Marie NDiaye

Ladivine

Uit het Frans vertaald door Jeanne Holierhoek en Nini Wielink

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De auteur dankt het Centre national du livre voor de ondersteuning

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre, het Institut français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

Jeanne Holierhoek ontving voor haar aandeel in deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Jeanne Holierhoek mocht voor het maken van een deel van de vertaling verblijven in het Europäisches Übersetzer Kollegium in Straelen

Oorspronkelijke titel Ladivine, verschenen bij Éditions Gallimard

Oorspronkelijke tekst © Éditions Gallimard, 2013

Nederlandse vertaling © Jeanne Holierhoek, Nini Wielink en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Imageselect/Alamy

isbn 978 90 445 3271 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

#

Ze werd weer Malinka zodra ze in de trein stapte, en dat was niet prettig en niet onplezierig, want ze stond er allang niet meer bij stil.

Maar ze wist het wel, want ze kon dan niet meer spontaan reageren op de naam Clarisse wanneer zich het zeldzame feit voordeed dat iemand die ze kende in dezelfde trein zat, haar aansprak of begroette met de naam Clarisse en zijzelf, van haar stuk gebracht en met stomheid geslagen, zich beperkte tot een vage glimlach, waardoor een situatie ontstond van wederzijdse verlegenheid zonder dat Clarisse, enigszins verdwaasd, op het idee kwam hen daaruit te redden door gewoon, als was het vanzelfsprekend, terug te groeten en te vragen hoe het ermee ging.

Daardoor, door haar eigen onvermogen te reageren op de naam Clarisse, had ze begrepen dat ze Malinka werd zodra ze in de trein naar Bordeaux stapte.

Ze wist dat ze zich meteen zou hebben omgedraaid als iemand haar zo had genoemd, als iemand die haar gezicht zag of vanuit de verte haar slanke gestalte of haar altijd wat onzekere manier van lopen herkende, had geroepen: hé, Malinka, hallo.

Zoiets kon niet gebeuren – maar was dat wel zeker?

In een andere stad, in een ander deel van het land was er, intussen alweer langgeleden, een tijd geweest waarin meisjes en jongens haar Malinka hadden genoemd, omdat ze haar niet onder een andere naam kenden en zij trouwens ook nog geen andere naam voor zichzelf had bedacht.

Het was niet onmogelijk dat een vrouw van haar leeftijd haar een keer zou aanspreken en haar blij verrast zou vragen of zij niet die Malinka was uit haar verleden, van die middelbare school en uit die stad waarvan zij, Clarisse, de naam en hoe het er daar uitzag was vergeten.

En dan zou Clarisse onwillekeurig glimlachen, niet vagelijk, maar vrijmoedig en vol zelfvertrouwen, en ze zou niet van haar stuk gebracht zijn, noch met stomheid geslagen, hoewel zij de ander, de vrouw die beweerde haar te hebben gekend toen ze Malinka was, ongetwijfeld niet zou herkennen.

Maar ze zou haar naam herkennen, en ook de manier waarop de laatste lettergreep in de lucht bleef hangen en een spoor van beloften trok, een spoor van vrolijke verwachting en ongeschonden jeugd, en daarom zou ze vooreerst menen dat ze geen enkele reden had een situatie van verlegenheid te laten ontstaan tussen haar en de vroegere schoolvriendin van wie ze zich niets meer zou herinneren, daarom zou ze haar best doen net zo blij te kijken als de ander, alvorens zich te herinneren hoe gevaarlijk het voor haar was om te accepteren dat ze weer Malinka werd, ook al was het incidenteel.

Ze durfde er niet aan te denken wat ze dan zou moeten doen.

Die persoon bruusk de rug toekeren en een gezicht trekken alsof ze het niet begreep, ging ver voorbij de schuchtere inbreuken op beleefdheid en beminnelijkheid waartoe iemand als Clarisse Rivière, getraind als ze was in neutraliteit, zichzelf in staat achtte.

In de trein gezeten, starend naar de ruit, naar de oneffenheden en krasjes in het glas waar haar blik aan bleef hangen, waardoor het haar moeite zou hebben gekost het landschap te beschrijven waar ze al vele jaren lang eens per maand doorheen reisde, ’s ochtends in de ene en ’s avonds in de andere richting, beefde ze van angst bij de gedachte dat ze zich een adequate houding zou moeten geven, mocht iemand haar aanspreken met Malinka.

Dan dwaalden haar gedachten af en vergat ze gaandeweg waarom ze zo beefde, zelfs al bleef ze beven en wist ze niet hoe het te stoppen en schreef ze het ten slotte maar toe aan de beweging van de trein die onder haar voeten, in haar spieren en in haar vermoeide hoofd de naam scandeerde die ze liefhad en verfoeide, die haar bang maakte en haar tegelijkertijd mededogen inboezemde: Malinka, Malinka, Malinka.

In de tijd dat haar dochter Ladivine nog klein was, had het weleens problemen gegeven om zo in het geheim naar Bordeaux te gaan, daar een deel van de dag door te brengen en dan weer vroeg genoeg terug te keren om niemand achterdochtig te maken.

Maar het was haar altijd gelukt.

Ze was er niet trots op en voelde ook geen schaamte.

Ze had gedaan wat ze doen moest, ze zou het doen tot aan de dood van een van beiden en ze had daarvoor alles aangewend wat ze tot haar beschikking had – veel was het niet, dat wist ze – aan intelligentie, slimheid en tactiek.

Soms meende ze geen van die eigenschappen te bezitten of ze in de loop van de tijd te zijn kwijtgeraakt, en toch was ze erin geslaagd ook datgene wat ze niet had, in te schakelen om een veilige, bij de situatie passende routine te bedenken.

Maar ze was er niet trots op en voelde ook geen schaamte.

Als een beest deed ze wat ze doen moest.

Ze had er geen enkele mening over, geen gevoel, alleen de koppige, onwrikbare, als het ware aangeboren overtuiging dat op haar de tweevoudige verantwoordelijkheid rustte om zo te handelen en het allemaal geheim te houden.

En wanneer ze, eenmaal in Bordeaux, naar de wijk Sainte-Croix liep, elke keer door dezelfde straten en altijd aan dezelfde straatkant, was het niet zozeer de eis van geheimhouding als wel de zichzelf opgelegde plicht om nooit te verzwakken die haar ervan weerhield een taxi te nemen, of in een latere periode de tram, waar vaste passagiers haar op den duur hadden kunnen herkennen en het woord tot haar hadden kunnen richten, of vragen waar ze heen ging, waarop Clarisse Rivière, die in deze stad in gedachten Malinka was en hoegenaamd niets wist te verzinnen, niet anders had kunnen doen dan de waarheid vertellen.

Ik ga naar mijn moeder, zou ze hebben geantwoord.

Het was ondenkbaar dat ze ertoe kon worden gebracht zoiets te zeggen.

Ze zou de indruk hebben dat ze had gefaald waar falen onvergeeflijk en onvergetelijk was en niet als een simpele vergissing kon worden gezien, dat ze had gefaald in de missie die vorm gaf aan haar leven, dat geen andere zin had, hield ze zichzelf even ontwijkend als onverbiddelijk voor, dan voor iedereen verborgen te houden dat Clarisse Rivière Malinka heette en dat de moeder van Malinka niet dood was.

Ze sloeg de sombere rue du Port in, hield stil bij het huis met de zwarte muren, ging met haar sleutel de bedompte hal in en opende daar de deur van het appartement.

Haar moeder was weliswaar op de hoogte van haar komst, aangezien Clarisse Rivière haar elke eerste dinsdag van de maand bezocht, maar begroette haar onveranderlijk met dezelfde zogenaamd verraste uitroep, die doortrokken was van een geforceerd sarcasme: ‘Goh, daar heb je zowaar mijn dochter!’

En Clarisse Rivière ergerde zich daar allang niet meer aan, want ze begreep dat dit de manier was waarop haar moeder, die gekrenkte vrouw, uiting gaf aan wat al met al toch genegenheid of zelfs liefde moest zijn voor haar, Malinka, die in een ander leven een andere naam droeg, waar haar moeder geen weet van had.

De moeder van Malinka wist niets van Clarisse Rivière.

Maar zo ver heen was ze niet dat ze niet besefte dat ze niets wist. Ze deed alsof ze niet vermoedde dat haar dochter Malinka de eerste dinsdag van de maand naar haar toe kwam vanuit een wereld die beter gestructureerd en minder eenzaam was dan het leven waarvan ze haar moeder lang daarvoor bij benadering een beeld had gegeven en waarin haar bestaan en haar werk nevenactiviteiten leken, alleen bedoeld om haar moeder eens per maand een bezoek te kunnen brengen.

Dat haar moeder voorwendde zich te laten beetnemen en niet probeerde er meer over te weten te komen en dat het soms zelfs had geleken alsof haar moeder vooral niet ingelicht wilde worden betekende, zo wist Clarisse Rivière, dat ze de redenen van het geheim had begrepen en geaccepteerd.

Ja, de redenen mocht ze hebben begrepen, maar waarom en hoe had ze ze moeten accepteren?

O, dat haar moeder zich stilzwijgend onderwierp aan iets waar ze diep verontwaardigd over had moeten worden, daar zou Clarisse Rivière haar hele leven en nog langer voor nodig hebben om haar dankbaar te zijn, met een door wanhoop en rancune bezoedelde dankbaarheid, en ook om ervoor te boeten.

En toch was ze het aan zichzelf verplicht zo te handelen.

Het viel niet uit te leggen of te rechtvaardigen of te verontschuldigen.

Het was Clarisse Rivière niet genoeg dat haar moeder, die het begrepen had, uit verdriet en in de afschuwelijke wrangheid van een begrijpen dat aan niemand kon worden verteld, een moeilijke, zure en grillige vrouw was geworden, die vaak kwetsend kon zijn.

Ze had gewild dat haar moeder nog moeilijker was, ze had gewild dat ze haatdragend en verontwaardigd was.

Maar over de zaak zelf kon niet worden gesproken.

Alleen een slecht humeur en een venijnige rancune konden er uitdrukking aan geven, en dan nog slechts voor zover deze uitingen van chagrijn niet te dicht in de buurt kwamen van de woorden voor wat niet mocht worden gezegd.

Clarisse Rivière had soms de indruk dat die woorden hen beiden zouden hebben gedood zodra ze waren uitgesproken − haarzelf omdat er geen vergeving mogelijk was voor wat ze had gedaan en had ervaren als een moeten, als een plicht, en haar moeder omdat bij de vernedering van een dergelijke behandeling dan ook nog de vernedering was gekomen dat ze het had geweten en had toegelaten, al was het in woede en wrok.

Die woorden zouden hen beiden hebben gedood, dacht Clarisse Rivière soms.

En als dat niet het geval was, als ze het zouden overleven, zouden ze elkaar hoe dan ook nooit meer kunnen ontmoeten.

Vooral daarvoor was Clarisse Rivière beducht, dat ze gedwongen zou worden af te zien van haar bezoekjes, ook al bezorgden die haar maar een ambivalent plezier, een emotie vol verdriet en onvoldaanheid.

Ze betrad het vertrek waar haar moeder, bij het raam staand van waar ze naar haar had uitgekeken en haar over het smalle trottoir had zien naderen, zich allang niet meer toelegde op het behendig veinzen van verbazing.

Dat veinzen gebeurde tegenwoordig gemakzuchtig, zonder overtuiging, misschien ook omdat haar moeder meer in het algemeen haar bekomst had van elke vorm van theater, van het spel waarin ze allebei voorgoed gevangenzaten.

Elke keer weer merkte Clarisse Rivière hoezeer haar moeder daar haar bekomst van had, en heel even maakte ze zich dan ongerust.

Soms kwam de gedachte bij haar op dat zij beiden, nadat ze zich ieder afzonderlijk in hun binnenste door alle verschillende lagen van stilzwijgen en schaamte heen hadden gewerkt, die hen niet van elkaar scheidden maar hen omhulden, nu een vorm van oprechtheid hadden bereikt, voor zover oprechtheid zich kon tooien in gekunsteld komediespel.

Het was, dacht ze soms, alsof ze elkaar door hun maskers heen duidelijk konden zien, terwijl ze ook wisten dat ze die maskers nooit zouden afzetten.

Want de naakte waarheid zou het daglicht niet kunnen velen.

‘Goh, daar heb je mijn dochter’, murmelde de moeder van Malinka, en Clarisse Rivière ergerde zich er niet meer aan, ze glimlachte met een glimlach in twee etappes die ze elders niet liet zien, liefdevol en behoedzaam, breed en dan plotseling gereserveerd.

Ze omhelsde haar moeder, die fijngebouwd was, tenger, goed geproportioneerd, net als zij met ranke botten, smalle schouders, lange, slanke armen en een niet erg geprononceerd gezicht met ingehouden lijnen, van een volmaakte en toch discrete, nauwelijks zichtbare schoonheid.

In het land waar de moeder van Malinka was geboren en waar Clarisse Rivière nooit was geweest, nooit naartoe zou gaan, maar waarvan ze heimelijk, met een drukkend gevoel van onbehagen, op internet een paar beelden had bekeken, hadden de mensen dezelfde fijne gelaatstrekken, die als om samenhang te bewerkstelligen dicht bijeen op hun gezicht gerangschikt stonden, en dezelfde lange armen, bij de schouder bijna even dun als bij de pols.

En dat haar moeder aldus de fysieke kenmerken van een reeks van generaties had geërfd en ze vervolgens had doorgegeven aan haar dochter (de gelaatstrekken, de armen, de lange gestalte, en daar was het godzijdank bij gebleven) had Clarisse Rivière vroeger doen duizelen van woede, want hoe kon je blijvend ontsnappen als je zo getekend was, hoe kon je beweren niet te zijn wat je niet wilde zijn, terwijl je toch het recht had dat niet te willen zijn?

Maar ook de woede was verdwenen.

In al die jaren was Clarisse Rivière nooit voor iemand anders aangezien.

Zodat met het ouder worden ook de woede was verdwenen.

Want in Clarisse was nooit Malinka opgespoord.

Haar moeder woonde in deze ene kamer op de begane grond, die deels werd betaald door Clarisse Rivière, en waar zwart traliewerk het venster beschermde tegen eventuele inbrekers.

De kamer, perfect onderhouden, dagelijks met maniakale drift en zorg afgestoft en schoongemaakt, stond propvol meubels en ouderwetse spullen die niet bij elkaar pasten, maar die door hun bonte, glimmende stapeling en doordat ze in die kleine ruimte zo merkwaardig bij elkaar stonden, uiteindelijk een onbedoeld wonderlijk maar wel warm geheel vormden, iets welhaast abnormaals waarin Clarisse Rivière zich, zij het met enige reserve, toch prettig voelde.

Ze ging in een met bedrukt fluweel beklede stoel zitten waarvan de armleuningen bedekt waren met tulen sierkleedjes terwijl haar moeder bleef staan, in een wantrouwige, afwerende starheid die geen bestaansrecht meer had, die louter het overblijfsel was van een vroegere houding waartoe de omstandigheden destijds aanleiding hadden gegeven, toen Clarisse Rivière had geprobeerd zich te onttrekken aan haar plicht, aan haar missie − o, het kostte haar moeite eraan terug te denken, maar ze had geprobeerd zich van de moeder van Malinka los te maken, en dat was heel kwalijk.

Haar moeder wist dat ze niet meer bang hoefde te zijn in de steek gelaten of vermeden te worden, maar wanneer Clarisse Rivière net was gearriveerd, bleef ze als een bewaakster voor haar staan, zogenaamd om haar dochter in de gaten te houden voor het geval die opnieuw wilde vluchten, maar in feite om de controle te houden over haar eigen koppige, ongegronde weigering zich te laten gaan, want ze wilde op hen beiden graag overkomen als het dramatische zinnebeeld van de voorgoed gekwetste waardigheid.

Dit was niet nodig, dacht Clarisse Rivière, dit was nooit nodig geweest.

Net als haar moeder wist ze dat de kwetsuur hen hier aan alle kanten omringde, door het simpele feit dat Malinka haar moeder in het geheim bezocht omdat ze dat zo had beslist, en dat je je aan zo’n schandelijke beslissing niet kon onttrekken wanneer die eenmaal was genomen.

Het was een onmogelijk te vergeten kwetsuur, die niet tot uitdrukking hoefde te worden gebracht in het trekken van een bepaald gezicht, of in een stilzwijgen dat bedoeld was als veelzeggend en de kwetsuur daarmee hulde in de loden laag van een lichtelijk onterende pathetiek.

Aldus dacht Clarisse Rivière, die evenwel haar genegenheid voelde toenemen wanneer ze haar moeder zo onhandig bezig zag met listen die waren bedoeld om grootser te lijken dan ze kon zijn.

Want de moeder van Clarisse Rivière was maar een arme vrouw, voor wie de kleine vreugden van een alledaags bestaan passend en toereikend zouden zijn geweest, en wie je niet kon verwijten niet altijd de juiste gebaren te maken op het toneel waar haar dochter haar heen had gejaagd.

Zijzelf, Clarisse Rivière, had weleens gewankeld.

Het was wel voorgekomen dat ze in de stoel was gaan zitten huilen, onverwacht in heftig gesnik was uitgebarsten, schijnbaar vanwege een woordenwisseling met haar moeder, maar in feite omdat ze plotseling was overvallen door een besef van de situatie.

Hoe kun je zo leven? vroeg ze zich dan opeens af. Had het niet anders moeten zijn?

Maar altijd, zelfs als ze zat te huilen, richtte haar oude, ontembare, eenvormige wil zich weer op om haar voor te houden dat de dingen waren zoals ze moesten zijn, en die blinde, stompzinnige wil, die brute vastberadenheid van haar jeugd was zo zelfverzekerd dat Clarisse Rivière nooit bang was geweest dat ze uit zwakheid zou verzaken.

Alleen werden op zulke momenten haar bewegingen minder trefzeker.

Ze zag zich snikkend in de stoel zitten, ze vond zichzelf van weinig niveau, ze vond zichzelf een miserabel vrouwtje en net zo’n enorme aanstelster als haar moeder, maar voor haarzelf was er geen excuus.

Daarna ging het weer over. Vergat ze dat moment van zwakte.

Ze herinnerde zich dan alleen nog met enige verbazing dat die onverzettelijkheid opnieuw de kop had opgestoken, een onverzettelijkheid die heerste over haar innerlijk en waarvan ze zich niet kon voorstellen dat ze er verraad aan zou plegen. Uiteindelijk vergat ze waarom die kracht in haar binnenste zich had geroerd.

Elke eerste dinsdag van de maand kreeg de moeder van Malinka genoeg geld om tot aan het volgende bezoek haar boodschappen te kunnen doen, plus een cadeautje, een fles eau de cologne, een geurbrander, een echt linnen theedoek, want ze was dol op spulletjes en onverwachte geschenken, en Clarisse Rivière vond het uitzoeken van zo’n aardigheidje weliswaar een oervervelend karwei, maar ze kon er niet toe besluiten alleen met bankbiljetten in een saaie envelop aan te komen.

Daarna gingen ze dan in het piepkleine keukentje aan tafel zitten en aten wat haar moeder de vorige dag had klaargemaakt, kalfsvlees marengo, rundergehakt met aardappelpuree of kool gevuld met gekonfijt eendenvlees, en alleen haar moeder sprak dan over wat ze de afgelopen maand had gedaan en over de paar dames die ze in de bejaardensoos van de wijk had ontmoet, en het stond niet meer tussen hen in dat Clarisse Rivière niets over haar leven kon vertellen en dat haar moeder er niets over kon vragen.

Er was een tijd geweest waarin de moeder van Malinka, eenmaal klaar met haar eigen relaas, enigszins verdwaasd bleef zitten, haar mond half open, en met een diepbedroefde, smekende blik, maar zonder hoop, berustend, Clarisse Rivière aanstaarde, die daarop zo’n kil, zo’n hard gezicht trok dat haar moeder haar ogen neersloeg.

Dan daalde er een dichte, pijnlijke stilte tussen hen neer, totdat de moeder van Malinka opnieuw aan een verhaal begon, zomaar een verhaal, iets onnozels dat ze al verteld had, en het gezicht van Clarisse Rivière langzaamaan weer werd wat het was, het mooie, zachte, lieve, afwezige gezicht dat de moeder van Malinka kende en liefhad, met dezelfde trekken als dat van haarzelf.

Haar moeder had geen last meer van dat soort verdwazingen, van die nutteloze, storende verwachtingen.

Nog maar zelden keek ze op naar het fijne gezicht van Clarisse Rivière, waar de leeftijd nauwelijks vat op had gekregen, want ze wist dat daar voortaan altijd de uitdrukking op zou liggen van de gladde, afstandelijke, ingehouden vriendelijkheid die haar eigen gezicht, met die gekwelde uitdrukking en al die rimpels van nervositeit, ontbeerde.

Ze vroeg niets meer, verwachtte niets.

Zelfs haar onrust was alleen nog maar een nasleep van voorbije tijden, toen ze dolgraag wilde weten hoe haar dochter Malinka leefde, toen ze al niet meer dacht het te zullen horen maar nog niet kon aanvaarden dat ze het nooit zou weten.

Tegenwoordig had Clarisse Rivière de indruk dat haar moeder niets meer wilde weten, dat het te laat was, dat het evenwicht dat ze uiteindelijk in het stilzwijgen en de onzekerheid had bereikt, erdoor verstoord zou worden zonder dat het veel zou opleveren.

Ze was immers niet eens op de hoogte van het bestaan van Richard of Ladivine, dus wat zou ze eraan hebben gehad een foto te zien van hun volwassen gezichten, van vreemden die niets van haar wisten?

Zouden die vrolijke gezichten, die het leven toelachten en zich geenszins bekommerden om haar, de moeder van Malinka, gelukkige gezichten die geen weet hadden van haar bestaan, zouden die haar niet vijandig hebben geleken, verpletterend in hun opzichtige tevredenheid?

Haar moeder schonk koffie in en daarna zei ze: ‘Ik ga me aankleden’, wat betekende dat ze de jeans en sweater die ze binnenshuis droeg ging verruilen voor de beige terlenka broek en de bloes met bloemen of met ruitjes, die ze alleen droeg als ze uitging, waarmee ze de jonge vrouw die ze nog leek te zijn, met haar slanke, rechte ledematen in het nauw omsluitende verwassen katoen, veranderde in een dame op leeftijd die er ouderwets en eenvoudig, volks uitzag.

En naarmate de jaren verstreken leek de afstand groter tussen het jeugdige uiterlijk dat ze thuis bleef houden en dat niet veranderde, en het uit de mode geraakte, nederige voorkomen dat ze kreeg wanneer ze zich omkleedde om de straat op te gaan, alsof het zo moest zijn, dacht Clarisse Rivière, dat de waarheid van ouderdom en armoede ergens naar buiten brak omdat de werkelijke waarheid, de waarheid van haar leven, verborgen diende te blijven.

Daarna liepen ze getweeën door de straten van Sainte-Croix voor een altijd eendere wandeling.

Kwamen ze bij toeval een kennis tegen, dan bleef de moeder van Malinka enigszins stijf, enigszins plechtig staan, als een lichtelijk ontriefde koningin, net lang genoeg om wat banale opmerkingen te wisselen met de andere vrouw, die onwillekeurig, al was de situatie niet ongewoon, steelse, nieuwsgierige blikken wierp in de richting van een roerloze en koele Clarisse Rivière, want deze buurvrouw, deze klaverjaspartner wist dat dit de dochter was, hoewel ze nooit aan haar was voorgesteld, en ze hield zich instinctief aan het onuitgesproken verbod vragen te stellen of zelfs maar de indruk te wekken zich ervan bewust te zijn dat er naast de moeder een zwijgende vrouw stond met een blank gezicht.

Zo voerde de moeder van Malinka haar dochter met zich mee als het voorwerp van haar schande, van een zo grote schande dat er zelfs geen blik op mocht worden gericht, en alleen Clarisse Rivière wist dat haar moeder juist altijd zonder voorbehoud trots op haar was geweest en dat zij, Clarisse Rivière zelf, gearmd liep met het voorwerp van haar schaamte.

Ze gingen terug naar het kleine appartement, waar halverwege de middag al geen licht meer binnenviel.

Dan begon de moeder van Malinka terstond met het bereiden van een ingewikkelde lekkernij, een taart, kleine gebakjes of zoete hapjes, die ze niet af zou krijgen voordat Clarisse Rivière vertrok, en dat wist ze maar toch deed ze alsof ze geloofde dat haar dochter het dessert mee naar huis zou nemen, alsof ze geloofde dat haar dochter zich erover zou verheugen ermee thuis te komen, waar wellicht mensen woonden (en zij, de moeder, voelde dat waarschijnlijk intuïtief aan want ze wist er niets van, ze had geen idee wie en hoeveel personen hun leven met haar dochter deelden), die niet op de hoogte waren van haar bestaan en tegen wie gelogen zou moeten worden over de herkomst van het gebak, en toch deed ze alsof ze het geloofde.

Clarisse Rivière stribbelde allang niet meer tegen.

Ze ging in de fluwelen stoel zitten en rustig, onverschillig, apathisch bijna keek ze toe hoe haar moeder nerveus in de kleine keuken heen en weer liep, in de kasten rommelde op zoek naar ingrediënten en vaatwerk.

En zij, Clarisse Rivière, keek naar haar zonder haar te zien, rustig, onverschillig, onbeweeglijk in de fluwelen stoel alsof zijzelf de oude vrouw was, en kille, onpersoonlijke gedachten fladderden door haar kalme geest.

Ze zat te denken dat ze moeiteloos thuis had kunnen komen met een door haar moeder gebakken taart, want Richard en Ladivine waren niet wantrouwig of nieuwsgierig van aard, en ze zouden geen vragen hebben gesteld.

Maar ze zou het niet hebben gedaan, dacht ze.

Ze zou de taart nog eerder op het station in een afvalbak hebben gegooid.

De moeder van Malinka mocht zich in geen enkele gedaante toegang verschaffen tot het leven van Clarisse Rivière, en alleen zij, Clarisse Rivière, kon zich permitteren het voedsel te eten dat de ander bereidde, de tranentaart, de met woede doorknede koekjes.

Alleen zij, Clarisse Rivière, want de bitterheid trok door haar heen zonder zich in haar te verspreiden.

Zo liet ze haar kleine, harde gedachten als kwetterende vogels door haar geest wervelen zonder dat haar moeder ze kon horen, want die was druk in de weer en hoorde niets.

Haar moeder babbelde maar wat, gaf commentaar op haar eigen bezigheden, en naarmate de tijd verstreek en het moment van vertrek naderde, begon ze gedachteloos aan altijd hetzelfde vertoog, dat langgeleden bedoeld was geweest om bij haar dochter Malinka medelijden te wekken met haar lot, en het medelijden was nooit gekomen maar de woorden bleven onveranderd, zonder emotie of hoop uitgesproken, als uit trouw aan die vrouw van vroeger, aan de moeder van Malinka, die had gemeend haar dochter te kunnen vermurwen en wier gedachtenis in ere moest worden gehouden, bewaard diende te blijven.

O, het medelijden was wel degelijk gekomen, dacht Clarisse Rivière, en het was er nog steeds, altijd meetrillend en pijnlijk zodra ze haar moeder terugzag.

Maar dat medelijden haalde niets uit, het werd verdrongen door haar wilskracht.

Met een sprong was ze overeind en haar moeder schrikte op.

Dan pakte ze haar tas en vertrok altijd weer abrupt, na een vluchtige kus voor haar moeder, die ze daar gewoon liet staan met haar handen vol boter of meel, en niets had het vertrek van Clarisse Rivière kunnen doorkruisen, maar uit kiesheid gedroeg ze zich alsof haar genegenheid haar ervan had kunnen weerhouden, alsof ze tegen zichzelf in moest gaan om niet het gevaar te lopen voor haar eigen genegenheid te zwichten, terwijl ze zich op het moment dat ze de benauwde kamer verliet opgelucht en bijna gelukkig voelde, als opverend in wrange, ongeduldige vreugde.

Het volgende bezoek, over een maand, leek zo ver weg dat het haast hypothetisch werd, en hoewel het haar in feite vreselijk veel verdriet zou hebben gedaan haar moeder nooit meer te zien, was het een aanlokkelijke droom, die haar een wilde, duizelingwekkende blijdschap bezorgde.

Want ze had kunnen besluiten niet meer terug te komen, ze had haar leven kunnen ontlasten van het clandestiene bestaan van haar moeder, zonder dat iemand er iets van zou hebben geweten of het haar had kunnen verwijten.

Op straat ging ze er snel vandoor, in haar roes rende ze bijna, ze had wel willen schreeuwen en het bloed klopte in haar slapen.

Het was haar dan te moede of ze zojuist aan een gevaar was ontsnapt, alsof Clarisse Rivière voor de zoveelste keer ontkwam aan de moeder van Malinka voordat die erin geslaagd was in een andere staat te geraken, de moeder van Clarisse Rivière te worden omdat zijzelf niet goed had opgelet.

Maar de moeder van Malinka was gebleven wat ze moest zijn en alles ging naar wens.

Ze kon die bejaarde vrouw, de wijk Sainte-Croix en het donkere benedenhuis vergeten, o, ze kon dat dwaze ouwe mens vergeten.

Eén keer was ze in die opgewonden toestand aan het eind van de straat flauwgevallen en daarbij had ze een schoen verloren, die in de natte, vuile goot was gerold.

Voorbijgangers hadden haar overeind geholpen en haar naar de dichtstbijzijnde apotheek gebracht.

En terwijl ze haar daar op een stoel zetten en haar voorhoofd bevochtigden, intussen een paar vragen stellend over haar gezondheid en haar identiteit, en terwijl een bijzonder attente hand haar in haar schoen hielp en ze tegen haar blote voet de natte viezigheid voelde en huiverde van afkeer, had ze zich heilig voorgenomen dat ze nooit meer terecht zou komen in een situatie waarin, vlak bij het huis van haar moeder, onbekenden zich richtten tot Clarisse Rivière, probeerden haar een paar woorden te ontlokken en wilden bellen opdat iemand haar kwam ophalen, allemaal opmerkingen waarop ze als enig antwoord met haar hoofd had geschud.

Ze moest ervanaf, van het koortsige gevoel dat zich van haar meester maakte wanneer ze de moeder van Malinka plompverloren achterliet en dat haar in deze extreme vorm een flauwte had bezorgd.

In haar binnenste lagen grote, onuitputtelijke reserves aan kilheid.

Daaruit moest ze putten wanneer ze ervandoor ging, had ze zich voorgenomen.

Toch bleef de opwinding overheersen en op de terugweg naar het station kon ze het niet laten als een kind te huppelen, haar huid verhit en rood van het ingehouden vuur dat haar verteerde, van de ontreddering en de vreugde om de bevrijding.

De tijd waarin ze nog Malinka heette, herinnerde ze zich vaag, in zwart-wit en alsof de gezichten verstard waren, als in een onbetekenende oude film waarvan Malinka en haar moeder niet de hoofdpersonen waren geweest maar de twee bijfiguren, naast een andere – belangrijkere − dochter en moeder.

Het leek haar toe dat ze vanaf het allereerste begin, nog voordat ze kon begrijpen en praten, had geweten dat Malinka en haar moeder voor niemand telden, dat het nu eenmaal zo was en dat het geen zin had daarover te klagen, dat ze duistere bloemen waren voor wier leven geen rechtvaardiging bestond, duistere bloemen.

De naam van de stad waar ze was opgegroeid wist Clarisse Rivière niet meer, zoals ze bijna alles was vergeten wat te maken had met het leven van het meisje Malinka.

Ze herinnerde zich alleen dat het in de buurt van Parijs was en dat er aan de achterkant van een betegelde binnenplaats, vlak bij de spoorbaan, twee propere kamertjes waren, een ervan haar slaapkamer, met een raam tot bijna op de grond en posteleinkruid dat tussen de tegels groeide, en dat in het andere kamertje haar moeder sliep, op een uitklapbare bank die tegen het fornuis stond.

Het meisje Malinka had een kamer voor zich alleen, want ze was een armzalige bloem maar ook een soort prinses, o zo eenzaam en zo weinig erkend.

Ze was een prinses voor haar moeder, die haar vaak zo noemde, Malinka’s moeder, die voor niemand een koningin was maar een eenvoudige hulp in de huishouding, een werkster, en die ten slotte ook door het meisje Malinka zo werd gezien.

Mijn prinses, dat zei de werkster liever dan: mijn dochter, en het had deze Malinka, die zich aan de buitenkant in niets onderscheidde, ongetwijfeld verwaand gemaakt, dacht Clarisse Rivière, hoewel ze toch of juist daarom zo alleen was.

Haar moeder hielp in de huishouding en maakte schoon op kantoren en in grote huizen, waar ze Malinka soms mee naartoe nam, haar op het hart drukkend nergens aan te komen, en ze hielp en maakte schoon bij henzelf, in de twee kamers waar een prinses zonder glans woonde.

Het meisje Malinka, in wie schroom en zelfingenomenheid met elkaar wedijverden, liep langs de spoorbaan naar school en in niets verschilde ze van de andere kinderen die ze op het schoolplein zag, behalve dat ze geen vrienden of vijanden had en met niemand praatte.

Ze was altijd beter gekleed dan de meeste andere meisjes, want haar moeder bracht leuke, nauwelijks versleten rokken en smaakvolle jurkjes mee naar huis, gekregen van haar mevrouwen.

Haar moeder, hulp in de huishouding, zag er niet uit als haar moeder, als de moeder van een prinses.

Dus toen haar moeder haar een keer van school was komen halen en een ander meisje, dat voor het eerst het woord tot haar richtte, haar met een grimas van verbazing en afkeer vroeg wie die vrouw was, antwoordde Malinka: ‘Dat is mijn bediende’, en op dat moment meende ze de volle waarheid te spreken.

Alle walging week van het gezicht van het meisje, dat een kort ‘Ah!’ van terughoudende bewondering en tevredenheid liet horen.

En Malinka begreep dat de afschuw zich door het lichaam van dat meisje zou hebben verspreid, dat het meisje zou hebben gehuiverd en met een soort ontzetting zou zijn teruggedeinsd als zij had geantwoord: dat is mijn moeder, en dat die uitspraak wat je noemt een leugen zou zijn geweest, want liegen was lelijk en wekte weerzin.

Zelfs als ze eenzaam, zelfs als ze kleurloos was, kon een prinses niet liegen, moest Malinka hebben gedacht.

Zo zag Clarisse Rivière de dingen.

Al in haar prille kinderjaren was het meisje Malinka zichzelf kwijtgeraakt.

Clarisse Rivière wist ook dat het anderzijds een feit was, zoals Malinka al heel vroeg had aangevoeld, dat hun bestaan er voor niemand op de wereld toe deed, niet omdat deze twee wezens, de werkster en de aanbeden dochter, antipathie wekten, maar gewoon omdat ze met niemand een band hadden.

Malinka’s moeder had geen ouders of broers of zussen, hoewel ze dat nooit had gezegd en het onderwerp nooit ter sprake bracht, en hoewel er misschien in werkelijkheid, dacht Malinka later bij zichzelf, in dat onduidelijke land waar ze vandaan kwam, mensen waren die beweerden haar ouders, haar broers, haar zussen te zijn.

Maar omdat Malinka’s moeder nooit over hen sprak, leefden zij en Malinka in feite buiten elk gebied waar mensen affectie en zorg toonden, en wanneer de deur van de minuscule woning aan de achterkant van de binnenplaats zich sloot, wanneer de duisternis was ingetreden, de regen tegen de ruiten kletterde en ze deed trillen, kreeg Malinka het gevoel dat ze net zo alleen waren als wanneer de wereld om hen heen dood zou zijn, want er was in de wereld geen liefde die zich op hen richtte, er werden geen hartelijke of ongeruste woorden gesproken die voor hen bedoeld waren, voor de werkster met het smalle gezicht en de lange, pezige ledematen, en voor het meisje dat ze tegen de schijn in haar dochter noemde.

Wanneer Clarisse Rivière er een enkele keer over nadacht, zag ze de dingen zo: het meisje Malinka kon waarschijnlijk nauwelijks praten, de woorden kregen te weinig de kans haar mond uit te komen en bovendien was ze bang dat het lichte accent van de werkster erin doorklonk, wat ze vreselijk zou hebben gevonden.

Daarom zweeg ze, en slechts een enkele keer gaf ze antwoord aan haar moeder wanneer die voor de vorm vragen over school stelde zonder er tevoren enig idee van te hebben wat ze te horen zou krijgen, zo vreemd was die wereld voor haar.

De moeder van Malinka was van nature begiftigd met een onverklaarbare blijmoedigheid, herinnerde Clarisse Rivière zich.

Ze kwam beladen met tassen thuis, doornat van de regen en doodmoe, stak het gas aan en zette een flink stuk vlees op, met groenten die ze ’s ochtends voor ze vertrok had schoongemaakt en kleingesneden, en wat ze kookte verspreidde altijd een gezonde, lekkere, aangename geur, vrolijk als zijzelf, als de moeder van Malinka die neuriede, op de tegelvloer met snelle passen een glijdans uitvoerde en nooit klaagde of mopperde.

Met als gevolg dat Malinka, die nog nooit bij iemand thuis was uitgenodigd en haar eigen bestaan dus niet kon vergelijken met dat van andere kinderen, een hele tijd had gedacht dat haar moeder het leven of wie dan ook geen verwijten maakte, zelfs niet de man naar wiens gezicht ze in mensenmassa’s uitkeek, wiens gestalte of manier van lopen ze met taaie volharding probeerde te herkennen bij alle mannen die ze zag, maar die dwaze hoop van haar bleef verborgen onder woorden van realisme en geduld en leek dus niet wat het was.

‘Je vader moet hier ergens zijn,’ zei de moeder van Malinka dan met haar kalme, melodieuze stem, ‘ooit komen we hem tegen.’

Dit leek zo’n onwrikbaar gegeven dat Malinka nooit op de thuiskomst van haar moeder wachtte zonder de gedachte dat ze misschien gearmd zou lopen met de man die, kalm en geduldig als zij, ergens bij hen in de buurt het moment verbeidde waarop zij hem eindelijk zou vinden, en die man met zijn welluidende, accentloze stem, die zich niet kon vertonen voordat ze zijn gezicht op straat hadden herkend, dat zou haar vader zijn, haar roemrijke vader.

Het was de enige persoon over wie de moeder van Malinka sprak, en moeiteloos, met graagte zelfs, al bleef het een vaag portret, constateerde Malinka uiteindelijk, en al leek ze niet veel te weten over het leven van die belangrijke man, niet over zijn leven van vroeger en ook niet over dat van nu. Daarom had Malinka nooit het gevoel dat de genegenheid van die man hen beschermde.

Anders dan de naïeve werkster wist ze dat de gedachten van die man nooit in hun richting gingen, dat hij misschien niet eens op de hoogte was van hun bestaan, want ze waren maar twee duistere bloemen.

‘Je vader is een fatsoenlijk iemand’, zei de moeder van Malinka. ‘Hij is echt, echt aardig, weet je. Hij heeft mooi kastanjebruin haar, altijd netjes glad naar achteren gekamd. Hij heeft een auto. Misschien heeft hij intussen een nieuwe. Hij zal nu een goeie baan hebben.’

Die hoopvolle verwachtingen, daar keek Malinka niet op neer.

Ze keek nooit neer op de werkster, op die merkwaardige moeder van haar.

Onwillekeurig bleef ze toch geloven in de mogelijkheid dat haar moeder op een keer thuis zou komen met haar tassen vol boodschappen, haar jas drijfnat van de regen, en in gezelschap van de man met de dikke bos haar, die vol vreugde had geaccepteerd dat ze zijn gezicht op straat had herkend.

Ook wist ze dat ze zonder angst, als de man haar van school kwam halen, zou zeggen dat hij haar vader was.

Geen enkele uitdrukking van ongeloof of afkeer zou de mond van de andere meisjes vervormen bij het horen van deze waarheid of die leugen, dat wist ze niet, maar als het een leugen was, zouden haar eigen lippen misschien verkrampen tot een bittere plooi.

Ze zou het gezicht hebben van haar vader, de man die tot nu toe zijn liefde over andere hoofden dan het hare liet neerdalen en hen tweeën in hun kwetsbare eenzaamheid liet zitten.

Maar, dat had ze wel begrepen, ze zou het gezicht hebben van haar vader.

En tegelijkertijd drong iets anders tot haar door, met de hevigheid van wat iemand altijd al heeft geweten zonder het echt te vatten en wat ten slotte in al zijn eenvoud aan het licht komt − dat ze de dochter was van deze vrouw, bezorgde haar een afschuwelijk gevoel van schaamte en angst.

O, ze schaamde zich ook voor die schaamte en die angst, des te sterker omdat ze een duidelijk besef had van de broosheid van haar moeder, die zich op niemand kon verlaten en toch geen mens wantrouwde.

Nog sterker was echter haar weerzin om, al was het maar op straat, in de bus of tegenover vreemden, naar buiten te treden als de dochter van een vrouw zonder aanzien.

Naderhand zou Clarisse Rivière gaan denken dat ze vanaf haar vroegste jeugd voortdurend haar moeder had beledigd en dat die had gedaan of ze niets merkte en misschien had ze het zich inderdaad niet gerealiseerd, omdat ze voor de kilte van haar dochter een heel andere verklaring had bedacht dan dat louter haar uiterlijk, haar eigen gezicht aanstoot gaf.

Want die waarheid was voor Malinka’s moeder onverdraaglijk.

En in haar radeloze, woedende liefde zag Malinka dit in, want ze doorgrondde de gevoelens van de ander beter dan de werkster zelf.

Ze nam afstand van haar moeder, verloochende haar tegenover de buitenwereld, omdat ze voor zichzelf geen andere uitweg zag.

Ze legde het zo aan dat ze altijd op enige afstand van haar moeder liep, en ze was blij uit de blik van de voorbijgangers op te maken dat die niet in één deskundige oogopslag de ondoorgrondelijke vrouw koppelden aan het mooie jonge meisje met de overvloedige krullen, die ze, zo verzekerde de werkster opgetogen, van haar vader met de vele kwaliteiten had.

Op haar vijftiende begon Malinka de natuurlijke bleekheid van haar huid te accentueren met een lichtgekleurde make-up.

Voor de werkster voelde ze een grenzeloze, ontredderde, verstikkende liefde.

Heimelijk observeerde ze haar en ’s avonds keek ze of er op haar gezicht tekenen te zien waren van enige opgewektheid, van enig vertrouwen in haar vermogen op zekere dag de aanwezigheid op te roepen van de man die, dat wist de werkster zeker, van haar had gehouden en nog steeds van haar hield, maar haar nergens kon vinden.

Aan haar, aan de moeder van Malinka niet alleen de taak hem op straat te herkennen, maar ook hem daar langs mysterieuze weg tevoorschijn te brengen, een klein wonder waarvoor ze enkel de kracht van haar hoop nodig had.

Ze bleef blijmoedig, maar het was een blijmoedigheid die mettertijd iets abstracts kreeg, alsof haar gewoonte om tevreden en optimistisch te zijn haar deed vergeten dat ze daar niet meer zo veel redenen voor had als toen ze op prille leeftijd, net in het land aangekomen met het kind in haar buik, haar hoop en vreugde had gebaseerd op het verrukte gevoel dat er in deze contreien elke dag nog wel onwaarschijnlijker mirakels konden plaatsvinden dan het plotseling opduiken van een begeerd gezicht in een mensenmassa.

Haar blijmoedigheid begon te slijten, raakte afgestompt, maar niet haar neiging blijmoedig te zijn, en in de blik van de werkster, die wat vaag werd, lag nog maar een flauwe glans.

Ze stelde Malinka, die intussen op de middelbare school zat, dezelfde vragen als toen ze nog naar de basisschool ging.

‘Heb je vandaag goed geleerd? Is de meester tevreden over je?’

En prompt begon ze dan te glimlachen alsof ze het antwoord al kende, zonder nog te luisteren naar wat Malinka kon gaan zeggen, zelfs zonder te merken dat Malinka soms niets zei, en die nam het haar nooit kwalijk, want ze begreep dat haar moeder, om vrolijk gestemd te blijven, met de werkelijkheid niet meer dan een voorzichtig contact mocht onderhouden, verpakt in verstrooidheid en in een lichte, constante vervoering.

Malinka’s moeder werd kennelijk door haar mevrouwen gewaardeerd.

Ze nam vaak kleine cadeautjes mee naar huis en op een dag kwam een van haar werkgeefsters op koffievisite bij Malinka en haar moeder, die voor de gelegenheid een cake en een fruitsalade hadden gemaakt.

De vrouw at met smaak en bezag Malinka meermalen met een indringende ofschoon welwillende blik. Ze maakte haar een compliment over haar mooie krullen en frisse huid.

‘Ze heeft het haar van haar vader’, zei de moeder van Malinka met werktuiglijk enthousiasme, waarna haar gezicht weer de goedige, voldane, wazige en enigszins doffe uitdrukking kreeg die er steeds minder vaak van verdween.

De vrouw bood aan dat moeder en dochter hun intrek konden nemen in een appartement dat van haar was, drie kamers op de benedenverdieping van een eigen pand.

‘Dan woont u beter,’ zei ze terwijl ze met een bekommerde blik het kleine vertrek overzag dat fungeerde als keuken en tegelijk als slaapkamer voor de werkster, ‘en ik vraag er heus niet veel voor.’

Ze voegde er bijna verontschuldigend aan toe: ‘Ik zou het fijn vinden u te kunnen helpen.’

Een ongewone opwinding maakte zich van Malinka’s moeder meester.

Ze kwam iets te schielijk overeind en stootte zich aan de punt van het fornuis.

In haar ontsteltenis lag ook iets van subtiele gekrenktheid, alsof het ondenkbaar was dat deze vrouw nog niet had begrepen wie ze was, zij, Malinka’s moeder, wier bedoelingen duidelijk waren en wier ambities tot één enkele beperkt bleven.

‘Ik kan hier niet weg,’ murmelde ze, ‘echt, ik kan hier niet weg, toch.’

Ze lachte kort, het klonk geschokt en verbouwereerd, en haar licht opengesperde ogen staarden met opgetrokken wenkbrauwen naar de vrouw, die zich ongemakkelijk voelde en met een blik van geveinsde verwachting bleef glimlachen.

De werkster kalmeerde en ging weer zitten.

De gedempte vervoering waarin ze meteen terugviel, deed Malinka denken aan een bad van absurditeit waarin haar moeder zich opnieuw had ondergedompeld, ze schrok ervan en het bracht haar in nog groter verlegenheid dan de dwaze verontwaardiging die de werkster van haar stoel had doen opstaan.

‘Ziet u,’ zei haar moeder op overdreven redelijke toon, waarin toch het verraad doorklonk van haar plotseling aangezette accent, ‘we verwachten iemand die alleen dit adres van ons heeft, dus als we weggaan, ja, wat moet hij dan beginnen? Het kan gewoonweg niet.’

Voor het eerst werd Malinka bevangen door bittere, boosaardige woede. Toen de vrouw was vertrokken zette ze het op een schreeuwen, zelf verbijsterd dat ze zich zo tot de werkster durfde te richten, durfde te praten over wat ze nooit anders dan in bedekte termen ter sprake bracht: ‘Zo, dat is nieuw wat ik net heb gehoord, nee maar! Heeft hij intussen ons adres? Al vijftien jaar heeft hij dus ons adres, terwijl je altijd hebt gezegd dat hij niet kon weten waar we woonden, en nu wordt hij geacht ons op te zoeken terwijl hij al die tijd niet is komen opdagen? En daarom gaan we niet wonen in het appartement dat die vrouw ons aanbiedt? Daarom blijven we hier in die twee armoedige kamertjes?’

De werkster bleef volkomen verdwaasd op haar stoel zitten, en Malinka wilde wel dat ze niets had gezegd.

Haar woede vervloog, ze dwong zich tot een glimlach en merkte met schrik dat die glimlach van haar waarschijnlijk leek op die van haar moeder, onpersoonlijk, op weer een andere manier misplaatst, provocerend.

De moeder van Malinka begon haar handen tegen elkaar te wrijven.

‘Ik weet het niet meer precies’, zei ze aarzelend. ‘Je hebt gelijk, je vader zal ons adres niet hebben, hoe zou dat ook kunnen? Toen ik daar ben vertrokken, kon ik het hem niet vertellen, ik wist niet hoe ik hem kon bereiken, ik dacht dat het niet moeilijk zou zijn hem hier terug te vinden, ik dacht wel dat het hier groot was maar niet zo groot. Maar als we weggaan, dan …’

‘We gaan niet weg’, fluisterde Malinka. ‘We zitten hier prima, we blijven.’

Inderdaad leek de werkster, met dat deel van haar gedachten dat voor Malinka niet te doorgronden was en even verwarrend als irritant, van mening dat ze door een zo ingrijpende verandering als een verhuizing zou ingaan tegen het vertrouwen dat haar overeind hield in haar mistige, radeloze en toch verwachtingsvolle zoeken naar één speciaal gezicht tussen al die andere, en wat had ze om onwrikbaar te blijven hopen anders dan dat vertrouwen met de bijbehorende rituelen en voorschriften, waaronder primair het verbod om iets te veranderen aan het leven waarin dat vertrouwen was ontstaan en verder uitgebouwd, wat had ze anders, overwoog Malinka, dan deze dwaze overtuiging, die haar misschien in haar eigen ogen optilde naar een hoger niveau?

O, in haar hart was de werkster misschien niet zo bescheiden als ze leek.

Malinka, haar dochter met het bleke, gladde gezicht, hoopte dat het zo was, ze wenste vurig dat er aanmatiging, trots en zelfingenomenheid meespeelden in het absurde wachten van haar moeder en dat die inbeelding haar enigszins zou verblinden.

Want ook al werd de werkster door haar mevrouwen gerespecteerd, ja, leken ze haar zelfs graag te mogen, toch besefte Malinka dat mensen die haar niet kenden, haar niet altijd goed behandelden.

Nooit maakte Malinka mee dat haar moeder rechtstreeks werd beledigd, al was ze daar onwillekeurig, dag na dag, voor beducht.

Met alles wat ze in zich had aan ambities, angsten en gêne pleegde ze verraad aan de werkster.

Daarom hoopte ze vurig dat een schrijn van dwaze hoogmoed of desnoods van buitensporige, zieke trots, het hart van haar moeder met een omhulsel zo hard als diamant zou beschermen, al geloofde ze daar niet echt in, omdat de werkster zich doorgaans zo onderdanig opstelde en ook, wanneer ze niet sprak over de vader van Malinka, zo bedachtzaam en verstandig.

Nee, ze geloofde daar niet echt in.

Veeleer dacht ze dat haar moeder de vernederingen incasseerde en dat alleen haar kalmte, haar wat teruggetrokken positie in de wereld en haar nietszeggende glimlach haar hielpen er weinig belang aan te hechten.

Toen Malinka het op de middelbare school niet meer kon bijbenen, hield ze dat zonder problemen verborgen voor haar moeder, niet omdat ze bang was voor een misnoegde reactie maar om de werkster elke onnodige zorg te besparen, want haar moeder kon niet veel voor haar doen en in dit opzicht al helemaal niet.

Ze begon zelf de rapporten te ondertekenen, die ze niet langer aan de werkster liet zien, en deze scheen te vergeten dat er cijfers en rapporten bestonden.

Later zou Clarisse Rivière zich herinneren dat Malinka alles in het werk had gesteld om een goede leerling te blijven, dat ze zo lang mogelijk had volgehouden, maar dat haar teloorgang, die al in de brugklas was begonnen en eerst langzaam en aarzelend was geweest, vervolgens het brute tempo had gekregen van een eindelijk uitgesproken vonnis.

Ze zou zich herinneren dat Malinka al vroeg ambities had gekoesterd, had gevoeld dat goede schoolresultaten haar beter zouden kunnen helpen die ambities waar te maken dan de besluiteloze, onkundige bezorgdheid van haar moeder, en dat ze uiteindelijk graag verdienstelijk, eigenlijk perfect wilde worden.

Maar de enige perfectie die ze had weten te bereiken was de vorm, alsof door de enorme inspanningen die ze zich had getroost, het eigenlijke doel van al dat werk uit het zicht was verdwenen.

En zo was ze een toonbeeld van ijver en toewijding geworden, een leerling zo welgemanierd dat haar aanwezigheid vaak werd vergeten.

Keurig op tijd leverde ze haar huiswerk in, opgetekend in een fraai, goed leesbaar handschrift, altijd iets meer dan noodzakelijk om vooral niet de verdenking op zich te laden de kantjes er af te willen lopen, hoewel dat vermoeden zelfs bij de meest achterdochtige leraar niet zou zijn opgekomen wanneer hij de serieuze uitdrukking van pijnlijke concentratie op dat jonge gezicht zag, maar dat secure schoolwerk, waar de angst en inspanning vanaf dropen, lokte steevast verdrietige en meewarige opmerkingen uit en een cijfer dat lager was dan het gemiddelde, zij het toch nog enigszins geflatteerd uit toegeeflijkheid, uit erkentelijkheid voor wat dit alles aan aangrijpends en onrechtvaardigs in zich borg.

Nooit leek Malinka precies te kunnen vatten wat er van haar werd gevraagd. Ze begreep alleen de al dan niet expliciet geformuleerde wetten die de betrekkingen tussen leerlingen en leraren regelden, aan die wetten hield ze zich met een mengeling van felle vreugde en kwellende stiptheid, en dermate letterlijk dat ze had kunnen verdwijnen zonder dat het was opgemerkt, want zo nauwgezet voegde ze zich naar het beeld van de leerling als louter ontvankelijke geest.

Maar wat men haar probeerde te leren drong niet tot haar brein door, of het kwam er wel binnen maar vervaagde meteen.

Eenmaal thuisgekomen bleef ze urenlang tamelijk wezenloos aan haar werktafel zitten, tevergeefs proberend een verband te leggen tussen de zinnen die ze keurig in haar schrift had genoteerd en wat ze zich van de les herinnerde.

Ze wist nog precies elk detail van het gezicht, de gelaatsuitdrukking en de kleding van de leraar, ze zag zichzelf weer even duidelijk alsof ze een foto bestudeerde, en dat meisje, haar gezicht aandachtig geheven naar het bord, stond haar ten zeerste aan.

Maar wat er in die klas gezegd was, wat het voorbeeldige meisje had gehoord en gemeend te begrijpen, dat herinnerde ze zich niet meer.

Ze las en herlas wat ze had opgeschreven maar wat haar niets zei, geen enkel verband hield met wat ze in haar hoofd had, een regelrecht allegaartje was van woorden en getallen, verkeerd weergegeven begrippen en onsamenhangende beweringen, en dat alles hutselde ze uiteindelijk moeizaam door elkaar om er min of meer op goed geluk iets uit te halen waarmee ze in haar mooie ronde handschrift een blaadje kon vullen.

Soms vergat ze dan dat ze zomaar wat opschreef en liet ze zich meeslepen door het pure plezier van de vormgeving, en ze besteedde veel tijd aan het in schoonschrift schrijven van de datum, aan het trekken van kantlijnen, aan het tekenen van ingewikkelde hoofdletters vol krullen en bochten.

Malinka, dat duistere en eenzame meisje, kreeg op de middelbare school wat ze vriendinnen noemde, al zou Clarisse Rivière naderhand beseffen dat het maar een groepje van twee of drie tieners was waarin het Malinka gelukt was bijna zonder hun medeweten binnen te dringen, minder uit verlangen haar eenzaamheid te verlichten dan om zich aan te passen aan de regels van het leven op een middelbare school zoals ze die met haar feilloze intuïtie aanvoelde.

Niets wist ze van deze meisjes, die in haar bijzijn nooit over iets intiems spraken en haar uit nieuwsgierigheid leken te tolereren, misschien zelfs verbaasd waren over hun eigen tolerantie en nieuwsgierigheid.

Malinka had alles over hen willen horen, als een middel om haar eigen leven te begrijpen.

Maar hoewel ze zo onopvallend was dat de blikken langs haar afgleden en nergens aan bleven hangen gingen de meisjes, misschien zonder het zelf te beseffen, in haar aanwezigheid over op onderwerpen van algemene aard, en het was Malinka te moede of de nevelige massa van haar lichaam plotseling de omgeving kwam verduisteren, als een grauwe wolk die de hemel aan het zicht onttrok.

Ze nam het echter voor lief, want zo was nu eenmaal haar rol.

Natuurlijk wist ze ook wel dat ze, door elke poging tot contact met die meisjes op te geven, kon ontkomen aan de verplichting ze in het huis van de werkster uit te nodigen.

Want dat laatste was ondenkbaar.

Wanneer ze zich voorstelde dat haar vriendinnen haar moeder zouden kunnen ontmoeten, moest ze hikken van welhaast geamuseerde opstandigheid, zo absurd was dat.

Regelrechte verbijstering maakte zich van haar meester toen een leraar een keer vroeg of hij Malinka’s moeder kon spreken, en hij leek enigszins met de situatie verlegen alsof hij al wist, dacht ze des te verbouwereerder omdat hij dan toch gemakkelijk had kunnen besluiten om te zwijgen, dat het niet zou gebeuren, want het was absurd, absurd.

Maar ze zei niets en knikte alleen maar, met haar gebruikelijke ernst.

Hij begon er nog een keer over en weer knikte ze, waarna ze nooit meer hunkerend naar goedkeuring naar hem zou opkijken.

En ze nam wraak voor de tactloze stommiteit van de leraar door voortaan huiswerk bij hem in te leveren waar ze haar vurig verlangen naar verhevenheid niet op had uitgeleefd, huiswerk zonder versieringen, zonder krullen of gekleurde onderstrepingen.

In de zomervakantie werd ze zestien, en ze keerde nooit meer naar school terug.

Altijd zou Clarisse Rivière met een mengeling van verbijstering en afgrijzen blijven terugdenken aan de periode die volgde, want alleen het toeval, of de grilligheid van externe gebeurtenissen waar ze zich aan had onderworpen, leek richting te hebben gegeven aan het leven van het meisje Malinka, in wier hoofd niet veel omging, zoals ze in die tijd vaak had gehoord: een serieus en aardig meisje, maar er gaat niet veel in dat hoofd van haar om.

Het enige hersenspinsel dat ze geleidelijk wist te ontwikkelen, was dat ze haar moeder op een zijspoor zou zetten, de werkster haar congé zou geven.

En omdat ze het alleen maar eens kon zijn met de opvatting dat er niet veel in dat hoofd van haar omging, zou de gewaarwording dat het wegwerken van haar moeder de enige gedachte was die dat hoofd vulde, haar doordringen van het idee dat zij, Malinka, slecht was, dat haar geest zich alleen kon openstellen voor ontrouw.

Zonder een woord accepteerde de werkster Malinka’s beslissing om niet meer naar school te gaan, misschien omdat het geen beslissing leek, maar een natuurlijke overgang van de ene toestand naar de andere, als een seizoenswisseling.

Toen ze op een ochtend later dan gewoonlijk naar haar werk vertrok en Malinka nog in bed lag, zei ze kalmweg, zonder verbazing: ‘Je gaat niet naar school.’

‘Nee,’ zei Malinka, ‘ik ga niet meer.’

En dat was alles, de werkster knikte en vertrok naar de bus.

De volgende dag zei ze tegen Malinka dat ze werk voor haar had gevonden, oppassen bij kinderen in een gezin waar ze zelf af en toe schoonmaakte.

En Malinka ging op de kinderen passen en vond het niet prettig en niet onprettig, soms kwam ze in de bus op weg naar huis toevallig haar moeder tegen en dan deed ze alsof ze haar niet had gezien.

Uit kiesheid sprak de werkster haar nooit aan.

Haar gezicht vastberaden naar de ruit gekeerd, voelde Malinka in haar nek de vriendelijke, vreedzame, immer welwillende blik van haar moeder, en het driftige medelijden dat ze dan ervoer, zond een schok door haar heen, als na een eerste slok sterkedrank, zozeer was haar gevoel verdoofd geraakt, zozeer waren haar gewaarwordingen afgestompt.

Ook in de vakantie paste ze op de kinderen, die met hun ouders naar het Bassin d’Arcachon gingen.

Het was voor het eerst dat ze haar buurt verliet, buiten het Île-de-France kwam, en toch kreeg ze aan de rand van de oceaan een gevoel van déjà vu.

De volgende zomer, opnieuw in Arcachon, kwam ineens de gedachte bij haar op dat niets haar verplichtte naar haar moeder terug te keren.

Waarschijnlijk was het idee al vanaf het voorgaande jaar gerijpt, zonder dat ze het wist, zo onbestemd dat ze het tussen de onaantrekkelijke, kleurloze dromen die in haar geest rondspookten niet had opgemerkt, want het had haar niet verbaasd dat zo’n plan bij haar was opgekomen en dat ze precies had geweten hoe ze te werk moest gaan om haar onafhankelijkheid te waarborgen en zich aan de liefde en aandacht van haar moeder te onttrekken.

Ze hield zich voor dat niets haar verplichtte om voor eeuwig de dochter van de werkster te blijven.

Meteen werd ze bevangen door een gewaarwording van kilte, maar ze begreep dat ze die gemakkelijker zou kunnen overwinnen dan de gevoelens van wanhopige liefde die haar overspoelden zodra in haar de gedachte opkwam aan haar moeder, die nog meer dan zijzelf volstrekt alleen was.

Een paar dagen voordat de kinderen naar Parijs terug zouden gaan, zegde ze haar baan op, stapte in de trein naar Bordeaux en nam haar intrek in een eenvoudig hotel vlak bij het station.

Ze vond werk als serveerster in een café. Ze schreef haar moeder dat ze zich nergens ongerust over hoefde te maken en kreeg geen antwoord.

Ze zei dat ze Clarisse heette. Vroeger had bij haar in de klas een Clarisse gezeten, met lang haar dat als een zijden gordijn over haar rug hing.

‘Clarisse! Kom eens even hier!’

‘Ik kom eraan!’ antwoordde ze met haar vrolijke, enigszins omfloerste stem, die ze ietwat ademloos en vragend probeerde te laten klinken omdat dit volgens haar bijzonder in de smaak viel.

Ze huiverde nog steeds van blije verbazing wanneer ze haar nieuwe naam hoorde, en al was ze in het begin weleens vergeten te reageren, nu gebeurde dat nooit meer, en de persoon die ze was geworden, Clarisse met het mooie kastanjebruine haar, dat ze met een tang ontkrulde, dat haar gladde gezicht omlijstte waarop een uitdrukking van ondeugende zelfverzekerdheid lag, kon het niet laten een lichte, meewarige minachting te voelen voor het meisje dat ze een paar maanden eerder nog was, voor de stuntel die Malinka heette en niet wist hoe ze zich moest opmaken, voor het leeghoofdige meisje met de verschrikte blik, het duistere meisje Malinka.

Ze stopte met tafels dekken en liep naar de keuken, waar de cheffin haar had staan roepen.

‘Er is een probleempje, je collega heeft net laten weten dat ze vanmiddag niet komt, je moet de bediening alleen doen’, zei de vrouw op bezorgde toon terwijl haar blik werktuiglijk langs de ranke gestalte van Clarisse gleed, als om in te schatten wat het uithoudingsvermogen zou zijn van een zo fijngebouwd iemand.

Maar ze wist, want dat had Clarisse al bewezen, hoe krachtig en volhardend dit frêle meisje was, en Clarisse wist dat zij het wist en haar wangen kleurden van trots en opwinding.

Wat was ze blij met de dagen waarop de andere serveerster afwezig was en de hele verantwoordelijkheid voor de bediening op haar schouders rustte! Dan moest ze nog gewiekster, efficiënter en charmanter zijn, nog rapper en vriendelijker dan gewoonlijk, om het geduld van de gasten niet op de proef te stellen, hun het gevoel te geven dat het wachten niet zo lang had geduurd als hun horloge aangaf, om de bestellingen te onthouden en niets te vergeten van wat ze tussendoor konden vragen.

Terwijl ze met soepele, vlugge tred door de zaak liep, was ze zich ervan bewust dat ze een krachttoer verrichtte: het lukte weinig serveersters om in hun eentje vijfendertig personen te bedienen zonder dat één gast zich beklaagde, zonder dat ze zich ooit vergiste in een bestelling of een tafel, en zonder de schijnbaar ontspannen houding te laten varen waarmee ze de gasten voor zich innam.

Afgezien van de kok en de cheffin realiseerde niemand zich wat een uitdaging het was, want het ging er juist om geen enkele gast te laten merken dat er iets niet klopte, en Clarisse, dat handige meisje, ontleende er een groeiende trots aan – wat was ze een handig meisje geworden! Hoe belangrijk en onvervangbaar!

De borden met puree en gegrilde bloedworst of met patat en gebraden kip, die ze op haar onderarmen liet rusten, bezorgden haar een voortdurende lichte misselijkheid en soms, wanneer ze op haar mocassins met rubberzolen over de tegelvloer liep, voerde de walging het brandend zuur uit haar maag omhoog, en toch bleef ze glimlachen en praten, groette en bedankte ze met haar onvaste, gedempte stem, met de verfijnde beleefdheid die zo kenmerkend voor haar was en die aan dit eetcafé in de wijk Saint-Jean de uitstraling gaf van een chic restaurant, en de mensen vonden haar zo charmant, zo alleraardigst.

De stamgasten wisten hoe ze heette en noemden haar losjes Clarisse, alsof het niets bijzonders was dat een meisje als zij zo’n wondermooie naam droeg.

Niemand kon vermoeden dat ze een duistere Malinka was geweest, niemand.

De gasten hielden van Clarisse, van dat knappe meisje, bekwaam en vrolijk, ze hielden van haar jeugd, die niet arrogant was maar onschuldig en fris, en Clarisse merkte het wel en probeerde nog meer de indruk te wekken dat ze zich niet bewust was van het voorrecht zo jong, zo knap, zo volmaakt gezond en soepel te zijn.

En het was waar, in wezen kon het haar niets schelen dat ze jong en mooi was. Het enige wat haar interesseerde, was dat ze overduidelijk een Clarisse was, met haar ontkrulde haren, haar heldere blik en haar hijgende stemgeluid dat aan het eind van elke zin omhoogging.

’s Avonds, in de kamer die ze wat verderop in de straat huurde van haar cheffin, keek ze terug op de dag, ging ze haar gebaren en gedragingen nog eens na en trachtte ze te bedenken wat ze verder kon verbeteren.

Op de middelbare school had haar hartstochtelijke verlangen naar perfectie zich alleen kunnen manifesteren in de randvoorwaarden van het schoolleven, in de vormgeving van haar huiswerk, maar nu kon ze eindelijk ten volle haar intelligentie en schranderheid gebruiken om voorbeeldig haar werk te doen, zodat er noch op haar gedragingen noch op haar inzicht in situaties iets aan te merken viel.

Het geringste detail had haar waakzame aandacht. Elke ochtend bestudeerde ze zorgvuldig haar gelaatstrekken, haar handen, controleerde ze nogmaals of haar zwarte rok en beige bloes schoon waren, vlocht ze haar haren in een strakke vlecht die ze vervolgens om haar hoofd wond.

Daarna poederde ze haar gezicht, zodat het een onpersoonlijke uitdrukking kreeg en niet het kleinste teken van vermoeidheid zou vertonen, geen ander gevoel zou uitstralen dan de vreugde, het plezier en het enthousiasme die ze zo graag liet zien.

Wat was ze ’s ochtends ingenomen met haar gepoederde, ernstige, levenloze gezicht!

Zo moest Clarisse zijn in de ogen van de mensen, een bovennatuurlijk meisje van wie je altijd alleen de goede kanten zag, want slechte had ze niet. Wat was ze geliefd, deze Clarisse!