Marie-Monique Robin

De wereld volgens Monsanto

Van dioxine tot gentechgewassen, een multinational die het goed met u voorheeft

Met een voorwoord van Nicolas Hulot

Uit het Frans vertaald door Marianne Gaasbeek

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De noten in deze uitgave bevatten hyperlinks; sommige daarvan werken niet meer

Oorspronkelijke titel Le monde selon Monsanto. De la dioxine aux OGM, une multinationale qui vous veut du bien, verschenen bij La Découverte

Oorspronkelijke tekst © Éditions La Découverte, Parijs 2008

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marianne Gaasbeek en De Geus BV, Breda 2009

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Image Source

isbn 978 90 445 3263 0

NUR 600

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

Pcb’s: de witteboordenmisdaad

‘We kunnen het ons niet veroorloven een dollar aan omzet kwijt te raken’

‘Pollution Letter’,

openbaar gemaakt document van Monsanto,

16 februari 1970

Anniston, Alabama, 12 oktober 2006. Met trillende hand doet David Baker de cassette in zijn videoapparaat: ‘Het is een onvergetelijke herinnering’, mompelt de 1 meter 96 lange man, terwijl hij tersluiks een traan wegveegt. ‘De mooiste dag van mijn leven, de dag waarop de mensen uit mijn gemeenschap besloten hun waardigheid terug te winnen door een van de grootste multinationals ter wereld, die hen altijd met minachting had bejegend, op de knieën te dwingen …’ Op het televisiescherm komen de beelden voorbij die op 14 augustus 2001 in Anniston zijn gefilmd. Gouden licht dat het invallen van de schemering aankondigt. De amateurfilmer, zichtbaar overweldigd, weet niet waar hij zijn camera op moet richten: van alle kanten komen groepjes Afro-Amerikanen aan lopen. Zwijgend en met ferme pas arriveren ze bij het immense culturele centrum op 22nd Street. ‘Ze waren vijfduizend in getal’, staat de volgende dag in de Anniston Star. ‘Het was de grootste massameeting uit de geschiedenis van de stad.’

David tegen Goliat

‘Waarom bent u gekomen?’ vraagt de amateurjournalist.

‘Omdat mijn man en mijn zoon zijn doodgegaan aan kanker’, antwoordt een vrouw van een jaar of vijftig.

‘En u?’

‘Voor mijn dochter’, zegt een man, wijzend naar het meisje dat op zijn schouders zit. ‘Ze heeft een hersentumor … We hadden de hoop verloren dat Monsanto ooit zou betalen voor al het kwaad dat de fabriek hier heeft aangericht. Maar nu Johnnie Cochran voor onze zaak opkomt, ligt dat anders …’

‘Johnnie Cochran’: zijn naam ligt op ieders lippen. In 1995 hield deze advocaat uit Los Angeles heel de Verenigde Staten in zijn ban bij de verdediging van O.J. Simpson, de vroegere ster uit het American football die filmacteur was geworden, en die ervan beschuldigd werd op een avond in 1994 zijn ex-vrouw en haar minnaar te hebben vermoord. Na een eindeloos durend proces dat ademloos werd gevolgd door het Amerikaanse publiek en uitgebreid aandacht kreeg in de media, werd Orenthal James Simpson dankzij het talent van zijn advocaat vrijgesproken. Cochran, een achterkleinzoon van een zwarte slaaf, had er alles aan gedaan om zijn cliënt als slachtoffer van racisme en politiefraude neer te zetten. Sindsdien, tot aan zijn dood in maart 2005, werd Johnnie Cochran door de zwarte gemeenschap in Amerika als een held gezien. ‘Een god’, zei David Baker zelfs tegen me. ‘Daarom wist ik dat ik, toen ik hem zover had gekregen dat hij de reis naar Anniston zou maken, waarvan hij toentertijd niets wist, het pleit al bijna gewonnen had …’

‘Johnniiiiiie!’ schreeuwde de menigte toen de advocaat, zeer elegant in zijn onberispelijke kostuum, het spreekgestoelte beklom. En Johnnie had gesproken, in een religieuze stilte. Hij wist de woorden te vinden die weerklank vonden in dit stadje in het zuiden van de Verenigde Staten, dat gedurende lange tijd verscheurd was geweest door de strijd om de mensenrechten. Hij bracht de historische rol ter sprake van Rosa Parks, een jonge vrouw uit Alabama, in de strijd tegen de rassenscheiding in de Verenigde Staten[1]. Hij citeerde uit het evangelie van Matteüs: ‘Alles wat u hebt gedaan voor een van de onaanzienlijksten onder u, dat hebt u voor mij gedaan …’ Vervolgens herinnerde hij aan het verhaal van David en Goliat en bracht een hommage aan David Baker, de man dankzij wie deze onwaarschijnlijke bijeenkomst had plaatsgevonden. ‘Ik kijk naar dit publiek, en ik zie heel veel Davids’, sprak hij vol bezieling. ‘Ik weet niet of u beseft hoeveel macht u hebt … Iedere burger heeft het recht op een leven zonder vervuiling, zonder pcb’s, kwik en lood, dat is een van de beginselen van de grondwet! U zult opkomen tegen het onrecht dat Monsanto u heeft aangedaan, want het onrecht dat hier heeft plaatsgevonden vormt een bedreiging voor de gerechtigheid overal elders! U bewijst hiermee een dienst aan het land, dat niet meer geregeerd mag worden door de particuliere belangen van de reuzen van de industrie.’

‘Amen! Halleluja!’ jubelde de menigte, onder oorverdovend applaus. In de dagen die hierop volgden kwamen er 18.233 inwoners van Anniston, onder wier kinderen er 450 aan hersenverlamming leden, naar het kantoortje van het collectief ‘Community Against Pollution’, in 1997 opgericht door David Baker, om een klacht in te dienen tegen Monsanto. Daar kwamen nog de 3516 klachten bij die David Baker vier jaar eerder in een class action (een collectieve rechtsprocedure) had ingediend. Na een halve eeuw van leed dat zwijgend was ondergaan, daagde de bijna voltallige zwarte bevolking van de stad een van de grootste vervuilers ter wereld uit, die zich al spoedig gedwongen zou zien tot het betalen van de grootste schadevergoeding die ooit in de Verenigde Staten aan een industriële onderneming was opgelegd: 700 miljoen dollar!

‘Het was een zware strijd’, zegt David Baker, nog steeds geëmotioneerd. ‘Maar wie zou kunnen denken dat een onderneming een dermate crimineel gedrag vertoont? Begrijpt u het? Mijn broertje Terry is op zijn zeventiende gestorven aan een hersentumor en longkanker[2] … Hij is doodgegaan doordat hij groenten uit onze tuin at, en vis die hij had gevangen in een zwaar verontreinigd riviertje! Monsanto heeft Anniston in een spookstad veranderd.’

Het begin van Monsanto

Toch heeft Anniston ook een glorietijd beleefd. Lange tijd bijgenaamd ‘de modelstad’ en ‘wereldhoofdstad van de riolering’ vanwege de hoge kwaliteit van de plaatselijke infrastructuur, werd het zuidelijke stadje, dat rijk was aan ijzer, lange tijd beschouwd als een lichtend voorbeeld van een stad uit het tijdperk van de industriële revolutie. ‘Annie’s Town’, vernoemd naar de vrouw van de eigenaar van een bloeiende ijzersmelterij, is officieel ontstaan in 1879 en werd in 1882 in The Atlanta Constitution geroemd als de ‘prachtige stad in Alabama’. De stad, die werd bestuurd door een minderheid van nijvere blanken die hun geld ter plaatse herinvesteerden, wat bevorderlijk was voor de maatschappelijke rust, was aantrekkelijk voor ondernemers, zeer ten nadele van Birmingham, de nabijgelegen hoofdstad van de staat. Zo kwam het dat de Southern Manganese Corporation in 1917 besloot er een fabriek te openen waar artilleriegranaten werden vervaardigd. In 1925 werd de onderneming herdoopt in Swann Chemical Company en vier jaar later begon ze pcb’s te produceren, unaniem beschouwd als ‘chemische wonderen’, waarmee Monsanto al spoedig fortuin zou maken en die Anniston zo veel ellende zouden bezorgen.

De pcb’s, of polychloorbifenylen, zijn chloorhoudende chemische derivaten die vanaf het eind van de negentiende eeuw steeds vaker werden toegepast in de industrie. Bij het verbeteren van de technieken om ruwe aardolie te raffineren voor de benzine die nodig was voor de opkomende auto-industrie, ontdekten scheikundigen de eigenschappen van benzeen, een koolwaterstof die veel gebruikt zou gaan worden als oplosmiddel voor de chemische synthese van geneesmiddelen, kunststoffen en kleurstoffen. In de laboratoria van de steeds belangrijker wordende chemische bedrijven mengden de tovenaarsleerlingen benzeen met chloor en verkregen daardoor een nieuw product dat een opmerkelijke thermische stabiliteit en vuurbestendigheid bleek te hebben. De pcb’s waren geboren en vijftig jaar lang overspoelden ze de wereld: ze dienden niet alleen als koelvloeistof in elektrische transformatoren en hydraulische industriële apparatuur, maar ook als smeermiddel in uiteenlopende toepassingen als plastic, verf, inkt en papier.

In 1935 werd de Swann Chemical Company opgekocht door een in de lift zittende onderneming die was gevestigd in St. Louis, Missouri: de Monsanto Chemicals Company. In 1901 opgericht door George Francis Queen, een autodidactisch scheikundige die ook al hulde wilde brengen aan zijn echtgenote, Olga Mendez Monsanto, fabriceerde het bedrijfje – dat was opgericht dankzij een persoonlijke lening van vijfduizend dollar – aanvankelijk sacharine, het eerste synthetische zoetmiddel, dat slechts aan één enkele klant verkocht werd, ook een opkomende onderneming, in Georgia: Coca-Cola. Niet veel later begon men daar ook vanille en cafeïne aan te verkopen. Later ging de Monsanto Chemicals Company aspirine maken; het bedrijf zou daar tot in de jaren tachtig de grootste leverancier van blijven. In 1918 pleegde Monsanto haar eerste overname: een bedrijf uit Illinois dat zwavelzuur fabriceerde.

Deze omslag naar industriële basisproducten leidde tot de overname van diverse chemische ondernemingen, niet alleen in de Verenigde Staten maar ook in Australië, na de introductie van de firma op de beurs van New York in 1929, een maand voor de grote krach van Wall Street. Het bedrijf uit St. Louis, dat een minieme naamsverandering onderging en sedertdien ‘Monsanto Chemical Company’ heette, wist de crisis te doorstaan. In de jaren veertig werd de onderneming een van de grootste fabrikanten ter wereld van rubber, en later van kunststoffen en synthetische vezels, waaronder polystyreen, en ook fosfaten, terwijl ze haar monopoliepositie op de internationale markt van pcb’s versterkte, gegarandeerd door een patent waardoor het haar was toegestaan vrijwel overal ter wereld licenties te verkopen: in de Verenigde Staten en in Groot-Brittannië, waar de firma een fabriek heeft (in Wales), werden de pcb’s verkocht onder de naam Aroclor, terwijl ze in Nederland bekendstonden onder de naam Askarel, in Frankrijk als Pyralène, in Duitsland als Clophen en in Japan als Kanechlor.

‘En zo is Anniston de meest vervuilde stad van de Verenigde Staten geworden’, vertelt David Baker, terwijl hij het portier van zijn auto voor me openhoudt om een ritje door de omgeving te maken. Eerst het centrum, met Nobles Avenue, de straat die in de jaren zestig de trots was van de inwoners, met de vele winkels en twee bioscopen die nu gesloten zijn. Daarna de eastern side, het oostelijk deel van de stad, waar voornamelijk aantrekkelijke, vrijstaande huizen liggen, van oudsher bewoond door de blanke minderheid. En ten slotte de western side aan de andere kant van de spoorlijn, het westelijk stadsdeel waar het arme deel van de inwoners gevestigd is, voornamelijk zwarten, midden in het industriegebied. Hier is David Baker 55 jaar geleden geboren.

We rijden door een stad die terecht een spookstad wordt genoemd. ‘Al deze huizen zijn verlaten’, zegt hij, terwijl hij me links en rechts wijst op bouwvallige houten huizen en krotten. ‘De mensen zijn uiteindelijk vertrokken, want de moestuinen en het water zijn zwaar verontreinigd.’ Plotseling, in de bocht van een hobbelig weggetje, een brede weg met een bord: MONSANTO ROAD. De weg loopt langs de fabriek waar tot in 1971 pcb’s werden geproduceerd. Om het bedrijfsterrein, dat tegenwoordig eigendom is van Solutia (Applied Chemistry Creative Solutions), staat een hek. Solutia is een ‘zelfstandige’ onderneming, waarvan de hoofdzetel zich ook in St. Louis bevindt. In 1997 heeft Monsanto haar chemische divisie aan dit bedrijf verkocht, middels een goocheltoer waarvan de firma het geheim kent, en die vooral tot doel had haar te beschermen tegen de beroering die weldra in Anniston zou ontstaan door haar onverantwoordelijke praktijken.

‘We zijn niet gek’, zegt David Baker verontwaardigd. ‘Voor ons zijn Solutia en Monsanto één pot nat … Kijk! Dit is het Snow Creekkanaal, hier heeft het bedrijf meer dan veertig jaar zijn afval in gedumpt. Het begon bij de fabriek, liep dwars door de stad en kwam uit op de waterwegen in de omgeving. Het water zat vol gif. Monsanto wist dat, maar heeft nooit wat gezegd …’

Volgens een inmiddels openbaar gemaakt rapport dat in 2005 in het geheim is opgesteld door de Environmental Protection Agency (EPA, het Amerikaanse milieubeschermingsagentschap, een instelling die in dit boek nog vaak genoemd zal worden) is er in Anniston tussen 1929 en 1971 308.000 ton aan pcb’s geproduceerd.[3] Daarvan is 27 ton in de atmosfeer beland, met name tijdens het overbrengen van brandende pcb’s naar diverse opslagreservoirs, en 810 ton is (door schoonmaakwerkzaamheden aan de installaties) geloosd in afwateringskanalen als Snow Creek; 32.000 ton verontreinigd afval is gedeponeerd op een onafgedekte stortplaats op het bedrijfsterrein zelf, en dus in het hart van de zwarte gemeenschap van de stad.

500.000 geheime pagina’s

Wanneer we aanstalten maken om om het bedrijfsterrein heen te lopen, rijdt ons een lijkwagen tegemoet. Hij toetert en houdt naast ons stil. ‘Het is dominee William’, zegt David Baker tegen me. ‘Hij staat aan het hoofd van de begrafenisonderneming. Hij is zijn oom opgevolgd, die pas is overleden aan een heel zeldzame vorm van kanker die kenmerkend is voor besmetting met pcb’s.’

‘Hij is helaas niet de enige’, komt dominee William tussenbeide. ‘Dit jaar heb ik al zeker honderd mensen begraven die zijn bezweken aan kanker, veel jonge mensen van tussen de twintig en de veertig …’

‘Dankzij zijn oom ben ik achter het drama gekomen waardoor we allemaal getroffen zijn’, gaat David Baker verder. ‘Gedurende tientallen jaren hebben we de dood van onze naasten geaccepteerd als een onverklaarbaar noodlot.’

Toen Terry, zijn broertje van 17, dood voor de deur van het huis waar de Bakers woonden neerviel, woonde David in New York, waar hij als vaste medewerker in dienst was van de AFSCME, een van de grootste vakbonden in de Verenigde Staten. Na 25 jaar trouwe dienst besloot hij in 1995 naar zijn geboortestreek terug te keren, waar hij al snel veel profijt kon trekken van zijn ervaring in het vakbondswerk. Het toeval wilde dat hij werd aangenomen bij Monsanto, waar men op dat moment op zoek was naar ‘milieutechnici’ die het terrein van de fabriek moesten saneren. ‘Dat was midden jaren negentig’, vertelt hij. ‘We waren nog niet geïnformeerd over de gevaren van de vervuiling, maar de onderneming begon al onopvallend met de schoonmaak. In die tijd hoorde ik voor het eerst over pcb’s en kreeg het vermoeden dat er een addertje onder het gras zat.’

In diezelfde periode werd Donald Stewart, een advocaat uit Anniston die korte tijd senator was, door een zwarte inwoner van de western side benaderd. Deze vroeg hem of hij naar de baptistenkerk wilde komen, Mars Hill Church, recht tegenover de pcb-fabriek. Omringd door zijn gelovigen vertelde de predikant hem dat Monsanto de kerkgemeente had voorgesteld de kerk te kopen en ook een groot aantal huizen in die buurt. Ook de advocaat begreep dat er een addertje onder het gras zat en accepteerde het verzoek om de belangen van de kerk te verdedigen. ‘In feite was het bedrijf een lege ruimte om zich heen aan het creëren,’ zegt David, ‘om te vermijden dat het de eigenaren schadeloos moest stellen, want men zag wel aankomen dat de vervuiling vroeg of laat aan het licht zou komen.’

In elk geval begonnen de mensen in Anniston erover te praten. De voormalige vakbondsman organiseerde een eerste bijeenkomst in het gebouw van de begrafenisonderneming van Tombstone William, de oom van de dominee die we waren tegengekomen. Daar waren vijftig personen aanwezig. Tot diep in de nacht werd er gepraat over de doden en de ziekten waardoor gezinnen getroffen werden, kleine kinderen incluis, over de vele miskramen en de moeilijkheden die de kleinsten op school hadden, waarvoor toen nog geen medische verklaring gevonden kon worden. Op die bijeenkomst ontstond het idee om een collectief op te richten, Community Against Pollution, waarvan David Baker de voorzitter is.

Intussen was er beweging gekomen in de zaak-Mars Hill Church: Monsanto bood een minnelijke schikking aan en legde 1 miljoen dollar op tafel. Tijdens een vergadering van de kleine baptistengemeenschap ontdekte Donald Stewart dat verschillende kerkleden waren benaderd door vertegenwoordigers van de firma, die hun aanboden hun huis te kopen in ruil voor de belofte nooit een rechtszaak tegen Monsanto aan te spannen. De advocaat begreep dat de adder onder het gras flinke afmetingen had en stelde voor een collectieve rechtsprocedure te beginnen. Het collectief van David Baker nam de taak op zich om de eisers in deze zaak bij elkaar te krijgen. Donald Stewart schatte het maximale aantal eisers op rond de 3500.

Stewart vermoedde dat het de rechtszaak van zijn leven zou worden, maar hij wist ook dat de procedure waarschijnlijk lang zou duren en kostbaar zou zijn. Om een oplossing te vinden voor de proceskosten besloot hij contact op te nemen met bureau Kasowitz & Benson in New York, bekend van het proces tegen de tabaksindustrie. De samenwerking zou meer dan zeven jaar duren en vertegenwoordigde een investering van meer dan 15 miljoen dollar, met advocatenkosten die soms tot 500.000 dollar per maand opliepen. De eerste etappe bestond uit het organiseren van analyses van bloed en vetweefsel van de 3500 eisers om het gehalte aan pcb’s te meten. Alleen al de tests, die alleen door gespecialiseerde laboratoria kunnen worden uitgevoerd, kostten ongeveer 1000 dollar per stuk …

Terwijl de aanklacht, die ‘Abernathy vs. Monsanto’ werd gedoopt, werd opgesteld, bewoog Donald Stewart hemel en aarde om documenten van de onderneming in handen te krijgen waaruit bleek dat Monsanto wist dat pcb’s giftig waren. Hij besefte dat de strijd zonder deze bewijsstukken moeilijk te winnen zou zijn, omdat de onderneming zich altijd zou kunnen verdedigen door te zeggen dat ze daar niet van op de hoogte was. Intuïtief was hij er echter van overtuigd dat een multinational waar talrijke gedisciplineerde, rechtlijnige wetenschappers werken op zeer bureaucratische wijze functioneert, met een hiërarchie die alles onder controle heeft dankzij een bedrijfscultuur waarin de schriftelijke component een belangrijke rol speelt. Hij meende dat zelfs de geringste gebeurtenis en de kleinste beslissing schriftelijke sporen zou nalaten. En dus dook hij in de documenten van de medewerkers van Monsanto en nam die zorgvuldig door. Hij stuitte daarbij op een juweeltje: volgens een jurist van het bedrijf was er in New York een ‘grote berg documenten’ gedeponeerd in de bibliotheek van een adviesbureau van Monsanto. 500.000 pagina’s die, als bij toeval, uit de burelen in St. Louis waren verdwenen.

Donald Stewart vroeg toestemming om ze in te zien, maar hij kreeg als antwoord dat dat onmogelijk was. De documenten zouden beschermd zijn door wat in de Verenigde Staten de work product doctrine heet, een eigenaardigheid in het Amerikaanse burgerlijk recht die dateert uit 1947 en die het een advocaat mogelijk maakt documenten tot de opening van het proces onder embargo te stellen om de tegenpartij geen munitie te verschaffen. Stewart wendde zich toen tot rechter Joel Laird van de rechtbank van Calhoun County, die het vooronderzoek deed in de zaak-Abernathy vs. Monsanto en een buitengewoon belangrijke beslissing nam: hij droeg Monsanto op haar interne archieven te openen.

Monsanto wist het en zei niets

De ‘grote berg documenten’ is sedertdien te raadplegen via de website van de Environmental Working Group[4], een niet-gouvernementele milieubeschermingsorganisatie waarvan Ken Cook de directeur is. In juli 2006 word ik door Cook ontvangen in zijn kantoor in Washington. Voorafgaand aan deze ontmoeting was ik nachtenlang in de massa dienstmededelingen, brieven en notulen gedoken die gedurende tientallen jaren door de medewerkers van de firma uit St. Louis waren opgesteld met een zorgvuldigheid en onbewogenheid die kafkaiaans aandeden.

Om eerlijk te zijn is er iets wat ik nog altijd niet goed begrijp en wat tijdens mijn onderzoek alsmaar aan me bleef knagen: Hoe kunnen mensen, wezens zoals ik, bewust het risico nemen dat ze hun afnemers en hun omgeving vergiftigen, zonder een moment te denken aan degenen, ook hun kinderen, die misschien het slachtoffer worden van hun achteloosheid (om het voorzichtig uit te drukken)? Ik heb het hier niet eens over ethiek of moraal, abstracte begrippen die vreemd zijn aan de kapitalistische logica. Ik vraag me simpelweg af of de leidinggevenden bij Monsanto wel beschikken over een overlevingsinstinct.

‘Een onderneming als Monsanto is een wereld op zich’, zegt Ken Cook, die me bekent dat hij met dezelfde vragen heeft geworsteld. ‘Het streven naar winst tot elke prijs maakt degenen die slechts één doel voor ogen hebben, namelijk geld verdienen, gevoelloos.’ Daarna laat hij me een document zien dat deze manier van functioneren goed samenvat. Het is getiteld ‘Pollution Letter’ en gedateerd op 16 februari 1970. Het is een interne nota die is opgesteld door een zekere N.Y. Johnson die op het hoofdkantoor in St. Louis werkte en zich richtte tot de handelsagenten van de firma om hun uit te leggen hoe ze antwoord moesten geven aan de klanten die waren opgeschrikt door de eerste informatie die naar buiten kwam over het potentiële gevaar van pcb’s: ‘U vindt hierbij een lijst met vragen en antwoorden die gesteld kunnen worden door onze afnemers, aan wie we binnenkort een brief over Aroclor en pcb’s zullen sturen. U kunt mondeling antwoorden, maar u mag nooit schriftelijk antwoord geven. We kunnen het ons niet veroorloven één dollar aan omzet kwijt te raken.’

Wat zonder meer verbijsterend is, is dat Monsanto al in 1937 wist dat de pcb’s een groot gevaar voor de gezondheid vormden. Maar het bedrijf heeft gedaan alsof er niets aan de hand was, tot het definitieve verbod op de producten in 1977, het jaar dat de Krummrichfabriek in Sauget, aan de rand van St. Louis, werd gesloten (de op een na grootste fabriek van Monsanto).

In 1937 werd dr. Emett Kelly, die toen aan het hoofd stond van de medische dienst van Monsanto, uitgenodigd voor een vergadering op de universiteit van Harvard, waarbij ook gebruikers van pcb’s, zoals Halowax en General Electrics, en vertegenwoordigers van het ministerie van Gezondheid aanwezig waren. Tijdens de bijeenkomst presenteerde Cecil K. Drinker, een academicus die aan deze eerbiedwaardige instelling was verbonden, de resultaten van een onderzoek dat hij op verzoek van Halowax had uitgevoerd: een jaar eerder waren drie arbeiders van dit bedrijf gestorven nadat ze aan pcb-dampen blootgesteld waren geweest en anderen hadden een ernstig misvormende, maar onbekende huidziekte gekregen die later chlooracné genoemd zou worden. In het volgende hoofdstuk kom ik terug op deze ziekte, die kenmerkend is voor dioxinevergiftiging, en die een puisterige huiduitslag op het hele lichaam veroorzaakt die jaren kan duren en soms zelfs nooit overgaat.

De geschrokken directeuren van Halowax hadden Cecil Drinker daarop verzocht pcb’s te testen op ratten. De resultaten, gepubliceerd in het Journal of Industrial Hygiene and Toxicology, lieten geen enkele ruimte voor twijfel: de proefdieren hadden zeer ernstige leverbeschadigingen opgelopen. In een intern verslag van Monsanto van 11 oktober 1936 werd laconiek geconstateerd: ‘Experimenteel onderzoek dat op dieren is uitgevoerd toont aan dat langdurige blootstelling aan Aroclordampen een toxische invloed op het hele lichaam heeft. Herhaaldelijk lichamelijk contact met vloeibare Aroclor kan tot op acné gelijkende huiduitslag leiden.’

Zeventien jaar later was het probleem van chlooracné onderwerp van een intern rapport dat een dermate technisch karakter heeft dat het de rillingen over de rug doet lopen. ‘Zeven arbeiders die werkzaam waren in een fabriek waar Aroclor wordt gebruikt hebben chlooracné gekregen’, schreef een kaderlid van Monsanto, dat vervolgens onbewogen verklaarde: ‘Bij het testen van de luchtkwaliteit zijn verwaarloosbare hoeveelheden pcb’s gevonden: een zwakke maar aanhoudende blootstelling is naar het schijnt niet ongevaarlijk.’

Op 14 februari 1963 richtte de productiechef van Hexagon Laboratories, een andere klant van Monsanto, een brief aan dr. Kelly in St. Louis: ‘Naar aanleiding van ons telefoongesprek bevestig ik hierbij dat de twee arbeiders van onze fabriek die blootgesteld zijn geweest aan dampen van Aroclor-1248 nadat er een scheur in een buis was ontstaan, hepatitissymptomen hebben gekregen, zoals u hebt voorspeld, en ze moesten in het ziekenhuis worden opgenomen. [ …] Ik ben van mening dat er in de gebruiksaanwijzing een nauwkeurige, duidelijke beschrijving moet komen van de mogelijke gevaren die uw product met zich meebrengt.’

De firma uit St. Louis volgde de aanbeveling van haar klant niet op. Bovendien kwam Monsanto in verzet toen er in 1958 een wet werd aangenomen om de voorzorgsmaatregelen bij het gebruik van toxische producten uit te breiden. ‘Wij willen graag de noodzakelijke voorschriften naleven, maar alleen door het minimale te doen en geen al te gedetailleerde informatie vrij te geven die onze handelspositie op het terrein van synthetische hydraulische vloeistoffen zou kunnen schaden.’ Dat is in elk geval duidelijke taal.

Soms verliezen de leidinggevenden van Monsanto zich, wanneer ze dringende vragen van hun klanten krijgen, in kronkelredeneringen die bijna grappig zouden zijn als de situatie niet zo ernstig was geweest. Zo maakte een zekere M. Facini, fabrikant van compressoren in Chicago, zich in augustus 1960 zorgen over de gevolgen die het in de rivieren lozen van afval dat pcb’s bevatte voor het milieu zou kunnen hebben. ‘Ik zou zeggen dat als er een kleine hoeveelheid van deze stoffen per ongeluk in een waterloop belandt, dit waarschijnlijk geen ernstige gevolgen zal hebben’, kreeg hij als antwoord van een kaderlid van de afdeling medische zaken. ‘Als er daarentegen een grote hoeveelheid wordt geloosd, zal dat waarschijnlijk herkenbare schade tot gevolg hebben …’ Niet direct wat je noemt duidelijke taal …

In de loop der jaren werd er echter een andere toon aangeslagen, waarschijnlijk omdat het spookbeeld van een door haar eigen klanten aangespannen rechtsprocedure steeds reëler werd: in 1965 werd er in een intern memo een telefoongesprek vermeld met de directeur van een elektriciteitsbedrijf dat Aroclor-1242 als koelvloeistof in de motoren gebruikte. De directeur had kennelijk gezegd dat de vloer van zijn fabriek soms overstroomde met stralen brandende pcb’s. Commentaar: ‘Ik ben onbarmhartig eerlijk tegen hem geweest door te zeggen dat daar een einde aan moest worden gemaakt voor er iemand aan dood zou gaan door schade aan de lever of de nieren …’

‘Misdadig gedrag’

Geconfronteerd met de alarmerende informatie die van buitenaf komt bovendrijven, gebeurt het wel dat een enkeling uit de heersende apathie ontwaakt. Dat was bijvoorbeeld het geval bij dr. J.W. Barrett, een wetenschappelijk onderzoeker van Monsanto die in Londen was gestationeerd, en die in 1955 de suggestie deed een nauwkeurig onderzoek te verrichten naar de toxische effecten van Aroclor. ‘Ik zie niet in wat voor nut het zou kunnen hebben om nader onderzoek te doen’, kreeg hij als antwoord van dr. Kelly … Twee jaar later becommentarieerde het hoofd van de afdeling medische zaken met een eendere zelfverzekerdheid de resultaten van een onderzoek dat was uitgevoerd door de marine. Het ging om Pydraul-150, een pcb die werd gebruikt als hydraulische vloeistof in onderzeeërs. ‘Het aanbrengen op de huid heeft de dood tot gevolg gehad van alle geteste konijnen. De marine heeft besloten ons product vanwege de toxische effecten niet langer te gebruiken. We zijn er niet in geslaagd hen op andere gedachten te brengen.’

Het lezen van deze stukken roept bevreemding op; niets lijkt de onderneming aan het twijfelen te brengen en ze houdt onwrikbaar vast aan de uitgezette lijn. Ze verzamelt zorgvuldig alle alarmerende gegevens en bergt die vervolgens snel weg in een lade, de ogen gericht op de verkopen: ‘2,5 miljoen pounds[5] per jaar’ (ruim 1100 ton), verheugde zich de schrijver van een document uit 1952.

Toch zijn er momenten dat een koerswijziging niet volstrekt ondenkbaar lijkt. Zo arriveerde op 2 november 1966 het verslag van een onderzoek dat op verzoek van Monsanto was verricht door professor Denzel Ferguson, bioloog aan de universiteit van Mississippi. Zijn team had een kooi met 25 vissen laten zakken in het water van het Snow Creekkanaal, waarin het afval van de fabriek werd geloosd en dat zoals we gezien hebben dwars door de stad Anniston loopt. ‘Ze verloren allemaal hun evenwicht, gaven bloed op en waren binnen drieënhalve minuut dood’, stelde de wetenschapper vast, die verder preciseerde dat het water in het kanaal op sommige plekken zo vervuild was ‘dat alle vissen doodgaan, zelfs als het driehonderdmaal verdund is’. Daarna volgden er twee aanbevelingen: ‘Geen onbehandeld afval meer storten! Snow Creek saneren!’ En een van de conclusies was onderstreept: ‘Snow Creek is een bron van potentiële juridische problemen in de toekomst … Monsanto dient de biologische gevolgen van de lozingen te beperken om zich tegen eventuele beschuldigingen in te dekken …’

Aan het eind van diezelfde maand kreeg het Brusselse kantoor van Monsanto Europe een brief uit Stockholm waarin verslag werd gedaan van een wetenschappelijk congres dat was gewijd aan de onderzoekingen die waren verricht door de Zweed Soren Jensen. Deze waren gepubliceerd in The New Scientist[6] en hadden in Zweden hevige beroering gewekt: bij het analyseren van ddt in menselijke bloedmonsters had dr. Jensen toevalligerwijze een nieuwe toxische substantie ontdekt, namelijk pcb. De ironie van het verhaal is dat ddt, een krachtig insectenverdelgingsmiddel dat in 1939 in Zwitserland was uitgevonden, ook een chloorhoudend chemisch product is waarvan Monsanto veel heeft verkocht, tot het moment dat het begin jaren zeventig definitief verboden werd, met name vanwege de schadelijke gevolgen ervan voor de gezondheid … Jensen ontdekte dat het milieu al sterk was vervuild door pcb’s, en dat terwijl ze niet eens in Zweden werden gefabriceerd. Hij trof ze in grote hoeveelheden aan in de zalmen die voor de kust werden gevangen en zelfs … in de haren van zijn eigen gezin (bij zijn twee kinderen van drie en zes, maar vooral bij zijn vrouw en hun baby van vijf maanden die via de moedermelk besmet moet zijn geraakt). Hij concludeerde daaruit: ‘Pcb’s stapelen zich op in de hele voedselketen, in het bijzonder in de organen en het vetweefsel van dieren en zoogdieren, en ze zijn zeker zo toxisch als ddt.’

Dat leidde echter niet tot een andere houding van de directie van Monsanto: een jaar later stelde die een aanvullend krediet beschikbaar van 2,9 miljoen dollar om het scala van Aroclorproducten in Anniston en Sauget uit te breiden. ‘De onverantwoordelijke opstelling van de firma is werkelijk verbijsterend’, aldus Ken Cook. ‘Ze beschikt over alle gegevens en ze doet niets. Daarom zeg ik dat haar gedrag misdadig is.’ Er is inderdaad niet één specifieke maatregel genomen in de fabriek in Anniston om de arbeiders te beschermen. ‘Er is geen enkele beschermende kleding aan onze werknemers verschaft’, staat er in een stuk uit 1955. ‘Voor de oorlog was dat wel het geval, maar daar is men mee gestopt.’ De enige duidelijke aanbeveling die werd gedaan luidde: ‘Niet eten in de Aroclorwerkplaats’.

De onderneming ging echter onopvallend door met het verzamelen van de gegevens die zich twintig jaar later tegen haar zouden keren: ‘De gevolgen voor onze arbeiders van de blootstelling aan pcb’s zijn geanalyseerd door onze medische dienst en door een onafhankelijke adviseur van het Eppley Institute van de universiteit van Nebraska’, verklaarde William Papageorge, bijgenaamd ‘de tsaar van de pcb’s’, want hij was degene die enkele decennia lang de supervisie had over de productie ervan. ‘Samengevat: het is aangetoond dat onze arbeiders inderdaad nadelige gevolgen hebben ondervonden van pcb’s.’ En technici uit St. Louis bevestigden op basis van observaties uit de eerste hand dat de toxische producten ten minste dertig jaar in het milieu aanwezig blijven. In 1939 waren er namelijk pcb’s in diverse stukken grond begraven om te zien of ze doeltreffend waren tegen termieten: ‘De aanwezigheid van Aroclor is nog waarneembaar’, noteerde een ‘overheidsdienaar’ in … 1969.

‘Maar het ergste van dit alles’, zucht Ken Cook, ‘is dat Monsanto de inwoners van Anniston nooit heeft gewaarschuwd dat het water, de grond en de lucht in het westen van de stad ernstig verontreinigd waren. En de overheden, zowel op nationaal als lokaal niveau, hebben niet alleen de ogen gesloten, maar bovendien de praktijken van de firma gedekt. Het is werkelijk schandalig! Ik denk dat een van de verklaringen voor dit drama gelegen is in het racisme van de bestuurders in die tijd: het waren tenslotte maar zwarten …’

Medeplichtigheid en bedrog

In het voorjaar van 1970, toen de regering in Washington net met veel bombarie had aangekondigd dat in juli de EPA – het federale milieuagentschap – zou worden opgericht om tegemoet te komen aan de ‘groeiende behoefte onder de bevolking aan schoner water, schonere lucht en schonere grond’, zoals op de website van de EPA te lezen valt, was Monsanto ze te vlug af: in een vertrouwelijk memo van 7 mei staat een verslag van het bezoek van een aantal kaderleden van het bedrijf aan Joe Crockett, de technisch directeur van de Alabama Water Improvement Commission (AWIC), de overheidsinstantie die in deze staat verantwoordelijk is voor de waterdistributie. Het doel van dit bezoek was het ‘informeren van de vertegenwoordiger van de AWIC over de situatie’ en het ‘ontwikkelen van zijn vertrouwen[7] in het feit dat Monsanto graag wil samenwerken met de regeringsinstanties om de invloed van pcb’s op het milieu vast te stellen’. Kortom, een pr-operatie, die trouwens slaagde, want Joe Crockett gaf het advies om ‘deze informatie niet onder de aandacht van het publiek te brengen’. ‘We kunnen rekenen op de volledige medewerking van de AWIC op vertrouwelijke basis’, concludeerde de schrijver van het memo.

In diezelfde periode voerde de Food and Drug Administration (FDA) – het federale agentschap voor de veiligheid van voedings- en geneesmiddelen, dat nog vaak ter sprake zal komen – tests uit op vissen die gevangen waren bij de samenvloeiing van de Snow Creek en een andere waterloop, de Choccolocco Creek. De FDA concludeerde dat het pcb-gehalte gemiddeld 277 ppm[8] bedroeg, terwijl het niveau dat voor consumptie aanvaardbaar wordt geacht op 5 ppm ligt. Merkwaardig genoeg deed het agentschap niets om het vissen in deze wateren te verbieden en ondernam het ook niets tegen Monsanto; een goede gelegenheid voor het bedrijf om de ‘samenwerking’ met de AWIC op de proef te stellen. ‘We storten tegenwoordig 16 pounds pcb’s per dag (in 1969 was dat nog 250) in de Snow Creek’, staat te lezen in een document uit augustus 1970 waarop stond aangegeven: ‘Vertrouwelijk, na lezing vernietigen’. ‘Joe Crockett zal trachten dit probleem op discrete wijze op te lossen, zonder het publiek ervan op de hoogte te brengen.’ Zo is het gekomen dat de inwoners van Anniston vis die gevangen was in zwaar verontreinigd water zijn blijven eten tot 1993, het jaar waarin de FDA voor het eerst een visvangstverbod uitvaardigde …

Maar het laxisme – sommigen zullen zeggen: het cynisme – van Monsanto ging nog verder. Zoals we hebben gezien stortte de firma een deel van haar afval op een stortplaats vlak bij de fabriek. Als het regende sijpelde dat verder, tot in de tuinen van de arbeiders die om het bedrijfsterrein heen lagen. In december 1970 wandelde een buurtbewoner met een van zijn varkens over een braakliggend terrein dat grensde aan de stortplaats. Hij werd aangesproken door een werknemer van Monsanto die vroeg of hij zijn varken kon kopen. Zoals uit een intern stuk bleek, werd het dier geslacht en daarna geanalyseerd: zijn vet bevatte 19.000 ppm pcb’s …[9] Zelfs toen kregen de omwonenden geen enkele informatie en ze hebben hun varkens nog jarenlang op het braakliggende terrein laten grazen …

Alles wijst erop dat het enige waar de onderneming uit St. Louis zich druk om maakte, was of ze ondanks alle obstakels haar bedrijfsactiviteit kon voortzetten. In augustus 1969, toen de pcb’s steeds meer aandacht kregen in de media, besloot de directie een commissie ad hoc in te stellen die tot taak kreeg een inventarisatie te maken van de situatie. De commissie bracht een als vertrouwelijk aangemerkt rapport uit dat begon met het noemen van de doelstellingen: ‘Het beschermen van de verkoop van en de winst op Aroclor, alsook van het bedrijfsimago …’ Daarna volgde een uitgebreide opsomming van alle gevallen van besmetting die in het land waren geregistreerd. Zo bleek dat een onderzoeker aan de universiteit van Californië hoge pcb-gehaltes had vastgesteld in vogels, vissen en eieren in het kustgebied.[10] Een onderzoek dat door de FDA was uitgevoerd had aangetoond dat er pcb’s waren aangetroffen in de melk die afkomstig was van kudden in Maryland en Georgia. Een andere studie, verricht door het U.S. Bureau of Commercial Fisheries in Florida had laten zien dat babygarnalen niet overleefden in water waarvan het pcb-gehalte boven de 5 ppm lag. En zo ging het maar door. Uit het rapport komt duidelijk naar voren dat pcb’s overal aanwezig waren: ze dienden als smeermiddel in turbines, pompen, voederapparaten voor koeien, ze zaten in de verf die werd gebruikt voor de wanden van waterreservoirs, graansilo’s en zwembaden (met name in Europa) alsook voor wegmarkeringen, en ook in boorolie voor metaalbewerking, in soldeersel, plakband, zelfkopiërend papier, enzovoort.

‘Naarmate men alerter raakt op de vervuiling van het milieu, is het vrijwel zeker dat een deel van onze klanten of hun producten aansprakelijk gesteld zullen worden. De onderneming zou van onrechtmatig gedrag beticht kunnen worden, zowel moreel als wettelijk gezien, als ze niet al haar klanten informeert over de mogelijke gevolgen’, schreef de commissie, die besluit met: ‘Gezien deze dringende situatie die een complete, zeer rendabele productlijn in gevaar brengt, moeten er financiële middelen en personeel worden vrijgemaakt om zich te beschermen …’

Voor de duidelijkheid, wat Monsanto voorstelde was niet om schuld te bekennen en eenvoudigweg de Aroclorproducten uit de markt te nemen, maar integendeel, om alles te doen om ze in de verkoop te houden middels een strijdplan waarvan de eerste etappe bestond uit het financieren van een toxicologisch onderzoek waarin pcb’s zouden worden getest op ratten. De firma sloot daarvoor een contract af met Industrial Bio-Test Labs (IBT) in Northbrook, Illinois. Een van de (nieuwe) directeuren van dat bedrijf was dr. Paul Wright, een toxicoloog van … Monsanto, die voor deze gelegenheid door IBT in dienst was genomen. Enkele maanden later belandden de eerste resultaten van het onderzoek op het hoofdkantoor in St. Louis: ‘Pcb’s blijken nog toxischer te zijn dan verwacht werd. [ …] We hebben andere, voorlopige resultaten die wellicht wat bemoedigender zullen zijn’, was het commentaar van een medewerker van de afdeling medische zaken. Daarna werd er een brief geschreven naar Joseph Calandra, de directeur van IBT: ‘We zijn teleurgesteld over de hoogte van de toxische waarden die zijn vastgesteld. We hopen dat het volgende monster minder hoge waarden zal opleveren.’ In juli 1975 werd er een voorlopig rapport naar de afdeling medische zaken verstuurd, die dat vervolgens ging afzwakken en de dringende suggestie deed om de conclusie ‘kan leiden tot goedaardige gezwellen’ te vervangen door ‘lijkt niet kankerverwekkend te zijn’ …

Het rapport, dat bedoeld was om de polemiek die in de jaren zeventig alsmaar toenam de kop in te drukken, werd gepubliceerd en belandde drie jaar later in een diepe bureaulade van Monsanto. Na een onderzoek dat gezamenlijk door de FDA en de EPA was uitgevoerd werden de directeuren van IBT (onder wie Paul Wright, die intussen weer terug was op zijn post in St. Louis) na een langdurig proces waarin heel wat inkt is gevloeid veroordeeld wegens ‘valsheid in geschrifte’. Naar bleek hadden ze geknoeid met de bevindingen van honderden studies om hun klanten tevreden te stellen. Merkwaardig genoeg werd in het proces het onderzoek naar pcb’s niet specifiek aan de orde gesteld, maar later ontdekte men dat 82 procent van de ratten die men voer had gegeven dat 10 ppm Aroclor bevatte kanker had gekregen (bij 100 ppm was dat 100 procent).

Ondanks haar inspanningen wist de directie van Monsanto het ‘onherstelbare’ niet te voorkomen. Op 31 oktober 1977 werd de productie van pcb’s definitief verboden in de Verenigde Staten. Dat gebeurde echter niet in Groot-Brittannië, waar de multinational een dochter had in Newport, Wales, noch in Frankrijk, waar de firma Prodelec pas in 1987 stopte met de productie, noch in Duitsland (Bayer), noch in Spanje. Op 29 september 1976 stuurde het hoofdkantoor in St. Louis een brief naar Monsanto Europe met een vraag-antwoordmodel dat bedoeld was om eventuele interviewers zand in de ogen te strooien. Daarin staat onder andere te lezen: ‘Als er een vraag wordt gesteld naar de kankerverwekkendheid van pcb’s, geef dan het volgende antwoord, dat u toeschrijft aan dr. George Roush, directeur van de afdeling gezondheid en milieu van Monsanto: “Voorstudies naar de gezondheid die we hebben uitgevoerd onder onze arbeiders die pcb’s produceren en langetermijnonderzoeken die onder dieren hebben plaatsgevonden, geven geen aanleiding tot de veronderstelling dat pcb’s kankerverwekkend zijn.”’

Een gif dat net zo toxisch is als dioxine

‘We hebben allemaal pcb’s in ons lichaam’, krijg ik te horen van professor David Carpenter, hoofd van het instituut voor gezondheid en milieu aan de universiteit van Albany in de staat New York. ‘Ze behoren tot een categorie van twaalf uiterst gevaarlijke chemische stoffen die “persistente organische vervuilers” (pop’s) worden genoemd omdat ze helaas niet biologisch afbreekbaar zijn en zich in de hele voedselketen ophopen in levende weefsels.

Pcb’s hebben de hele wereld verontreinigd, van de Noordpool tot de Zuidpool, en regelmatige blootstelling kan leiden tot diverse vormen van kanker, vooral aan de lever, de pancreas, de darmen, borsten, longen en hersenen, en tot hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, diabetes, verzwakking van het immuunsysteem, functiestoornissen in schildklier en geslachtshormonen, vruchtbaarheidsproblemen en ernstige neurologische aandoeningen, want sommige pcb’s behoren tot de familie van de dioxinen …’

Hij legt me uit dat pcb’s bifenylmoleculen zijn waarin een of meer van de tien waterstofatomen zijn vervangen door chlooratomen. Er bestaan ongeveer 209 mogelijke combinaties, en daarmee ongeveer 209 verschillende pcb’s – men spreekt over ‘soortgenoten’ – waarvan de toxiciteit varieert naar gelang de mate van chloreren alsook het aantal en de plaats van de chlooratomen in de molecule.

Bij het schrijven van deze regels kan ik me er niet van weerhouden het weekblad Le Nouvel Observateur van 23 augustus 2007 door te bladeren, dat na Le Monde, Libération en Le Figaro verslag uitbrengt over wat de Le Dauphiné Libéré ‘het Franse Tsjernobyl’[11] noemde. ‘De Rhône is vervuild tot aan de zee’, schreef het weekblad. Het blad presenteert pcb-niveaus die vijf- tot twaalfmaal hoger liggen dan de Europese gezondheidsnormen toestaan![12] De ene analyse na de andere werd uitgevoerd en als donderslagen bij heldere hemel volgden de departementale verordeningen: het verbod op de consumptie van plaatselijk gevangen vis, dat eerst ten noorden van Lyon werd uitgevaardigd en later tot aan de grenzen van de Drôme en de Ardèche van toepassing werd verklaard, werd op 7 augustus uitgebreid tot de departementen Vaucluse, Gard en Bouches-du-Rhône. Het verbod zou binnenkort ook de meertjes in de Camargue kunnen treffen, want die worden door het Rhônewater gevoed, en zelfs de visserij aan de kust van de Middellandse Zee en de vangst van schaal- en schelpdieren …’

De noodklok werd min of meer bij toeval geluid door een beroepsvisser die het slachtoffer werd van zijn eigen goedwillendheid en eerlijkheid: ‘Eind 2004 vonden we stroomopwaarts van Lyon dode vogels’, vertelde hij aan mijn collega. ‘Zolang de analyses nog niet waren afgerond, hadden de veterinaire diensten uit voorzorg de consumptie van alle gevangen vis verboden. Het bleek slechts om een geval van vogelbotulisme te gaan, maar niemand wilde meer vis bij me kopen. Ik heb toen om complete analyses gevraagd om te bewijzen dat mijn vissen in orde waren. En bingo! Ze stonden stijf van de pcb’s!’

Sindsdien probeert de overheid erachter te komen wat de bron is van de vervuiling van honderdduizenden tonnen sediment in de Rhône. De verkoop en de aanschaf van pcb’s en van apparaten en machines waar ze in zitten zijn sinds 1987 verboden in Frankrijk. In een decreet van 18 januari 2001 is een Europese richtlijn, die dateert van 16 september 1996[13], omgezet in Franse wetgeving (vijf jaar later dus). De richtlijn betreft de verwijdering van de bestaande pcb’s, die uiterlijk 31 december 2010 definitief opgeruimd moeten zijn. Een nationaal saneringsplan dat voorziet in de verwijdering van pcb-houdende toestellen dateert uit … 2003. Volgens de ADEME waren er in Frankrijk op 30 juni 2002 545.610 apparaten aanwezig die meer dan 5 liter pcb’s bevatten (waarvan 450.000 in eigendom zijn van de EDF, hét elektriciteitsbedrijf in Frankrijk); alles bij elkaar zouden ze een gewicht van 33.462 ton aan te elimineren pcb’s vertegenwoordigen. Maar volgens de organisatie France Nature Environnement gaat het om veel meer, want de aanmelding van die apparaten gebeurde op basis van vrijwilligheid. ‘Wij vrezen dat er verspreide pcb-vervuiling in het milieu optreedt door ongecontroleerde verwijdering van dergelijk afval; het gevaar bestaat dat ze op verlaten industrieterreinen of op wilde stortplaatsen terechtkomen, of dat ze eenvoudig tot schroot verwerkt worden’, schrijft de organisatie in haar nieuwsbrief van februari 2007.[14]

‘Het probleem is dat pcb’s heel moeilijk te vernietigen zijn’, zo had professor David Carpenter me uitgelegd. ‘De enige manier is ze op extreem hoge temperaturen te verbranden in speciale verbrandingsovens die ook in staat zijn de dioxine die daarbij vrijkomt te behandelen.’ In Frankrijk hebben twee fabrieken vergunning gekregen voor deze delicate opdracht: de ene ligt in Saint-Auban, in de Alpes-de-Haute-Provence, de andere in Saint-Vulbas, in het departement Ain, aan de oever van de Rhône. Welnu, volgens de gegevens die Le Nouvel Observateur heeft verzameld – teruggaand tot 1988 – was het de tweede fabriek toegestaan om dagelijks drie kilo pcb-residuen in de rivier te lozen (vandaag de dag is de maximaal toegestane hoeveelheid 3 gram per dag). Behalve deze mogelijke bron van vervuiling zijn er uiteraard ook de lozingen geweest van de talloze ondernemingen in het zogeheten dal van de chemie ten zuiden van Lyon, die Pyralène gebruikten, en die met hun pcb-houdende oliën de grond, vervolgens het grondwater en ten slotte de nabijgelegen waterlopen vervuilden. ‘Decennialang hebben zowel in de Verenigde Staten als overal elders in de wereld de overheden in navolging van Monsanto de toxiciteit van pcb’s verzwegen’, aldus professor Carpenter. ‘Iedereen heeft de ogen gesloten voor de gevolgen van dit gif dat even gevaarlijk is als dioxine.’

Het volstaat om het geschrift te lezen dat is opgesteld door het ministerie van Gezondheid en de EPA en dat in 1996 is voorgelegd aan het Amerikaanse Congres om te begrijpen dat de ‘gevolgen van blootstelling aan pcb’s [uitermate ernstige] gevolgen [heeft] voor de gezondheid’.[15] Het stuk beslaat dertig pagina’s en biedt een overzicht van maar liefst 159 wetenschappelijke onderzoeken die zijn uitgevoerd in de Verenigde Staten, Europa en Japan en die allemaal tot dezelfde conclusie kwamen: de drie voor de mens belangrijkste bronnen van verontreiniging door pcb’s zijn rechtstreekse blootstelling op de werkplek, het wonen in de nabijheid van een verontreinigd terrein, en vooral de voedselketen, waarin het eten van vis bij lange na niet de grootste risicofactor is … Alle onderzoekers constateerden bovendien dat moeders die besmet waren pcb’s via de moedermelk overbrachten en dat deze onherstelbare neurologische beschadigingen bij pasgeborenen konden veroorzaken, met als gevolg een zogeheten aandachtsstoornis en een duidelijk ondergemiddeld IQ.

Men heeft de vernietigende giftigheid van pcb’s uitvoerig kunnen bestuderen dankzij een ongeval dat in 1968 in Japan heeft plaatsgevonden: 1300 mensen uit de regio Kyushu hadden rijstolie geconsumeerd die door een lek in een koelsysteem besmet was geraakt met pcb’s. Ze kregen allemaal een ziekte die in eerste instantie ‘Yushu’ werd genoemd (wat zoveel betekent als ‘olieziekte’), die ernstige huiduitslag, verkleuring van de lippen en nagels, en zwellingen in de gewrichten met zich meebracht. Toen bleek dat de mysterieuze ziekte veroorzaakt was door pcb’s, werden de slachtoffers door de onderzoekers onder langdurig medisch toezicht gesteld. Uit de resultaten daarvan bleek dat een relatief groot aantal van de kinderen van moeders die tijdens hun zwangerschap besmet waren geraakt voortijdig overleed en/of een aanzienlijke geestelijke en gedragsachterstand vertoonde; bovendien lag het percentage van de slachtoffers dat leverkanker kreeg vijftienmaal zo hoog als gemiddeld, terwijl de gemiddelde levensverwachting beduidend lager was. En ten slotte, 26 jaar na het ongeval waren de pcb’s nog altijd meetbaar in het bloed en het huidsmeer van de besmette personen.

Deze onderzoeksbevindingen werden bevestigd door een studie onder 2000 personen op Taiwan, die in 1979 door een soortgelijk ongeval als de Japanners besmet waren geraakt en de ‘Yu-Chengziekte’ opliepen (hetgeen ook ‘olieziekte’ betekent).[16] Deze twee dramatische gebeurtenissen verklaren de ontreddering van de Belgische overheid toen in januari 1999 de affaire van de ‘dioxinekippen’ het land deed opschrikken. Ook hier was de oorzaak gelegen in het per ongeluk mengen van pcb’s met spijsolie, die vervolgens gebruikt werd in kippenvoer, maar ook in voer voor varkens en koeien in de intensieve veeteelt.

Van de lange lijst met onderzoeken die in het EPA-overzicht genoemd staan noem ik nog twee andere, buitengewoon dramatische voorbeelden. Het eerste heeft betrekking op 242 kinderen van moeders (die ofwel van origine indiaans, ofwel de echtgenote van amateurvissers waren) die in de zes jaar voor en tijdens hun zwangerschap regelmatig vis hadden gegeten uit Lake Michigan: al deze kinderen hadden een laag geboortegewicht en blijvende leerstoornissen. Het tweede onderzoek heeft betrekking op de Inuits uit de Hudsonbaai, die in sterke mate aan pcb’s blootgesteld staan: de maximale besmetting is namelijk gemeten aan de top van de voedselketen, bij zeezoogdieren als zeehonden, ijsberen en walvissen, waarvan sommige soorten, zoals de orka, door de pcb’s met uitsterven worden bedreigd.[17]

‘Ze blijven maar ontkennen’

‘Er bestaat geen solide en overtuigend bewijs dat pcb’s op lange termijn ernstige nadelige gevolgen voor de gezondheid hebben’[18], verklaarde John Hunter, de president-directeur van Solutia, op 14 januari 2002 tijdens een lezing waarvoor hij investeerders en vertegenwoordigers van de pers had uitgenodigd. Hij probeerde op die manier de impact te verzachten van een artikel dat in The Washington Post was verschenen, ‘Monsanto hid decades of pollution’.[19] Dat was op 2 januari 2002, de eerste dag van het Abernathy vs. Monsantoproces. ‘Ondanks het omvangrijke wetenschappelijke dossier, de interne documenten en de getuigenissen bleven de industriëlen uit St. Louis de verantwoordelijkheid van de firma voor de ecologische en medische ramp in Anniston ontkennen’, vertelt professor Carpenter, die als getuige-deskundige voor het proces was gedagvaard. ‘Ze hebben nooit enige compassie getoond voor de slachtoffers,’ bevestigt Ken Cook, ‘geen woord van verontschuldiging of blijk van spijt, ze blijven maar ontkennen! Hun verdedigingsstrategie is als volgt samen te vatten: voor het eind van de jaren zestig wisten we niet dat pcb’s gevaarlijk waren, maar zodra we het wel wisten zijn we snel in actie gekomen om het probleem op te lossen met de regeringsinstanties.’

Wanneer je het dossier van het proces doorbladert schrik je gewoon van de arrogantie van sommige representanten van de firma, die inderdaad geen moment hun ongelijk bekennen. Hier volgt bij wijze van voorbeeld een fragment uit de hoorzitting met William Papageorge, ‘de tsaar van de pcb’s’, die op 31 maart 1998 in het kader van het vooronderzoek op de rechtbank van Calhoun County plaatsvond: ‘Heeft Monsanto de inwoners van Anniston ervan op de hoogte gebracht dat de fabriek dagelijks 27 pounds afval loosde dat afkomstig was van de productie van Aroclor?’ vraagt de rechter.

‘Daar was geen enkele reden voor, die hoeveelheden waren onbeduidend’, antwoordt William Papageorge.

‘Het antwoord is dus nee?’

‘Inderdaad.’

‘Is er iemand die de bewoners heeft laten weten dat Monsanto het water in Snow Creek en Choccolocco Creek heeft laten testen om de effecten van de pcb’s te meten op het water in de kanalen waarin de fabriek haar afvalwater loosde?’

‘Alsof u een garagehouder zou vragen zijn buren ervan op de hoogte te stellen dat er bij zijn benzinestation motorolie op het trottoir belandt; dat zou volslagen nutteloos zijn …’

‘Het antwoord is nee?’

‘Ja …’

‘Heeft Monsanto de inwoners van Anniston informatie gegeven over de gevaren die pcb’s voor de gezondheid kunnen hebben?’

‘Waarom hadden wij dat moeten doen?’

Op 23 februari 2002, na een beraad dat vijf uur duurde, deed de jury uitspraak: Monsanto en Solutia worden unaniem schuldig verklaard het grondgebied van Anniston en het bloed van de plaatselijke bevolking met pcb’s verontreinigd te hebben.[20] De overwegingen die ten grondslag lagen aan de veroordeling waren ‘nalatigheid, verwaarlozing, bedrog, schade aan personen en goederen, milieubederf’. Het vonnis ging gepaard met een ernstige veroordeling van het gedrag van Monsanto, dat ‘alle grenzen van het fatsoen had overschreden en als weerzinwekkend en volstrekt ontoelaatbaar kan worden beschouwd in een geciviliseerde samenleving’. De firma ging onmiddellijk in beroep bij het hooggerechtshof van Alabama en verzocht het hof de zaak uit handen te nemen van rechter Joel Laird, maar dat verzoek werd afgewezen. De juryleden zetten zich vervolgens aan een moeilijk karwei: het vaststellen van de hoogte van de schadevergoeding die aan elk van de slachtoffers moest worden uitgekeerd, op basis van het pcb-gehalte dat in hun bloed was aangetroffen, en tevens van het bedrag dat moest worden uitgetrokken voor de sanering van het bedrijfsterrein. Van de 3516 eisers had 15 procent een pcb-gehalte van boven de 20 ppm in het bloed, met pieken tot 60 en zelfs 100 ppm, terwijl het toelaatbare niveau op 2 ppm ligt. Voor David Baker lag het niveau op 341; hij zou daarom 33.000 dollar aan schadevergoeding uitgekeerd krijgen. De hoogste uitkering bedroeg 500.000 dollar.

Een maand na de rechterlijke uitspraak meldde de EPA, die meer dan twintig jaar had geschitterd door afwezigheid, een akkoord te hebben ondertekend met Solutia om het bedrijfsterrein te saneren. Dit besluit, dat zeer in het voordeel was van de vervuiler en het werk van de juryleden teniet deed, viel in zeer slechte aarde bij Richard Shelby, een senator van Alabama, die vervolgens de commissie die toezicht houdt op regeringsinstanties inschakelde. Al spoedig werd bekend dat de nummer twee van de EPA, Linda Fisher, een voormalig staflid van Monsanto was …

Rond diezelfde tijd kondigde de rechtbank van Birmingham aan dat het Tolbert vs. Monsantoproces, de collectieve rechtsprocedure met Johnnie Cochran als pleitbezorger, in oktober 2002 geopend zou worden. Op de beurs van New York kelderde de koers van Solutia. De federale rechter, U.W. Clemon, die een kostbaar proces wilde vermijden, stak veel tijd in zijn pogingen de partijen ervan te overtuigen te onderhandelen over een minnelijke schikking waarin béíde lopende zaken, Abernathy vs. Monsanto en Tolbert vs. Monsanto, meegenomen zouden worden. Tot op heden heeft de firma uit St. Louis deze oplossing steeds geweigerd, ongetwijfeld in de hoop de beschuldigende partij financieel uit te putten door gebruik te maken van alle mogelijke rechtsmiddelen en vertragingstactieken. ‘In feite’, zo legt David Baker me uit, ‘bond Monsanto in door het vooruitzicht van overweldigende media-aandacht voor het proces waarin Johnnie Cochran als advocaat zou optreden; om de publiciteit te beperken gaf het bedrijf de voorkeur aan onderhandelingen.’ Uiteindelijk bood de vervuiler 700 miljoen dollar: 600 miljoen, gelijkelijk te verdelen over twee fondsen, voor het schadeloosstellen van de slachtoffers en 100 miljoen om het bedrijfsterrein schoon te maken en een gespecialiseerde kliniek te financieren.[21]

‘Wie gaat er betalen?’ vraagt de St. Louis Post-Dispatch zich af op 7 februari 2004. Dat was inderdaad een heikel punt: zoals we hebben gezien had Monsanto zich in 1997 van haar chemische divisie ontdaan door die te verkopen aan Solutia. En in december 1999 kondigde de firma, die toen twee divisies had, een farmaceutische en een agro-industriële (gentechzaaigoed en Roundup), een fusie aan met Pharmacia & Upjohn. De farmatak ging verder onder de naam Pharmacia. Maar in 2003 werd Pharmacia verkocht aan de farmaceutische reus Pfizer en behield Monsanto alleen de agro-industriële divisie. Vandaar dat de 700 miljoen dollar uiteindelijk betaald zouden worden door Solutia (50 miljoen), Monsanto (390 miljoen) en Pfizer (75 miljoen); de rest was gedekt door de verzekering.

De advocaten streken 40 procent op van de som die gereserveerd was voor de slachtoffers, wat wel enig tandengeknars veroorzaakte. ‘Zo zit het Amerikaanse systeem nu eenmaal in elkaar’, legt David Baker me uit. ‘Bij dit soort zaken worden de advocaten alleen betaald als ze winnen en Johnnie Cochran bijvoorbeeld had 7 miljoen dollar uitgegeven aan de voorbereiding van het proces. Dat wil zeggen dat je, als je geen Johnnie Cochran vindt, niets kunt beginnen tegen een onderneming als Monsanto. Wat ik het meest betreur is echter dat geen van de directeuren tot een gevangenisstraf is veroordeeld …’

In de Verenigde Staten is een zogeheten ‘corporation’ een zelfstandige rechtspersoon, waardoor de directie gevrijwaard blijft voor rechtsvervolging op persoonlijke titel. ‘In het Amerikaanse rechtssysteem komt het vrijwel nooit voor dat de kader- of directieleden van een bedrijf strafrechtelijk verantwoordelijk worden gesteld’, zegt Ken Cook. ‘Daarentegen kunnen bedrijven wel civielrechtelijk vervolgd worden. Men laat ze betalen. Wel is het zo dat de schadevergoedingen die de bedrijven tientallen jaren na dato uitkeren slechts een fractie van hun winst vertegenwoordigen. Maar geheimhouding is dus rendabel … Je kunt je afvragen wat Monsanto op dit moment geheimhoudt. Je kunt er nooit op vertrouwen dat een bedrijf dat zo groot is als Monsanto de waarheid vertelt over een product of een vervuilingsprobleem. Nooit …’

Pcb’s zijn overal

Volgens eensluidende schattingen is er tussen 1929 en 1989 anderhalf miljoen ton aan pcb’s geproduceerd, waarvan een groot deel in het milieu terecht is gekomen. Hoeveel precies? Dat is moeilijk te zeggen. Dat neemt niet weg dat pcb’s overal aanwezig zijn en dat ze niet alleen een nachtmerrie zijn voor de bevolking, maar ook voor Monsanto (en haar stromanbedrijf Solutia, dat in 2003 zijn faillissement heeft aangevraagd, met name vanwege de rechtsgedingen die het had geërfd).

Een kort, onvolledig overzicht: in januari 2003 legde de milieudienst van Oslo een boete van 7 miljoen dollar op aan Bayer, Kaneka en Solutia voor het vervuilen van de fjord waarin de haven ligt, met pcb’s die in scheepsverf waren gebruikt. (Laat me hierbij aanstippen dat vele deskundigen, onder wie professor David Carpenter, met klem afraden om Noorse en Schotse kweekzalm te eten …)

In januari 2006 dienden 590 werknemers van een fabriek van General Electrics in New York een aanklacht in tegen Monsanto wegens pcb-vervuiling.[22]

In 2007, toen Frankrijk ontdekte dat de Rhône besmet was met pcb’s, raakte Wales in opschudding door een schandaal dat veertig jaar in de doofpot was gehouden.[23] Zoals we hebben gezien bezat Monsanto een dochteronderneming in Newport. Tot 1978 produceerde deze 12 procent van alle pcb’s ter wereld. Van 1965 tot 1971 had de fabriek ongeveer 800.000 ton met pcb’s besmet afval in een oude, buitengewoon poreuze kalksteengroeve in Brofiscin laten storten. De affaire werd aan het licht gebracht door boeren wier vee aan onbekende oorzaken doodging. De kosten van de sanering van de groeve en de omgeving zouden tot meer dan 200 miljoen dollar kunnen oplopen. Voor het ogenblik geven Monsanto en Solutia de schuld aan de onderneming waarmee de fabriek in Newport een contract had afgesloten voor het transport en het storten van het afval …

Nu de milieuproblematiek regelmatig de voorpagina’s haalt, kan men er zeker van zijn dat de firma uit St. Louis nog lang door het spookbeeld van de pcb’s geplaagd zal worden, en dat geldt trouwens evenzeer voor de dioxinen die het bedrijf lange tijd heeft geproduceerd …

[1]Op 1 december 1955 weigerde Rosa Parks, een zwarte naaister van 22 jaar, op te staan voor een blanke passagier in de bus in Montgomery, Alabama. Ze werd de ‘moeder van de burgerrechtenbeweging’, aan de zijde van Martin Luther King, die een boycot organiseerde tegen de bussen van die maatschappij.

[2]Zie: Dennis LOVE, My City was Gone: One American Town’s Toxic Secret, it’s Angry Band of Locals and a $ 700 Million Day in Court. New York, William Morrow, 2006.

[3]‘Technical report evaluation of Monsanto’s polychlorinated biphenyl (PCB). Process for PCB losses at the Anniston Plant’, United States Environmental Protection Agency, maart 2005

[4]Zie: www.chemicalindustryarchives.org

[5]1 pound (lb.) = 0,4536 kg.

[6]Soren JENSEN, ‘Report of a new chemical hazard’, New Scientist, vol. 32, 1966, p. 612.

[7]Cursivering van mij.

[8]Ppm: parts per million: deeltjes per miljoen, d.w.z. 0,0001 % van het gewicht. Deze eenheid wordt vaak gebruikt door toxicologen om het gehalte aan residuen van een toxisch product in voedingsmiddelen of het milieu te meten.

[9]De anekdote werd verteld door een van de bewoners tijdens een hoorzitting (‘Trial transcript’, Owen v. Monsanto, CV 96-J-440-E, N.D. Alabama, 5 april 2001, p. 551.

[10]San Francisco Chronicle, 24 september 1969.

[11]Le Dauphiné Libéré, editie Isère Nord, 17 augustus 2007.

[12]Volgens Le Monde van 26 juni 2007 bevatte ‘de meest verontreinigde vis een dosis die veertigmaal hoger was dan de ADI, de dagelijks aanvaardbare inname’.

[13]Het gaat om richtlijn 96/59/CE. Zie: Marc LAIMÉ, ‘Le Rhône pollué par les PCB: un Tchernobyl français?’ Blog ‘Carnets d’eau’, 14 augustus 2007.

[14]Industrie-Déchets, februari 2007, nr. 30.

[15]U.S. PUBLIC HEALTH SERVICE en U.S. ENVIRONMENTAL PROTECTION AGENCY, ‘Public health implications of exposure to polychlorinated biphenyls (PCB’s)’, www.epa.gov/waterscience/fish/files/pcb99.pdf.

[16]Beide studies zijn opgenomen in het wetenschappelijke werk van Ruth STRINGER en Paul JOHNSTON, Chlorine and the Environment, An Overview of the Chlorine Industry. Dordrecht, Kluwer Academic Publishers, 2001.

[17]‘Whales in Sound imperiled’, Anchorage Daily News, 22 juli 2001.

[18]Chemical and Engineering News, 14 januari 2002, http://pubs.acs.org/cen/topstory/8002/8002notw1.html.

[19]Ik kan u dit artikel warm aanbevelen; het is in zijn geheel te vinden op www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A46648-2001Dec31

[20]Anniston Star, 23 februari 2002.

[21]Anniston Star, 8 augustus 2003; Wall Street Journal, 21 augustus 2003.

[22]‘U.S. General Electric workers sue Monsanto over PCB’s’, Reuters, 4 januari 2006.

[23]The Ecologist, 22 maart 2007; Sunday Times, 3 juni 1973.