Håkan Nesser

Hemel boven Londen

Uit het Zweeds vertaald door Ydelet Westra

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Himmel över London, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Published by arrangement with Bonnier Groep Agency, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Håkan Nesser, 2011

Nederlandse vertaling © Ydelet Westra en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © Aurora/hh

isbn 978 90 445 3248 7

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

1 – Leonard

Om 16.50 uur arriveerden we met de Heathrow Express in Paddington.

Ik nam een Evening Standard van een krantenuitdeler in ontvangst, en terwijl we in de rij voor de taxi’s stonden, las ik over een steekmoord op Wimbledon Common – gepleegd door iemand die door de verslaggever ‘The Watch Killer’ werd genoemd, omdat de dader de gewoonte leek te hebben zijn slachtoffers een kapot horloge om te doen. Ik zei er niets over tegen Maud; we hadden tijdens onze reis überhaupt weinig gesproken, bovendien wordt ze niet graag herinnerd aan de toestand in de wereld.

Ook wordt ze niet graag herinnerd aan míjn toestand, om het scherp te zeggen, en dat is nou net wat ik wil trachten te zijn.

Scherp. Vooral in mijn gedachten, niet die eeuwige, irritante weifeling toelaten, maar de komende twaalf dagen zo gefocust mogelijk blijven. Meer is niet nodig om het te laten slagen, wat hiermee ook bedoeld kan worden. Op zwakke momenten heb ik het idee dat mijn hele leven een staalkaart is geweest van halve maatregelen en beslissingen die me door de vingers zijn geglipt. Dat wordt nu echt duidelijk, te elfder ure, als je niet veel anders kunt doen dan achteromkijken, omdat er nog maar weinig andere kanten zijn om naartoe te kijken, en ik laat het niet weer gebeuren. Weg met die verdomde ambivalentie, denk ik; de finale moet in een andere toonsoort worden gespeeld dan de symfonie zelf. Een beetje Händel, waarom niet?

Ik kon zowaar glimlachen om deze resumerende gedachte, die zich in precies die muzikale termen presenteerde, en ik voelde de innerlijke, serene glinstering die tegenwoordig zo nu en dan naar boven komt. Kortstondig en ongetwijfeld bedrieglijk, maar een verrassende glimp van iets lichts en zeker goedaardigs. Ik weet niet wat het is of wat het betekent, maar dat is ook niet belangrijk. Ik wierp de krant in een oudpapierbak en stak een sigaret op, er stonden minstens twintig mensen voor ons in de rij, ik zou hem op mijn gemak kunnen oproken.

‘Doe dat nou n…’

Ze wist zich in te houden, maar niet helemaal. Aan die soort kanker zal ik niet doodgaan, al zal iedere sigaret hoogstwaarschijnlijk bijdragen aan het versnellen van dat proces. Dat drukte Werner me tijdens ons laatste gesprek op het hart, maar artsen worden ervoor betaald om ons dergelijke dingen op het hart te drukken, dat weten we allebei. Ik rook al meer dan vijftig jaar, waarom zou ik stoppen nu ik nog maar zo weinig tijd heb?

Over de natuurlijke einddatum hoeven we niet te speculeren, maar om meer dan een half jaar zal het zeker niet gaan. Het is een kwestie van dagen, ik heb het in eigen hand en ben ervan overtuigd dat me die tijd nog wel gegund is. Krap twee weken; we schrijven 13 september vandaag, de vijfentwintigste is de cruciale datum, en ik verwacht die dag wakker te worden met een onmiskenbaar gevoel van vertrouwen en tevredenheid. Ik zou ook ‘triomf’ kunnen schrijven – Händel, nogmaals – maar bescheidenheid is een deugd.

De taxi voerde ons door een gelige motregen en het drukke verkeer van Bishop’s Bridge Road en Westbourne Grove naar Chepstow Road. The Commander ligt op de grens van Bayswater en Notting Hill; een moment lang word ik overmand door het gevoel van terugkeer. De hele omgeving van Portobello Road is in de loop der jaren veranderd, met name Westbourne Grove, waar de recent ontsproten restaurants, interieurzaken, galeries en Italiaanse cafeetjes en de oude voorzieningen, wasserettes, ijzerhandels, behangers, kappers en fruitkraampjes, elkaar verdringen. En de victoriaanse overblijfselen niet te vergeten, die er als ietwat verbleekte prima donna’s bij liggen: Kildare Terrace, Kensington Gardens Square, Pembridge Villas. Al met al een mooie mengeling, en ik denk bij mezelf dat ik hier mijn hele volwassen leven had moeten wonen. Waarom ben ik ooit weggegaan? Alles zou heel anders zijn verlopen.

The Commander bestaat een jaar of tien, twaalf. Ik heb hier eerder gelogeerd, een paar dagen rond de begrafenis van Christopher, en we krijgen dezelfde kleine suite als ik toen. Ik had aan de telefoon gevraagd of we die konden krijgen, en dat was geen enkel probleem. Een grote kamer met twee slaapalkoven en een ruim bemeten pantry. Op de vijfde verdieping en met een royaal balkon op het westen, aan de kant van Portobello Road en Notting Hill. Toen we incheckten hield het op met regenen, ik stelde voor om buiten een glas sherry te gaan drinken, en dat vond Maud goed. Ze maakte het tafeltje en de stoelen met een handdoek droog terwijl ik glazen zocht en de fles pakte die we in de taxfreeshop hadden gekocht.

Jammer, dacht ik terwijl we onze glazen hieven en onze blikken elkaar vluchtig kruisten. Jammer dat je het niet slimmer hebt gespeeld.

Maar hier gaat – of ging – het natuurlijk niet om; het is zo’n lege formulering die je gebruikt bij gebrek aan echte precisie.

Terwijl we op het balkon zaten, slikte ik mijn medicijnen – op haar aandringen. Ze houdt het goed in de gaten. Twee witte, twee rode, een grijze met een blauwe ring. Drie keer per dag, op voorschrift van de dokter. Ze herinnert me er graag aan, want dat stelt haar in een gunstig daglicht. Ze houdt me in leven. Zorgt ervoor dat ik geen pijn heb, ik ben veel te verstrooid om er zelf aan te denken.

Dat is natuurlijk onzin, toch heb ik het haar letterlijk zo horen zeggen, zowel tegen Gertrud als tegen Tom. Maar dat is het probleem niet met mijn medicijnen, dat ik ze vergeet in te nemen; ze stompen me af. Niet heel erg, maar wel een beetje. Als ik helder wil blijven moet ik die pillen niet slikken, dan krijg ik onvermijdelijk pijn, maar soms moet ik daarvoor kiezen. Het is een ingewikkeld spel, ik ben de eerste om dat te onderschrijven, maar die uren – één of anderhalf op zijn minst – zijn nastrevenswaardig, tussen de traagheid en de pijn. En met het oog op wat ik mezelf heb opgelegd, is het belangrijk dat ik me iedere dag die korte periode toe-eigen. Zeventig, tachtig minuten waarin ik niet moe en afgestompt ben of beheerst word door pijn, het is een soort dagelijkse noodzaak, denk ik. Het eind van de ochtend en het begin van de avond zijn de beste momenten.

‘Hoe voel je je?’

‘Uitstekend, dank je.’

‘Pijn?’

‘Nee.’

‘Moe?’

‘Valt mee. Als ik nu even ga slapen, kunnen we straks uit eten.’

‘Je houdt van deze buurt, hè?’

‘Ja, ik hou veel van deze buurt.’

Ze haalde haar schouders op. Zonder iets te zeggen keken we een tijdje naar de hemel boven Wembley en Ealing in het westen, waar de ondergaande zon net onder het wolkendek begon te zakken. Terwijl ik een sigaret rookte, dacht ik eraan dat dit de eerste keer was dat we samen in Londen waren. En zeker ook de laatste keer. Maud heeft niets met deze stad. Ze heeft geen band met Covent Garden, Little Venice of Chalk Farm. Ze heeft nooit met twee pond op zak in de avondschemering over de Hungerford Bridge gelopen of een paar minuten voordat de voetbalbeelden uit Highbury binnenkwamen in The Elgin gezeten. Highbury bestaat niet meer, of in elk geval speelt Arsenal zijn wedstrijden elders, wat voor mij een teken is dat het inderdaad tijd is om te sterven. Covent Garden ziet er ook heel anders uit dan in de jaren zestig, toen ik hier voor het eerst kwam, maar allemachtig, denk ik, dat is ook meer dan veertig jaar geleden. Vijfenveertig zelfs. Ik voel dat de slaap me begint te overmannen en ik drink mijn laatste druppels sherry op. Maar natuurlijk is het niet de stad die een grote verandering heeft ondergaan: wat er in een krappe halve eeuw aan bouwactiviteiten, stadsontwikkeling en modernisering heeft plaatsgevonden, is puur cosmetisch vergeleken met de verandering en aardverschuiving die in mij hebben plaatsgevonden. Zonder twijfel. Niet de wereld wordt ouder, die wordt alleen maar nieuwer en nieuwer en begint dauwfris aan iedere moderne ochtend en iedere maagdelijke oorlog. Maar de blik van de toeschouwer wordt ouder; voor onze ogen zien we de opeengehoopte narigheid van de dagen en jaren smerig samengeperst tegen een steeds fijner filter, dit is een van de duizend denkbare manieren om het uit te drukken, en het is geen nieuws.

‘Ga toch slapen, straks val je nog van je stoel.’

Ik kom overeind en tegensputterend laat ik me het halfduister van de kamer in voeren.

‘Dan ga ik ondertussen een eindje wandelen in de buurt, oké?’

Oké. Oké. Mogen de engelen je in slaap zingen, Leonard Vermin.

Woorden, woorden.

Ik moet nog wel een paar dingen regelen voor de vijfentwintigste, dat is logisch. De eerste avond namen we genoegen met een eenvoudige maaltijd in de buurt. Bloody French, een restaurantje in Westbourne Grove, dat ondanks zijn voortreffelijke boeuf bourguignon en uiterst drinkbare merlot zo goed als leeg is. Maud uitte haar waardering over het eten, maar zei verder weinig. Ik probeerde haar te vermaken met het verhaal over het afgehakte oor en hoe Portobello Road aan zijn naam was gekomen – en het verhaal over de moord op Whiteley, die op minder dan honderd meter afstand van de plek waar we ons op dat moment bevonden was gepleegd. In januari 1907, als ik me niet vergis, de moordenaar heette Horace Rayner en beweerde een bastaardzoon van de gefortuneerde Whiteley te zijn; hij was op het nippertje aan de galg ontsnapt doordat honderdtachtigduizend mensen een petitie hadden getekend om zijn leven te sparen – maar ik zag aan Maud dat dit geen enkele interesse bij haar wekte. Eigenlijk hebben we elkaar al tien jaar niets meer te melden, en terwijl we op ons te delen kaasplankje wachtten, bedacht ik dat er tussen ons nooit, ook in het begin niet, bestendige bruggen hebben gelegen. Alleen de wil ze te bouwen misschien, die positivistische ziekte. Maar als je allebei lang genoeg ieder aan je eigen kant van de rivier hebt gestaan, moet je snappen dat je op een gegeven moment moet ophouden met roepen. En je mond moet houden, de boel de rug moet toekeren en moet weglopen. Een paar tellen lang overwoog ik haar dit beeld ook te schetsen, soms heb ik het idee dat ik haar wat eerlijkheid verschuldigd ben, zo op het eind – maar ik berustte erin. De kans dat ze me begrijpt is klein en behalve zelfgenoegzame eerlijkheid dient het geen enkel doel.

Over Alexander Herzen en Bakoenin, die allebei een aantal jaren in deze wijk hebben gewoond, heb ik met geen woord gerept. Maud is nooit geïnteresseerd geweest in oude revoluties.

Bijna exact twintig jaar geleden hebben we elkaar ontmoet, Maud bedoel ik, niet Herzen en Bakoenin. Het was een slechte periode in mijn leven. Ik was Michelle kwijtgeraakt, een vrouw met wie ik echt bereid was de resterende dagen en nachten van mijn leven door te brengen (vooral de nachten, dat moet ik toegeven). Ik was zwaar mishandeld door haar man, had twee maanden in het ziekenhuis gelegen en was op aanraden van de verantwoordelijke arts (die volgens mij samenspande met twee goede vrienden van me, Justin en Tom) in therapie gegaan. Er speelde een zekere verslavingsproblematiek, ik was bijna vijftig en het werd tijd dat ik ging beseffen dat het leven niet oneindig was.

Maud was vierendertig toen ik half augustus op een regenachtige maandagmiddag haar praktijk binnenstapte. Haar methode heette ‘cognitieve gedragstherapie’, en toen we elkaar de hand schudden en begroetten, raakte ze me op een manier die nieuw voor me was. Ik kan het gevoel niet goed omschrijven, na twintig jaar nog steeds niet, maar het is me steeds duidelijker geworden dat het met haar moederlijkheid te maken had. Ineens stond ik oog in oog met een vrouw die bereid was zich over me te ontfermen. Mijn eigen moeder, ik ben me ervan bewust dat ik nog niets over mijn ouders en mijn jeugd heb verteld, misschien had ik aan die kant van het verhaal moeten beginnen, maar ik heb geen tijd om alles almaar om te gooien – mijn eigen moeder overleed aan tuberculose toen ik slechts vier jaar oud was; die gebeurtenis moet ongetwijfeld een zekere invloed hebben gehad op mijn relatie met Maud. Ze vulde een oude leegte, het zou idioot zijn om te denken dat het niet zo was.

Maar misschien kom ik hier nog op terug. Mijn ontmoeting met Maud is niet de kern van mijn verhaal; om dat punt te vinden, deze imaginaire naaf, moeten we nog eens twintig jaar teruggaan in de tijd, tweeëntwintig eigenlijk. September 1968, toen ik Carla leerde kennen, en nu ik mijn definitieve balans aan het opmaken ben, is het voor mij even helder als de herfstluchten boven Montana en even zeker als de raven in de Tower of London dat deze gebeurtenis mijn hele reis door het aardse tranendal heeft overschaduwd. Die dus binnenkort ten einde is, maar mijn pen glijdt uit mijn hand en mijn gedachten slaan op hol. Ik zie dat Maud de lamp in haar alkoof al heeft uitgedaan, het is hoog tijd dat ik hetzelfde doe. Ik ben in elk geval dankbaar dat we hier zijn gekomen, in het grensland tussen Bayswater en Notting Hill. En een ander grensland, aanmerkelijk vaker bezongen, lonkt om de hoek.

Geen pijn, alleen vermoeidheid en een druk op mijn borst.

2

Het gele notitieboek:

Trafalgar Square.

5 september 1968. Ik was de hele dag bezig geweest met verhuizen – van een krap hokje in Shoreditch, een paar straten bij Liverpool Street Station vandaan, naar een iets minder krap hokje (en met uitgebreidere kookmogelijkheden) in Earl’s Court – en ik weet niet meer wat me naar Trafalgar Square bracht. Ik had er vast met iemand afgesproken. Iemand die nooit is komen opdagen, of misschien had de verhuizing, de koffers en dozen drie kronkelige trappen op sjouwen, langer geduurd dan verwacht en was ik te laat; misschien was de ander het wachten beu geweest, dat weet ik niet meer. Hoe het ook zij, ik zat op de balustrade een sigaret te roken terwijl ik naar de duiven, de mensen en de lord op zijn zuil keek. Het was een fraaie en behaaglijke herfstavond, het was tegen half zeven.

Ook wil ik vermelden, voordat het verhaal van start gaat en zich niet meer laat afremmen, dat ik achtentwintig jaar was. Ik woonde drie jaar in Londen; ik was in juni 1965 gearriveerd – na enkele afgebroken universitaire studies, maar met een vervulde dienstplicht – en er niet in geslaagd weer te vertrekken. Daar had ik geen enkele reden voor. De tweede helft van de jaren zestig was Londen de hoofdstad van de wereld, geen twijfel mogelijk; ik werd ernaartoe getrokken als een willoos insect naar een petroleumlamp in de herfst, ik ging fotograferen en schreef artikelen op freelance basis: over muziek, mode, de jongerenrevolte, politiek, popart en van alles en nog wat. Een drie pagina’s lang interview met Arthur Brown voor de International Times was tot dan toe het hoogtepunt, dat mogelijk wedijverde met een twee pagina’s lang interview met Bertrand Russell over de Vietnamoorlog voor een Amerikaanse krant. In oktober 1967 was ik met drie gelijkgezinden, Christopher, Mary en Fjodor, het undergroundblaadje The Spiff begonnen, waarvan tegen alle verwachting in al acht nummers waren verschenen en dat binnenkort één jaar zou bestaan. Misschien dat ik die avond een van die andere Spiffers ontmoet zou hebben als ik niet te laat was geweest, maar nogmaals: dat is van ondergeschikt belang. Over slechts één minuut zou mijn leven een nieuwe wending krijgen, ik drukte mijn sigaret uit en dacht aan niets. Of misschien aan de relatie tussen Mary en Fjodor, dat wilde nog weleens gebeuren. Werd het niet eens tijd dat zij hem verliet en mij een kans gaf?

Dat zou een geschenk uit de hemel zijn, maar niet gunstig voor de ontwikkeling van The Spiff. Voor Mary misschien ook niet, ik weet het niet.

Een sandaalprofeet met een lange baard en een blauwe johnlennonbril in een naar paard ruikende kaftan verliet – na zijn Bhagavad Gītā te hebben dichtgeslagen – zijn plek op de balustrade rechts van mij. Ik merkte dat ik honger had, realiseerde me dat ik de hele dag nog niets had gegeten en begon in mijn zakken te graven om te kijken hoeveel geld ik nog had.

Maar zo ver kwam ik niet, want toen begon het. Er kwam een vrouw aangelopen, schuin de trap op, ze bleef twee meter voor me staan. Ze was een jaar of dertig en gekleed in een eenvoudige rode jurk en een dun vestje in dezelfde kleur. Haar donkere haar was geknipt in een pagekapsel en ze hoorde net zo thuis in deze hippiezee boven Trafalgar Square als een robijn in een shepherd’s pie.

Het was echter niet haar schoonheid die me de adem benam, maar haar aarzeling en onverbloemde besluiteloosheid. Ze hield midden in een pas stil en keek op haar horloge. Wierp een blik omlaag naar achteren, naar de leeuwen en het bassin, alsof ze wilde controleren of ze niet werd achtervolgd. Of wel. Ze bleef een paar tellen staan terwijl ze iets in haar handtas zocht, haalde haar schouders op en ontdekte de halve meter zitplaats die zojuist naast mij was vrijgekomen. Onze blikken kruisten elkaar. Ik knikte. Of ik geloof dat ik knikte. Ik probeerde haar in elk geval op een soort telepathische wijze zo ver te krijgen dat ze naast me kwam zitten; zo heb ik achteraf mijn opgewonden passiviteit gedurende die beslissende seconden min of meer willen zien. Deze blanco en voorspellende momenten komen zelden voor in een leven, maar als ze zich toch aandienen, vormen ze een soort sleutel tot alle niet-geformuleerde vragen die we met ons meedragen. Dít is het. Nú is het. Ze keek opnieuw over haar schouder, toen gleed er een vluchtige, onzekere glimlach over haar gezicht en nam ze plaats op de lege plek die de sandaalprofeet had achtergelaten.

‘Hoi. Ik ben Leonard.’

Hoe had ik anders moeten beginnen? Ik moest mijn identiteit kenbaar maken, open en eerlijk, duidelijk maken dat ik een zelfstandig individu was te midden van de omringende wirwar van vage figuren, er waren die avond ongebruikelijk veel mensen op Trafalgar Square en Charing Cross … Met iets anders, met elke andere opening of inleiding zou het zijn misgegaan. Dat heb ik mezelf wijsgemaakt.

‘I am Carla.’

Accent. Oost-Europees, voor zover ik kon beoordelen, maar het waren maar drie woorden. Ik stak mijn hand uit. Zonder aarzelen pakte ze die, hield hem een paar tellen vast terwijl ze me met een open blik aankeek. Er sprak niets uit, behalve één vraag. Kan ik je vertrouwen?

Ik bood haar een sigaret aan. Ze nam hem aan en ik gaf ons allebei een vuurtje. Tot nu toe hadden we elkaar niet meer onthuld dan onze naam. Onze voornaam. Leonard en Carla. Zwijgend namen we een paar trekjes. Ze zat zo dicht tegen me aan op die stenen balustrade dat ik haar lichaamswarmte op mijn rechterarm kon voelen. We rookten en hielden onze ogen op de mensen en duiven gericht. Deze grote open plek en het gekrioel van mensen was een arena deze aangename nazomeravond. Een klein eindje bij ons vandaan speelde een gekromde jonge man gitaar en zong een lied van Donovan. De geur van hasj en ander brandend gras kwam en ging. Een meisje in een oranje broek en ontbloot bovenlijf liep op haar handen. Carla keek weer op haar horloge.

‘Will you help me?’

Ik knikte. ‘Ik wil je wel helpen. Wat moet ik doen?’

Ze stopte haar hand in haar handtasje. Viste er een kleine lichtgrijze envelop uit. Hield hem even tussen duim en wijsvinger, gaf hem toen aan mij. Ik keek haar vragend aan. Ze keek ernstig terug en haalde een keer diep adem.

‘Please go.’

Ik begreep het niet. Hoe had ik het kunnen begrijpen? De kleur van haar ogen hield het midden tussen groen en bruin, zag ik nu, haar rechteroog was groener dan haar linker. Ze had haar mond een klein stukje open, hooguit een paar millimeter, ik wachtte op een vervolg. Bekeek de envelop, hij was dun en woog bijna niets.

‘Waar heb je hulp bij nodig?’

Ze knikte naar de envelop. ‘Please go.’

Toen maakte ze dat verzegelende gebaar, dat gaf de doorslag. Ze legde haar wijsvinger eerst op haar eigen lippen en daarna op de mijne. De aanraking duurde hooguit een fractie van een seconde, maar toen ik de volgende ochtend wakker werd, kon ik die vinger nog voelen.

Met een sprongetje verliet ze de balustrade. Trok met één simpele handbeweging haar jurk recht en snelde zonder om te kijken de trap af.

Er stond niets op de envelop. Geen geadresseerde, geen afzender. Ik deed hem open. Haalde er een ticket uit. Eenvoudig drukwerk op vaalgeel papier, het was voor een concert.

Muziek van Bach, Vivaldi, Pachelbel en Telemann, uitgevoerd door een Duits barokensemble. Die Wiedermeirische Sieben.

Plaats: de kerk St. Martin-in-the-Fields, Trafalgar Square.

Ik draaide mijn hoofd en keek ernaar. De kerk stond krap honderd meter verderop.

Tijdstip: donderdag 5 september, 19.00 uur.

Ik keek hoe laat het was. Over tien minuten zou het beginnen.

Deze aantekeningen maak ik bijna twaalf jaar later, en veel dingen uit die tijd, die ik tracht vast te leggen voor het te laat is, komen me illusoir en ongrijpbaar voor. Maar deze eerste avond, op Trafalgar Square en later in de kerk, staat me nog glashelder voor de geest. Als een beginscène van een film, als je nog klaarwakker en vol verwachting bent – of de eerste pagina’s van een boek, waarvan je niet weet of het je aandacht waard is, maar waaraan je aanvankelijk je volle concentratie wijdt. Juist om het een kans te geven, om niet te snel te oordelen. Of zoiets. Het is natuurlijk niet belangrijk, ik verbaas me zelf vooral over de helderheid. Hier, in een heel andere stad, zo veel jaren later.

Maar genoeg hierover. De kerk was goed bezet maar niet vol. Ik zat vrij ver achteraan, aan de rechterkant. q15, twee passen vanaf het middenpad. q16, 17 en 18 werden bezet door drie keurig gewatergolfde dames van rond de zeventig – q14, de plaats aan het middenpad, was leeg. Op het moment dat ik me op de harde houten bank liet zakken, maakten de musici hun entree en zette het publiek een bescheiden applaus in. De koster deed de deuren achter in de kerk dicht, maar ik hoorde dat die de verkeersgeluiden niet helemaal tegenhielden. Het licht boven het publiek werd gedempt en de musici begonnen hun instrumenten te stemmen.

Ik was weleens in St. Martin-in-the-Fields geweest, maar nooit bij een concert. Ik was niet erg thuis in de klassieke muziek, maar helemaal onbekend was ik er ook niet mee. Uit het dunne programmablaadje bleek dat er zes stukken werden uitgevoerd, de helft daarvan kende ik: de Brandenburgse Concerten van Bach (nummer 2 en nummer 4) en een van de jaargetijden van Vivaldi (de zomer). De werken van Telemann en Pachelbel kende ik niet.

Het concert begon met een van de Brandenburgse Concerten, ik weet niet welk, en al snel bevond ik me in een merkwaardig tweeledige toestand van slaap en extreme alertheid. De grillige contrapuntiek van de barok kan iedereen slaperig maken, soms hou ik mezelf voor dat dit juist het geheim en doel van deze muziekvorm is – maar in combinatie met wat me vlak ervoor op Trafalgar Square was overkomen, kreeg de vermoeidheid een bijna surrealistische onderstroom. Ik had het gevoel alsof ik in een oude zwart-witfilm zat, of bij de opname van zo’n film beter gezegd – weer zo’n simpele cineastische associatie, maar het is niet anders – een opname die de regisseur heeft onderbroken om naar de wc te gaan of om sigaretten of iets dergelijks te halen, terwijl de camera toch blijft lopen en het script ongelezen en onbewerkt in zijn ruime zakken zit, dat soort beelden drongen zich aan me op terwijl ik met mijn ogen zat te knipperen en me elk detail van Carla probeerde te herinneren, of de enkele details die ze had prijsgegeven, beter gezegd, en de duidelijkste was zonder twijfel de lichte aanraking van mijn lippen met haar wijsvinger. Het eerste half uur in de kerk realiseerde ik me – toen al – wat haar zo radicaal anders maakte in mijn belevingswereld. Zij was de eerste vrouw. Al mijn eerdere verhoudingen – geen indrukwekkend aantal, maar zeker een half dozijn – had ik met meisjes gehad. Ik wist vrijwel niets van Carla, maar wat ze ook was, een meisje was ze niet.

Na het applaus voor het eerste stuk volgde er een korte pauze, de cembalist verliet het ensemble, er werd opnieuw gestemd en vlak voordat het mij onbekende werk van Telemann werd ingezet, kwam er een man op de lege plaats links van me zitten.

q14. Hij was lang en dun. Droeg een donker versleten pak, bruingetinte bril en had achterovergekamd, licht golvend en grijzend haar. Wit overhemd zonder stropdas. Ergens tussen de vijftig en de zestig. Meer van zijn uiterlijk heb ik niet kunnen zien. Om hem heen hing een vage geur van eenvoudige aftershave en hij had een kleine zwarte aktetas bij zich, die hij tussen zijn voeten op de grond zette.

Dat is alles wat ik over hem kan zeggen.

Tijdens Telemann viel ik in slaap. Ik wou dat het niet gebeurd was, maar ondanks mijn verse herinnering aan mijn ontmoeting met Carla en het knagende gevoel van hyperrealisme kon ik mijn ogen met geen mogelijkheid openhouden. Ik werd wakker van het applaus en het duurde even voor ik wist waar ik was. De cembalist kwam terug, samen met een fluitist. Ze werden verwelkomd met een nieuw, iets matter applaus. Ik keek om me heen. De drie vrouwen op q16, 17 en 18 zaten er nog steeds, met rechte rug; een van hen bood de anderen een keelpastille uit een metalen doosje aan, ik vermoedde dat het Fisherman’s Friend was.

De plaats links van me was leeg. q14, de man met het versleten pak en het grijze haar had zijn plek verlaten. Zijn aktetas had hij achtergelaten. Die lag plat op de bank op de plek waar hij gezeten had, een zwart leren ding, al een paar jaar oud zo te zien. Glimmend metalen beslag.

Tijdens Vivaldi’s Zomer kwam hij niet terug. Ook niet in de pauze erna, en vlak voordat het tweede deel met Pachelbel zou beginnen, nam ik mijn besluit. Ik pakte de aktetas en haastte me de kerk uit. De duisternis was over Trafalgar Square gevallen, maar de mensenmenigte was misschien nog wel groter dan een uur eerder. Toeristen, hippies, een groep politie te paard en een enkele verdwaalde Londenaar.

Voor ik naar mijn nieuwe onderkomen in Earl’s Court ging, bleef ik even rondhangen in de buurt van de plek waar ik daarvoor had gezeten. Ik luisterde naar een paar straatmuzikanten en rookte drie of vier sigaretten, maar van Carla geen spoor.

Van q14 evenmin, ik vermoedde dat ik een pion was in een spel waarvan ik me geen voorstelling kon maken.

3

Ik ontbeet alleen. Omdat het zulk mooi weer was, had ik Maud aangespoord een wandeling in Kensington Gardens en Hyde Park te maken, en ze had mijn advies opgevolgd. Nadat ze uiteraard eerst had gecontroleerd of ik mijn medicijnen wel genomen had; soms begreep ik haar vasthoudendheid op dit punt niet, ik ben heus niet van plan mijn laatste tijd op aarde te verkorten door mijn pillen niet te slikken, ze maakt een inschattingsfout wat dit aangaat, maar misschien strekt het haar ook wel tot eer, op de een of andere manier.

Even over half elf verliet ik het hotel. Slenterde door Westbourne Grove naar Queensway, waar ik bij een krantenkiosk The Independent kocht. Nam een cappuccino op het terras van een nieuw Italiaans café op de hoek van Garway Road, terwijl ik de krant doorbladerde en een sigaret rookte. Niet meer dan een meter of twintig bij het restaurant vandaan waar ik een andere keer in een andere tijd had gezeten; het zit er nog steeds, maar dat wordt in het notitieboek verteld en ik schoof de gedachte ter zijde. In plaats daarvan begon ik weer over de ‘horlogemoordenaar’ te lezen; de dode op Wimbledon Common was naar alle waarschijnlijkheid zijn derde slachtoffer, en in alle gevallen had de politie een kapot horloge om de pols van het lichaam aangetroffen; er waren aanwijzingen dat het tijdstip van de moord hetzelfde was als het tijdstip waarop de wijzers stil waren blijven staan. Ik bedacht dat ik dit zou gaan missen: koffie, een sigaret en een verse, interessante krant, ’s morgens aan een tafeltje op een terras in een grote stad. Zouden er in de hemel ook dit soort plekjes zijn? Kunnen we daarop rekenen? Zo niet, dan kon je jezelf misschien beter de moeite besparen erheen te gaan. Enfin, zulke ambities heb ik niet, maar ik weet zeker dat zeven van de tien mensen begrijpen wat ik bedoel. En tijd om het aan de resterende drie uit te leggen, heb ik niet. Mijn dagen zijn geteld.

Om klokslag half twaalf stapte ik Porchester Centre binnen. Het beroemt zich erop het oudste badhuis van Londen te zijn, en er is niets wat deze bewering logenstraft; begin jaren zeventig kwam ik hier vaak, en toen voelde het al antiek.

Er leek niets te zijn veranderd. Dezelfde roomkleurige tegels. Dezelfde zuilkapitelen en mistgrijze vensterbogen met glas-in-loodramen. Dezelfde donkere houten banken en tafels voor de drankjes, meegebrachte lectuur en dergelijke. De asbakken waren wel weggehaald. Het was woensdagochtend en redelijk rustig. Ik zag Fjodor vrijwel meteen; hij lag onder een paar witte handdoeken en een geruite omslagdoek op een van de banken in wat het ‘frigidarium’ wordt genoemd. Alleen zijn hoofd en dikke voeten staken eronder uit. Ik had hem sinds Christophers begrafenis niet meer gezien, maar toen was hij uiteraard gekleed. Ik zag dat hij nog meer was aangekomen; zijn buik verhief zich als een treurige sperballon onder het textiel, en ik overwoog hem te vragen hoe zwaar hij precies was. Maar herinnerde me toen dat hij soms een beetje nukkig kon zijn en zag ervan af.

In plaats daarvan groetten we elkaar beleefd, hij vroeg me hoe het ging en ik antwoordde dat ik hoe dan ook geen zomer meer zou meemaken. Hij knikte zorgelijk en ik kreeg het gevoel alsof hijzelf al dood was en precies wist waar ik het over had.

Ik kleedde me uit, hulde me op routineuze wijze in de omslagdoek en handdoeken en stelde voor naar de saunaruimte te gaan. Met zichtbare moeite slaagde hij erin van de bank te komen, waarna we samen de trap afliepen. We brachten een tijdje in de stoomsauna door, voor we languit op andere houten banken in de vijftig graden warme rustruimte gingen liggen.

‘Heb je gedaan wat ik je gevraagd heb?’ vroeg ik. We waren alleen in de kale, groenbetegelde ruimte en konden ongestoord praten.

‘Je krijgt het maandag. Eerder lukt niet.’

‘Maandag?’

‘Ja.’

‘Waarom vandaag niet? Ik heb het je een maand geleden al gevraagd.’

‘Je hebt het de vijfentwintigste toch pas nodig?’

‘Oké. Maandag is goed.’

‘En dan staan we quitte?’

‘Dan staan we quitte. Je hebt mijn woord.’

Sinds eind jaren zeventig was Fjodor me tweeduizend pond schuldig. Ik had het hem geleend vanwege onze oude vriendschap. Ik was mijn vermogen aan het vergaren en Fjodor zat in een crisis door zijn scheiding van Mary. Waar hij het geld precies voor nodig had, heb ik niet gevraagd, en ik heb hem ook nooit aan de lening herinnerd. Tot nu welteverstaan – een maand geleden, toen ik me herinnerde wat hij op dit moment doet voor de kost en ik vond dat het tijd werd om de rekening te vereffenen. En dan bedoel ik niet in de eerste plaats de geldelijke.

‘Ik ga je niet vragen wat je van plan bent’, merkte hij op. ‘Maar ik snap dat je geen genoegen neemt met gewoon sterven, zoals normale mensen.’

‘Inderdaad’, reageerde ik. ‘Daar neem ik geen genoegen mee, nee. Maar jij hebt nooit begrepen waar het in het leven echt om gaat, dus ik ga het je ook niet uitleggen.’

‘Dat zeg ik’, zei Fjodor. ‘Je bent altijd eigenzinnig geweest. Dat vond ik vroeger ook al, maar ik begreep het nooit helemaal. Veel mensen waren eigenzinnig in die tijd. Sommige dingen hebben tijd nodig om duidelijk te worden.’

‘Ga je nou vervelend zitten doen?’ riposteerde ik en ik legde een koude, natte handdoek over mijn voorhoofd en ogen. ‘Speelt die oude jaloezie weer op of zo? Op Mary en mij? We hebben nooit iets gehad, hoor. Niet op die manier.’

‘Hou er nou maar over op’, zei Fjodor. ‘Ik heb het helemaal niet over jou en Mary. Ik heb haar al vijftien jaar niet gezien en sinds februari niet meer aan haar gedacht.’

‘Februari?’ vroeg ik. ‘Waarom heb je in februari aan haar gedacht?’

‘Toen was ze jarig’, zei Fjodor met een diepe zucht. ‘Precies zeventig. God, wat gaat de tijd toch snel.’

‘Zeg dat wel’, beaamde ik. ‘Jij bent toch nog maar achtenzestig? Je lijkt ouder.’

‘Bedankt’, zei Fjodor. ‘Het interesseert me geen moer hoe oud ik ben. En of ik nou leef of dood ben, maakt me eigenlijk ook niks uit. Maar Christina zegt dat ze niet zonder me kan, dus sukkel ik door, zo goed en kwaad als het gaat. We hebben het niet slecht, meer kan ik me niet wensen als ik bedenk hoe ik heb geleefd.’

‘Heb je jezelf verwaarloosd?’

‘Zeg maar gerust dat ik roofbouw op mezelf heb gepleegd’, zuchtte Fjodor. ‘Wist je dat ze nog steeds bladen maken in die oude ruimte? In Camden, waar wij The Spiff maakten. Ongelooflijk, niet?’

‘Heel bijzonder’, beaamde ik en ineens werd ik overvallen door vermoeidheid. Dat gebeurt voortdurend. Binnen een paar tellen, soms is het gênant – of dat zou het kunnen zijn voor iemand die gevoelig is voor gêne. Maar omdat we in de behaaglijke rustruimte in het oudste badhuis van Londen waren, liet ik Fjodor weten dat ik rust nodig had en even geen zin had om te praten.

‘Heeft dat met je ziekte te maken?’ vroeg hij desondanks, maar ik nam niet de moeite om te reageren.

‘Maandag dus?’ checkte ik daarentegen voordat de slaap me overmande.

‘Maandag’, zei Fjodor.

4

Ik had nooit gedacht dat die moederlijkheid ergens toe zou leiden, natuurlijk niet. Maud was mijn therapeut, het lag voor de hand dat ik gevoelens voor zou haar zou gaan koesteren. Ondanks de persoon die ik was. Ik wil benadrukken dat het niet aan de patiënt is om de grenzen te bewaken, dat is geheel en al de verantwoordelijkheid van de therapeut. Zij wordt geacht niets te mankeren en zij wordt ervoor betaald haar werk te doen.

In dit geval behelsde haar werk een man van negenenveertig met gebrek aan realiteitszin en mogelijkerwijs een persoonlijkheidsstoornis. Dat was de voorlopige diagnose die ik in het ziekenhuis had gekregen, waar ik dus twee maanden had gelegen nadat ik zwaar mishandeld was door de man van een vrouw met wie ik een jaar lang in het geheim een relatie had gehad. Hartstochtelijk en relatief frequent. Hierover stond niets in het ziekenhuisdossier, maar ik heb het haar wel meteen de eerste keer verteld. Ik had de indruk dat ze er al van op de hoogte was.

Het was in augustus 1989. Dragutin, Michelles ijzersterke en heetgebakerde man, had zijn gevangenisstraf van achttien maanden bijna uitgezeten. Michelle was naar een zus in het Australische Perth verhuisd. Verder weg kon ze niet gaan.

‘Waar moeten we beginnen, vind je?’

Het was haar eerste vraag en het duurde even voor ik er een antwoord op had.

‘Niet bij het begin in elk geval.’

Daar moest ze om glimlachen. Vluchtig maar invoelend.

‘Goed, dan draaien we het om. Misschien kun je vertellen wat op dit moment het meest problematisch voor je is?’

Ik dacht weer even na. Merkte dat ik helemaal geen zin had om iets te zeggen om het gesprek op gang te houden. Dat was een strategie waar ik de afgelopen tien, vijftien jaar vaak in was vervallen en die me geen centimeter verder had gebracht in het leven.

‘Ik ben een immorele klootzak.’

Ze vouwde haar handen en keek me ernstig aan.

‘Als dat waar is, is dat inderdaad een groot probleem. Wat is de reden dat je hier bent?’

‘Omdat die psychiater en een paar goede vrienden me hebben overgehaald.’

‘Duidelijk. Was je moeilijk over te halen?’

Ik dacht na.

‘Niet echt. Ik heb de hele zomer in het ziekenhuis gelegen. Ik had dood kunnen gaan, dat zet je wel aan het denken.’

‘Kun je vertellen wat er gebeurd is?’

‘Dat staat toch in het dossier?’

‘Ik wil het graag van jou horen.’

Ik haalde mijn schouders op en vroeg of ik mocht roken. Dat mocht ik niet.

‘Oké. Hij heeft ons betrapt. Infa… Hoe heet dat ook alweer? In fla…?’

‘In flagranti?’

‘Precies. Niet letterlijk, maar op een avond belde hij bij me aan. Zal ik doorgaan?’

‘Ja, graag.’

‘Ik deed open omdat ik niet wist wie het was, en voor ik het wist was hij binnen. Hij begon meteen op me in te meppen. Ik probeerde me te verdedigen, maar ik maakte geen schijn van kans. Hij weegt honderd kilo en had een medaille gewonnen bij het worstelen op de Olympische Spelen in München. Grieks-Romeins, dat had Michelle me verteld. Tien jaar jonger dan ik en goed getraind. En toen hij me bewusteloos had gebeukt, heeft hij me van het balkon gesmeten.’

Ik zag dat mijn verhaal haar trof. Misschien onaangenaam, maar het trof haar. Ik hield mezelf voor dat dit belangrijk en fundamenteel was voor onze toekomstige verstandhouding en voelde die warme moederlijkheid weer naar me toe stromen.

‘Volgens de officier van justitie was er sprake van poging tot moord of poging tot doodslag’, voegde ik eraan toe. ‘Maar het is bij grove mishandeling gebleven.’

‘Welke verdieping?’ vroeg ze.

‘De vierde. Ik landde op een struik. Als dat niet was gebeurd, had ik hier nu niet gezeten.’

Ze noteerde iets. Ik was benieuwd wat, maar vroeg er niet naar.

‘Je bent weer helemaal opgeknapt?’

‘Grotendeels. Maar psychisch gaat het minder goed.’

‘Kun je dat uitleggen?’

Dat kon ik wel, ik had het die ochtend al een beetje geoefend.

‘Ik heb geen normaal contact met andere mensen. Op vrouwen word ik óf hartstochtelijk verliefd óf ze betekenen niets voor me. Ik heb geen vrienden. Ik heb geen gezin en nooit gehad.’

‘Je zei toch dat je door twee goede vrienden was overgehaald om hiernaartoe te gaan?’

‘Twee zakenvrienden. Het was wat slordig geformuleerd. Vooral die zielenknijper heeft me zover gekregen.’

Ze las van een vel papier. ‘Justin en Tom?’

‘Ja.’

‘Laten we toch even een stukje teruggaan in de tijd. Hoe was je jeugd?’

Ik was een paar seconden stil om een nauwkeurige omschrijving te vinden.

‘Gevoelsarm’, zei ik.

‘Licht toe.’

Ik zuchtte en lichtte het toe. ‘Mijn moeder overleed aan tuberculose toen ik vier jaar oud was. Geen broers en zussen. Mijn vader was dominee en is nooit hertrouwd. Ik kan me niet herinneren dat hij lachte of me aanraakte. Na mijn middelbare school ben ik het huis uit gegaan. Een jaar of twintig geleden is hij overleden. Dat is alles.’

‘Dat klinkt triest.’

‘Alleen als je eraan denkt.’

‘En dat doe je niet?’

‘Nee.’

‘En hoe zit het met de zoon van de dominee? Heeft hij langere relaties gehad?’

‘Nee.’

‘Langere tijd samengewoond met een vrouw?’

‘Nee.’

‘Alleen korte verhoudingen?’

‘Ja.’

‘Veel?’

‘Ja.’

‘Waar komt dat door, denk je?’

‘Ik ben een immorele klootzak. Ik drink te veel en ik heb geen empathisch vermogen.’

‘Het klinkt alsof je voorleest uit een boek.’

‘Zo klink ik nou eenmaal.’

‘Goed. Je hebt dus een drankprobleem?’

‘Dat begin ik wel te geloven, ja.’

‘Hoezo?’

‘Toen ik in het ziekenhuis lag, heb ik twee maanden geen druppel gedronken, maar het eerste wat ik deed toen ik thuiskwam, was me laveloos zuipen. En twee avonden later heb ik dat weer gedaan. Dat was eergisteren.’

‘In je eentje?’

‘In mijn eentje.’

‘Waarom?’

‘Weet ik niet.’

‘Natuurlijk weet je dat wel.’

‘Ja, natuurlijk weet ik dat wel.’

Zo gingen we door. Twee uur per week. Augustus, september, oktober, november, december. Halverwege januari besloot ik met de therapie te stoppen. Twee maanden later, in maart 1991 dus, ging ze met me uit eten. Rond midzomer zijn we een relatie begonnen, en in augustus zijn we een weekje naar Griekenland gegaan. Haar ex-man zorgde voor hun twee kinderen. Ik was niet hartstochtelijk verliefd en dat vond ik prettig.

5 – Milos

Toen Jaroslav Skrupka eindelijk overleed, probeerde zijn zoon tien dagen lang te rouwen.

Dat was in het najaar van 2002, een jaar nadat het World Trade Center in de as werd gelegd en de wereld een grimmiger gezicht kreeg. Milos was zevenentwintig jaar oud en net afgestudeerd aan de nyu op Internationale economie met Azië als specialisatie, Economische geschiedenis (zonder specialisatie) en iets wat Strategieën voor de ontwikkeling van de Derde Wereld werd genoemd, en in afwachting van het moment waarop iemand interesse zou tonen in zijn capaciteiten, bleef hij in een garage in East Village werken, waar hij tijdens zijn studie ook had gewerkt. De eigenaar, een zekere Mr. Jan Kopper, was een oude vriend van zijn vader; hij was geboren in Bratislava, maar al ruim twintig jaar voor de val van de Muur naar de Verenigde Staten geëmigreerd. Tijdens de Praagse Lente in 1968, om precies te zijn; bij iedere grote en kleine familiebijeenkomst in zijn jeugd had Milos verhalen over die tijd gehoord.

Zelf had Milos Tsjecho-Slowakije (zoals de meeste mensen in zijn omgeving het land nog steeds noemden) in de zomer van 1990 verlaten, met zijn ouders en twee veel jongere zusjes, Marta en Helka – en de familie Kopper, Mr. Jan en Mrs. Priscilla (voormalig schoonheidskoningin en cheerleader uit de stad Cleveland in de staat Ohio), had hen overal mee geholpen de eerste lastige periode in de spannendste en lucratiefste stad ter wereld: New York City aan de monding van de rivier de Hudson. Met woonruimte, met werk, met contacten, scholen, verblijfsvergunningen, tijdelijke rentevrije leningen, socialeverzekeringsnummers, met álles letterlijk. Toen de ziektekostenrekeningen van papa Jaroslav de pan uitrezen, regelde Mr. Jan Kopper dat ook.

En toen hij overleed, wist Kopper bij welke begrafenisonderneming je moest zijn en wat de makkelijkste manier was om een begraafplaats te regelen (terwijl Mrs. Priscilla Milos’ beide zusjes en zijn moeder in haar salon aan Atlantic Avenue van het juiste begrafeniskapsel voorzag). De teraardebestelling vond plaats op St. Michael’s Cemetery in Queens, acht woonblokken bij het huis van de familie Skrupka vandaan, en toen die voorbij was, gaf Milos zijn pogingen te rouwen op. Helka en Marta hadden de hele ceremonie tranen met tuiten gehuild, zijn moeder had een gekwelde en verbeten blik gehad, maar hijzelf had voornamelijk een grote leegte van onverschilligheid gevoeld.

Mijn vader, had hij op het winderige kerkhof gedacht, je mocht dan wel mijn oudeheer zijn, maar je bent altijd een vreemde voor me geweest. Een vreemde en een kwelgeest.

Hij hoopte dat het inbeelding was, maar dat was het niet. Het verschil tussen de manier waarop papa Jaroslav zich had ontfermd over zijn twee zusjes en hoe hij getracht had zijn zoon op te voeden, was navrant. Milos was een man en moest als zodanig worden behandeld. Van meet af aan, het was een soort credo geweest, wie zijn kind liefheeft, spaart de roede niet. Misschien niet letterlijk, maar hij werd wel onder de duim gehouden. Zijn zes en acht jaar jongere zusjes waren popjes, altijd geweest, dacht Milos, onnozele en verwende Amerikaanse barbiepoppen. Diep in hem zat een legitieme woede – legitiem, althans vanuit zijn eigen, gegronde subjectieve standpunt gezien – maar die liet hij niet graag blijken en sprak hij niet graag uit. Nu helemaal niet meer, nu het object ervan in de grond van de St. Michael’s Cemetery lag en niets meer rechtgezet kon worden.

Er zat ook een woede in hem die gericht was op Mr. Kopper, maar die was van een andere, algemenere soort. En als hij iets had geleerd van de gesprekken aan de keukentafel in Burns Street en later aan Roosevelt Avenue was het wel dat je niet in de hand moet bijten die je voedt. Dat gold in Bratislava en dat gold in New York City.

Ruim zeven jaar later, in december 2009, werkte Milos Skrupka nog steeds bij Kopper Car Splendid Service and Wash, maar aangezien het bedrijf was gegroeid en hij een gedegen economische opleiding had gehad, deed hij de boekhouding. Hij zat in een kantoortje boven de eerste kcssw in East 3rd Street, slechts vijf straten van zijn appartement van tweeëndertig vierkante meter, waar hij een jaar daarvoor was ingetrokken, en nu hij vierendertig was, begon hij steeds meer het gevoel te krijgen dat het leven hem door de vingers glipte. Sinds hij de leeftijd had, had hij met drie verschillende jonge vrouwen een verhouding gehad, een witte, een gele en een zwarte, maar nooit met een van hen onder één dak gewoond. Zijn laatste relatie, met Maureen uit Botswana en Brooklyn, was in mei van het jaar ervoor beëindigd. Hij ging uit met twee goede vrienden (Zlatan en Phil, allebei net zulke hopeloze vrijgezellen als hijzelf, allebei computernerds, iets wat hijzelf ook dreigde te worden, maar trachtte te voorkomen) en werd één keer per week dronken. Meestal in een bar in Lower East Side of in East Village. Eén keer per maand ging hij (met dezelfde entourage) naar een basketbal- of ijshockeywedstrijd in Madison Square Garden en keek gemiddeld vijftien dvd’s per week, en toen aan zijn los-vaste relatie met Maureen een einde was gekomen, had hij het gevoel dat zijn leven niet veel beter zou worden dat dit.

Dat bleek – althans tot dusver, anderhalf jaar later – een in essentie goede inschatting. Op een donderdag tussen Thanksgiving en Kerst belde zijn zus Marta hem vanaf haar werk aan de Upper West Side om te vertellen dat hun moeder was opgenomen in het St. Vincent’s Hospital aan 7th Avenue en dat het ernstig was.

Alvleesklierkanker, werd hem verteld toen hij arriveerde. Inoperabel, werd hem ook verteld. Het zou een kwestie van weken zijn.

Deze keer rouwde hij wel. Hij realiseerde zich dat hij zijn moeder als onsterfelijk had beschouwd, maar dat was ze natuurlijk niet. Ze was negenenzestig, ook realiseerde hij zich dat zij het enige levende wezen op aarde was van wie hij ooit had gehouden, de enige persoon die iets voor hem had betekend, en in het ziekenhuis brak hij helemaal. Zijn zussen vonden het gênant, maar zijn moeder legde uit dat verdriet een privéaangelegenheid was, waarover een ander geen oordeel kon vellen.

Zijn moeder bleef in het St. Vincent’s, ze had nog maar zo weinig tijd dat het zinloos werd geacht haar ergens anders naartoe te brengen. De eerste dagen na haar opname ging ze snel achteruit, en het was de vraag of ze de jaarwisseling wel zou halen.

Op 23 december, twee dagen voor Kerst, belde een verpleegster hem om te zeggen dat hij naar het ziekenhuis moest komen. Zijn moeder had hem iets heel belangrijks te vertellen. Ze had tegen de verpleegster gezegd dat het een geheim betrof en dat ze hem onmiddellijk moest spreken. Milos vroeg of hij zijn zussen ook moest laten komen, maar de verpleegster, die zijn moeder citeerde, zei dat die onder geen beding aanwezig mochten zijn.

Hij nam een taxi dwars door Manhattan, negeerde alle verkeersopstoppingen en kerstversieringen die hem vanuit iedere etalage en vanaf iedere straathoek spottend leken toe te grijnzen, terwijl hij probeerde te bedenken waar zijn moeder het met hem over wilde hebben. Wat was er zo belangrijk dat ze het hem voor haar dood moest vertellen? Een geheim?

Op haar afdeling werd hij door de verpleegster opgevangen die hij door de telefoon had gesproken. Ze vroeg hem op een lichtgroene plastic stoel te gaan zitten, legde een hand op zijn arm en vertelde dat zijn moeder twintig minuten geleden was gestorven. Het was onvoorstelbaar snel gegaan, ze hadden hem op zijn mobiele telefoon getracht te bereiken, maar toen hij in de zakken van zijn jasje zocht, besefte hij dat die nog thuis op de keukentafel lag.

Zijn zussen kwamen eraan.

6

Hij kreeg de brief op de dag af zeven maanden later. Op 23 juli 2010.

Het was vrijdag. Het was zijn laatste werkdag voor een vakantie van twee weken. De ochtend erna zou hij samen met Zlatan en Phil de trein vanaf Grand Central Station nemen, ze hadden een blokhut gehuurd in de Adirondacks; vissen, wandelen, computerspelletjes, bier, single malt whisky, houtvuurtjes en twintig dvd’s stonden op het programma. Het was de derde zomer op rij dat ze samen iets dergelijks ondernamen. Een onderbreking van de plakkerige zomerhitte in Manhattan, daar streefde ieder weldenkend mens naar. Toen hij met de envelop in zijn hand stond, was het half zes ’s avonds en gaf de thermometer voor het raam honderddrie graden Fahrenheit aan.

Het bevatte een briefje en een e-ticket. Het briefje was maar een paar regels lang, het ticket stond op zijn naam en was voor een vlucht met British Airways op 22 september vanaf Kennedy Airport. Businessclass naar London Heathrow, terugreis op de zevenentwintigste. Voor hij de brief las, keek hij naar de prijs van het ticket. 1380 Engelse pond, hij rekende het uit zijn hoofd om: zo’n 2000 dollar.

Beste Mr. Milos Skrupka,

U zou mij een groot genoegen doen als u op 25 september van dit jaar op mijn 70ste verjaardag te gast wilt zijn. U hebt een reservering van vier nachten in het hotel The Rembrandt, 11 Thurloe Place, Knightsbridge, sw7 2rs Londen.

Verdere instructies wachten u bij aankomst.

Hoogachtend,

Leonard V., een vriend en weldoener

r.s.v.p. uiterlijk 15 augustus aan leonard1940@cellnet.com

Hij las de tekst drie keer, controleerde de informatie op het ticket en nam een douche.

Het maakte hem onrustig. In de week in de Adirondacks stond hij meerdere malen op het punt om Zlatan en Phil over de brief te vertellen, maar iets weerhield hem ervan. Toen hij weer in New York was, vroeg hij zijn beide zussen en Mr. en Mrs. Kopper of zij ene Leonard kenden, maar alle vier antwoordden ze ontkennend. Hij probeerde hem te googelen, maar omdat hij alleen zijn voornaam en de initiaal van zijn achternaam had, was het zinloos.

Op 14 augustus stuurde hij een e-mail waarin hij te kennen gaf dat hij de uitnodiging aannam, maar dat hij graag iets meer informatie wilde voor hij in het vliegtuig stapte.

Hij kreeg geen reactie, stuurde de eenentwintigste een herinnering, maar die leverde evenmin iets op.

Vriend en weldoener?

Hij pijnigde zijn hersens. Dacht dat het misschien een grap was. Dat het geen echt vliegticket was, maar iets wat erop leek. Kon het een practical joke zijn, in scène gezet door Zlatan en Phil? Zouden ze gierend van het lachen op jfk staan terwijl hij probeerde in te checken? Dat was niets voor hen, maar toch was het niet onmogelijk.

Op 25 augustus belde hij British Airways om te vragen of hij op de passagierslijst stond. Een vriendelijke vrouw met een accent dat zo Brits was dat hij haar bijna niet verstond, zei dat dat inderdaad het geval was, oh, yes indeed, Mr. Scroopcar! – en de volgende dag gaf hij Mr. Jan Kopper te kennen dat hij vanwege een privéaangelegenheid in september een week vrij wilde krijgen. Die daarop op zijn beurt te kennen gaf dat dat het belachelijkste was wat hij in jaren had gehoord. Milos had toch for fuck’s sake net een lange, onverdiende vakantie gehad, hij stopte die week maar in de daarvoor bestemde opening. Toen zei Milos dat hij in dat geval ontslag moest nemen bij Kopper Car Splendid Service and Wash. In de bejubelde hoofdstad van de wereld waren er genoeg banen voor mensen met zijn capaciteiten.

Mr. Kopper staarde hem met bloeddoorlopen ogen aan en zei ach, what the fuck, als je je uren later maar wel inhaalt en je moet niet denken dat je onmisbaar bent.

Hij kon niet achterhalen wanneer de gedachte aan Leya was opgedoken. Voor of na de Adirondacks; misschien was ze al als een onmerkbaar zaadje in zijn hoofd geplant toen hij met die brief in zijn hand stond. Een zaadje dat vervolgens in zijn onderbewuste was gaan groeien, tot de nacht dat hij over haar droomde, krap twee weken voor zijn vertrek. Het was niet onwaarschijnlijk dat het zo was gegaan. Hij had het in elk geval niet met Zlatan of Phil over haar gehad, of met iemand anders.

Alsof er iemand anders was om mee te praten, dacht hij mismoedig terwijl hij voorovergebogen aan zijn driepotige keukentafel cornflakes met buttermilk naar binnen lepelde, en hij keek op de klok om de tijd in de gaten te houden. Als hij vroeg klaar wilde zijn met zijn verantwoordelijke werk bij Kopper Car Splendid Service and Wash, zou zijn genereuze werkgever en weldoener buitengewoon ontstemd zijn als hij laat kwam.

Weldoener? Nee, dat woord hoorde ergens anders thuis. Net als Leya, daarom had hij over haar gedroomd. Allebei in Londen om precies te zijn. De weldoener en Leya.

Zij was de tweede van de drie meisjes met wie hij verkering had gehad in de pakweg achttien jaar dat hij seksueel actief was. De gele; en hoe je het ook wendde of keerde, haar miste hij het meest. Ze waren bijna een jaar bij elkaar geweest, af en aan weliswaar, van augustus 1999 tot juli 2000, en de reden dat ze uit elkaar waren gegaan, was niet omdat ze het hadden uitgemaakt of op elkaar uitgekeken waren, zoals het bij de witte en de zwarte het geval was. Leya, van Koreaanse afkomst, maar in Philadelphia geboren, was simpelweg naar Londen verhuisd. De bank in het Financial District waarvoor ze werkte had gekwalificeerd personeel nodig voor hun vestiging in Engeland, en volgens haar bazen was Leya de meest gekwalificeerde.

Milos kon haar kwalificaties onderschrijven, al lagen die op een ander vlak. Ze hadden zich er hoe dan ook, zo verstandig als ze waren, bij neergelegd en waren zonder overdreven veel drama uit elkaar gegaan – na een lang, duur en treurig etentje in een Frans restaurantje in Bedford Street in Greenwich Village. Dat was op 20 juli 2000, die nacht hadden ze in haar appartementje in 27th Street – dat op een matras, een deken en twee kussens na leeg was – voor de laatste keer de liefde bedreven, waarna ze de middag de dag erna vanaf jfk het vliegtuig had genomen.

Ze hadden elkaar nooit meer gezien. Nog een jaar lang stuurden ze een paar losse mailtjes over en weer, maar als Milos het zich goed herinnerde had hij na 11 september niets meer van haar gehoord.

En straks zou hij naar dezelfde bestemming vliegen. Geen wonder dat ze in zijn dromen was verschenen. Geen wonder dat hij aan haar was gaan denken.

Er was weliswaar bijna tien jaar verstreken en Londen was een grote drukke stad, dat wist hij zonder er ooit een voet te hebben gezet. Maar hij had een telefoonnummer en een adres. Of die na al die jaren nog klopten en of ze nog alleen was en in Londen woonde, waren natuurlijk vragen waarop hij het antwoord niet wist. Maar als je niet durft te dromen, durf je ook niet te leven.

Als consequentie van deze redenering mailde hij haar ook niet. Ik ben vijfendertig, dacht hij. Mijn haar wordt dunner en ik ben bijna te dik. Het wordt tijd dat ik iets van mijn leven ga maken.

7 – Irina

Irina Miller leed aan een dwangneurose.

Het was ernstig, maar het kon erger. Met een therapeute als moeder en een psychiater als biologische vader was ze er nog genadig van afgekomen, vond ze.

Met haar tweelingbroer was het aanzienlijk slechter gesteld. Gregorius spoorde sinds zijn puberteit al niet meer, en er was weinig wat erop wees dat het ooit beter zou worden.

Maar hij liep nog steeds vrij rond. Een onverschrokken psychopaat die behendig als een professionele skiër een steile helling af slalomde en liegend en bedriegend door het leven ging – zo had hij zichzelf een paar jaar geleden een keer beschreven toen ze samen ergens aten en een beetje aangeschoten waren geworden; destijds vond ze het een behoorlijk treffend beeld. En dat vond ze nog steeds, de vraag was alleen wanneer hij zo veel vaart zou krijgen dat hij een poortje zou missen en uit de wedstrijd lag. Ze wist dat die dag zou komen, en ze wist dat Gregorius dat ook wist. Waarschijnlijk zou die dag niet lang meer op zich laten wachten, maar dat was strikt genomen haar probleem niet.

Deze – haar eigen problemen – hadden uitsluitend met hygiëne en orde te maken. Net als bij haar broer hadden de symptomen zich in haar puberteit gemanifesteerd, vermoedelijk was het rond haar eerste menstruatie begonnen. De behoefte om zich te wassen was in haar tienerjaren steeds groter geworden, maar op de een of andere manier had ze het geheim weten te houden voor haar familie en haar vrienden. Gregorius, haar moeder Maud en stiefvader Leonard ergerden zich eraan dat ze altijd in de badkamer leek te zijn als zij erin wilden, dat wist ze nog wel, maar ze waren net zo erg met zichzelf bezig als zij, en dat jonge meisjes veel tijd voor de spiegel doorbrachten was natuurlijk volkomen normaal. Op haar vijftiende zorgde ze er al voor dat ze drie keer per dag douchte: ’s morgens, ’s middags en ’s avonds. Maar ze probeerde tijdstippen te vinden die de gewoontes van de anderen niet verstoorden. Vóór zes uur ’s ochtends, bijvoorbeeld – en direct als ze uit school kwam, dan kon ze haar gang gaan. Het was heel ruim, het appartement aan Barins Park, waar ze was opgegroeid (en waar Maud en Leonard nog steeds woonden). Eigenlijk waren er twee badkamers, maar iedereen gebruikte de nieuwe, de Italiaanse.

Toen ze het huis uit was werd het makkelijker, zowel wat haar lichaamshygiëne als haar eten betrof. Als je alleen voor jezelf hoefde te zorgen, kon je je leven naar eigen inzicht inrichten; ze herinnerde zich nog hoe het de eerste tijd in de Broomstraat kriebelde van geluk en voldoening – als ze fris en gedoucht aan tafel kon gaan zitten met vóór haar een bord met uitsluitend macrobiotische producten, die ze zelf bij Planet Organic had gekocht, afgespoeld, gehakt en bereid in haar blinkend schone keuken. Een enkele kaars op tafel, dat korte moment vlak voordat ze begon met eten, als ze het servet op haar schoot recht legde en haar mes en vork pakte, dan was het alsof het hiernamaals zich voor haar opende.

Dit was nu een decennium geleden. Toen was ze een jonge rechtenstudente, inmiddels had ze haar studie afgerond. Ze werkte op een gerenommeerd advocatenkantoor en hielp mensen en bedrijven hoge belastingen te vermijden. Er lagen ook andere zaken op haar ordelijke bureau, testamentkwesties, voogdijgeschillen en dergelijke, maar ze hield zich voornamelijk bezig met belastingproblematiek. Lübke, Schröder & Dollmeyer hadden zes juristen in dienst met verschillende specialisaties, maar afhankelijk van de werkdruk schoot je je collega’s af en toe te hulp. Dat was niet meer dan normaal. Ze werkte al ruim drie jaar bij ls&d en ze had het er erg naar haar zin. Dat het kantoor was voorzien van maar liefst twee degelijke en brandschone badkamers voor de werknemers was ook een pre. De firma zat in een oud, representatief eind negentiende-eeuws appartement, en toen de gebroeders Lübke het na de koop halverwege de jaren negentig renoveerden, hadden ze erop toegezien dat de oude stijl en charme zo veel mogelijk behouden bleef. Irina Miller dacht regelmatig bij zichzelf dat ze er niets op tegen zou hebben om tot haar pensioen op deze plek te blijven werken.

Vandaag was het 10 september anno 2010. Twee dagen ervoor was ze eenendertig geworden, bij wijze van uitzondering had ze het samen met Gregorius gevierd, ze waren immers op dezelfde dag geboren. Ze hadden bij haar thuis een eenvoudige maaltijd genuttigd; wat kreeft, wat vis, wat witte wijn, maar Gregorius had niet lekker in zijn vel gezeten en was na het dessert, een eenvoudige fruitsalade, vertrokken. Ze ging ervan uit dat het een nieuwe vrouw was die hem somber stemde, maar zoals gewoonlijk had ze het hem niet gevraagd. Of misschien had hij wel financiële problemen, in dat geval waren ze nog beheersbaar, want hij had haar niet om een lening gevraagd. Vermoedelijk ging het om een combinatie van die twee, resumeerde ze toen ze naderhand onder de douche stond – veronachtzaamde relaties, veronachtzaamde financiën, veronachtzaamd leven – en ze wist dat hij het haar zou vertellen als de situatie echt nijpend werd. ‘Wanneer’, trouwens, niet ‘als’. Te zijner tijd, zo ging het altijd.

Maar vandaag werden haar gedachten niet door haar voorbije verjaardag of afgegleden broer beheerst. Maar door Leonard.

Leonard Vermin was in hun leven gekomen toen zij en haar broer elf jaar oud waren. Hun biologische vader, chef de clinique van de afdeling klinische psychiatrie in het Gemejnte Hospital, Ralph deLuca, was toen allang uit beeld verdwenen. Irina kon zich überhaupt niet herinneren dat hij met zijn eerste gezin onder één dak had gewoond, maar volgens moeder Maud was dat natuurlijk wel het geval geweest. Aangezien ze het nooit nader wilde preciseren, gingen broer en zus ervan uit dat het in hun eerste en eventueel tweede levensjaar moest zijn geweest. Doorgaans hield Maud geen dingen voor zich, maar in dit geval dus wel. Vriendelijk maar beslist, ongetwijfeld niet zonder reden.

Irina en Gregorius waren het daarom gewend om het zonder vader en vaderfiguur te moeten stellen toen Leonard Vermin op een warme en beloftevolle juliavond in 1990 aanbelde. Zongebruind, glimlachend en overladen met wijn en rozen voor Maud en een paar kilo nogal vieze chocolade voor de kinderen. Hij had hun moeder gekust, ze had zijn hand gepakt en gezegd dat ze heel goede vrienden waren. Een paar weken later had hij hun moeder meegenomen naar de Griekse archipel, terwijl Irina en Gregorius zich met hun psychovader Ralph, zijn nieuwe vrouw Bella en hun drie halfbroertjes in de leeftijd van twee tot zes in een purgatorium bevonden in de vorm van een zeilboot voor vier personen. Half oktober trok Leonard bij hen in aan Barins Park.

Toen was hij net vijftig geworden. Nu stond hij op het punt zeventig te worden. Dat was het probleem. Althans voor Irina. Om ondoorgrondelijke redenen werden er voorbereidingen getroffen voor een feest voor zijn zeventigste verjaardag – of in elk geval een verjaardagsdiner. In Londen nota bene.

Irina hield niet van reizen. Je eerst in een propvol vliegtuig zetten tussen allemaal onbekende bacillendragers, die met besmette, massaal geproduceerde magnetronmaaltijden zaten te knoeien, vervolgens in een vreemd land in aanraking komen met nieuwe smethaarden en uiteindelijk in een amper schoongemaakt hotel belanden, was een van de smerigste dingen waaraan je blootgesteld kon worden. Maaltijden nuttigen die door anderen waren bereid op vieze werkbanken in restaurants waar ziektes heersten – Irina had één keer in haar leven zo’n reis gemaakt, op haar achttiende, met haar klas op de middelbare school. Met een goedkope chartervlucht naar Rome, een afgrijselijke ervaring, die ze ternauwernood had overleefd, en nog steeds bezorgde die reis haar af en toe nachtmerries.

Tegenwoordig maakte ze nog maar één reis per jaar, samen met Herbert, haar vriend min of meer, al zagen ze elkaar bijna nooit en zou het niet bij hen opkomen bij elkaar te blijven slapen. In de vakantie, begin augustus, huurden ze een fabrieksnieuwe auto, waarmee ze naar Lindau aan het Bodenmeer reden. Daar logeerden ze drie dagen en drie nachten in Pension Kraus, een extreem schoongepoetst vijfsterrenhotel dat ze op internet had gevonden. Ze sliepen elke keer in dezelfde suite, nummer 312, met gescheiden slaapkamers en uitzicht over het meer en de Zwitserse Alpen. Herbert was acht jaar ouder dan zij, de tweede nacht bedreven ze altijd de liefde, een schuchterder iemand dan hij had ze nog nooit meegemaakt, haar moeder had hem bij toeval ontmoet en meteen een ernstige vorm van Asperger bij hem gediagnosticeerd. Dat paste uitstekend bij Irina. Na de jaarlijkse geslachtsdaad bracht ze graag een uur in afzondering door in het zwart marmeren bad van de suite, dat ze voor de ceremonie al had schoongemaakt met carbolwater, dat ze altijd in een bruin apothekersflesje in haar handtasje had.

Londen, had ze gehoord, was een grote rumoerige en smerige stad, waar de reinigingsdienst regelmatig staakte. Op sommige plaatsen stookten ze nog met steenkool, en ze had Dickens gelezen.

Maar daar zou Leonard dus zijn zeventigste verjaardag gaan vieren. Daar was hij nu al met moeder Maud en daar werden zij en Gregorius geacht over een week te verschijnen.

Daarbij komt dat Leonard stervende is. Haar moeder had het niet in zulke onomwonden bewoordingen geformuleerd, maar Irina was het gewend tussen de regels door te luisteren en wist dat het zo was.

Daarbij komt ook dat Leonard en haar moeder weliswaar al twintig jaar bij elkaar waren, maar nooit waren getrouwd. En hij had haar kinderen niet geadopteerd. Zeker niet.

En lest best: hij bezat een vermogen.

Hoe groot dit vermogen was wist niemand precies, maar weinig was het niet. Leonard had geen natuurlijke erfgenamen, hij bezat minstens twee huurcomplexen in het centrum van Aarlach én een landelijk dagblad. Hij had een aanzienlijk aandelenpakket in een aantal televisiezenders en een filmmaatschappij. En ga zo maar door.

Iedereen die hem kende wist dat hij de laatste jaren grilliger en nukkiger was geworden. Sommigen zeiden dat hij niet goed wijs was.

Dat was in elk geval het beeld dat Gregorius haar had geschetst, en eigenlijk kon ze het alleen maar beamen. Leonard Vermin was even nukkig als steenrijk. Als stervende.

8

‘Verdomme, Irina. Ik trek het niet in mijn eentje. Als je niet meegaat, maak ik er een puinhoop van.’

‘Je redt je heus wel. Wat is er met die zorgeloze psychopaat gebeurd?’

‘Zijn goede kant begint de overhand te krijgen. Ik overweeg een tijdje het klooster in te gaan. Verdomme, zus, snap je dan niet waar het om gaat?’

‘Een verjaardagsdiner.’

‘Nou, wat is dan het probleem?’

Ze spraken elkaar door de telefoon. Het was middernacht van vrijdag op zaterdag. Gregorius had haar aangeschoten opgebeld. Het was haar eigen schuld, ze had hem over haar dwangneurose moeten vertellen, lang geleden al, en op een dag zou ze dat misschien ook wel doen. Misschien hoopte ze dat hij zelf in de gaten zou krijgen hoe de vork in de steel zat, en als dat ooit gebeurde, als hij ook maar bedekt te kennen zou geven dat hij zag dat er iets aan de hand was met haar, dan zou ze vast niet aarzelen. Dan zou ze alles vertellen en konden ze op dit vlak een net zo’n open en eerlijke broer-zusrelatie hebben als op alle andere.

Maar het kwam domweg niet bij hem op. En dat zou waarschijnlijk ook nooit gebeuren, dat was haar inmiddels wel duidelijk. Gregorius werd te veel in beslag genomen door zijn eigen magnifieke persoonlijkheid om zich te kunnen bekommeren om die van anderen. Als je het scherp wilde stellen.

Ze probeerde een nieuwe strategie. ‘Ik heb vliegangst, Greg. Dat heb ik je al eens verteld, dat weet je. Ik weiger in zo’n doodskist te gaan zitten. Ik hou sowieso niet van reizen, dat weet je ook.’

‘Er bestaat zoiets als whisky’, zei haar broer serieus. ‘Niets is makkelijker te verhelpen dan vliegangst. Je bent met mij, ik ga je zo dronken voeren dat je niet eens merkt dat je in een vliegtuig zit.’

‘Lief van je. Maar dat lijkt me geen goede oplossing. Je kunt toch wel zeggen dat ik onverwachts ziek ben geworden? Ik kan mama ook zelf wel bellen, trouwens.’

‘Godsklere, Irina. We hebben het over miljoenen. God mag weten hoeveel miljoenen. Gooien we die weg omdat jij geen zin hebt om in een vliegtuig te stappen? Ik heb geld nodig, ik sta er niet goed voor. Hij gaat de Kerst niet halen. Ben je mijn zus of niet?’

‘Greg, het is helemaal niet zeker dat het daarover gaat op die zeventigste verjaardag van hem in dat twaalfsterrenrestaurant in Londen.’

‘Tuurlijk wel, dat is zo duidelijk als wat. Onze aanwezigheid bepaalt het verschil tussen … ja, tussen alles of niets, verdomme, Irina! Als jij geen intuïtie hebt, vertrouw dan op de mijne.’

Ze zuchtte. De intuïtie van haar broer was iets waarover de meningen nogal uiteenliepen. Meestal had de genoemde eigenschap veel overeenkomsten met een bezoek van een parlementslid aan een striptent; daarvoor konden achteraf ook altijd allerlei ongelukkige of onvoorziene omstandigheden als excuus worden aangevoerd.

‘Ik heb een voorgevoel’, zei hij toen. ‘Jezus, als je het zo ontzettend eng vindt om het vliegtuig te nemen, dan huren we toch een auto. No problemo, we gaan met de veerboot over het Kanaal … of we nemen die tunnel. Mooi, geregeld.’

‘Het is achthonderd kilometer.’

‘Kul. Niet meer dan zes-, zevenhonderd.’

‘Ik heb het ook heel druk op mijn werk …’ probeerde ze, maar ze hoorde zelf hoe zwak het klonk.

‘Allemachtig, wat mankeert jou? Hij betaalt de reis, het hotel, de hele rataplan. Het is nog niet eens een weekje, maar het gaat wel om een paar miljoen. Ik … ik trek het vel van je lijf hoor, als je doorgaat met dit geneuzel. Met mijn blote handen.’

‘Zonet zei je nog dat je het klooster in wilde.’

‘Dat was toen.’

Hij lachte en ze hoorde dat hij een slok van iets nam. Hij had zijn charme in de strijd gegooid, en zijn broederliefde, en ze wist dat het zinloos was om nog heel lang tegen te stribbelen. Jawel, ze kon zeker nog een uur met hem blijven praten, over en weer bakkeleien, maar dat zou een schijngevecht zijn. Het gebruikelijke schijngevecht. Gregorius was twintig minuten ouder dan zij, en als het op een gevecht aankwam, was hij de sterkste van hun twee. Dat was altijd al zo geweest. Als ze wilde winnen, moest ze voorkomen dat het op een gevecht uitdraaide. Maar dit keer was deze uitweg afgesloten.

‘Oké’, zei ze. ‘Maar dan regel jij de auto en alles. En hij moet nieuw zijn. Ik ga mee, maar wel onder protest.’

‘Fantastisch’, zei hij. ‘Ik hou van je, zusje. Als je me het nummer van je creditcard geeft, regel ik het morgen allemaal. Hij betaalt toch alles terug en er is iets mis met die van mij. Die rotbank kan niet …’

‘Ik snap het al’, onderbrak ze hem. Ze zocht haar Visacard en gaf hem het nummer.

‘Hoe is het met Anna?’ vroeg ze nadat hij de cijfers had herhaald.

‘Prima.’

‘Hoe vaak zien jullie elkaar?’

‘Best vaak’, zei Gregorius, en ze hingen op.

Anna was Gregorius’ dochter. Hij was ruim een jaar met haar moeder getrouwd geweest, zo’n zes maanden voor en zes maanden na de geboorte van Anna. Ze heette Judith, en Irina had nog af en toe nog contact met haar, vooral vanwege Anna natuurlijk, maar ze had geen hekel aan Judith. Helemaal niet.

En ze hield van haar nichtje. Oma Maud natuurlijk ook, en hoewel ze niet meer in dezelfde stad woonden, was Anna weleens een paar uur bij hen thuis als haar moeder wat dingen te doen had. Bij haar oma of haar tante.

Althans, de eerste jaren na de echtscheiding. Anna was nu vijf en zou over een paar weken zes worden; de laatste keer dat Irina Judith had gesproken – begin augustus – had ze begrepen dat ze een nieuwe man had ontmoet met wie het serieus leek te worden.

Ze betwijfelde of Gregorius Anna ‘best vaak’ zag, zoals hij had gezegd. Uit wat Judith vertelde, klonk het alsof hij haar de hele zomer amper had gezien. Het is niet eerlijk, dacht Irina. Ik ben akkoord gegaan met deze weerzinwekkende reis, nu moet hij ook zijn best doen. Anna is mijn nichtje. Ik wil niet dat ze uit mijn leven verdwijnt.

Ineens kwam er een herinnering van Leonard en Anna bij haar naar boven. Dé herinnering, het was de enige keer dat ze hen samen had gezien. Ze had haar moeder even moeten spreken en was het appartement aan Barins Park binnengegaan, Maud was niet thuis geweest, maar Leonard en Anna waren er wel. Anna was zeven, acht maanden oud. Hij zat met haar te schommelen op de schommelstoel, ze lag op haar rug op zijn schoot naar hem te lachen. Hij trok gekke bekken, stak zijn tong uit en rolde met zijn ogen, het was zo vertederend dat Irina er tranen van in haar ogen kreeg. Niet alleen omdat het zo’n mooi beeld was: de oude man met het kleine kind en het zonlicht dat schuin door de lamellen van de jaloezieën filterde – maar juist omdat het zij tweeën waren. Anna en Leonard. Ze hadden nooit samen in één gedachte vertoefd, ze bevonden zich in verschillende werelden van haar bewustzijn, maar nu zag ze dat dat helemaal niet hoefde. Hier en nu was hun wereld één, en iets waarvan ze moest bekennen dat het jaloezie heette kwam bij haar naar boven.

Dat gebeurde nu ook, zowel het mooie beeld als de jaloezie die ze erbij voelde. En de schaamte over het feit dat ze die jaloezie had gevoeld.

Verlang ik naar een kind van mezelf? dacht ze. Is dat mogelijk? Met mijn properheid en mijn kuren en al die dingen?

Maar de gedachte om dit met Herbert te bespreken was zo absurd dat ze die wegstopte en aan iets anders begon te denken.

Aan Londen bijvoorbeeld. Smerige taxi’s. Het eten. Hotelkamers met vloerbedekking! O mijn God, ze moest Gregorius laten weten dat ze onder geen beding in een kamer met vloerbedekking ging slapen.

Maar misschien hadden Leonard en Maud al een onderkomen voor hen geregeld? En zo ja, waar dan? Hoeveel nachten en in wat voor soort hotel? Ze keek op haar horloge. Het was tien voor één. Ze zou er de volgende ochtend meteen mee aan de slag gaan.

9 – Maud

Er gaat iets gebeuren.

Soms heb ik het idee dat mijn hele leven daarom draait. Trachten te achterhalen wat er gaat gebeuren. Of in elk geval, zoals nu, weten dát er iets gaat gebeuren. Hoewel het niet mijn sterkste kant is, ben ik er wel altijd mee bezig.

Met tekens duiden. Registreren. Tussen de regels door lezen.

Ik luister voornamelijk. Van achter mijn bureau ontvang ik mijn cliënten. Honderden en honderden; ik luister naar hun verhalen, neem hun tekortkomingen tot me. Knik en hum en probeer ze te begeleiden. Ik zoek in mezelf naar de kern en in hen naar de pijnpunten.

Luisteren, duiden, inschatten, dat is mijn leven. Begeleiden, steunen, helpen. Na al die jaren en al die gesprekken kan niemand me meer gewoon groeten zonder dat ik er iets in leg. Als iemand ‘alsjeblieft’ of ‘dank je wel’ zegt, registreer ik een intonatie, een blik en een lichaamshouding, die ik vertaal naar mijn eigen taal: Therapeutisch.

Op zwakke momenten zou ik willen dat ik een hond was.

Maar als ik er wat langer over nadenk, besef ik dat deze gedachte mank gaat: als er iets is wat deze trouwe viervoeters kenmerkt, is het wel dat ze weten dat er iets staat te gebeuren. Juist zij.

Maar deze stad. Die kan ik niet duiden, en ik weet niet waarom we hier zijn. Leonard heeft hier min of meer zijn wortels, dat heeft hij verteld. In zijn jonge jaren heeft hij hier een lange tijd gewoond, en ik merk dat hij er vol van is hier weer te zijn. Bij vlagen althans. Alsof hij terug is in een werkelijkheid waarvan hij dacht dat die verdwenen was – nu hij zijn einde nadert. Het voelt zowel paradoxaal als volkomen natuurlijk.

Tien jaren van zijn leven hebben zich hier afgespeeld, en sinds hij halverwege de jaren zeventig is vertrokken, is hij maar één keer teruggegaan. Een paar jaar geleden, voor een begrafenis, twee, drie dagen hooguit. Ik weet niet waarom hij niet vaker is teruggegaan, ik krijg nooit antwoord als ik het vraag. Vroeger niet en nu ook niet. Ik heb al twee dagen niet echt contact met hem, sinds we hier zijn. Londen is een verleidster en ik delf het onderspit.

Ik bied ook geen weerstand, ik begrijp dat het tijd kost. We hebben nog ruim een week voor de grote dag, maar voor we zover zijn, moet ik hem onder mijn beschermende vleugels nemen. Anders gaat het mis, dat voel ik. Wat voert hij toch in zijn schild?

Zelf ben ik hier nog nooit geweest. Ik heb sowieso niet veel gereisd in mijn leven. Nu wandel ik door de parken, op zijn aanraden. Kensington Gardens en Hyde Park met daartussen het fraai gebogen meer The Serpentine. Green Park en St. James’s Park, ik geniet ervan, dat moet ik toegeven, net als van de rivier en de vele bruggen. Alles bezit een soort lome, enigszins vergane schoonheid. Maar de cultuurpaleizen die naast elkaar aan de zuidzijde van de rivier liggen zijn zoals bekend van latere datum: de Royal Festival Hall, het National Theatre, de Tate Modern et cetera, ik wandel er graag. Vervolgens over de sierlijke loopbrug naar de St. Paul’s Cathedral, ik heb veel gewandeld de eerste dagen, als een echte toerist. Me door Soho geperst en door Covent Garden gewerkt, Leonard zegt dat het heel anders is dan vroeger, volgens mij vindt hij het vervelend dat de stad is veranderd. Het maakt hem zich bewust van zijn eigen leeftijd, en ik begrijp dat dat pijnlijk kan zijn. Al is het natuurlijk onvermijdelijk.

We schelen vijftien jaar, en soms – vooral deze dagen – kan ik amper geloven dat we al twee decennia bij elkaar zijn. Als ik naar hem kijk – over de eettafel, in een onbewaakt ogenblik, of als hij de krant zit te lezen – heb ik af en toe het idee dat er een volslagen vreemde zit. Ondanks mijn grote empathische en therapeutische vermogen – of misschien dankzij?

Wie ben je eigenlijk, Leonard Vermin? denk ik soms. Wat weet ik van je diepste gevoelens en drijfveren? Wat komt er bovendrijven in de bron van je leven, zo vlak voor het einde? Er is wel enige haast geboden als het nu nog aan de oppervlakte wil komen.

Anderzijds, denk ik dan, wat weet ik nou van deze mijn minste broeders? Zijn we niet allemaal vreemden voor elkaar? Maar omdat deze vragen in feite mijn hele werkzame bestaan ondermijnen probeer ik ze van me af te schudden.

Tijdens mijn wandelingen loop ik weleens een kerk binnen. Omdat ik even moet zitten om mijn voeten rust te gunnen natuurlijk, maar dat is niet de enige reden. De ruimte en de aanwezigheid trekken me aan. Met ‘aanwezigheid’ bedoel ik waarschijnlijk ‘de mogelijkheid van een aanwezigheid’. Maar deze mogelijkheid reikt behoorlijk ver, en als de grens wordt gepasseerd, want dat gebeurt soms, merk ik nooit wanneer, op welk moment dat gebeurt; ik merk alleen ineens dat het heeft plaatsgevonden, en dan ben ik weer terug op aarde en voel ik mijn pijnlijke voeten weer. Het is alsof sommige dingen niet echt een plaats krijgen in de tijd en in een plooi ervan worden weggestopt, en die plooien bevinden zich alleen op bepaalde, zorgvuldig geselecteerde plaatsen. Zoals kerken, sommige kerken. Ik weet eigenlijk niet precies waar ik het over heb.

Ik geef mijn voeten ook rust in cafés, dat ook natuurlijk. Vanmiddag zat ik in de buurt van de St. Paul’s Cathedral op een terrasje een gratis krant te lezen, die ik vlak daarvoor in ontvangst had genomen van een uitdeler op straat, ik las over een merkwaardige moord. Of een reeks moorden, beter gezegd. Nadat de dader zijn slachtoffers had omgebracht, deed hij ze een horloge om – horloges die op het tijdstip van de moord stil waren blijven staan. Alle misdrijven – vier stuks – waren in Londen gepleegd, de laatste de nacht ervoor in Hampstead Heath. Terwijl ik mijn cappuccino drink denk ik na over de duistere motieven in het hoofd van zo iemand, ik kan er niet veel bedenken. Maar toch vind ik dat ik – gezien al die cliënten die ik heb gehad – dat zou moeten kunnen.

Toen we de derde avond zaten te eten – in Harlem, een restaurantje in Westbourne Grove, om de hoek bij ons hotel, met een jazzclub in de kelder – zag ik dat Leonard een beetje bedrukt was. Ik vroeg hem – zoals altijd, vrees ik – of hij zijn medicijnen wel had ingenomen en of hij pijn had. Hij antwoordde dat hij zich uitstekend voelde, maar toen zei hij iets wat ik niet helemaal begreep. Er zijn veel dingen die je moet regelen vlak voor het einde, maar dat zul je zelf te zijner tijd ook wel merken.

Het klonk lichtelijk beschuldigend, dat was duidelijk, en ik vroeg me af of hij misschien een beetje in de war begon te raken. Zijn realiteitszin aan het verliezen was. Voor we naar Londen gingen heb ik hierover een een-op-eengesprek met dokter Sobotka gehad, waarin hij me vroeg er goed op te letten. Iemand met Leonards temperament en karakter kan in een dergelijke situatie makkelijk door mentale aardverschuivingen worden getroffen. Zo drukte hij het uit: ‘mentale aardverschuivingen’. Wat dat precies betekent, weet ik niet, het is geen algemeen aanvaard psychiatrisch of therapeutisch begrip, maar ik heb Sobotka niet gevraagd het te preciseren. Hij is een psychiater van ongeveer dezelfde school als mijn eerste man, en van dit soort dynamische beginselen ben ik steeds verder af komen te staan.

Toch baart het me zorgen. ‘Mentale aardverschuivingen’ klinkt onbehaaglijk, en dat Leonard iets voor zich houdt, wordt steeds duidelijker. Maar ik heb besloten geduld te betrachten, we hebben onze eindbestemming nog niet bereikt. Toen we de derde avond naar bed gingen en ik hem in zijn alkoof hoorde snurken, begon ik na te denken over mijn eigen leven. Ik merk dat deze dagen – de onbekende omgeving en de enigszins surrealistische situatie waarin we ons bevinden – aanzetten tot reflectie. Ik heb het gevoel alsof ik op een hoogte sta en vanaf een nieuw en in zekere zin verhelderend uitkijkpunt naar mijn leven kijk. Gezien Leonards toestand weet ik dat er binnen een paar maanden of een half jaar – of zelfs al eerder – veel zal zijn veranderd, dus wellicht is het hoog tijd dat ik dat doe.

Ook al is het definitieve einde voor mij niet direct in zicht, zoals voor mijn geliefde echtgenoot.

Echtgenoot? Waarom gebruik ik dat woord ineens?

10

Ik besloot therapeut te worden omdat ik op mijn zestiende ben verkracht.

Zo is het gekomen. De mannen met wie ik heb samengeleefd en mijn kinderen weten het niet. Het gebeurde op een avond in de herfst na een schoolfeest in Kaalbringen, waar ik met mijn drie oudere broers bij mijn ouders ben opgegroeid. De daders, want het waren er twee, waren dronken jongens uit de naastgelegen stad Oostwerdingen, die de volgende dag meteen door de politie zijn opgepakt. Ze bekenden, zeiden diep berouw te hebben en hebben vervolgens acht maanden in de gevangenis gezeten als straf voor hun daad.

Bij mij duurde het iets langer voor ik er weer bovenop was. Vlak na de gebeurtenis heb ik met een hele trits welwillende volwassenen gepraat – of zij met mij beter gezegd – en het duurde een half jaar voor ik bij een goede therapeut terechtkwam. Ze heette Brigitte Clausen, ze was klein van stuk en had rood haar, en er was iets in haar blik en met de manier waarop ze sprak en luisterde wat me fascineerde. Later begreep ik dat ik waarschijnlijk verliefd op haar was, maar een dergelijke liefde kwam in die tijd niet bij me op. Twee keer per week ging ik na school naar haar toe, haar praktijk zat op de bovenverdieping van een oud geel houten huis bij de haven, en ik herinner me dat ik als ik bij haar was soms het gevoel had dat ik in een vogelnest zat. Ik was een verdwaald duivenjong dat zijn thuis weer had gevonden, dat was natuurlijk een kinderachtige gedachte, maar het hielp me bij mijn herstel.

In de jaren dat ik Brigitte bezocht, heb ik mijn beroepskeuze gemaakt. Ik wilde net als zij worden. Doen wat zij deed. Helpen, genezen, redden, het was een eenvoudig en vanzelfsprekend besluit. Dat de werkelijkheid vervolgens uit beduidend gecompliceerdere processen bleek te bestaan dan je over beschadigde vogeljongen ontfermen, was een ander verhaal. Onwetendheid vormt een belangrijke bescherming; als we direct al zouden weten hoe het echt was om te leven, zouden de meesten van ons er nooit aan beginnen. Nooit gaan dansen.

Na de middelbare school ging ik aan de universiteit in Saaren psychologie studeren, waar ik mijn eerste vriendje ontmoette. Een Deen die Sören heette, en dankzij hem kreeg ik, ondanks mijn trieste ervaring vier jaar daarvoor, een enigszins gezonde kijk op seksualiteit. We bleven een paar semesters bij elkaar, steeds losser en minder frequent, tot ik werd getroffen door de grote passie. Dat gebeurde in mijn laatste semester en het object ervan stond achter de katheder in de collegezaal: de jonge hoogleraar in de psychiatrie, Ralph deLuca.

Ik was 23, hij was 31. Om een kort verhaal nog korter te maken: we kregen een relatie, ik raakte zwanger en een maand ná mijn afstuderen en een maand vóór mijn bevalling trouwden we. Tegen die tijd was er van de passie niets meer over.

Ik kreeg een tweeling. Gregorius en Irina. Zij zijn de enige kinderen die ik heb en ik hou meer van hen dan al het andere op aarde.

Mijn huwelijk met Ralph was een ramp. Ik kan het niet anders omschrijven. Hij had een wel heel dynamische kijk op psychische kwesties, hij kende Laing en had Janov weleens ontmoet, de liefde bedrijven was bij ons vooral primaltherapie. We moesten regresseren tot apen, het ongeboren kind in ons en god mag weten wat nog meer. Na een jaar heb ik te kennen gegeven dat ik het niet meer volhield, dat we elkaar gek aan het maken waren, en om de een of andere reden was hij het met me eens. We konden niet samen verder, volgens mij was het de eerste keer in ons huwelijk dat we het ergens over eens waren.

Ik hield de kinderen en het appartement, hij verhuisde en na een paar maanden had hij een nieuwe studente gevonden. Weet ik veel, misschien had hij haar al wel eerder gevonden.

Als ik eraan terugdenk, staat het heel ver van me af. Als iets wat in een ander leven is gebeurd, of met iemand anders in de hoofdrol dan ik. Maar dat geldt alleen voor mijn privéleven, denk ik ook. In mijn werk, in de rol van therapeut voel ik me altijd thuis en speel ik de hoofdrol. Nee, dat is niet helemaal waar: die positie heeft mijn cliënt natuurlijk, hij of zij staat vooraan op het podium, het anti-podium, dat de praktijk van de therapeut altijd vormt. De enige plek in het leven waar we niet geacht worden een rol te spelen. Ik merk dat ik verstrikt raak in slecht gekozen beeldspraak.

Leonard Vermin was niet bepaald een duivenjong toen hij mijn praktijk binnenstapte, maar beschadigd was hij wel. Ik leefde al bijna tien jaar alleen, die hele periode waren mijn werk en kinderen mijn leven. Dat ik hem toeliet in mijn bestaan kan lichtzinnig lijken, ik zal de eerste zijn om dat te beamen, maar als we de tijd zouden nemen om onze route zorgvuldig te plannen, zouden velen van ons waarschijnlijk op een kruising blijven staan, tot het te laat was. Veel te laat. Ga dansen, zoals gezegd.

Dat gezegd hebbende, ik merk dat mijn Therapeutisch steeds minder scherp wordt en ik heb geen flauw idee waarin dit bezoek aan Londen zal uitmonden.

Voel alleen een sluimerende onrust.