Chris Rippen

Sporen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Chris Rippen, 2005

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Flip Fransen

ISBN 978 90 445 3244 9

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2005.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Proloog

Ze lag roerloos op haar rug in het smalle bed. De harde knoop van pijn in haar onderbuik begon zich langzaam te ontwarren. Als ze nog even zo bleef liggen, zou de kramp wegstromen in onzichtbare vertakkingen en ten slotte oplossen. Zo ging het iedere morgen. Ze zocht de donkerbruine knoest in de balk boven haar hoofd en concentreerde zich. De pijn zou verdwijnen en niet terugkeren voor de volgende nacht, als ze geluk had. En anders waren er de hardrode capsules in het potje op het nachtkastje.

Een warm, zoet luchtstroompje streek langs haar huid en ze draaide haar hand die naast het dek lag zo dat de zachte hondenkop er precies in paste.

‘Jou ontgaat ook niet veel, hè?’

Ze voelde hem in zijn ruime vel bewegen en weerde hem af. ‘Nog even wachten, Vlok. ’t Is nog niet zover.’

De diepe zucht naast haar betekende niets, maar ze glimlachte om de menselijke klank ervan. Haar buikspieren ontspanden zich en langzaam werd haar lichaam haar weer vertrouwd, een oude bekende, die je even mag vergeten zonder hem te beledigen.

De gebloemde gordijnen boven haar golfden zacht en lieten een streep zonlicht door.

‘Het wordt een mooie dag, denk ik. Als ik goed ben, gaan we vanmiddag naar het strand.’

Toen ze haar ochtendjas van de haak pakte, drukte de hond zijn flank tegen haar benen, terwijl zijn lange staart heen en weer zwaaide.

‘Voorzichtig. Gooi me niet omver, ongeduld. Je hebt me al genoeg narigheid bezorgd.’

Ze bukte zich moeizaam en streelde hem over zijn kop. ‘Wat was dat nou allemaal vannacht? Wat een herrie. Als je maar niet denkt dat je voortaan altijd hier mag slapen.’

Zijn poten roffelden voor haar uit de trap af. Midden in de nacht was ze wakker geschrokken door zijn geblaf. Hoe laat was het geweest? Een uur of twee? Hij sloeg wel vaker aan als hij ’s nachts alleen beneden was, maar nog nooit had ze hem zo tekeer horen gaan. Als een golf rolde het onstuitbare geluid door het huis, met diepe, over elkaar heen vallende keelklanken. Toen ze ten slotte naar beneden ging, op de tast, want ze durfde geen licht te maken, hoorde ze hem van voor naar achter door de kamer rennen. Scherp krasten zijn nagels tegen het glas en ze voelde de trilling in de vloer toen hij neerkwam en aanzette voor een nieuwe sprong. Hij stond voor de tuindeuren toen ze binnenkwam, de kop hoog naar voren, het diepe gegrom balancerend op de rand van een nieuwe uitbarsting. Een knip met haar vingers was voldoende geweest om hem naast haar te brengen. De haren op zijn rug waren hard als een borstel, maar geleidelijk kalmeerde hij.

Bang was ze niet geweest, vreemd genoeg, alleen wat geschrokken. In de doodstille kamer, die in het vage schijnsel van de straatlantaarns in vreemde contouren oplichtte, had ze op een stoel zitten luisteren of er onraad was. Dat wist ze wel van vroeger, je moest jezelf niet verraden, maar durven wachten tot de ander zijn geduld verloor. Hoe lang ze daar gezeten had, wist ze niet. Toen er in de donkere laan een auto passeerde, verschoven de schaduwen op de muur, daarna keerden de duisternis en de stilte terug. Eén keer dacht ze een geluid te horen, achter bij de schuur, maar de hond reageerde niet en dat had haar gerustgesteld. Ten slotte had ze voor de zekerheid alle deuren en ramen beneden gecontroleerd en daarbij had ze bij de buren licht zien branden in de slaapkamer. Uit bezorgdheid, omdat het geblaf hen gewekt kon hebben, had ze de hond maar mee naar boven genomen. Niet lang daarna was de pijn komen opzetten.

Nu stond de zwartbonte jachthond ongeduldig voor de deur, terwijl zijn staart tegen de paraplubak sloeg. Ze liep hem voorbij.

‘Nee, niet daar. Ik heb mijn sleutels nog niet. Kom maar naar de achterkant.’

Het kleed in de serre lag scheef weggetrapt en op de blanke vloer eronder stonden scherpe krassen geëtst. Het plantentafeltje lag in een hoek tussen scherven en kluiten aarde. Toen ze de terrasdeuren opende, zag ze hoog op de ruit slijmsporen glinsteren en daaronder afdrukken van zijn poten. Was er dan toch iets geweest? Hoe lang had ze Vlok nu, toch zeker vijf jaar. Zoiets als vannacht had ze nog niet eerder meegemaakt. Had er iemand geprobeerd in te breken? Straks zou ze toch eens buiten kijken, je las de laatste tijd zo veel over inbraken.

Boven het gazon glinsterde de dauw.

‘Toe,’ zei ze tegen de hond, ‘de deur moet dicht.’

Hij stond pal op de drempel, de kop omhoog terwijl zijn nekharen rezen.

‘Wat is er nou? Is het nog niet over? Vooruit, even plassen.’ Een ogenblik voelde ze zich onzeker, de spanning van de hond sloeg op haar over. Ze haalde haar hand door zijn ruige vacht en drukte zijn kop tegen haar been. ‘Toe maar.’ Ze duwde hem naar buiten en zag hoe hij waakzaam op de rand van het tegelplateau bleef staan. Toen streek er een merel neer op het gras en met grote, scheve zweefsprongen schoot de hond erop af en verdween achter de struiken in de verwilderde moestuin, die aan het duin grensde.

Het was pas kwart over zes, zag ze op de keukenklok. Te vroeg voor de krant en zelfs voor de radio. Dan maar eerst thee maken. Ze zou vanmorgen weer eens een bad nemen, dat kwam er de laatste tijd niet zo van. De dokter zei dat het goed was tegen de pijn, maar ze vond het zo’n gedoe. Meestal volstond ze met een kattenwasje, ook van onderen. Het was wel belangrijk dat je schoon bleef op je lichaam, ook al deed je er niet zo veel meer mee. Vandaag was het zeker belangrijk. Ze keek naar haar silhouet in de halspiegel, vluchtig, want ze wist toch wel hoe ze er zonder korset uitzag.

De ketel floot door de riedel van de radio heen. Sinds ze niet meer werkte, was ze het kleine huiselijke gescharrel ’s morgens plezierig gaan vinden, als alles buiten nog stil was en de wereld begon met de temperatuur van de lucht en de hoogte van het water. Eelde, Grave-beneden-de-sluis, ze was er nooit geweest, maar het kon er nooit mooier zijn dan zij het zich voorstelde. Alleen voelde ze zich zo moe de laatste tijd, ze kwam het huis haast niet meer uit. Ze ging met een kopje thee aan de keukentafel zitten en had het gevoel dat ze er al uren op had zitten.

‘Uitgevloerd’, zei ze. Dat had ze dat meisje van Leendertse wel eens horen zeggen. Waar zou Vlok zitten, toch niet in het duin? Ze kwam overeind om de radio in de kamer harder te zetten en wierp een blik in de tuin. Als ze ooit achter deze laan zouden gaan bouwen, ging ze verhuizen. Klaus had gevraagd of ze het niet eenzaam vond of saai, zo aan de rand van het dorp. Of het haar niet leuker leek om in de buurt van winkels te wonen of zoals hij, tegenover een kleuterschool. Ze had hem maar niet verteld dat ze soms de gordijnen aan de straatkant dicht had. Ze hield niet meer zo van mensen. Vannacht, toen de hond aansloeg, had ze even de oude onrust gevoeld, net als de vorige zomer toen er regelmatig vechtpartijen waren in het dorp en ook in de stille buitenwijk groepjes aangeschoten jongelui rondzwierven. Het gevoel van onzekerheid van de laatste maanden van de oorlog, de tijd van de bekeerde lafaards, de helden van het elfde uur, voor wie niemand veilig was. Ze goot droogvoer in de aardewerken bak en liep ermee naar de tuindeuren.

‘Vlok!’

Haar stem droeg niet ver en toen ze probeerde te fluiten, kwam er alleen een droog gesis over haar lippen. De lucht boven het terras was al warm. Ze stapte op de tegels en voelde de zon op haar koude benen.

‘Als ik nou zelf eerst eens wat eet, dan ga ik daarna een eindje de tuin in.’

Liep daar iemand langs het zijraam? Was dat de post misschien al? Zo vroeg? Ze had zich vast vergist, want toen ze om de border heen liep, was de zijtuin verlaten. De hoge meidoornstruiken, die de tuin afschermden van de laan, bewogen in de zachte ochtendwind. Voor ze naar binnenging, floot ze nog een keer naar de hond. Hij werd wel ongehoorzaam de laatste tijd. De buren hadden al dikwijls geklaagd over zijn strooptochten in de tuinen. Maar ze kon hem toch niet de hele dag binnenhouden. De tijd van lange wandelingen was voorbij, daar had ze geen dokter voor nodig om dat te weten. Misschien zou ze hem vanmiddag op het strand kunnen loslaten, maar dan wel na het gesprek.

Ze had de taxi om halfdrie besteld, dan was ze als eerste in het paviljoen, zodat ze hem kon zien aankomen en niet andersom. Voor geen goud.

Terwijl ze bij het aanrecht een cracker klaarmaakte, zag ze vanuit haar ooghoeken een beweging in de tuin. Daar had je meneer eindelijk. Met haar elleboog duwde ze de kruk van de keukendeur omlaag.

‘Vlok, niet door de bloemen, sufferd!’

Traag kwam de hond onder de brem vandaan en stak het grasveld over. Zijn kop met de hangende oren was op het huis gericht, op haar, maar zijn lijf erachter slingerde alsof het er niet bij hoorde. Na enkele wankele passen die hem nauwelijks dichterbij brachten, sloegen zijn poten onder hem vandaan en viel hij opzij.

In een flits zag ze het transformatorhuis aan het kanaal. Achter het gaas de in zijn woede en doodsangst stikkende bouvier, tollend op zijn poten, het geblaf dat overging in hoog gejammer. Ze had overgegeven, van spanning en afschuw. Toen ze de springlading plaatsten bij het schakelstation, had ze krampachtig haar ogen van het kadaver afgehouden. Wanneer was dat geweest, 1943, 1944?

Ze hurkte bij haar hond in het natte gras en streelde zijn kop. Bloed droop langs haar been, ze moest ergens tegenaan gelopen zijn. Hij klauwde met zijn voorpoten in het gras en viel op zijn zij. Wit, drabbig speeksel kroop op in de hoek van zijn hijgende bek.

‘Wat is er, Vlokkie? Stil maar, rustig maar.’ Hij probeerde haar hand te likken. Wat moest ze doen? Misschien ging hij wel dood. Ze keek omhoog, maar de slaapkamergordijnen bij de buren waren nog gesloten. Zou ze roepen? Het lijf van de hond aan haar voeten trok krom in een wilde kramp en hij sperde zijn bek wijd open zodat de paarse, gezwollen tong zichtbaar werd. Ze bedwong haar paniek, schoof beide handen voorzichtig onder zijn buik en tilde hem op. Hij voelde aan als een opgezet dier. Verrast door de kracht in haar armen liep ze behoedzaam naar de keuken en legde hem in zijn mand.

Op haar knieën naast de stukgebeten rieten rand keek ze naar hem, streelde zijn kop en drukte haar gezicht in de stugge vacht.

‘Stil maar, hondje. O god, Vlokkie, niet doodgaan. Stil maar.’ Zijn adem ontsnapte met een hoog piepend geluid, stokte toen. Star stonden de ogen in de donkere kop. Het moest gif zijn, dacht ze, net als bij de zwarte bouvier van het transformatorhuis. De gedachte kwam als vanzelf en haakte zich in haar vast. Ze kwam half overeind, haar hand rustend op het bewegingloze hondenlijf. Ze wist zeker dat ze de deur naar de hal gesloten had toen ze de keuken binnenging. Terwijl haar ogen van de donkere opening teruggingen naar de hond, voelde ze de stilte in het huis tastbaar worden, vloeibare dreiging, die haar insloot. Dun en ver klonk in de kamer een metalige vrouwenstem. ‘Goedemorgen luisteraars. Het is vandaag donderdag 27 …’

Een scherpe klik sneed de stem af.

Ze kwam bij uit de panische verdoving die een ogenblik haar gedachten en bewegingen had verlamd. Ondanks de pijn die ze uit haar buik voelde opgolven, was haar hoofd nu heel helder. Ze keek door de dingen heen, verleden en heden vielen samen en ze had het altijd geweten.

‘Jij bent het.’ Het was onnatuurlijk stil. ‘Jij bent daar. Ik weet het.’

Haar stem kwam naar haar terug, maar anders dan wanneer ze in zichzelf praatte.

Ze boog zich weer over de hondenmand, een hand tegen haar buik gedrukt. Tranen liepen over haar wangen, ineens.

‘Dit zijn jouw vuile streken. Na al die jaren …’

Een verblindende flits schoot door haar hoofd en ze voelde zich meegesleurd worden in een donkere kolk van pijn. Ze zakte zonder geluid opzij en lag stil als het lijf van de hond onder haar.

1

‘Vind je het goed dat we elkaar tutoyeren?’ vroeg de decaan. Hij had de afgelopen tien minuten niet anders gedaan, maar ik zag aan zijn blik dat hij zich daar niet bewust van was. ‘Het was de gewoonte in ons instituut en aangezien we nu collega’s zijn …’

Ik nam me voor het hem verder niet moeilijk te maken en knikte. ‘De roepnaam is Tim.’

Hij keek dankbaar. ‘Ik ben Wouter, maar dat wist je misschien al.’

Het conferentiebordje met de tekst wouter wiebenga, studentendecaan, dat op zijn bureau stond, had hij waarschijnlijk het eerst uit de kartonnen verhuisdozen gehaald die vierhoog tegen de wanden opgestapeld stonden. Na een blik op het papier voor hem keek hij verrast op. ‘Grappig, Tim. Je voorletters vormen precies je naam!’

Ik grijnsde naar hem en zakte verder onderuit op de krappe bureaustoel. Zouden ze allemaal zo zijn, de nieuwe collega’s? In de felle zon, die achter de gordijnloze ramen onbarmhartig brandde, werd de lucht van lijm en synthetische vloerbedekking bijna ondraaglijk. Een paar kamers verderop gilde een boormachine in het beton. Ik vond dat het tijd werd om te vertrekken.

Wiebenga rommelde in een van de verhuisdozen en schoof vervolgens zijn bureauladen een voor een open en dicht. Ze klonken nog veelbelovend leeg. Zijn blonde haar plakte in slierten op zijn bezwete voorhoofd.

‘Waar heb ik dat papier nou? Je kunt hier ook niets meer vinden. Nou ja.’

Hij keek me aan. Hij had zijn bril afgezet, waardoor zijn gezicht onaf leek en kinderlijker dan daarvoor.

‘Je moet je maar even met deze lijst behelpen, eh … Tim. Als ik de rest vind, leg ik ’t wel op je kamer. Je hebt een kamer, neem ik aan?’

‘Een deur en zestien vierkante meter betonvloer. Hij zou vandaag opgeleverd worden. C-vleugel, kamer 28.’

Wiebenga noteerde het nummer. ‘Wanneer verhuizen jullie dan?’

‘Volgens het draaiboek gisteren. De laatste berichten spreken van overmorgen. Komt overigens goed uit, want ik ben nog niet klaar met inpakken.’ Ik moest zelfs nog beginnen.

Met een uitdraai in zijn handen boog Wiebenga zich voorover. ‘Kijk, het gaat om deze studenten. Vijfdejaars, zoals ik al zei, en alleen nog maar van jullie instituut, de overige moet ik nog krijgen. Herinschrijving onder voorbehoud, maar dat dateert van april. De meesten staan te boek als probleemgevallen. Waar het om gaat, is of ze zich opnieuw willen aanmelden. In dat geval moet er een formulier naartoe.’

Ik pakte de lijst van hem aan. Twaalf namen en adressen in computerschrift. Dat kon toch niet moeilijk zijn. Maar Wiebenga was mijn reactie voor.

‘Het probleem is dus dat de adressen waarschijnlijk niet meer kloppen. De brieven die we voor de vakantie verstuurden, zijn op twee na onbestelbaar teruggekomen. Je zult dus wel wat moeite moeten doen. Normaal doen we dit allemaal zelf, maar door de verhuizing hebben we grote achterstand. Bovendien is mijn assistente met zwangerschapsverlof en de directie zegt dat er geen ruimte is voor vervanging.’

‘Dat moesten ze ook verbieden’, zei ik.

Wiebenga keek me niet-begrijpend aan. Hij wees op zijn telefoon. ‘Je kunt hier bellen als je wilt.’

Dat was het laatste wat ik wilde. Ik scheurde me los uit de skai bekleding van de stoel en vertelde hem dat de telefoon op mijn oude kamer in het centrum nog niet afgesloten was. Hij liep met me mee naar de gang, waar het aangenaam koel was, terwijl de geur van mortel en geschroeid hout een welkome afwisseling vormde op de gifdampen in zijn kamer.

‘Het zal wel een hele overgang voor je zijn, dit werk’, zei hij vriendelijk. ‘Vind je het erg vervelend?’

Hij was nu al vergeten dat ons gesprek daarmee begonnen was. Op dat moment ramde de verwarmingsmonteur, die op zijn knieën voor een roestbruine radiator zat, zijn boor weer in de muur, zodat ik volstond met een geruststellende glimlach. Die kon van alles betekenen en dat was maar goed ook.

Een vrachtwagen met schoolmeubilair, die op enkele centimeters van de verweerde lak van mijn Saab onbeheerd was achtergelaten, bemoeilijkte het begin van mijn carrière in het decanaat. Leunend tegen de bouwkeet ernaast wachtte ik lijdzaam tot het iemand zou behagen de uitrit weer vrij te maken en ik keek naar het gebouw waar ik voortaan mijn arbeidsvreugde zou mogen uitleven.

Volgens de verslagen van de bouwcommissie belichaamde het ontwerp de grondgedachte van de nieuwe onderwijsinstelling: eenheid in verscheidenheid. Voorzover ik kon zien overheerste de eenheid, en dan vooral in zuinigheid.

Het gebouw was opgetrokken uit kunststof en zonwerend glas, beide in deprimerende tinten. De brede voorgevel sprong elke vijftien of twintig meter uit in een soort erker waarachter trappen zichtbaar waren, zodat het leek of het gebouw van buitenaf beklommen kon worden. Er waren evenveel ingangen als erkers. Goed voor insluipers, slecht voor bezettingen. De wollige heesters en de legoboompjes die het op de maquette nog een draaglijk aanzien hadden gegeven, werden nu nog vervangen door stapels bouwmaterialen achter een metalen hek, zodat het bouwsel er naakt en op zijn onvoordeligst uitzag. Het leek me dat de architect, in eendrachtige samenwerking met het bestuur van de nieuwgevormde academie, erin geslaagd was het gebouw aan te passen aan de omgeving. Die bestond uit kantoorpanden van dezelfde snit.

Oorspronkelijk voor één instituut voor hoger onderwijs bestemd, zou het gebouw na oplevering minstens zeven opleidingen gaan herbergen, die door de minister in een gigantische fusieoperatie naar elkaar toe gejaagd waren vanuit alle hoeken van de stad. Kwaliteitsverbetering van het onderwijs was de politieke leuze; in werkelijkheid werden overal in het land scholen en instituten in elkaars armen gedreven door bezuinigingen op grote schaal. Op zijn hoogst kwaliteitsbehoud, maar eerder nog: redden wat er te redden viel, was het streven van de instellingen zelf. Wie niet meedeed, en in zijn eentje te klein was, kreeg geen geld meer en kon zichzelf opheffen. Wie zich wél liet fuseren, kreeg als beloning minder dan vroeger.

Aan die minister had ik het nu te danken dat ik, voor meer dan de helft mijn betrekking overcompleet geworden door de opeenhoping van vakcollega’s, voor twee dagen per week tewerkgesteld was bij de afdeling Studentendecanaat van een academie die ik nog lang niet kon overzien. Ik hoopte dat het daarbij zou blijven.

Halverwege de middag had ik nog maar de helft van de lijst afgewerkt. Inpakken en telefoneren gingen niet goed samen en bovendien bleken studenten vaker te verhuizen dan ik dacht. Het kostte me gemiddeld drie telefoontjes om iemand te achterhalen en ik moest op den duur mijn ergernis onderdrukken over de vage antwoorden van medebewoners of voormalige partners. Twee bleken nog met vakantie te zijn, de overige personen van de lijst die ik te spreken kreeg, reageerden schuldbewust en beloofden zich zo snel mogelijk in te schrijven. Ik besloot om morgen de administratie te laten nagaan of er niet ergens adressen van ouders bekend waren. Dat leek me een kortere weg. Eén naam op de lijst kwam me zeer bekend voor. Zonder telefoon helaas, maar het adres was niet ver van het centrum. Ik vroeg me af of decanaatmedewerkers wel eens op huisbezoek gingen, ook als ze daarmee onzuivere bedoelingen hadden.

Het was rustig en koel in het oude gebouw. Het licht in mijn kamer werd gefilterd door de hoge bruine beuk in een naburige tuin, waaronder de bewoners van het studentenhuis aan de achterliggende gracht op deze lome augustusmiddag hun toevlucht hadden gezocht. Van tijd tot tijd kwamen er nieuwe bezoekers de tuintrap af met een stoel of kussen bij zich en zochten een plaatsje tussen de anderen. De warmte dekte de geluiden af, gelach, zacht praten, gerinkel van glazen. Bij de bloeiende rododendron in de hoek van het grasperk lag een meisje op een badlaken roerloos in de zon. Ze leek naakt nu ze op haar buik lag, maar ik wist dat ze een tangaslipje droeg. Ik hield alles goed bij. Op een geheime plek voerden enkele duiven een beschaafd maar slaapverwekkend gesprek, daarachter drensde het verkeer.

Ik veegde de laatste stapel papieren uit mijn kast in een doos en sloot de deuren af. Nu moesten alleen de bureauladen nog, het vervelendste werk, want wat daarin aan oud zeer lag, moest stuk voor stuk bekeken worden. Met mijn sigaretten in de hand liep ik over de donkere gang naar een kamer aan de voorkant. Frans Overbosch zat op zijn knieën voor een verhuisdoos en plette een stapel archiefmappen tot de gewenste hoogte. Ik gooide hem een sigaret toe.

‘Pauze. Roken.’

Zuchtend kwam hij overeind. ‘Heb jij nog dozen over? Ik kom er zeker twee tekort.’ Hij schoof een stoel naar het raam en legde zijn voeten op de vensterbank. ‘De ellende is dat ik niets kan weggooien. Ik kom de onzinnigste dingen tegen, maar van bijna alles denk ik dat ik het nog wel eens nodig kan hebben. Zo schiet ik natuurlijk geen barst op.’

Met zijn achtendertig jaar was Frans drie jaar jonger dan ik, maar omdat hij langer bij de afdeling werkte, beschouwde ik hem toch altijd als een oudere collega. Zijn colleges waren droog en degelijk, zijn levenswandel het tegendeel daarvan. In zwakke momenten was hij wat tobberig en de gedichten die daaruit ontstonden, waren dat ook, zodat ze meestal in eigen beheer uitgegeven werden. In de nieuwbouw zouden we een kamer delen.

‘We zijn de laatsten, geloof ik. De anderen hebben hun spullen op de gang gezet en zijn vertrokken.’

Hij knikte mismoedig en vervolgde zijn klacht, waarin hij op vernuftige wijze zijn eigen onvermogen herleidde tot maatschappelijke druk, het leven in het algemeen en het feit dat morgen al het collegejaar geopend werd. Ik voelde dat er weer een gedicht op komst was. Op gezette tijden klaagde ik terug, starend naar de oude gevels aan de overkant. Vanaf morgen zou ik me moeten behelpen met de nieuwe zakelijkheid van een bedrijventerrein.

‘We hebben dus nu een decaan? Chic hoor. Wat moest je van hem?’

Ik drukte mijn sigaret uit tegen de buitenmuur. ‘Pas op, de wond is nog vers. Je weet toch dat ik boventallig ben? Ik word omgeschoold tot z’n hulpje.’

‘Wat ga je daar doen?’

‘Drop-outs natrekken, in het kader van de actie “Elke student is er een”.’ En de liefjes van drop-outs, niet te vergeten, maar dat kwam straks. ‘De buitendienst, zal ik maar zeggen. Tenminste, dat is mijn eerste klus.’

Terwijl ik uitlegde wat ik moest doen, zag ik dat hij zich een beetje geneerde. Zijn plaats op de afvloeiingslijst was veiliger dan de mijne, veel veiliger zelfs. Om het weer goed te maken, stelde hij voor op het Leidseplein een biertje te gaan drinken na het inpakken. Het zou misschien de laatste keer zijn.

Terug op mijn kamer werkte ik de inhoud van de bureauladen ongesorteerd in de dozen. Ik had al jaren met deze rommel geleefd, dus een paar dagen konden er ook nog wel bij. Nadat de conciërge het aantal verhuisdozen op een lijst had aangetekend en te kennen had gegeven dat hij naar huis wilde, wrikte ik snel de laatste punaises uit de wanden. Het affiche van de Hopper-tentoonstelling, dat ik had willen meenemen ter compensatie van het uitzicht, scheurde toen de schaar doorschoot. Nijdig gooide ik de overblijfselen in de hoek waar de prullenbak gestaan had. Het meisje met het tangaslipje was vertrokken. Ik liet de zonwering zakken en trok de deur achter me dicht zonder om te kijken. Het was toch mijn kamer niet meer.

Om kwart voor zes reed ik over de Nassaukade naar de Staatsliedenbuurt. De twee schrale en duurbetaalde pilsjes op het overvolle plein, waar meer asfaltartiesten rondliepen dan obers, hadden het afscheid van het centrum geen bijzondere kleur kunnen geven. Als ik al een soort sentimentele spanning voelde, werd die veroorzaakt door wat ik ging doen, niet door wat ik achter me liet. In de Van Hogendorpstraat stopte ik om het adres te controleren. De Wittenstraat 41. R.J.H.M. Steverink. Geslacht: M. Vertel mij wat. Tien tegen een dat hij ook verhuisd was. Twintig tegen een dat hij met een ander samenwoonde.

Het was niet eenvoudig om het huis te vinden. Eerst dacht ik dat het niet meer bestond, want na nummer 29 hield de huizenrij op. Een gat van tientallen meters kaalslag onthulde schaamteloos de ingewanden van het saneringsblok. Een ordeloze opeenhoping van wrakke schuurtjes, binnenplaatsjes vol afval, illegaal uitgebouwde bedrijfsruimten, nooit bedoeld om zichtbaar te worden en nu onvoldoende afgeschermd door een versgebeitste halfhoge schutting, waarop al klein groeisel van graffiti bloeide. Tussen de miezerige vegetatie op de oneffen puingrond stond een klimrek in afwachting van betere tijden. Het hing vol met kinderen.

Nummer 41 bleek het pand te zijn waarvan de versgepleisterde en met balken gestutte zijwand, die aan het gat grensde, verried dat het nog even mocht blijven staan. De donkerrood geschilderde kozijnen van de bovenverdiepingen en het ontbreken van vitrage duidden op alternatieve bewoning. De aanbeveling dag en nacht vrijlaten op de geblindeerde deuren van de benedenverdieping was voldoende verbleekt om hem te negeren. Ik schoof mijn zonnebril omhoog en keek naar mezelf in de binnenspiegel. Ouder, grijzer, al kon het laatste met enige goede wil op rekening van de Provençaalse zon geschreven worden. Wat deed ik hier? Tegen de muur van het huis ernaast hing een uitgezakte man in een wit hemd. Hij keek zwijgend toe en vroeg zich waarschijnlijk hetzelfde af.

Het drietal belknoppen op de deurpost was gegarneerd met geponste naambordjes. thérèse (2x), ralf en liene, puk en pim, annabel en isidoor, jop s. (2x), van boven naar beneden. Zo’n verzameling kinderboeken had ik in tijden niet bij elkaar gezien. Daar had de computerlijst niet van terug. Maar Ralf was niet verhuisd en de relatie was bestendiger dan ik gedacht had. Ik drukte op de tweede bel van boven en wachtte. Van binnen trilde iets, maar onder de zware blik van de buurman gaf ik het geen kans. Aan de overkant werd een raam opengeschoven en een heldere stem riep iets in een verre taal in de richting van het klimrek. Een donkerharig meisje liet zich voorzichtig op de grond zakken en klopte haar rood geborduurde jurkje af. Ze sloeg haar glanzende ogen neer toen ze mij passeerde op weg naar haar huis. Ik belde voor de tweede maal en voelde de spanning langzaam uit me weglopen. Ik had toch beter moeten weten. De buurman verloor zijn belangstelling maar keek desalniettemin. Voor de vorm raadpleegde ik de lijst en drukte daarna met een zakelijk gebaar op de bel eronder. De deur schoot uit het slot en verkreukelde de stapel drukwerk die erachter lag. Gedienstig stapelde ik het op de onderste tree van de verveloze trap en legde een verdwaalde NRC erbovenop. Omdat er niemand te zien was, beklom ik de steile trap tot de eerste overloop, waar in het schemerdonker twee halsstarrige racefietsen mij even ophielden.

‘Wie is daar?’

Een vrouwenstem minstens een trap hoger. Nu ‘de studentendecaan’ roepen zou veel kunnen bederven. Toen ik de bocht van de tweede, nog steilere trap gepasseerd was, keek ik omhoog. Drie jaar geleden.

‘Ik dacht, ik kom maar eens even langs.’ Niemand zou me op mijn gevoelens kunnen betrappen, de uitweg had ik al gebaand. Zij was zeker verrast, misschien zelfs geschrokken.

‘Tim! Ik dacht al, wie belt er nou tegen etenstijd.’ Ze maakte geen aanstalten om me te kussen en aangezien ik er niet toe kon komen haar een hand te geven, stonden we wat onhandig tegenover elkaar.

‘Hoi, Liene,’ zei ik, ‘hoe is het met je? Volgens mij heb ik overigens op een andere bel gedrukt.’

Ze was wel en niet veranderd. Haar stem was dezelfde en voor de rest moest ik beter licht hebben. Ze gebaarde naar de kamer achter haar. ‘Puk is met vakantie en ik verzorg de boel een beetje. Vandaar.’

‘Puk van Pim?’ Ik glimlachte bemoedigend.

Ze bukte zich en aaide de meer dan doorvoede oranje kat, die om haar benen achtjes draaide. ‘Dit is Pim.’

Met een zwaai legde ze hem over haar linkerschouder. Als ze hem in het gesprek ging betrekken, zou ik maken dat ik wegkwam.

‘Gaat het goed met je?’ vroeg ik.

‘Betrekkelijk. En met jou?’

Dat kon een boeiend gesprek worden. Het decor had ik ook al niet mee.

‘Ook wel. Heb je een baan?’

‘Pim,’ zei ze, met haar wang tegen de spinnende vacht, ‘deze meneer heb ik nu pakweg drie jaar niet gezien. Staat hij opeens voor me en binnen vijf zinnen dringt hij door tot de kern. Genadeloos. Of ik een baan heb.’

‘Laat maar,’ zei ik, ‘ik kwam voor iets anders.’

Met haar vinger streelde ze de kat onder zijn kin terwijl ze zacht tegen de bleekroze kattenneus blies. ‘Heb ik een baan? Nee, ik heb geen baan. Meneer hier heeft me daar wel voor opgeleid. Dat is zijn baan en die heeft hij nog, dat kun je zien aan dat Zweedse kwaliteitsproduct voor de deur.’

Had ze uit het raam gekeken of wist ze dat nog van vroeger? ‘Ik kom eigenlijk voor Ralf. Is hij thuis?’

De kat zette zijn klauwen in haar schouder en ze gooide hem van haar arm op de grond.

‘Ralf? Wat wil je van hem?’

‘Ik ben erop uitgestuurd om te weten te komen of hij nog studeert.’

Terwijl ik haar in enkele woorden probeerde uit te leggen waarom ik dat moest weten, veegde ze met een vermoeid gebaar het springerige haar naar achteren.

Halverwege onderbrak ze mij. ‘Kom je daarvoor langs? Had je niet kunnen bellen?’

De buitendeur sloeg en voetstappen kwamen onder ons de trap op. Er raspte een sleutel in een slot, een vleug gedempte muziek woei het trappenhuis in, toen ging ook die deur dicht. Ik voelde me kwaad worden. Wat er drie jaar geleden ook gepasseerd mocht zijn, ik vond niet dat ze mij daarom nu hoefde af te schepen als een ongewenste colporteur, en zeker niet op een plaats waar dat doorgaans met colporteurs gebeurde. Maar opeens gaf ze haar weerstand op. Ze deed een stap naar voren en gaf met haar rechterhand een lichte tik op de plek waar ze mijn maag vermoedde.

‘Zak. Kon je niet eerder langskomen? Kom even boven, dan drinken we wat.’

Ze was aanzienlijk veranderd, zag ik, toen ik met een glas bier voor me tegenover haar zat in de smalle lichte achterkamer, waaruit de middaghitte langzaam verdween door de openstaande balkondeuren. De ronde trekken van haar gezicht waren verdwenen; bruinverbrand en strak spande haar huid over haar jukbeenderen, met een krans van lichte streepjes rondom haar ogen.

Nog altijd even aantrekkelijk, maar wel op een andere manier dan vroeger, minder stralend, minder levendig ook, vooral in de manier waarop ze keek. De rook van haar sigaret lichtte op in de baan zonlicht die de kamer in tweeën deelde.

‘Sorry voor daarnet, het was flauw wat ik deed, maar …’

Ik maakte een afwerend gebaar.

‘Wat Ralf betreft, ben je te laat. Ik moet het naambordje nog veranderen.’

‘Zijn jullie uit elkaar?’

‘Zo goed als. Sinds de vakantie eigenlijk. Zijn spullen staan hier nog wel, tot hij een andere kamer gevonden heeft. Een enkele keer komt hij hier nog slapen, meestal overdag als ik weg ben, want hij doet nachtwerk op het ogenblik.’

‘Ging het niet meer?’

Ze haalde haar schouders op. ‘Al een hele tijd niet, eigenlijk. Maar in de vakantie is het helemaal fout gelopen. Scènes. Ik had nog gehoopt dat zo’n paar weken samen optrekken zou helpen, dat we ten minste weer een beetje belangstelling voor elkaar zouden krijgen. Maar het pakte anders uit. Hij maakt zich druk om alles en iedereen, behalve om mij.’

‘Heeft hij … is er een ander?’

Ze kneep haar ogen half dicht tegen de rook. ‘Misschien. Ik weet het niet. D’r is wel iemand, maar of hij daar iets mee heeft …’ Met kracht drukte ze haar sigaret uit in de asbak en stak direct een nieuwe op. ‘Ik rook me te pletter de laatste tijd. Let maar niet op me. Ik moet verdomme wel een vertrutte huisvrouw lijken als je me zo hoort, maar toch is het zo.’

Het was zo en het merkwaardigste was dat het drie jaar geleden precies andersom was. Liene, veelzijdig en rusteloos, die maatschappelijk en privé haar eigen koers wilde bepalen en Ralf als haar satelliet, volgzaam, zich schikkend naar haar wensen en luimen. Er was maar één man geweest voor wie ze zich inhield. En die had drie jaar niets van zich laten horen toen ze hem dat had laten blijken.

‘Studeert hij nog?’

‘Wat heet. Dat moet je ’m maar zelf vragen. Daar kon ik me ook zo kwaad over maken de laatste tijd. Hij had tijd voor alles, behalve voor z’n studie en voor mij. Zo kun je toch niet leven, tenminste, niet jarenlang; af en toe een parttime baantje, college lopen als het hem uitkwam en verder doen wat hij leuk of nuttig vond. Ik heb ten minste nog geprobeerd om er iets van te maken, al is het dan geen succes geworden.’

Ik keek naar haar terwijl ze haar geschiedenis vertelde van vallen en opstaan in het onderwijs. Ze maakte geen verbitterde indruk, maar leek eerder verwonderd dat het haar niet gelukt was terwijl anderen wel overeind bleven. Ik had de laatste jaren hetzelfde verhaal vaker horen vertellen, maar vond het te goedkoop om haar dat als troost voor te houden. Wat schoot ze ermee op te weten dat er meer waren die als beginnend leraar, dolgelukkig met hun baan in een tijd van werkloosheid, bezweken voor de verleiding om meer uren te geven dan ze eerst van plan waren geweest, in een poging om uit de tijdelijke baan vaste lessen over te houden. En wie het dan niet trof met de school, en met zijn idealisme vastliep op onwillige klassen en ongeïnspireerde collega’s, kon kiezen tussen stress of aanpassing. Na anderhalf jaar had ze het opgegeven en zich gemeld bij een uitzendbureau voor administratief werk. Nog altijd tijdelijk dus, maar ten minste zonder grote emotionele investering en met de zekerheid dat er buiten kantooruren geen werk gedaan hoefde te worden.

‘Als je een beetje eisen stelt aan jezelf en, zeg maar, last hebt van een enigszins ontwikkeld arbeidsethos, leef je als beginner in het onderwijs onder enorme druk. En er staat ontzettend weinig tegenover, materieel dan. Ik ben nog steeds blij dat ik eruit gestapt ben, maar ik voel me nog altijd ontzettend schuldig.’

Het onderwijs bleef een voorwerp van aanhoudende zorg, maar dan vooral voor degenen die erin werkten. Ik staarde in mijn bierglas en hield de woorden van troost voor me. Mijn theorie sloot allang niet meer aan op de praktijk. Ik had in de wonderjaren gestudeerd, de tijd waarin alles mogelijk was, de school de samenleving dicteerde en idealisme gefinancierd werd in plaats van afgestraft. Langzamerhand werd ook ik wijzer, en in gelijke mate treuriger.

‘Waarom ben je nooit eens langsgekomen?’ De toon van drie jaar geleden. Ik ging verzitten, maar het hielp niet.

‘Ach laat maar, ik hoef het ook niet te weten.’

Haar uitnodiging om te blijven eten sloeg ik af. Ze liep met me mee naar de deur.

‘Als Ralf nog komt, zal ik zeggen dat je geweest bent. Misschien kan hij jou even bellen, dat is wel zo gemakkelijk.’ Ze bleef in de deuropening staan, haar ogen waren vlak bij de mijne, maar ze keek langs me heen het donkere trapgat in.

‘Het gaat niet goed met hem. Ik mag me er geen zorgen meer over maken, maar daarom doe ik het nog wel. Hij … zakt weg, ik weet niet hoe ik ’t moet uitdrukken, hij is onbereikbaar. In ieder geval voor mij.’

Mijn telefoonnummer hoefde ze niet te hebben. ‘Dat heb ik nog wel ergens staan. Ik neem tenminste aan dat je in de tussentijd niet verhuisd bent? Zo’n duur huis raak je nooit meer kwijt. Zo was het toch?’

Zo was het nog steeds. Als vanzelfsprekend kusten we elkaar. Dat was ten minste iets.

‘Ik loop even mee voor de krant’, zei ze.

Beneden in het portaal zwaaide de deur open voor ik hem had aangeraakt. Een jongeman passeerde mij zonder iets te zeggen en liep de trap op.

‘Dag, Ralf’, zei ik tegen zijn rug. Hij draaide zijn hoofd in mijn richting.

‘Hallo’, zei hij met toonloze stem, zonder herkenning.

Ik herkende hem ook nauwelijks. De huid om zijn rechteroog was rood en gezwollen en een spoor van geronnen bloed liep van zijn neus omlaag langs zijn verkleurde en gesprongen lippen. Zijn witte T-shirt vertoonde aan de voorkant een rafelige scheur.

‘Wat is er gebeurd?’ Liene stond halverwege de trap. Haar stem klonk bezorgd en verwonderd tegelijk.

‘Niets.’

Hij wilde zich langs haar dringen, maar ze pakte zijn schouders en draaide hem naar het licht. Met een scherp geluid zoog ze haar adem in.

‘Tjezes, jongen. Wie heeft dat gedaan? Kom maar.’ Ze probeerde hem tegen zich aan te trekken, maar ik zag dat hij zijn spieren spande en wachtte tot hij door kon lopen.

‘Kan ik helpen?’

‘Alsjeblieft niet.’ Weer die toonloze stem. Over zijn schouder schudde Liene haar hoofd tegen mij. Ik voelde me overbodig en trok de deur achter me dicht. Het ging inderdaad niet zo goed met Ralf Steverink.