Ronaldo Wrobel

Hannah

Uit het Portugees vertaald door Arie Pos

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het ministerie van Cultuur van Brazilië/National Library Foundation

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Traduzindo Hannah, verschenen bij Editora Record

Oorspronkelijke tekst © Ronaldo Wrobel, 2010

Nederlandse vertaling © Arie Pos en De Geus bv, Breda 2014

Published by special arrangement with Villas-Boas & Moss Literary Agency & Consultancy and its duly appointed Co-Agent 2 Seas Literary Agency

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Anonymus/Colaimages.com

ISBN 978 90 445 3256 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Rio de Janeiro, 1936

Ingelijst aan de muur van het hoofdbureau van politie keek president Vargas Max doordringend aan. Wat wil die meneer van me, vroeg de ongelukkige zich af. Waren er problemen met documenten, stempels of zegels? Terwijl hij juist zo ordelijk en zorgvuldig was. ‘Onmiddellijk mee voor een dringend onderhoud’, had de agent gezegd die hem thuis was komen halen. Een onderhoud met wie, waarover? Ze hadden hem ruim een uur geleden in dat afgrijselijke kamertje gezet, zonder zelfs maar een glaasje water.

Uitwijzing bedreigde duizenden immigranten die oorlog, tirannie of ellende waren ontvlucht; ze zouden ernaar worden teruggestuurd zodra ze maar een beetje uit de pas liepen. En het paradoxale was dat ze al jarenlang in drommen het land binnenstroomden via de passagiersterminal op Praça Mauá, velen zonder enig benul van waar ze waren en anderen zonder ooit van het land te hebben gehoord. Voor de meesten was Brazilië een groot moeras waar bananen groeiden en slangen zich rond de benen slingerden van wie niet oppaste.

Achter de deur klonken voetstappen en vage stemmen. Op het bureau heerste de dagelijkse routine: opsluitingen, inbeslagnames, verhoren. In 1935 had een communistische couppoging het land in een hel zonder weerga gestort. Wapenstokken zochten naar prooi in huizen, werkplaatsen, winkels en overal waar de bloedhonden van politiechef majoor Filinto Müller iets subversiefs roken. Een speciaal gerechtshof maakte het werk af met standrechtelijke rituelen die de halve wereld veroordeelden, zonder de plichtplegingen van de normale rechtsgang. De gevangenissen van noord tot zuid zaten overvol. Zelfs schepen dienden als cachot en dobberden met hun schadelijke lading rond op de Atlantische Oceaan. Max zag zich al op volle zee, uitgemaakt voor smerige buitenlander en gevoed met koude rijst. Wat had hij in vredesnaam verkeerd gedaan?

In de Rua Visconde de Itaúna viel zijn werkplaatsje, dat hij om zeven uur stipt opende om met voorouderlijke vlijt de schoenen van Praça Onze te repareren, nauwelijks op. Zijn grootvader schreef hun roeping toe aan het zwerverslot van de familie: met goed schoeisel trotseerde je kou en lange afstanden. En wat had het Joodse volk in de laatste millennia anders gedaan dan over de wereld dolen en de volgende verdrijving uitstellen? Hoeveel ‘dringende onderhouden’ hadden zijn voorouders niet moeten doorstaan in Rusland, Spanje of het land van Vargas?

Nee, Max gaf Vargas niet de schuld van de nationale spanningen. Hoe kon je oorzaken aanwijzen waar alleen gevolgen waren? De wereld was uit de koers geraakt en had Brazilië meegesleurd. Voor de schoenmaker was Getúlio Vargas maar een gedienstige, geen leider maar een geleide, een pion in een spel dat al eeuwen aan de gang was. Niemand kon individueel verantwoordelijk worden gehouden voor – en al helemaal niet belast worden met de oplossing van – een probleem dat was begonnen ver voor Hitler zijn waanzin uitbralde en Stalin zijn eigen bondgenoten uitmoordde. Maar de stedenbouwprojecten van de president waren minder onschuldig. Nog onlangs was er sprake geweest van de aanleg van een grote avenida tussen het Marine-arsenaal en Cidade Nova, de doodsklap voor het geliefde Praça Onze. Oy vey[1], dat ontbrak er nog aan: alles tegen de vlakte!

Een staande ventilator piepte nerveus en op de klok was het half vijf. Voor het eerst had Max zijn werkplaats vroeger moeten sluiten. Wat zouden de klanten, de roddelaars, de clientelshiks[2], de dames die hem groetten of de idealisten met hun malle wereldverbeteraarsplannen wel denken? Wie kon zich voorstellen dat de schoenmaker werd vastgehouden op het politiebureau, opgebracht voor een ‘dringend onderhoud’? Iedereen wist dat Max geen hogere doelen in het leven had dan zijn schoenen en dat hij zich altijd afzijdig hield van de controverses in de immigrantengemeenschap. Communisme of kapitalisme? Israël of de diaspora? Jiddisch of Hebreeuws? Het maakte hem weinig uit. Onlangs had hij een communist met pet en overall die hem aan de werkbank op de Rua Visconde de Itaúna kwam lastigvallen een lesje geleerd. Met opgeheven wijsvinger.

‘Als je de wereld wilt verbeteren, leer dan eerst je schoenveters maar eens fatsoenlijk strikken!’ En hij vertelde hem de parabel van Rebbe Zusha. Die wilde toen hij jong was ook de wereld verbeteren, maar toen hij ontdekte hoe groot en ingewikkeld die was, beperkte hij zijn ambities tot het verbeteren van zijn land. Maar dat land was ook groot en ingewikkeld, zodat Zusha besloot zijn stad te verbeteren. Op rijpe leeftijd zette hij zich in om zijn gezin te verbeteren en op zijn sterfbed vertrouwde hij een vriend toe: ‘Tegenwoordig hoop ik alleen nog dat ik mezelf kan verbeteren.’

‘Een droevige geschiedenis’, vond de communist. ‘Als je het mij vraagt is die Rebbe Zusha uiteindelijk een grote egoïst geworden.’

‘Dat heb je helemaal mis! Hij wilde nog altijd de wereld verbeteren maar was alleen van tactiek veranderd.’

Vijf uur ’s middags, de zon door het tuimelraam belichtte president Vargas niet meer. Max prevelde een gebedje toen een corpulente officier het kamertje binnenkwam en hem de hand toestak.

‘Hoe gaat het, Kutner?’

Het was kapitein Avelar, een hoffelijke gelegenheidsklant van de schoenmaker. Hij droeg een rode pet, een kaki uniform en zwarte laarzen. Zijn huid was gebruind en zijn buik goedgevuld. Hij liep met stijve passen om de tafel heen en haalde een papiertje uit zijn zak.

‘Gevonden op Praça Onze. Wat is het?’

Max las een kort tekstje in Hebreeuwse letters.

‘Joden’, gromde de agent. ‘Wat hebben ze nu weer verzonnen?’

De schoenmaker hield een onschuldig ingrediëntenlijstje in zijn hand.

‘Wat voor ingrediënten?’ Avelar stak een sigaret op.

Max las met een zwaar accent. ‘Vierr krroten, twee aarrdappelen, een kilo vleisj …’

‘Kroten?’

‘… een ui, wortelen. Het is een recept voor borsjtsj, kapitein. Een rode soep.’

‘Rood? Communistisch?’

‘Omdat er kroten in zitten. Rode bieten.’

Avelar lichtte zijn pet op en wreef langdurig door zijn haar. Hij was van zijn stuk gebracht en kon het brutale jodenmannetje wel wurgen. Was de dapperste kapitein van politie, een illustere patriot, gedecoreerd voor tal van heldendaden, kenner van alle volksliederen en vlaggen, een krotenjager geworden?

Om de ijzige stilte te verbreken improviseerde de schoenmaker: ‘Heel smakelijk, hoor. Je kunt hem zout of zoet maken, warm of koud eten …’

Een dreun op de tafel maakte een eind aan de uitleg.

‘Hou op over die kleresoep! Warm, koud, zoet, zout …’

De schoenmaker waagde het even opgelucht adem te halen toen de kapitein zijn autoriteit terugvond.

‘Ik heb je voor iets anders laten ontbieden, Max Kutner.’ Hij schraapte zijn keel. ‘Niets ernstigs, hoor, jij bent een brave Jood. Dat is trouwens precies waarom we je nodig hebben. Zie je die man daar?’ Hij wees naar Getúlio Vargas.

* * * * *

De klok sloeg bijna middernacht toen Max thuiskwam. Hij had doelloos door de straten van Praça Onze gelopen, piekerend over de woorden van de kapitein: ‘Heb je wel eens van postcensuur gehoord? We hebben vertalers die alle post in alle talen en dialecten van de planeet controleren. Ze werken onvermoeibaar voor het heil van Brazilië. Jij spreekt vloeiend dat Joodse taaltje, niet? Ben je klaar voor een vaderlandslievende missie?’

Avelar doelde op het Jiddisch. Het werd gesproken door Oost-Europese Joden en was een soort verbasterd Duits dat werd geschreven in Hebreeuwse letters, van rechts naar links. Dit ‘dialect’ had in de loop van duizend jaar vorm gekregen in de zomen van de geschiedenis, ver van de centra van kennis en macht. In de voorgaande eeuw had het Jiddisch gaandeweg terrein en zichtbaarheid gewonnen in de wereld, tot afschuw van mensen die er een boosaardig complot in zagen, een door de Semieten listig gesponnen web om de mensheid te overheersen. Communisme, fascisme noch democratie was immuun voor het ‘Joodse gevaar’. Geschriften als De protocollen van de wijzen van Sion waarschuwden dat Moskou, Washington en Berlijn op een dag gebukt zouden gaan onder het credo en de grillen van baardmannen die Jiddisch spraken en geen spek aten.

De schoenmaker had de vaderlandslievende missie aanvaard vanwege gebrek aan alternatieven – wat trouwens een troost was. Bestond er schuld als er niets te kiezen viel? Als hij de opdracht weigerde, waren er genoeg vervangers, en stempels voor zijn onmiddellijke deportatie. Maar het was een beangstigend gevoel in de kookketel van de Geschiedenis te worden gegooid als marionet van de machthebbers. Werken voor de politie betekende het einde van een vriendschappelijke routine zonder aspiraties of twistpunten. Sinds zijn aankomst in Brazilië, in 1928, gaf Max er de voorkeur aan te leven als een kruipplant: beneden de vuurlijn, hoewel onder de voet gelopen door de omstandigheden. Zelfs goede daden vermeed hij, want hij wist dat de weg naar de hel geplaveid was met goede bedoelingen. Het voorval met het spiegeltje was emblematisch geweest.

Op een rustige morgen was Roberto Z., een gedistingeerde heer, in zijn werkplaats verschenen met de vraag of Max het handvat kon repareren van de koffer waarin hij zijn van deur tot deur verkochte handelswaar vervoerde: stoffen, cosmetica, pennen. Kortom, de zoveelste clientelshik die de straten van de stad tot jachtterrein had. Max had niets voor de reparatie gevraagd en Roberto Z. had hem een zakspiegeltje cadeau gedaan met op de achterkant een roos op geglazuurd porselein. ‘Een erfstuk van mijn schoonmoeder, dat dingetje is goud waard!’ had de koopman hem vol dankbaarheid gezegd.

Dagen later, toen Max zich in het spiegeltje bekeek, zag hij een man die zich gedwongen voelde rechtvaardig te zijn. Hij wist niet alleen waar Roberto woonde, maar ook met wie: Frida moest haar echtgenoot een paar stevige klappen hebben gegeven toen ze haar spiegeltje miste. Het was tijd de arme koopman te verlossen, besloot de schoenmaker.

Met een engelachtige glimlach belde hij aan in de Lapawijk.

‘Wat is dat?’ vroeg Frida verbaasd. ‘Hoe komt u daaraan?’

‘Ik heb het van uw man gekregen en …’

Het gezicht van de vrouw deed Max meteen het ergste vermoeden: niks erfstuk! Met een huivering stamelde hij: ‘Ach, neemt u me niet kwalijk, ik moet me hebben vergist … Gelukkig Nieuwjaar, dona Frida!’

‘Nieuwjaar?? Het is maart, meneer Kutner!’ Ze draaide met haar ogen en plantte haar handen in haar zij: ‘Ik snap het al. Ik heb het helemaal door!’

Max wilde net opgelucht ademhalen toen Frida hem het spiegeltje uit de hand rukte en op de deur van de buurvrouw bonsde: ‘Doe open! Maak die deur open, sloerie! Kom naar buiten, heks!’

Een roodharige deed open en Frida smeet haar het spiegeltje in het gezicht: ‘Laat mijn man met rust, vuile teef! Messalina!’

De rooie raapte de scherven op: ‘Dus hij heeft dat van me gestolen! De smerige dief! Mijn Limogesspiegeltje!’

Ontknoping: Frida en de sloerie allebei in het ziekenhuis en van Roberto Z. werd nooit meer iets vernomen.

Twee uur ’s nachts en de opdracht van kapitein Avelar bleef spoken door het hoofd van de slapeloze schoenmaker. Een enkel voorwerp versierde zijn slaapkamertje: het portret van grootvader Shlomo, zijn betreurde raadsman. En nu, zeide[3], is het wel of niet aanvaardbaar je landgenoten te bespioneren? Wat zeggen de wijzen daarover? Shlomo hief een wijsvinger en herinnerde hem aan de drie soorten zonden die hij op school had geleerd: de bewuste, de onvrijwillige en de opstandige. Max pakte het portret vast: en de gedwongen zonde, zeide?

‘Een gedwongen zonde is geen zonde’, legde de grootvader uit. ‘Wanneer er geen sprake is van kwade trouw of nalatigheid, waarom zou je je dan schuldig voelen? Zij zijn het die zondigen, door middel van jou.’

Ja, ho even! reageerde Max. Wie schold er altijd op de ‘bevelenuitvoerders’ die moordden en roofden in naam van de tsaar? Wie hield ons altijd voor dat het het geweten is dat de mensen onderscheidt van de dieren? Hoeveel helden hadden hun leven niet gegeven om te voorkomen dat anderen door middel van hen zouden zondigen?

Hij schudde het portret heen en weer: Wilt u zeggen dat u die Russische soldaat vergeeft?

Shlomo zweeg, teruggeplaatst naar de winter van 1915. De oorlog verwoestte Europa en de Polen waren naar het westen gevlucht. De Russen stonden op het punt het dorp binnen te vallen maar de koppige Shlomo had niet willen wijken van de plaats waar hij was geboren, tachtig jaar had gebeden en zijn kleinzoon wilde trouwen. Hij zwierf door de verlaten straten en leek het gebulder van de kanonnen niet te horen terwijl hij foeterde op zijn landgenoten. ‘Als de Makkabeeën ook zo laf waren geweest, dan was het jodendom al duizenden jaren geleden verdwenen!’ Op een dag zat Shlomo te dutten in de kamer toen hij de bel hoorde. Hij had de Russische Jood die voor de deur stond – een roodharige, sproeterige soldaat – nota bene omhelsd.

‘Sjolem!’ [4] had de oude baas gegroet, zich uitputtend in vriendelijkheden totdat een vuistslag hem vol in het gezicht trof. Liggend op de grond kostte het hem moeite de furie te begrijpen waarmee de jongen het huis plunderde. Etenswaren, metalen, kleding, zelfs asbakken werden in een canvas zak gepropt.

‘Gewalt!’[5] had Shlomo nog kunnen uitbrengen. ‘Hoe kun je dit een broeder aandoen?’

Daarmee had hij Rebecca weduwe gemaakt.

* * * * *

Het Hoofdbureau van Politie met zijn drie verdiepingen en ijzeren poorten besloeg een heel blok aan de Rua da Relação. Daar commandeerde majoor Filinto Müller zijn elite-eenheid die in nazi-Duitsland was opgeleid om de ‘Moskovitische subversie’ te bestrijden.

De chaotische drukte in de gangen smoorde het geschreeuw in de kelders toen Max, begeleid door twee geüniformeerden, een trap op liep. Het ging naar rechts, naar links, deuren in en uit van wist hij veel welke diensten, tot hij aankwam in een zaaltje met een vierkante tafel, een stoel en het ongenaakbare portret van Getúlio Vargas.

‘Mijn naam is Onofre’, zei een mager en bleek jongmens met een zwart snorretje. Hij droeg een pakket met een etiket waar argentinië op stond.

Onofre haalde een map correspondentie, een potlood en een gelinieerd cahier tevoorschijn dat in het Portugees moest worden ingevuld. De brieven, al uitgevouwen en zonder envelop, moesten uiterst voorzichtig worden behandeld.

Max begon zijn ‘vaderlandslievende missie’ met een brief die afkomstig was uit de pampa’s. Eenvoudig en beknopt vroeg een slager naar nieuws over zijn zoon. Een andere brief bevatte details over een bruiloft in een uithoek van Patagonië: zoetigheden, fluitmuziek, kantwerk. Uit een koud moeras vroeg iemand in de derde brief om geld. Het zweet brak Max uit aan zijn slapen: wat had dat te maken met de Braziliaanse soevereiniteit? Waarom in godsnaam die onschuldige stakkers bespioneren?

‘U maakt een nerveuze indruk’, zei Onofre. ‘Dat is normaal in het begin, later went u eraan.’

Max nam de jongen vanuit een ooghoek met enige minachting op. Brazilianen hadden geen talent voor kazernediscipline: ze misten de houding, de bouw, de kilheid. Niet dat dat een geruststelling was. Integendeel, onbekwame soldaten konden even gevaarlijk zijn als de ergste kozakken. Max bette peinzend zijn slapen, hij zocht een vrede die hij nooit zou vinden, al zou het voorbijgaan der dagen zijn schuldgevoel temperen – en ook de tegenzin waarmee hij de salarisenvelop van de Centrale Politiedienst in ontvangst nam.

Het werk op het bureau kostte hem twee middagen per week. Hij kwam en ging gehuld in hoeden en jassen en liet zijn werkplaats over aan een in allerijl opgeduikelde jongeman die de klanten gerust moest stellen – nee, de schoenmaker was niet ziek! Als vroege vogel bestreed Max zijn slapeloosheid met het repareren van schoenen en denken aan het verleden.

Zijn grootvader had hem eens gezegd dat praten zilver was, maar zwijgen goud. Max begreep dat pas toen hij twaalf was, en op zijn veertiende durfde hij het oneens te zijn met zijn grootvader omdat ‘het zwijgen dat dwaasheden verbergt ook wijsheden onuitgesproken laat’. Maar de jeugdige opstandigheid was van korte duur. Op zijn twintigste besloot Max alleen het hoogstnoodzakelijke te zeggen en te horen. Hij vermeed insinuerende blikken en negeerde gefluisterde roddels en onderonsjes aan zijn werkbank. Waarom moest hij de laatste roddels weten? Niet de laatste, niet de voorlaatste en ook niet de voorvoorlaatste. Hij was blij dat hij alleen woonde en dat zou altijd zo blijven. Vrouwen, alleen betaald en op afspraak. Hij hield evenmin van strijkages. Waarom glimlachen als je er geen zin in had? Dat moesten de clientelshiks met hun koffers ouwe lappen maar doen, om de koop te bevorderen van wat niemand nodig had met het geld dat weinigen bezaten, of de wereldverbeteraars met hun maffe idealen, zoals de zionisten die een Joodse Staat wilden stichten in het Midden-Oosten.

‘Ik collecteer voor Keren Kajemet Lejisraël[6]’, had een glimlachend meisje een paar dagen eerder gezegd. Ze zwaaide met een blauwmetalen busje. ‘Draag bij aan de stichting van de Joodse Staat!’

‘De Joodse Staat?’ Max spijkerde verder aan een zool. ‘Wat is dat voor een idiote droom?’

Het meisje verstijfde. ‘Idiote droom? Spreekt u zo over Israël? Ben Yehuda heeft het Hebreeuws doen herleven, Tel Aviv groeit, er is een Hebreeuwse universiteit in Jeruzalem, duizenden broeders maken alia[7]. En u noemt dat een idiote droom?’

Max antwoordde niet.

‘Meneer Kutner, hebt u een droom in het leven?’ vroeg het meisje eerder nieuwsgierig dan verontwaardigd.

‘Schoenen maken’, zei hij zonder haar aan te kijken.

Max was niet mooi en niet lelijk. Hij kleedde zich in witte overhemden en zwarte broeken – wat had je meer nodig? Hoewel hij zijn kaalhoofdigheid en sjofele uiterlijk betreurde, vond hij het praktisch er zo bij te lopen en niemand te verleiden. Liefde, geen denken aan. Liefdes waren niet anders dan kruitlonten. Eerst bevolkten ze de pleinen, daarna de godshuizen, dan de kraamafdelingen en uiteindelijk de bordelen. Het celibaat was nog altijd de kortste weg naar de hoeren. Nadat ze hem geriefd hadden, wandelde Max graag langs de waterkant, starend naar de horizon, overgeleverd aan een zelf dat alleen bovenkwam in de stilte.

Want nu, slechts nu pas, zevenendertig jaar oud, vermoedde hij dat het woord geen zilver en geen goud was, maar een enorme ertsmijn met kleurige aders.

De brieven, romantisch of triviaal, hele verhalen of korte krabbeltjes, gingen over alles: gezondheid, ontberingen, godsdienst, geld. Mietje had een zoon gekregen, Pietje was dikker geworden, nazi’s defileerden door Buenos Aires. Een echtgenoot beklaagde zich tegen zijn broer over zijn vrouw, die in een andere brief haar gepassioneerde liefde aan dezelfde broer beleed. Jongeren citeerden Baudelaire, ouderen de Talmoed. De een had veel, de ander weinig, maar niemand had genoeg: de rijke miste liefde, aan de beminde ontbrak rijkdom. Geen mens was tevreden. Welbeschouwd waren degenen die meer hadden dan ze nodig hadden juist degenen die meer behoefden dan ze hadden. Elke ziel was een wereld op zich. Je had de verstilde meren en de woeste zeeën, bergtoppen en vlaktes. Het menselijk tekort trok in brief na brief voorbij, niet zelden vergezeld van een haarlok of een kindertekening. Soms stuitte Max op onbegrijpelijkheden – asbib, lj, hps – die hij prompt kopieerde in zijn gelinieerde cahier. Ingewikkelde of ontsporende zinnen wachtte hetzelfde lot. Zijn werk was vertalen, niet interpreteren of censureren. Het was al donker wanneer hij het bureau aangenaam vermoeid verliet. Voordat hij de tram nam ging hij naar een Chinees op het Praça Tiradentes en at hij een paar dubieuze vleespasteitjes, zijn heimelijke verrukking.

Aan de correspondentie met Argentinië had hij zijn handen vol (alleen Buenos Aires telde meer Joden dan heel Brazilië). Af en toe probeerde Max te berekenen hoeveel collega’s bezig waren de rest van de wereld te vertalen. Misschien deden zijn eigen klanten dat wel. Volgens kapitein Avelar werden Noord-Amerika en Europa behandeld door een ‘commissie’ waarheen Max gepromoveerd zou worden als hij goed werk leverde. Maar voor de schoenmaker was de ontheffing van zijn taak de enige wenselijke promotie.

Of niet?

* * * * *

Aida opende het operaseizoen in de Stadsschouwburg. Max bestudeerde de glas-in-loodramen en de weelde van de monumentale deuren tegenover Cinelândia, het Broadway van Rio. Hij liep over de brede trottoirs, kijkend naar de drukke bars en het acrobatische af en aan lopen van de kelners met hun bladen bier. Elegante meutes vormden rijen voor de deuren van bioscopen, waar verliefde stelletjes gearmd naar buiten kwamen om de banken op het plein te bezetten, meetortelend met de duiven. In de nabijheid bevonden zich de theaters, de biljartzalen en de cafés waar de sterren straalden te midden van het publiek en politici bekokstoofden wat journalisten ijverig opschreven in hun notitieboekjes.

Max bleef staan voor de Cine Odeon om een aanplakbiljet van Charlie Chaplin te bekijken. De legendarische zwerver zat bekneld tussen het raderwerk van een enorme machine. Grote letters: Moderne Tijden. Een paar dagen eerder had iemand de film nog een ‘communistisch pamflet’ genoemd omdat hij de draak stak met het kapitalisme. Wie, wanneer?

Zes uur, het licht verplaatste zich uit de lucht naar lichtreclames, lantaarns, vensters. Boven op de Corcovado verduisterde Christus de Verlosser de eerste sterren en zegende de flonkerzee aan zijn voeten. De hoofdstad van Brazilië stak de verlichting aan voor weer een show die mensen van over de hele wereld zou betoveren. Maar niet alles was vervoering en gastvrijheid. Rio kon wreed zijn voor wie niet meeging in de feestgrage atmosfeer. De uitgelatenheid leek in niets op de troebele dagen in Polen met zijn eenzelvige mensen en geploeter door de sneeuw. Nostalgische landslieden probeerden Europa te herscheppen in de clubs en bars van Praça Onze, waar ze luisterden naar muziek en borsjtsj aten. Grauwe loopgraven belegerd door luidruchtig vertier. Anderen wilden de Oude Wereld liever vergeten, gefascineerd door het tropische bestaan. Vrome lieden op hun beurt bekeken Rio met reserves, wetend dat het grootste gevaar school in de achterbuurten, in de oecumenische losbandigheid die van februari tot februari de carnavals evenaarde. Niet voor niets zeiden de Iberische kolonisators dat er voorbij de evenaar geen zonde bestond. Wat altijd had ontbroken om het Uitverkoren Volk te verstrooien en zijn duizenden jaren oude erfenis van de aardbodem te doen verdwijnen, was de Braziliaanse sociabiliteit. Zelfs oorlogen en massamoorden hadden niet voor elkaar gekregen wat een handjevol mulattinnen vrolijk klaarspeelde: achttien echtscheidingen alleen in het afgelopen najaar! Daarom beweerde huwelijksbemiddelaar Adam S.: ‘De vijand van ons geloof is niet de discriminatie. Integendeel, die is juist onze bondgenoot.’

In de Lapawijk ging Max naar een zwarte straatverkoopster uit Bahia die de beste kokostaartjes van Rio maakte. Daar vlakbij kon je mals en heerlijk gekruid braadvlees eten in de Clube dos Democráticos. Een liefhebber van bacalhau moest naar een spelonk in de Rua dos Inválidos om daar meteen ook de zelfgestookte likeurtjes te proeven. Max was kortom een specialist geworden in barretjes, restaurants en straattentjes – niet omdat hij er zelf zo vaak kwam, maar dankzij Carlos, een kok uit Nilópolis die zijn eigen brood bakte en recepten stuurde naar familie in Argentinië.

Trouwens, ene Amália W. was degene die kritiek had gehad op Charlie Chaplin. Ze volgde alle nieuwe Hollywoodfilms, somde de sterren op en beoordeelde hun kwaliteiten, de decors, de kostumering en de muziek. De commentaren van Amália W. gingen tot technische details als belichting en continuïteit, en brachten de schoenmaker ertoe voor het eerst een bioscoop binnen te gaan.

Om negen uur ’s avonds wandelde Max langs de waterkant van Glória. Hij vroeg zich af wat hij aan moest met de onrechtmatige kennis die hij uit de brieven opdeed. Hij was niet in staat de geheimen te negeren van zijn oude klant dona Berta of de zwakke gezondheid van de moheel[8] die pasgeboren jongetjes van Praça Onze besneed. Hij was geschrokken toen hij ontdekte dat de nog altijd levenslustige Rosa F. de pest had aan haar schoonzoon de meubelmaker, die op een dag haar doodskist zou maken. En Isaac P. schepte op over een rijkdom die hij niet bezat. En de arme Helena, die alleen niet hoefde te beknibbelen op problemen? Ze bleek een heel gelukkig mens. Brief na brief onthulde Max mysteries, zegeningen die de vervloekten omzweefden en vervloekingen die de gezegenden boven het hoofd hingen. Hetzelfde feit verscheen in uiteenlopende versies en niet altijd verdedigbare beweringen. Velen hadden hun redenen, maar niet noodzakelijkerwijs het gelijk aan hun kant. De roos die Raquel heerlijk vond geuren, prikte Samuel. En de liefde, beleden in proza en verzen, oversteeg maar zelden twee bij elkaar passende eenzaamheden die waren verbonden door de gewijde strikken van de verdrukking.

Uiteraard dacht huwelijksmakelaar Adam S. daar heel anders over. Hij verscheen regelmatig voor de werkbank van Max en bladerde door zijn album met keurige meisjes:

‘Deze heeft haar bruidsjurk al, alleen de bruidegom ontbreekt nog. En deze is voor de derde keer weduwe geworden, steenrijk is ze.’ En meteen vervolgde hij verontwaardigd: ‘Ben je van plan altijd vrijgezel te blijven? Wil je dat er een eind komt aan het Joodse volk, Kutner? “Gaat heen en vermenigvuldigt u”, dat is toch het eerste gebod?’

Max pleegde de man vloekend weg te jagen. Het tafereel herhaalde zich aan het eind van de middag, wanneer Adam S. alle ongetrouwde mannen uit de buurt weer eens had verwenst. Maar op een dag gebeurde het onverwachte. Adam S. keek vreemd op toen hij in de Rua Visconde de Itaúna met een glimlach en een mok koffie werd onthaald. Ze keuvelden aangenaam terwijl Max de meisjes bekeek. Uiteindelijk sloeg hij het album dicht en vroeg: ‘Ken je toevallig niet iemand die Hannah heet?’

Adam S. krabde zijn kin: ‘Niet dat ik weet … Wel of niet getrouwd?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Er bestaan veel Hannahs. Hoe ziet ze eruit?’

‘Geen idee.’

‘Hoezo, geen idee?’

Max praatte eroverheen. Maar na een ernstig zwijgen zei de koppelaar: ‘Je moet niet denken dat ik gek ben, Max Kutner! Veertig jaar op de wereld hebben me het een en ander geleerd. Wie hier niet in staat wil niet trouwen!’ Hij borg het album op in zijn tas. ‘Denk aan het zevende gebod voor het te laat is. Waag het niet andermans leven te verwoesten!’

Mooi, intelligent, verstandig, moedig. In haar brieven kreeg Guita er geen genoeg van haar zus te loven. ‘Niemand leert je per ongeluk kennen, Hannah. En wie je eenmaal kent, vergeet je nooit meer. Hoe komt het toch dat je zo’n wonderbaarlijk iemand bent?’ In de volgende brief vervolgde Guita: ‘De wereld is beter geworden toen jij werd geboren. Een grappenmaker hier in Buenos Aires zegt dat je beter kunt trouwen met een vrouw die lichamelijk minderbedeeld maar geestelijk goed begaafd is dan met een vrouw die lichamelijk goed bedeeld maar geestelijk minderbegaafd is. Wie jou kent, Hannah, hoeft niet te twijfelen. Jij bent in alle opzichten geweldig.’

Hannah blonk uit in bescheidenheid. ‘Veel dank voor je vleiende woorden, lieve zus, maar ik vind dat ik je loftuitingen niet waardig ben. Zoals de dichters zeggen: de waarde ligt in het oog van de beschouwer.’ Twee weken later schreef Guita: ‘Wees niet te bescheiden, Hannah! Iedereen wordt op slag verliefd op je. Je eerste man was helemaal idolaat van je. Maar goed, dat is voorbij. Vertel me nu eens over José. Waar heb je hem ontmoet, wie is hij, wat doet hij?’ Hannah omschreef haar verloofde als iemand die ‘arm maar fatsoenlijk’ was en meldde dat ze alleen voor de burgerlijke stand zouden trouwen, omdat slingers en strikken haar met haar vierendertig jaar niet meer pasten. Bovendien verboden de Joodse wetten haar opnieuw te trouwen.

Welke Joodse wetten?, dacht de schoenmaker. Waarom kon Hannah niet trouwen in de synagoge?

Als Max nog in Polen was geweest, hadden velen hem meteen uit de droom kunnen helpen. In de dorpjes in het binnenland paste het leven in een handvol geboden en werden de rabbijnen erbij geroepen om onenigheid te voorkomen of te verhelpen, of om de vrede te bezegelen. Alle gemeenschappen hadden hun wijze mannen, die altijd met hun neus in stokoude boeken zaten. Maar in Brazilië was alles anders. De godsdienst leek een bevlieging, een bijkomstigheid, een opvoedend praatje hier en daar. Wetten werden gemaakt in het Parlement, god wist hoe en waarom, bekokstoofd en geëmendeerd in kantoren of hotelbars. Wie ze overtrad zuchtte niet onder schuldgevoel maar onder bureaucratische toestanden, boetes, rechtbanken, gevangenisstraffen.

Max liep verder langs de kustweg van Flamengo, denkend over de onzinnigheden van het moderne leven terwijl het zeebriesje zijn lippen een zilte smaak bezorgde en Niterói glinsterde aan de overzijde van de baai van Guanabara. Hier en daar lagen vissersbootjes op hetzelfde kalme water dat hij op een dag bevaren had.

1928. Een sloep naderde de trans-Atlantische stoomboot in de buurt van de Suikerbroodberg. Het decor was kleurrijker dan het glas-in-loodraam van de synagoge van Katowice. ‘Politie!’ riepen ze aan boord. Met hun paspoort in de hand vormden de passagiers rijen op het dek. Max wilde in het water springen, bidden, verdwijnen. Autoriteiten bladerden door reisdocumenten, controleerden foto’s, praatten onder elkaar in dat vreemde idioom. Soms spraken ze iemand bars aan en die werd dan meegenomen naar een plek verderop. Max klemde zijn tanden opeen toen hij in een vloeiend en onverwacht Jiddisch werd aangesproken: ‘Joods?’

‘Ja.’

‘Paspoort.’ De man bekeek het boekje: ‘Sjolem, meneer Kutner. Familie of vrienden in Brazilië?’

‘Niemand.’

‘Geld, plannen?’

‘Niets.’ De man gaf hem een kaart: Relief.

Voordat het schip afmeerde werden de passagiers afgezet op het Ilha das Flores en onderzocht door de geneeskundige dienst. Ze openden hun mond en spreidden armen en benen voor ijverige controleurs in korte witte jasjes. Twee gezinnen werden in quarantaine geplaatst. God wilde dat Max geen problemen had en kort daarna het continent betrad in een verbaasde verdoving, voortgestuwd in een menigte op de kade van Praça Mauá, totdat hij het bord Relief zag. Hij werd in een auto naar een huis aan de Praça da Bandeira vervoerd, waar hij perplex stond van de georganiseerdheid van zijn volksgenoten met hun archieven, kluizen en typemachines. Het was een Joodse organisatie die hulp verleende aan nieuwaangekomenen, die ‘groenen’ werden genoemd. Ze vroegen hem naar beroep, leeftijd, burgerlijke staat. Binnen een uur hadden ze een hotel geregeld in Estácio, en ontving hij geld en een eenvoudig conversatiegidsje in het Portugees dat hij verder moest leren bij Relief. De volgende maand ging Max aan het werk in de schoenmakerij van een landgenoot en drie jaar later kocht hij zijn winkeltje aan de Rua Visconde de Itaúna.

Ondanks de moeilijke leefomstandigheden beschikte de gemeenschap over clubs, bars, bibliotheken en bestonden er zelfs rivaliserende groeperingen, met synagoges waar anderen niet welkom waren en kranten die anderen niet lazen. In de bars werd tot diep in de nacht gediscussieerd door mensen die de wereld elk op hun eigen wijze wilden redden. Karakteristieke types bevolkten de straten: rabbijnen, matrones, clientelshiks, koppelaars en de weinig geliefde prostituees, die polacas werden genoemd. Voor het eerst zag Max Sefardische joden, die hun eigen gebruiken en synagoges hadden en vloeiend een aan het Spaans verwant dialect spraken dat Ladino heette. Handige koopmannen hielpen de Asjkenazische straatventers door hun stoffen in consignatie te geven die ze langs de deuren verkochten. Er leefden Joden in de verst afgelegen randgebieden, opeengepakt in achterbuurtkrotten en vervallen landhuizen. De welgestelden bewoonden goed gelegen appartementen en brachten hun zomers door in de zanderige strandrijke buitenwijken Ipanema en Leblon.

Praça Onze kon gelden als het hart van de gemeenschap, maar spreken van een ‘Joods getto’ was bijna een leugen. Er woonden ook Italianen, Portugezen, Libanezen en Brazilianen. Dichtbij lag het Centrale Spoorwegstation van Brazilië, met zijn overvloed aan komende en gaande types. In de verte verrees de Morro da Providência, de Heuvel der Voorzienigheid, een opeenstapeling van hutjes, macumbahekserij en clandestiene handel. Kinderen van alle kleuren en herkomsten renden door de straatjes, speelden met hoepels, voetbalden en schreeuwden hun Esperanto. Het plein waaraan de buurt zijn naam dankte – ‘Plein Elf’ ter ere van de Slag van Riachuelo, die plaatsvond op 11 juni 1865 tijdens de Oorlog van de Drievoudige Alliantie – was bezet met bomen, bloemperken, een muziektent en een fontein, omringd door een behuizing in pasteltinten en gehouwen steen. Groene bergen golfden langs de horizon en beschaduwden valleien en hellingen, omwoeld door wolken die langs de toppen streken en het landschap continu herschiepen. Dan ontdekte je nieuwe contouren, nuances, een vluchtige pracht.

Soms moest Max zich melden in muffe burelen om zijn immigratiepapieren te vernieuwen, vingerafdrukken te zetten, formulieren te ondertekenen. Louter formaliteiten. Uiteindelijk heeft ook het paradijs zijn regels.

* * * * *

Buenos Aires, 3 januari 1937

Hannah,

Wat doet je verloofde voor de kost? Ik heb het je al een paar keer gevraagd! En kom me niet aan met uitvluchten als ‘dat doet er niet toe’ of ‘het gaat me alleen om de rust’. Het doet er wel toe! Voor het geval je het niet weet: de rust vind je niet in armoede. Je bent mooi en intelligent. Je verdient een Hollywoodster!

Kan Iôssef goed met hem opschieten?

Je liefhebbende Guita

*

Rio de Janeiro, 21 januari 1937

Lieve Guita,

Waarom vertellen over mijn verloofde? Dwing me niet uit te leggen wat ik niet eens aan mezelf kan verklaren. José is een prima kerel, punt uit.

Ik heb keihard gewerkt. De kerstverkopen waren uitstekend en de baas zegt dat hij een filiaal wil openen. (…)

Iôssef was wat gedeprimeerd, maar nu gaat het beter.

Kussen, Hannah

*

Buenos Aires, 15 februari 1937

Ach, Hannah, kon ik je maar eens bezoeken! Maar ik moet bij mijn man in Argentinië blijven. Morgen gaan we naar onze haciënda bij Rosario. De maïs- en tarweoogst zijn erg tegengevallen. Jayme denkt erover grond in São Paulo te kopen, hij wil investeren in koffie en sinaasappels.

(…)

Ik zweer dat ik probeer je te begrijpen! Maar verwar fatsoen niet met armoede, Hannah! Er bestaan evengoed fatsoenlijke rijken als onfatsoenlijke armen! Ik weet dat fatsoen voor jou onmisbaar is. Maar het onmisbare is niet altijd voldoende. Dus antwoord nu eens en voorgoed wat José voor werk doet en hou op met dat geheimzinnige gedoe!

Je Guita

*

Het is gemakkelijk oordelen zonder begrip, Guita. Begrijpen zonder oordelen is moeilijker.

Hannah

* * * * *

‘Heeft meneer een keuze kunnen maken?’ vroeg de vrouw met een gemaakt lachje. Max had alle stoffen in de winkel bevoeld.

‘Ik zou graag even spreken met … Hannah.’

‘Een momentje’, zei de vrouw gemelijk. Ze ging haar roepen. Max bette zijn voorhoofd en wreef zijn handen. Kort daarop verscheen een oud vrouwtje met kort kroeshaar en een groezelig schort.

Een Portugees accent: ‘Ik ben Ana. Wat wenst meneer?’

Weer een fiasco. De schoenmaker liep tussen de middag het centrum af op zoek naar winkels die ‘uitstekende’ kerstverkopen konden hebben gehad. Nergens vond hij de zus van Guita. Hij had bijna de hele Rua da Alfândega al gehad, om nog maar te zwijgen van de modemagazijnen op het Largo de São Francisco en aan de Rua do Ouvidor. Was hij gek geworden? Hij was nooit iemand geweest voor obsessies of grotere dingen dan zijn schoenmakerijtje. Wat was er aan de hand? Waar moest dat heen?

Met gebogen hoofd keerde hij terug naar zijn werk.

‘Goedemiddag, meneer Kutner.’ Dona Beth droogde haar betraande ogen. ‘Kijk dit nu toch eens.’

Het waren een paar laarzen met kapotte zolen vol spijkers en scherven.

‘Ze zijn van mijn zoon. U hebt het natuurlijk al gehoord …’

‘Wat heb ik gehoord?’

De politie was tijdens een zionistische bijeenkomst met knuppels de Israëlitische Bibliotheek binnengevallen. Resultaat: vijftien arrestanten, een ravage, verbrande boeken en meubels. Een legioen moeders bivakkeerde in de hal van het politiebureau, een ander legioen bad in de synagoges. Dona Beth haalde een geblakerde mezoeza uit haar zak: ‘Die lag op de grond.’ In tranen: ‘Waarom worden we zo behandeld? Wat voor kwaad hebben we ze gedaan?’

Max voelde een bittere zekerheid. Hij herinnerde zich duidelijk dat een jongen de bibliotheek genoemd had als de plaats waar zijn neef ‘vreemde’ vrienden ontmoette. Het was een uitgebreide brief geweest, zo onbezonnen dat de schrijver mesjogge leek, maar wat had Max daarmee te maken gehad? Moest hij woorden wegen en betekenissen raden, of was hij niet meer dan een onbetekenende vertaler in de Rua da Relação?

Misschien was de geblakerde mezoeza het antwoord.

Max ontdeed zich van dona Beth, haastte zich naar zijn slaapkamer en greep het portret van Shlomo. Wat moet ik doen, zeide? Zeg het me! Vechten met de macht? De generaals uitdagen, zeide? Antwoord me in godsnaam!

De grijsaard streek door zijn baard. ‘Loop niet te hard van stapel, jongen. Blijf kalm. Modder moet je niet wild omwoelen maar langzaam roeren.’

De volgende dag werd Max aangeschoten door kapitein Avelar zodra hij op het bureau verscheen: ‘Loop even met me mee.’ In een kamer zonder ramen: ‘Zorg dat je een bekentenis loskrijgt van die worm die geen woord Portugees spreekt.’

Op de grond lag een ‘Israëlitisch element’ dat ervan werd beschuldigd sinaasappels te hebben gestolen.

‘Ja, dat heb ik gedaan’, antwoordde de man in het Jiddisch. ‘Niet een of twee, maar drie sinaasappels en ik heb ze met schil en al opgegeten.’

Nerveus gekuch: ‘En vindt u dat … terecht?’

‘Nee! Ze waren zuur!’

Avelar stootte de schoenmaker aan: ‘Wat zegt hij?’

Max herinnerde zich de geblakerde mezoeza: ‘Hij heeft helemaal geen sinaasappels gestolen!’

Weken later zat hij de dagvangst te vertalen toen hij bij een brief de foto van een meisje aantrof.

‘Op de achterkant’, hielp Onofre. ‘Er staat wat op de achterkant.’

‘Kijk goed naar dit kind’, stond er in getypte letters. ‘Huurjood, smerige fascist! Dankzij jou zitten haar ouders in de gevangenis!’

Max verbleekte en zijn adem stokte. Het klamme zweet brak hem uit: ‘Mag ik even naar het toilet?’

In de gebarsten spiegel zag hij geen kruiperige lafaard, maar een in de vijandige gelederen geïnfiltreerde held. Het dwangbevel van een recent vertaalde filosoof liet hem geen keus: ‘Het enige dat het kwaad nodig heeft om te zegevieren, is dat goede mensen niets doen.’ Bovendien zou de contraspionage, als die het niet al wist, meteen te weten komen dat Max Kutner brieven vertaalde voor de politie. En dan wisten ze in een mum van tijd andere dingen.

Max erkende de harde waarheid: het was een kwestie van tijd voor zijn grootste geheim werd ontdekt. Hij stelde zich de chantage, de briefjes, de ontwijkende blikken al voor. Hij hoorde het de mensen al zeggen: ‘Heb je het al gehoord? Max Kutner is Max Kutner niet!’

* * * * *

Polen, januari 1928

Katowice was bevroren. Er werd gevochten om brandhout en aardappelen aan de poort van het kerkhof waar Max Goldman zijn vader begroef. Hij huilde niet en ook gedurende de zeven dagen van rouw zou hij niet huilen. Al op de achtste dag schonk hij de bezittingen van Leon weg en ging hij langs bij een reisagent: hij wilde Polen verlaten, misschien ook weg uit Europa. Het moest afgelopen zijn met de ellende! De reisagent opende een archiefla en bladerde de wereld door. De Verenigde Staten hadden de deuren gesloten vanwege een anti-immigratiewet. Australië was duur en ver. Er bestonden landbouwkolonies in Zuid-Amerika en ook in Palestina. Max moest erover nadenken.

In februari stond de agent voor de deur met een voorstel dat hij niet kon weigeren.

Een rijke zakenman uit Pinsk, die net zoals de schoenmaker Max heette, zou in maart een bezoek brengen aan Brazilië. Maar de dag voor hij scheep ging had hij zijn auto in een kolkende rivier gereden en zijn lichaam was verdwenen. Goldman moest de plaats van de overledene innemen met het paspoort dat de agent bereid was te vervalsen.

‘U loopt geen enkel gevaar. De dood van de man is nog niet eens aangegeven.’

‘Hoeveel wilt u ervoor hebben?’ Max vatte moed.

Hij verkocht alles, betaalde zijn schulden, nam de trein naar het noorden en stapte in de haven van Danzig op een schip zonder om te kijken. Vaarwel, Polen!

Hij was zijn koffer aan het uitpakken in zijn hut toen een kamerjongen handdoeken kwam brengen: ‘Deze zijn voor mevrouw Kutner.’

‘Mevrouw Kutner?’ vroeg Max verbaasd.

De knaap keek op zijn lijst: ‘Meneer en mevrouw Kutner.’

‘Maar …’ hij schraapte zijn keel. ‘Mijn vrouw heeft moeten afzien van de reis.’

Max kon de agent wel vermoorden. Dat moest er nog bijkomen: dat hij moest reizen met een weduwe of, erger nog, met een oplichtster die haar plaats innam. De schrik duurde tot de gevaren verdwenen aan de horizon. Op de tweede dag verlieten ze goddank de Baltische Zee en opende de Noordzee zich in onafzienbare luister. Het gebeurde werd verleden tijd en Polen verloor zijn zure nasmaak zoals de uien die zijn oma kookte in het dorp.

‘Max Kutner’, repeteerde de schoenmaker.

Languit op het dek genoot hij van het maanlicht en de steeds zoelere wind, luisterend naar talen en tongvallen uit andere werelden. Het schip was een drijvend Babel met een eerste, tweede en derde klas, een speelzaal en een orkest van albinodwergen dat charlestons speelde.

Ongelofelijk. Zijn enige eerdere reizen had hij gemaakt op de bok van een koets tussen Katowice en het dorp van zijn grootouders. Wat je onderweg zag was een triviaal continuüm, een meetbare afstand langs bomen en struiken, afgezien van twee stroompjes en een staminet, waar de reizigers stopten voor hun urgente behoeften. Nooit was je ver genoeg verwijderd van de dagelijkse sleur, kapotte sokken, koolstronken en politie. Maar nu deinde het leven in pekelwater en speelden dwergen charlestons tot in de vroege morgen. Zo veel water, main Got![9] Zo veel hemel, lucht, licht! En aan het eind van dat alles lag Brazilië.

‘Brazilië’, zuchtte hij op het dek.

Wat moest hij ervan verwachten? De geuren, kleuren, afmetingen. En de mensen daar, hoe kleedden die zich, wat aten ze, hadden ze schoenen? Zouden ze groot of klein zijn, zwart of blank? Hielden ze van Joden? Hoe klonk het Portugees?

Handschoenen en sjaals raakten in onbruik toen ze aanlegden in Lissabon. Op de Canarische Eilanden zag je al blote benen en de eerste avond van maart toastten ze op het passeren van de evenaar. Een paar dagen later verscheen Pernambuco westwaarts in zicht voor een oponthoud van vier uur.

Vruchten, bemodderde levende krabben, versgepofte kastanjes: de haven van Recife was een exotische weelde met zijn donkere, halfnaakte straatverkopers. De hitte stonk en de vochtigheid kleefde aan je huid. Max liep door een wijk waar borsten en billen voor zachte prijsjes te huur waren. Hij had die kastanjebruine vrouwen met hun zwarte haren en brede heupen, die met een maagdelijke onschuld naar hem glimlachten, graag van dichterbij bekeken. Maar de haast floot op de kade.

Hij liep de loopplank al op toen een duizeling vanuit het niets hem slechte voorgevoelens bezorgde. Hij verbleekte en zijn knieën knikten. Hij zou niet ongestraft aan die komedie ontsnappen. Het paspoort in zijn hand was een factuur die hij tot het einde der tijden in termijnen zou moeten aflossen.

Sindsdien hoefde hem maar iets slechts te overkomen of Max had de indruk dat het verleden de rekening kwam innen, als een onvermurwbare clientelshik aan de deur van een wanbetaler.

* * * * *

Rio de Janeiro, 5 april 1937

Guita,

Het was allemaal heel eenvoudig, een akte tekenen en meer niet. De huwelijksreis was een middag in de dierentuin. ’s Avonds aten we wortelsoep met roggebrood.

Kussen van Hannah

*

Buenos Aires, 13 april 1937

Een huwelijksreis naar de dierentuin? Eenvoud heeft zijn grenzen, doe niet zo belachelijk. Het huwelijk vieren is een heilig gebod. Soms denk ik dat je de gekte van moeder hebt geërfd. Hoe heb je die man eigenlijk leren kennen?

Guita

*

Buenos Aires, 14 april 1937

Hannah, ik heb vannacht slecht geslapen. Hebben jullie geld nodig? Schaam je niet om hulp te vragen!

Je Guita

*

Rio de Janeiro, 24 april 1937

Bedankt, Guita, maar we hebben geen geld nodig. Jouw liefde is ons genoeg.

Goed nieuws: Iôssef is dol op José.

Kussen van Hannah

* * * * *

De kozakken vielen het verlaten dorp binnen. Ze kamden Rusland uit op zoek naar soldaten voor de Krimoorlog.

‘Woont hier helemaal niemand?’ snauwde de aanvoerder ongelovig. ‘Onmogelijk. Doorzoek de huizen!’

Ze zetten het dorp op zijn kop en sleepten het volk de straat op: vrouwen, grijsaards, kinderen.

‘We moeten jonge mannen hebben!’

‘Die zijn allemaal naar de akkers in het zuiden’, antwoordde een meisje.

‘Wie heeft dit dan gedaan?’ De kozak wees naar een muur met vijf pijlen in witte cirkels.

Een jongen stapte uit de coulissen en zei uitdagend: ‘Ik!’ Hij plantte zijn handen in zijn zij. ‘Is daar iets mis mee?’ Geschater. De oude Moshe zag er bespottelijk uit in zijn rode korte broek. Een paar kousen reikte tot zijn trillende knieën.

‘Ga zitten, Moshe’, zei iemand uit de zaal. De bejaarden riepen in koor: ‘Zitten, zitten!’

De verpleegster sleepte een stoel aan en Moshe ging zitten. Hij schraapte zijn keel: ‘Dat heb ik gedaan. Maar ik ben een waardeloze schutter.’

De kozak wees weer naar de pijlen: ‘Hoe verklaar je dat dan?’

Moshe aarzelde, gekweld door onzekerheid. Hij keek naar het publiek.

‘Leg uit!’ zei de kozak dreigend. ‘Meteen!’

Stilte. In het gehoor stootte een oud vrouwtje Max aan: ‘Weet u, beste man, de jeugd is een bloemenkrans en de ouderdom een doornenkroon.’

‘Moshe, zeg op!’ dwong de kozak. En Moshe, in een heroïsche opwelling: ‘Nou ja … eerst schiet ik de pijlen af en daarna schilder ik de cirkels eromheen.’

Gelach en applaus. De verpleegster besloot het verhaal: ‘En zo misleidde de slimme jongen de kozakken. En nu is er een hapje en een drankje!’

Max had een paar hartige hapjes besteld bij een Joodse kokkin. Hij was vol lof over het bejaardentoneel, een van zijn boetedoeningen ter vermindering van de schuld die hij op zich laadde door zijn werk bij de politie. Hij bezocht niet alleen bejaardenhuizen maar repareerde ook schoenen gratis, schonk geld en kocht restvoorraadjes van clientelshiks. Maar zijn goede werken hadden niet altijd het gewenste effect – of juist wel. Zie de geschiedenis met de menora.

De briefschrijver heette Sílvio T. Hij was ver in de zeventig, woonde in de Méierbuurt en wilde een Duitse menora uit de zeventiende eeuw verkopen. Met het geld wilde hij zijn laatste nachten in een pensionkamertje betalen. Hij beschreef het stuk in detail voor een magnaat uit Buenos Aires, betreurend dat geïnteresseerden – lees: vermogenden – in Brazilië ontbraken. Het beverige handschrift verried zijn artrose. Tegen het advies van dokters en raadgevers in, schuifelde Sílvio over straat en hield hij zijn menora onder de neus van arme sloebers en vrekken op Praça Onze. ‘Mijn God’, riep hij. ‘Heb ik bijna tachtig jaar geleefd om zo te eindigen?’

De hoop begaf hem en zijn benen beloofden een spectaculaire val voor de ogen van de hartelozen die geen hand naar hem uitstaken – behalve uiteraard om de menora te stelen. Maar Sílvio T. was een doordouwer. ’s Avonds ventte hij met de relikwie rond in restaurant Schneider.

Met de brief in de hand voelde Max pijn in zijn hart. Welke logica kon zo veel lijden verklaren? Trouwens, waarom had God hem laten kennismaken met dat leed? Toeval bestaat niet, beste Max! Waaraan moet jij dat smerige geld van de politie uitgeven? Waar anders dan in restaurant Schneider?

De volgende avond verliet de schoenmaker zijn werkplaats met een verheven missie.

Het geroezemoes waarin de kelners rondliepen was oorverdovend toen Sílvio T. de goddelijke voorzienigheid in persoon voor zich zag. Uit een versleten zak haalde hij de menora tevoorschijn die Max zonder afdingen kocht. Daar had je driehonderd jaar geschiedenis. Het oude goud had zijn glans verloren. Hoeveel en welke plaatsen had die menora niet gesierd voor hij de zeeën overstak en Max in handen viel?

De volgende morgen stond het juweel te glimmen in de werkplaats. De trotse schoenmaker bestudeerde de ornamenten, die bij alle klanten lof oogstten. Een wijsneus aarzelde geen moment: ‘Late gotiek.’

Een ander: ‘Mijn grootvader had er precies zo een.’

Nog een ander: ‘Dat is een replica.’

Oy vey, zou dat mogelijk zijn? Had hij een nepding gekocht, een opgedirkt stuk messing? Hij ging de deur uit met de menora in zijn armen en liet hem zien aan antiquairs en specialisten, die unaniem waren in hun oordeel: een authentiek stuk, zeventiende eeuw. Een, twee, drie weken gingen voorbij en de herfst luchtte de stad. Alles ging uitstekend tot een paar roodomrande ogen de schoenmaker strak aankeken en een man laconiek zei dat de menora van hem was.

Max protesteerde: ‘Ik heb hem zelf gekocht!’

De roodomrande ogen wilden geen praatje – alleen de menora.

Max hield vol: ‘Ik heb hem een poosje geleden eerlijk gekocht.’

‘Van Sílvio T., die shmuck[10]!’ De man spuugde op de werkbank. ‘U moet weten dat die Sílvio T. me een flink bedrag schuldig is en dat die menora het onderpand was. En ook dat die schuld vandaag vervalt, nu, en dat hij spoorloos verdwenen is. Spoor-loos ver-dwe-nen!’

‘Maar …’

‘Geef me die menora.’ De man boog zich over de werkbank. ‘Meteen!’

Hij greep de kandelaar en beende weg.

Max stond perplex. Hij sloot zijn werkplaatsje en liep doelloos door de buurt, brandend in vlammen van zelfverwijt. Had hij onvoorzichtig gehandeld? Was hij beetgenomen? In dat geval, door wie: door Sílvio T. of de roodomrande ogen? Behoorde het tot de handelsregels dat je een verkoper vroeg bij wie hij schulden had? De schuldeiser had hem geen enkel bewijs van een schuld laten zien. Max schold zichzelf uit in alle talen. In het beruchte restaurant Schneider bedronk hij zich tot de wereld rondtolde, maar hij slaagde er niet in Sílvio T. te haten. Hij strompelde terug naar huis. Nadat hij op een straathoek geürineerd had, geïmiteerd door een zwerfhond, stak hij de Rua Frei Caneca over. Toen kreeg hij de schrik van zijn leven.

Elf uur ’s avonds. Niemand anders dan Sílvio T. en de roodomrande ogen zaten naast elkaar in de tram. Ze praatten niet, raakten elkaar nauwelijks, geen enkel blijk van intimiteit. Max focuste zijn ongelovige ogen: ze waren het echt. Ongelofelijk! Het was absurd ze daar samen te zien, in vriendschappelijk zwijgen op de bank van een tram. Zelfs het toeval was niet tot zo’n kunststuk in staat. De tram vertrok en voerde het mysterie mee.

Maar wat de schoenmaker het meest verbaasde was niet de onbeschaamdheid van de twee boeven, een stel schurken van het zuiverste water. Hij kende de menselijke rotheid maar al te goed. Wat hem werkelijk verbijsterde was de onverwachte, diepe en ongekende rust die over hem kwam. Geen enkel gevoel van schuld of beklemming, niets! Max zweefde over de Frei Caneca.

Hij had geboet voor zijn zonden.

* * * * *

Rio de Janeiro, 4 mei 1937

Guita, je hebt het mis. Ik ben niet opstandig en lig niet overhoop met de Tora. Ik heb innige banden met ons geloof, zoals ik van papa heb geleerd. Maar mijn manier om het te eerbiedigen is door de geboden aan te passen aan de werkelijkheid.

Weet je nog toen ik uitgesloten werd? Ik leed alle pijnen van de wereld, maar ik leerde iets essentieels: van wat je niet doodt word je sterker. Op een dag heb ik de dogma’s aan de kant gezet. Die kwamen me niet te hulp in mijn donkerste uren maar veroordeelden me wel toen ik mijn eigen weg zocht.

Tegenwoordig is mijn geloof van mij, Guita. Ik doe het goede zonder voorschriften of ambities. Mijn onderscheidingsvermogen is me genoeg. Hoe valt te verklaren dat velen hetzelfde doen zonder formele of religieuze opvoeding en zonder concrete of denkbeeldige beloning? Hoe verklaar je dat een goed mens zijn niet kan worden onderwezen, maar wel kan worden geleerd? Misschien is oprechte liefde de God van verstandige mensen.

Veel kussen,

Hannah

* * * * *

Rio was een mijnenveld. Groepen fanatici raakten slaags op straat, soms zonder goed te begrijpen wat ze verkondigden maar gedreven door haat tegen de ideeën van hun rivalen. Een buurtoproer had de Rua do Catete op zijn kop gezet, scholen stonden op voet van oorlog, Jodenhatende integralisten marcheerden in hun groene hemden door de wijk en brulden hun broederschapskreet ‘anauê!’ Sommigen verdwenen in het holst van de nacht, anderen op klaarlichte dag. Het was gewoon geworden te zien hoe iemand in handboeien in een politievrachtwagen werd geduwd die met loeiende sirene wegreed. Wie, wat, wanneer, hoe? waren de vragen die van mond tot mond gingen. Alleen de stoutmoedigen vroegen zich ook af waarom?

Merkwaardig genoeg bruisten in de stad de theaters, cafés en casino’s, plaatsen waarvan bekend was dat ze waren geïnfiltreerd door spionnen en duistere belangen. Bij de ambassades tinkelde het kristal op cocktails waar de genodigden geheimen verhandelden. De Duitse diplomatie voerde een vurige campagne om Brazilië te veroveren en prees Herr Hitler aan als de enige leider die in staat was het oprukkende communisme een halt toe te roepen.

Maar wat had de schoenmaker daarmee te maken? Niets, helemaal niets. Hitler, Stalin, Roosevelt? Max haalde zijn schouders op: de koers van de planeet liet hem koud. Hij interesseerde zich alleen voor Hannah: waar kon hij haar vinden, hoe was ze te herkennen? Als ze schreef over groente struinde hij de markten af; zei ze iets over het strand dan ploegde hij door het zand van de Zona Sul. Hij las en herlas de brieven en probeerde haar voor zich te zien, aan te raken, te kussen. Hij kwam er zelfs toe het doorzichtige geparfumeerde briefpapier te besnuffelen, dat prachtig was ondertekend met Oost-Indische inkt. Op een dag vroeg hij Onofre hem de enveloppen te laten zien, maar vergeefs: de agent ontving alleen de al opengevouwen brieven.

In zijn werkplaatsje was het werk ernstig teruggelopen. Max had niets op tijd klaar, haalde reparaties door elkaar en door onoplettendheid sneed hij zich of sloeg hij op zijn vingers. Op zondagen leek hij mesjogge – hij liep prevelend en gebarend over straat, verdiept in obsessief gepeins. Op een dag gaf Hannah een kostbare aanwijzing. Ze vertelde haar zus dat ze ‘Joodse kringen’ bezochten, hoewel José ‘problemen’ had en met krukken liep. Max concludeerde drie dingen. Ten eerste dat José Joods was, ten tweede dat hen ergens vinden een kwestie van tijd was en ten derde, de meest enerverende gevolgtrekking, dat Hannah niet uit liefde maar uit medelijden moest zijn getrouwd.

Max werd een regelmatig bezoeker van lezingen en bijeenkomsten van de gemeenschap. Hij ging naar clubs en scholen en spelde de kranten. Van dodenwaken ging hij naar dansavonden, van kroegjes naar synagoges. Tijdens de kabalat-sjabbatdiensten[11] in de Beth Jisraël[12]-synagoge zei hij de gebeden met geveinsde devotie, intussen in het rond spiedend om, wie weet, een glimp van haar op te vangen. Zoeken naar Hannah was niet zijn raison d’être, maar zijn reden om te zijn wat hij nooit was geweest: gelukkig.

Guita werd woest over de zuinige berichten betreffende haar zwager en stuurde een brief ontsierd door vele doorhalingen waarin ze informeerde of José ‘nog man’ was. ‘Vertel nu eens wat je man voor problemen heeft!’ Max tintelde bij de gedachte dat zijn muze goede werken zaaide zonder dat er in haar iets gezaaid werd. Guita raadde Hannah aan met een rabbijn te praten, waarop haar zus antwoordde dat geen rabbijn haar kon helpen omdat ze een agoena[13] was. Max schrok: agoena? Wat was dat?

Agoena, agoena, piekerde hij op weg naar huis. Hij had er nooit van gehoord. Was het een ziekte, een stigma, een zonde? Het woord dreunde in zijn oren, het kon niets goeds zijn. Door welk ongeluk was Hannah een agoena geworden? Was ze het altijd geweest of later geworden? Wanneer? Waarom? Altijd die etiketten! Alsof we geen mensen maar trefwoorden zijn. Zelfs God heeft zijn classificaties! Wat het ook was, Max zou van haar blijven houden. De jeugd mocht zich druk maken over volmaaktheid, de rijpere mens gaf de voorkeur aan toegeeflijkheid. Eerlijk gezegd had Max de leeftijd noch de reputatie om haar iets te verwijten.

Half zeven in de avond, jongens verkochten de avondkranten bij de tramhaltes en de bohème verzamelde zich in de bars. Op de mysteries van de dag volgden die van de nacht. Rio wisselde van pluimage en de Israëlitische Bibliotheek was al gesloten. Wie moest hij in godsnaam vragen wat agoena was?

In de werkplaats was weer meer dan voldoende werk sinds hij een assistent had. De jongen veegde de vloer nadat hij de die middag ontvangen schoenen netjes op een rij had gezet. Max bladerde door het notitieblok met de parafen van de klanten, de afgesproken ophaaldag en de bedragen die de assistent had ontvangen. Er waren twee tassen, een riem, en niet minder dan twaalf paar schoenen, waarvan een aantal onherstelbaar en enkele bijna. Een dame had zelfs om ‘de grootst mogelijke haast’ verzocht.

‘Ze komt morgenmiddag meteen na de lunch’, zei de assistent.

Het ging om een paar gebroken – nou ja, eigenlijk finaal kapotte – hakken. Onmogelijk die zo snel klaar te hebben. De klant moest maar begrijpen dat haast en kwaliteit niet samengingen. Trouwens, Max was die hysterische vrouwen met hun voorgewende haast spuugzat. Daags voor een bruiloft leek er een burgeroorlog te woeden aan zijn werkbank. Bruine schoenen moesten zwart worden gemaakt, oude besjes wilden museumstukken laten verzolen, jongste kinderen werden opgezadeld met wat oudere broers en zussen van hun ouders hadden geërfd. Het gekrijs over bekraste gespen of gegroefd leer! Soms vergeleek Max zichzelf met de frivole stilisten uit de Rua do Ouvidor, die de madammen in satijn en tule wonden en hun roddels moesten aanhoren. Op die momenten dacht hij aan het oude Polen, waar schoenen dienden om op te lopen en niet om je voeten te versieren.

Max liep de bestellingen in het blok velletje voor velletje na. Bijna altijd dezelfde klanten met hun hebbelijkheden. Had hij dona Sara al niet eens aangeraden een andere tas te kopen? En Jonas K., die weer een gaatje in zijn riem erbij wilde omdat hij steeds dikker werd. Alleen een gekkenhuis kon die mensen weer een beetje in het gareel krijgen! Hij sloeg een blik op het laatste blaadje van het blok en voelde een steek in zijn borst.

‘Oy main Got!’

Hij verstarde en sloot zijn ogen.

‘Oy, oy!’

Hij hield zijn adem in: dit kon niet waar zijn! Hij moest aan het delireren zijn geslagen. De assistent greep hem bij zijn schouder: ‘Voelt u zich niet goed?’

Het duizelde hem: ‘Oy, oy!’

Max viel in een stoel en vroeg om water, het bloed klopte in zijn aderen. Hij nam een slok en bekwijlde zijn overhemd, tot schrik van de assistent: ‘Ik ga een ambulance roepen!’

Max riep God en zijn grootvader Shlomo aan. Hij hallucineerde niet, hij kende die paraaf. Natuurlijk kende hij die, er was geen vergissing mogelijk. Hoe vaak had ze haar brieven niet met dat delicate krabbeltje besloten? Geschilderd in Oost-Indische inkt, het was een muzieksleutel, een bedwelmende bloem. Uiteraard kende hij die paraaf.

Hannah.

[1]oy vey (Jidd.): ‘o wee!’

[2]clientelshik (Jidd.): ambulante verkoper, straatventer

[3]zeide (Jidd.): grootvader

[4]sjolem (Jidd.): ‘vrede’ (groet)

[5]gewalt (Jidd.): ‘help!’

[6]Keren Kajemet Lejisraël (Hebr.): Joods Nationaal Fonds

[7]alia (Hebr.): emigratie naar Israël

[8]moheel (Hebr.): besnijder

[9](oy) main Got (Jidd.): ‘(ach,) mijn God’

[10]shmuck (Jidd.): lul, klootzak

[11]kabalat sjabbat (Hebr.): vrijdagavondgebed voorafgaand aan de sjabbat

[12]Beth Jisraël (Hebr.): Huis van Israël

[13]agoena (Hebr.): vrouw die niet kan hertrouwen omdat verblijfplaats en lot van haar verdwenen man onbekend zijn of omdat haar man geen scheiding wil