestond uit prikkeldraad, meer had het leven niet te bieden.

Toen haar broer die guerrillero was, bij een gevecht was omgekomen, had haar vader gezegd: ‘Jij gaat weg, je hebt hier geen toekomst, je gaat naar Luanda, naar mijn zuster.’ Misschien had hij gehoopt dat Celestina naar school zou kunnen gaan en dat ze aan die gevangenis zou kunnen ontsnappen. Maar ze was al veertien jaar toen ze in de stad aankwam, en ze is nooit naar school gegaan, ze was al te oud. Haar tante, die intussen weduwe was geworden, had ook niet veel voor haar kunnen doen. Eigenlijk had zij haar tante onderhouden door bij een blanke thuis te gaan werken, maar die blanke ontvluchtte het land voor de Onafhankelijkheid, en daar had hij alle reden toe, want hij was even slecht als de schorpioenen van Moxico en als hij was gebleven …’ nou ja, er zou toch niets met hem gebeuren. Er is niets gebeurd met al die mensen die ons slecht hebben behandeld’, legde ze aan haar kinderen uit. ‘Wij zijn nu eenmaal gewend om alles te accepteren en alles te vergeven, maar hij heeft er goed aan gedaan om te vertrekken, hij was zó bang dat hij is vertrokken, hij deugde nergens voor, alleen voor slechte dingen.’ Ze had nooit aan haar man en kinderen verteld dat ze ooit door de baas was verkracht, maar ze was het niet vergeten. Na de Onafhankelijkheid had ze Bernardo ontmoet, ze waren verliefd, besloten samen te gaan wonen, een huis te bouwen en een gezin te stichten. Het huis werd opgetrokken op een open plek op een heuvel, waar er een imbondeiro[14] stond. Het had dagen geduurd om die imbondeiro om te kappen, ‘Kinderen, jullie hebben er geen idee van hoeveel werk het is om een boom om te kappen, waarvan twee mensen de stam niet konden omarmen, zo dik was hij.’ Ze vonden het wel jammer, het was een soort heilige boom, een goede woning voor de geesten, maar die plek was de plek van hun dromen, je keek uit op de zee bij Samba, dat blauw daar beneden, en de kaap van Mussulo. De imbondeiro stond midden op de open plek, ze konden hun huis er niet omheen bouwen, het zou wel mooi zijn geweest, maar erg duur en waar haalde je in die tijd materiaal vandaan om een huis te bouwen? Hij moest wel omgekapt worden, maar de wortels zitten er nog, we slapen erboven, misschien zijn de geesten verhuisd naar een andere boom. Het huis werd in eerste instantie opgetrokken uit houten palen en planken, en later, beetje bij beetje, uit betonblokken. Het land verkeerde in kazukuta[15], wat in haar taal ‘verwarring’ betekende, ze vroegen niemand om toestemming, de overheid had andere zaken aan haar hoofd, het was oorlog, er was hongersnood, alles was duur, tot vandaag toe is er geen grondbeschikking waarop staat dat het huis van hen is, misschien komen ze ons ooit lastigvallen en wegjagen van hier, ik weet het niet hoor, ik heb in mijn leven al zo veel onrecht meegemaakt. Intussen was tante overleden, ze heeft het huis niet meer meegemaakt, dat bestond uit twee kamertjes en een klein erf omheind door zinkplaten en planken. Ze plantten er een cassavestruik die al snel hoog werd en waaronder ze nu zaten te eten.

Na het middagmaal nam Celestina zoon Nacib even apart terwijl Deolinda de afwas deed op de tafel onder de cassavestruik.

‘Moet je horen. Je hebt geen school, alle scholen zijn nu dicht, dat weet ik.’

‘Ja, ma, ze zijn dicht vanwege de verkiezingen. De leraren zijn opgeroepen om mee te werken aan de voorbereidingen voor de verkiezingen.’

‘Maar waarom ga je dan altijd op dezelfde tijd weg en kom je weer op dezelfde tijd thuis? Ga je soms zonder boeken naar school nu de school dicht is?’

Het klopte niet helemaal, hij ging niet op precies dezelfde tijd weg, nu het vakantie was sliep hij uit. Het was frisjes ’s morgens vroeg, maar hij kwam inderdaad wel altijd om dezelfde tijd terug. Hij ging Mireille opzoeken, dat spreekt vanzelf. Op de heenweg nam hij een andere route en dwaalde hij door de straten om de tijd te doden. Op weg naar huis kwam hij op dezelfde tijd als wanneer hij uit school kwam, dan zou ze op hem wachten.

‘Ik ga wandelen, ma, dingen bekijken. Moet ik misschien iets voor je doen?’

‘Nee. Laat maar. Ik dacht dat je ergens anders mee bezig was.’

‘Wat dan, ma?’

‘Ik weet niet, iets anders. Laat maar. Het is een moeilijke tijd, er is veel onrust op straat … Het is erg gevaarlijk, heel gevaarlijk. Daarom maak ik me zorgen en ben ik erover begonnen …’

Nga Celestina das Dores maakte haar zin niet af en haar zoon was nieuwsgierig, maar hij drong niet verder aan. Zeca ging ook wel van huis, maar hij bleef in de buurt; soms ging hij naar Maianga, of de andere kant op, naar de werkplaats van sô Mateus, maar hij dacht er niet over om naar de scholen te gaan. Zeca was ook geen goede leerling, zoals Nacib. Misschien maakte hij die wandeling omdat hij de school miste, dat was mogelijk. Maar ze had een voorgevoel. Haar zoon maakte een bedroefde indruk, er was iets waar hij niet over praatte. Misschien zou hij het aan niemand vertellen, maar toch wist ze dat er iets was. Het zou inderdaad heimwee naar school kunnen zijn, naar zijn klasgenoten, of angst dat hij achter raakte met zijn studie omdat de lessen dit schooljaar al zo vaak waren onderbroken, de leraren hadden zelfs gestaakt zoals nooit tevoren … De tijden waren veranderd, vroeger praatten de mensen in het geheim over bepaalde dingen die ze nu onbevreesd in het openbaar durfden te schreeuwen, maar zou de toekomst beter worden? En zou die nieuwe tijd waarvan iedereen zei dat die zou komen, iets te maken hebben met de somberheid van haar zoon? Hij was altijd een serieuze jongen geweest, hij bekeek dingen ernstig, hij wilde ze uitproberen, maar hij was nooit zo somber en in gedachten verzonken geweest als de laatste tijd. Een kind kan liegen, of ontkennen, maar de ogen zijn de spiegels van de ziel. En de ogen van Nacib keken bedroefd, alsof hij in huilen kon uitbarsten, dat riep haar moederhart.

Zoals we zien had Nga Celestina op haar eigen manier, kleine vrouw die ze was, geraden – al was het niet helemaal – dat haar oudste zoon leed onder een ongelukkige liefde, een worm die zich in zijn hart had ingevreten en die hem van alle vrolijkheid beroofde. Liefde voor een meisje uit Alvalade – een wijk die aan de hunne grensde, maar die in werkelijkheid verder weg was dan de sterren – dat rijke meisje, Mireille genaamd.

[6] Sô – meneer, gevolgd door de voornaam (Portugees).

[7] Avenida – brede rijweg, meestal met bomen of groenstroken.

[8] Nga – mevrouw, gevolgd door de voornaam (Angolees).

[9] Micates – zelfgemaakt snoepgoed.

[10] Funji – meelgerecht.

[11]Calulú – een Angolees gerecht.

[12] Jimboa – groente, wordt gebruikt in soep, vis- of vleesschotels.

[13] Ndandanda – door militairen beschermd dorp tijdens de onafhankelijkheidsstrijd.

[14] Imbondeiro – enorm grote Afrikaanse boom, woonplaats van geesten.

[15] Kazukuta – opschudding, verwarring.