Maria Ernestam

Moord onder vrienden

Vertaald uit het Zweeds door Corry van Bree, onder redactie van Erica Weeda

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Kleopatras kam, verschenen bij Bokförlaget Forum, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Maria Ernestam, 2007

This book is published by agreement with Grand Agency, Sweden

Nederlandse vertaling © Corry van Bree, Erica Weeda (via het Scandinavisch Vertaal- en Informatiebureau Nederland) en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Richard Ryan

isbn 978 90 445 3273 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk een

Het idee voor Cleopatra’s Kam kreeg ze waarschijnlijk toen haar baas haar vertelde dat hij geen behoefte meer had aan haar diensten. Dat waren zijn bewoordingen: hij had geen behoefte meer aan haar diensten. Op het moment dat hij dat zei, wist Mari al dat ze juist die woorden zou onthouden. Dat de man met wie ze drie jaar had samengewerkt haar niet langer nodig had. Dat hij van plan was zich van haar te ontdoen, zoals je besluit een vaatdoekje weg te gooien.

Typisch, dacht ze. Je hebt het vaatdoekje wekenlang, misschien zelfs maandenlang dag in, dag uit gebruikt. Je hebt het natgemaakt, uitgeknepen, het aanrecht ermee afgeveegd en het over de kraan gehangen. Op een dag kijk je er wat beter naar, je ontdekt dat het stinkt en gooit het weg. Dat de stank het gevolg is van lange, trouwe dienst is in dit verband niet relevant. Niet als het om vaatdoekjes gaat. En blijkbaar ook niet als het om mij gaat.

De gedachte aan het vaatdoekje zorgde ervoor dat haar aandacht even afdwaalde, en ze merkte dat het haar niet helemaal duidelijk was wat haar baas wilde zeggen. Haar báás. Ze had nog nooit aan hem gedacht als ‘de baas’, laat staan dat ze hem zo genoemd had. Zij regelde tenslotte bijna alles. Johan was beter in andere dingen. Zoals wat anderen gepresteerd hadden op een charmante en overtuigende manier als zijn eigen werk presenteren.

Toch had ze het prettig gevonden om met Johan te werken. Ze had het prettig gevonden zijn assistent te zijn bij het accountantskantoor dat ze een paar jaar geleden waren begonnen, toen zij en een aantal andere collega’s dreigden te worden wegbezuinigd bij het bedrijf waar ze toen werkten. Niemand kon ontkennen dat het een moeizame start was geweest. Ze hadden hun salaris zo laag mogelijk gehouden en minimale winstmarges gehanteerd om de eerste klanten aan zich te binden. Toen het later goed begon te lopen, hadden ze het gevierd met champagne.

Maar hoewel ze tevreden was met het werk, miste ze iets. Als ze op haar werk was verlangde ze ernaar om ergens anders te zijn. Ze droomde ervan dat David haar zou opwachten met een lach die fuck them all betekende als ze thuiskwam na een lange werkdag. Eigenlijk wilde ze niets liever dan dat David midden in de nacht eieren met bacon voor haar zou bakken, zoals hij vroeger deed, toen hij haar had gevraagd of ze dit als een late avondmaaltijd of een vroeg ontbijt beschouwde. Dat hij zo teder zou zijn als destijds, toen hij mosselen met saffraan en koriander maakte terwijl de taart van de dag in de oven stond.

Johan was overgestapt op een monotoon praatje over de voordelen van de fusie op de lange termijn. Mari vroeg zich af waarom. Hij vertelde niets nieuws. Ze was zelf aanwezig geweest bij de onderhandelingen met het kleine, fel concurrerende bedrijf waarmee ze zouden samengaan. Eigenlijk was het haar verdienste. Zij wist het, Johan wist het en ze wisten beiden dat ze het beiden wisten. Het kon haar niet schelen. Na Davids verandering kon het haar helemaal niets meer schelen of ze de leiding had of een assistent was. Ze deed wat ze moest doen en kreeg daar voldoende voor betaald.

Johan leek het gesprek te willen afronden. Hij boog zich over het bureau en probeerde zelfs haar handen vast te pakken. Mari zag hoe Johans handen plotseling veranderden in slijmerige tentakels en wist dat ze zijn aanraking niet zou kunnen verdragen. Er lag een schaar op het bureau, en ze kreeg het krankzinnige idee dat ze Johans armen doormidden zou kunnen knippen, alsof het slangen waren, om ze onschadelijk te maken. Alsof het feit dat hij haar vastpakte zo’n verschil zou maken. Een fysieke relatie tussen Johan en haar had altijd ondenkbaar geleken en daarom was hun lichamelijke contact beperkt gebleven tot een knuffel met Kerstmis. Ze waren ongeveer even oud, zij was tweeënveertig en hij iets ouder, maar ze nodigde blijkbaar niet uit tot seksueel getinte pesterijen. Te blond, te rond, te natuurlijk, te gesloten, te vriendelijk, te lief, ja, verdorie, was ze niet een beetje sullig? Johan was in elk geval nogal dronken geweest toen hij haar tijdens het bedrijfsfeest vroeg of ze problemen had met haar bh-bandjes omdat die voortdurend naar beneden gleden. Ze had het commentaar opgeborgen in het mentale vakje voor ‘dagelijkse beledigingen’.

‘Tja. Zo ligt de situatie’, zei Johan, en ze keerde terug naar de werkelijkheid. ‘Ze willen mij als directeur hebben. Dat was aanvankelijk niet de bedoeling, want de eigenaar maakte zich heel sterk voor hun man, en dus moeten we een compromis sluiten. Ik heb natuurlijk voor je gevochten, maar het is geven en nemen. Helaas. Hoewel ik niet denk dat het een probleem voor je zal zijn om een nieuwe baan te vinden. Ik beloof dat ik je goede referenties mee zal geven. Als je niet voor jezelf wilt beginnen of freelancewerk gaat doen. Je hoeft tenslotte niemand te onderhouden. Waarom neem je trouwens geen half jaar vrij om te reizen?’

‘Wat ontroerend dat je zo veel goede ideeën hebt als het om mijn toekomst gaat.’

Dat had ze niet moeten zeggen. Ze wist meteen hoe hij zou reageren. Het medelijden verdween uit zijn ogen zodra hij haar toon hoorde.

‘Wat bedoel je daarmee, Mari?’

Door de agressie achter de woorden was ze altijd geneigd concessies te doen. Toen ze echter opkeek en Johans geïrriteerde gezichtsuitdrukking zag, knapte er iets in haar. Ze stond op en keek naar de haren die uit zijn neusgaten groeiden, zijn overhemd met een groezelige rand langs de kraag en de beginnende grijze lokken in het ooit donkere haar. Slangen als armen. Met beide handen greep ze het bureau vast in een poging haar boosheid en daarmee haar stem te beheersen. Het hielp niet.

‘Verdomde huichelaar.’

Johans gezichtsuitdrukking was onbetaalbaar. Waarom had ze dit niet eerder gezegd?

‘Zie jezelf nu eens zitten. Vadsig en walgelijk. Zelfgenoegzaam. Denk je nu echt dat je iemand bent, zoals je daar in je stoel zit en zegt dat je directeur bent geworden? Quasi-bescheiden, maar in werkelijkheid … ben je verdomd tevreden! Je vindt dat je loon naar werken hebt gekregen en je laat mij gewoon barsten! Hoewel je weet dat je alles aan mij te danken hebt! Walgelijk, Johan! Door mannen zoals jij is de wereld zo’n puinhoop geworden. Zelfingenomen, onintelligente, egoïstische nullen van mannen die nooit aan anderen denken. Die misbruik maken van vakkundige vrouwen. En dan heb je het lef te doen alsof je zo begripvol bent? “Misschien kun je gaan reizen.” Dat is zielig, Johan. Zo verschrikkelijk …’

‘Maar, lieve Mari. We moeten toch op een beschaafdere manier uit elkaar kunnen gaan. Na al deze …’

Nu kwam ook Johan overeind. Zijn gezicht was rood aangelopen en Mari zag dat hij een koffievlek in zijn broek had. Precies op de vouw, zag ze tot haar genoegen. Het zou een hele toer zijn om de broek weer toonbaar te maken. Fantastisch.

‘Na al deze jaren? Natuurlijk. We werken al heel wat jaren samen. Jaren waarin ik je uit lastige situaties heb gered. Waarin ik je calculaties heb gemaakt en je lezingen heb geschreven … je overzichten heb bijgehouden en je verdomde voetbalkaartjes …’

‘Maar, lieve Mari …’

‘Dat heb je al gezegd. Lieve Mari. Daarnet nog. Iedereen op kantoor weet dat je geen geweldige spreker bent, Johan, maar is dit het beste dat je kunt verzinnen? Ja, ik ben lief. Ik ben altijd veel te lief geweest. Kun je daarvoor zorgen, Mari … kun je dit regelen, Mari … je weet wel, de kinderen, je vrouw, mensen ophalen en ontvangen, vergaderingen plannen … en lieve Mari regelt en fikst het wel. Wat heerlijk om een lieve Mari te hebben die je problemen oplost. Maar dat ík hulp nodig zou hebben om een probleem op te lossen … is die gedachte ooit bij je opgekomen?’

Johan deed zijn mond open, maar sloot hem toen weer en als ze niet zo woedend was geweest, had Mari om zijn belachelijke uiterlijk kunnen lachen.

‘Heb je een probleem, Mari? Want …’

‘Een probleem? Of ik een probleem heb? Nee, helemaal niet. Ik ben alleen net ontslagen bij het bedrijf dat ik voor een groot deel zelf heb opgebouwd. Ik! Niet jij! Maar jij bent directeur geworden. Je gaat het niet redden, Johan, als je geen assistent vindt die net zo lief en vakkundig is als ik. Ik hoop dat het je niet lukt. En reken maar dat ik zal lachen als het slecht met je gaat! Hees en gemeen …’

Johan begon sneller te ademen. ‘Je bent verdomme niet goed bij je hoofd’, siste hij met zo veel ingehouden woede dat Mari een spetter speeksel op haar wang kreeg. Ze veegde het haastig weg en voelde dat haar agressie plaatsmaakte voor een gemoedstoestand die geen ruimte liet aan gevoelens, positieve noch negatieve. Ze bleef naar Johan kijken. Ze wist wat hij dacht. Ik heb een hysterische vrouw tegenover me staan, dus ik moet voorzichtig te werk gaan. Tenslotte heeft ze veel contacten.

‘Je krijgt wat je verdient. Een mooi getuigschrift. Als ik tenminste niet van gedachten verander na wat je daarnet hebt uitgekraamd. Vadsig. Ik zou ook heel wat kunnen opsommen, weet je … vakkundige vrouwen uitbuiten … en jij denkt dat je intelligenter bent dan ik? Grappig dat ik dan aan deze kant van het bureau sta en jij aan de andere kant.’

‘En grappig dat ik de schaar oppak en jij zo dadelijk om verband gaat roepen.’

Ze wist amper wat ze zei, alleen dat de woorden haar te snel af waren. Haar mond bewoog, de woorden stroomden naar buiten in de richting van Johan en tegelijkertijd drongen ze via haar gehemelte en haar keelholte door haar slijmvliezen heen, om vervolgens met haar bloed rechtstreeks naar haar linkerarm en -hand te stromen. Die pakten gehoorzaam de schaar vast, tilden hem op en stootten hem naar beneden, met de punten gericht op Johans lichtbehaarde handen die op het bureau steunden. Links of rechts? Rechts. Ik ben linkshandig en hij is rechtshandig.

Toen Johan begon te schreeuwen besefte ze wat ze had gedaan. De schaar, die plotseling bebloed op het bureau lag, had een diepe jaap in Johans rechterhand gemaakt. Eerst staarde hij naar de wond, daarna naar de schaar, naar haar en weer naar zijn hand. Toen kwam de schreeuw.

‘Wat heb je gedaan? Je hebt … je bent stapelgek, Mari! Je bent volkomen geschift! Je hebt me verwond! Je hebt …’

Mari zag dat Johans gezicht bleek werd terwijl hij langzaam op zijn stoel zakte. Natuurlijk, daar had ze niet aan gedacht: hij kon geen bloed zien. Daarom was hij er ook niet bij als zijn vrouw moest bevallen. Dat was zielig voor Johan. Ze hadden hem er op kantoor om getroost. Ze hoorde voetstappen in de gang, wist dat de anderen nu snel in de deuropening zouden staan en besloot ervandoor te gaan. De paar bezittingen die in haar kantoor lagen kon ze later ophalen of laten liggen. Haar colbertje in de garderobe was toch versleten en de pumps onder het bureau hadden geen enkele charme. Die had ze ooit gekocht toen ze de hak van een andere schoen was verloren. Ze was de eerste de beste schoenenwinkel binnengelopen en had het eerste paar dat ze zag gepast en betaald. David zou ze vreselijk vinden, maar Davids opvattingen waren niet meer zo helder geformuleerd.

Johans gezicht was bleek en hij leek zijn blik niet goed te kunnen focussen. De irissen en pupillen leken naar boven te draaien en even achter zijn oogleden schuil te gaan. Mari boog zich naar hem toe en keek recht in zijn troebele ogen die hij zelf zo mooi vond.

‘Wat zijn je tanden geel, Johan. Verkleurd. Nu je directeur wordt bij een iets groter bedrijf raad ik je aan minder koffie te drinken of je tanden te laten bleken. Bovendien denk ik dat je een probleem hebt met je mondhoeken. Ze zakken voortdurend naar beneden.’

Ze wachtte zijn antwoord niet af, draaide zich om en liep naar buiten. Op het trottoir haalde ze diep adem. Tot haar verbazing zag ze dat de zon scheen. Toen belde ze Anna.

Hoofdstuk twee

Het was ver na sluitingstijd. Mari zat met Anna in haar lunchrestaurant en verdiepte zich in fantasievolle variaties op scheldwoorden in zinnen die allemaal begonnen met ‘Johan’. Toen ze Anna had gebeld om te vertellen dat ze een schaar in de hand van haar baas had gestoken, had die geantwoord dat zoiets gevierd moest worden met rode wijn, en dat je Johan kon beschouwen als ‘de valappel van de evolutie’. Waarschijnlijk had Mari haar gebeld omdat ze onbewust wist dat Anna zo zou reageren. De lucht buiten het kantoor voelde ijl aan en ze had geprobeerd diep adem te halen om de druk op haar borstkas te verlichten. Ik verdrink, dacht ze, maar Anna zal alle pijn weglachen.

Anna. Mari vergeleek hun vriendschap altijd met een wiskundig wonder, omdat deze bewees dat twee parallelle lijnen elkaar wel degelijk konden ontmoeten. Soms dacht ze ook dat zij min was en Anna plus en dat ze daarom niet met elkaar concurreerden. Er was niets om elkaar mee te beconcurreren.

Anna en zij hadden in hun jeugd in een van Stockholms zomercafés gewerkt en hadden al snel geleerd dat ze elkaar moesten steunen om de café-eigenaar te overleven, die Anna zover dreef dat ze hitler is alive and running a café in stockholm op een van de toiletmuren van het café had geschreven. Mari vond de vergelijking vreselijk, maar Anna wees erop dat ze alleen verwoordde wat iedereen dacht en dat dat de beste manier was om je leven te leven. Eerlijk en onconventioneel.

Anna ademde vrouwelijkheid. Er groeiden bloemen op de plekken waar ze haar in sandalen gestoken blote voeten neerzette, en haar bruine en meestal warrige haar vonkte. Er was geen mannelijk wezen dat niet volledig werd overweldigd door zo veel vrouwelijke wellustigheid, en Anna versleet mannen met zo veel enthousiasme en meedogenloosheid dat het zowel afschuw als afgunst opwekte. Al heel wat keren had Mari Anna aan de telefoon bij haar thuis horen uitleggen dat de liefde van een week geleden geen vervolg zou krijgen.

Anna had in het buitenland in bars en restaurants gewerkt, had zaken gedaan in Berlijn, was model en banketbakker in Frankrijk geweest en had een aantal jaren op een woonboot in Amsterdam gewoond met een Australiër die ze in een kibboets in Israël had leren kennen. Hun dochter Fanditha, of Fanny, zoals ze zelf per se genoemd wilde worden, woonde momenteel in Stockholm, studeerde economie, ging ’s avonds op tijd naar bed en kleedde zich in plooirokken en mantelpakjes. Anna had zich er vaak over beklaagd dat ze niet wist wat ze verkeerd had gedaan bij haar opvoeding.

De mogelijkheid om Fanditha in de gaten te houden, zodat ze niet helemaal achter de ondoordringbare muren van de normaliteit verdween, had Anna ertoe gebracht de Australiër te verlaten, naar Stockholm terug te keren en een eigen lunchrestaurant te openen. Fristaden was een gezellige zaak in Söder, ingericht in Anna’s geheel eigen stijl, waar de gasten soep, taart en gebak konden bestellen voor waarschijnlijk de meest menselijke prijzen in Stockholm. De zaak had daarom een flink aantal trouwe klanten, die graag urenlang in de geërfde stoelen zaten terwijl ze Anna’s soep voorzichtig opslurpten en soms een borrel van het huis kregen. Anna was een fantastische kok, misschien omdat ze het niet zo nauw nam met wat ze in de pannen gooide. Er deed een hardnekkig gerucht de ronde dat iemand er ooit een zwartkanten slipje uit had gevist met zijn soeplepel. Anna beweerde dat het alleen een in dubbel opzicht natte wensdroom was.

Toen Mari Fristaden binnenstapte had Anna kaarsen aangestoken om de invallende oktoberavond met zijn afgevallen bladeren, duisternis en kilte te verdrijven. Mari zag dat Anna al een voorschot op hun feestje had genomen en ze bedacht dat al die alcohol haar nog eens zou opbreken. De verleiding van de wijn had er meer dan eens toe geleid dat Mari een dronken Anna naar huis gesleept, gewassen en in bed gestopt had. Twintig jaar geleden kwam Anna, ondanks haar nachtelijke escapades, de volgende ochtend weer even fris als altijd onder de douche vandaan. Inmiddels was dat wel wat anders. Ze was nog steeds een buitengewoon aantrekkelijke vrouw, maar haar oogleden hingen soms zwaar over haar vermoeide ogen. Toch kon geen enkel teken van veroudering Anna ervan weerhouden het leven te blijven leven zoals ze dat altijd had gedaan.

‘Ik kijk ’s ochtends gewoon niet meer in de spiegel’, zei ze een keer. ‘Ik ben tegenwoordig in veel opzichten mooier dan ik ooit ben geweest.’

Dat kon kloppen. De blouse van transparante stof die ze droeg bood een gulle blik op haar nog steeds kittige borsten en haar ketting rustte in het zachte kuiltje in haar hals. Het symbool voor Tao. Zwart met wit en wit met zwart. Tegenstellingen die een eenheid vormen. Nu keek ze op en Mari zag zichzelf met Anna’s ogen. Een blonde vrouw met rondingen die altijd op de verkeerde plek hadden gezeten. Een colbert en een broek in zwart of grijs die spanden waar dat niet moest. Praktische schoenen. Ze wist dat ze meer van zichzelf had kunnen maken als ze dat had gewild. Haar blonde haar was mooi, haar ogen hadden een ongewone, bijna paarse kleur en ze had ooit complimentjes gekregen over haar huid, die haar wangen nog steeds een soort babyzachte onschuld gaf. Maar wat zou een verandering uitmaken? Er waren liters verf en herhaalde behandelingen nodig om vermolmd hout op te kalefateren. Dan was het beter het bederf met het uiterlijk te laten harmoniëren.

Anna hief haar glas en toostte met Mari.

‘Weet je dat ik erop zat te wachten tot je zoiets zou doen? Hoelang heb je wel niet naast je eigen werk dat van Johan gedaan en ook nog eens een groot deel van zijn privéleven geregeld, terwijl je eigen leven niets voorstelde? En als je dan nog iets aan had overgehouden. Maar ik snap dat je nooit een relatie met hem bent begonnen. Vrijen met een man als Johan moet een vernederende taak zijn.’

‘Anna!’

‘Ik spreek alleen de waarheid. Maar weet je … dit kan de kans van je leven zijn. Het is helemaal niet zo gek om voor jezelf te beginnen, zoals Johan zei. Hij mag dan een idioot zijn, maar daarin heeft hij gelijk. Het idee moet alleen eenvoudig genoeg zijn. De meeste bedrijven bieden producten of diensten aan die veel te ingewikkeld zijn. Mensen werken en wassen zich en vrijen en slapen en richten hun huizen in, lachen een beetje en huilen des te meer en gaan dood. Daar komt het zo ongeveer op neer. Zoek iets wat daarop inhaakt. Los de problemen van mensen op. Totdat je iets hebt uitgebroed, kun je trouwens bij mij werken. Ik voel me de laatste tijd rusteloos. Ik wil weer wat met woninginrichting gaan doen. Iets wat beter betaalt.’

Mari voelde het effect van de wijn. Ze ontspande zich en bedacht dat het onbegrijpelijk en tegelijkertijd volstrekt logisch was wat ze had gedaan. Ze had een schaar gepakt, hem opgeheven en in Johans hand gestoken. Het gaf haar een heerlijk gevoel. Alsof ze controle over de wereld en daarmee over zichzelf had.

‘Volgens mij had ik hem kunnen vermoorden’, zei ze.

Op dat moment kwam Fredrik binnen. Hij deed de deur achter zich dicht, draaide hem op slot en legde de mat recht.

‘Heb je het over mij?’ vroeg hij. ‘Ik kan weer weggaan als je dat liever hebt. Of ik kan “hem” vermoorden, wie het ook is. Ik ben in de juiste stemming. Toen ik in de metro mijn kaartje aan de controleur gaf, keek die me aan en zei dat ik het moest openvouwen zodat hij het kon afstempelen. Ik had mijn handen vol tassen en probeerde hem duidelijk te maken dat hij me een enorme dienst zou bewijzen door dat zelf even te doen. Weten jullie wat hij antwoordde? “Het is niet mijn taak om het kaartje open te vouwen.” Over kunnen vermoorden gesproken.’

Mari zag dat Fredrik er zoals altijd goed uitzag. Die heupen had ze zelf moeten hebben en het leren jack moest meer gekost hebben dan hij zich met zijn inkomen kon veroorloven. Ze zag zijn donkere, goedverzorgde haar, ogen met de kleur van barnsteen, hoewel dat eigenlijk niet kon, en een brede mond met een mooie cupidoboog. Hij was aantrekkelijk. Ze bedacht opnieuw dat ze de vergissing van haar leven had begaan toen ze het die keer niet aandurfde zijn kus te beantwoorden.

Ze hadden elkaar ooit tijdens een reis ontmoet, zo lang geleden dat Mari er niet aan wilde denken. Anna en zij hadden een paar weken vrij genomen. Ze reisden naar Italië, waar ze zich op musea, stadswandelingen en, voorzover het Anna betrof, op Italiaanse mannen stortten. Tijdens een van die avonden was Anna uitgenodigd voor een drankje in de bar. Mari was bijna in tranen uitgebarsten en na een haastige verontschuldiging was ze naar buiten gegaan om haar teleurstelling te verwerken. In het donker zwierf ze door de smalle straatjes en uiteindelijk belandde ze in een nachtcafé. Daar troostte ze zich met een espresso en een gebakje gevuld met crème de beurre, zonder erbij na te denken dat de kilo’s op haar heupen zouden gaan zitten, waardoor het nog onwaarschijnlijker werd dat zíj ooit zou worden uitgenodigd voor een drankje terwijl Anna alvast naar huis kon gaan. Terwijl ze de ober aankeek bedacht ze dat hij haar mocht hebben als hij iets vriendelijks zou zeggen, het maakte niet uit wat, ciao bella bijvoorbeeld.

De man aan het tafeltje naast haar keek naar haar alsof hij het wist. Daarna vroeg hij of ze Zweeds was. Ze knikte en hij kwam onmiddellijk overeind en ging aan haar tafeltje zitten. Daar bleven ze urenlang zitten, totdat Mari aan Anna dacht en Fredrik meenam naar het kleine pension waar ze overnachtten.

Anna accepteerde Fredrik met vanzelfsprekendheid. Ze bleven tot de volgende ochtend wakker en deelden een staartje wijn, bespraken hun leven, lachten, huilden wat en werden vrienden.

De rest van de week waren ze onafscheidelijk. Op een avond laat, toen Anna was blijven hangen in een of andere nachtclub, had Fredrik voorzichtig geprobeerd Mari te kussen. Ze had hem afgewimpeld omdat ze dacht dat ze de troostprijs was nadat Anna hem had afgewezen. Later had ze er spijt van gekregen. Nog later had ze besloten dat ze Fredrik zo graag mocht dat ze het risico niet wilde lopen hem kwijt te raken na een eventuele relatiebreuk. Fredrik had zijn toenaderingspoging nooit herhaald. Ze wist nog steeds niet of ze er goed aan had gedaan, maar hun vriendschap was inderdaad blijven bestaan.

Nu zaten ze samen in het lunchrestaurant terwijl het buiten donker werd en de kaarsen schaduwen op de groen geschilderde muren wierpen. Moedig, vond Fredrik toen Anna die kleur had gekozen, maar net als zo veel anderen moest hij toegeven dat Anna’s gevoel voor kleuren haar ook dit keer niet in de steek had gelaten. Fredrik was in de grote oorfauteuil gaan zitten die Anna van haar opa had geërfd, terwijl Mari de schommelstoel had gekozen, die eveneens een erfstuk was. Ze trok haar benen onder zich, keek naar Fredrik en Anna en bedacht dat het wonderlijk was dat het hun was gelukt contact te blijven houden de afgelopen jaren, omdat ze allemaal een vrij mobiel leven hadden geleid. Door Anna’s wereldreizen hadden ze zich vaak tevreden moeten stellen met korte bezoekjes en daarnaast met brieven, telefoongesprekken en mailtjes. Daarbij kwamen Mari’s jaren in Ierland. Fredrik was weliswaar in Stockholm gebleven, maar ging soms maandenlang reizen als hij voldoende geld had. Alleen. Altijd en nog steeds alleen. Zoals ze op dit moment alle drie waren. De veertig gepasseerd en eenzaam, als je de mannen buiten beschouwing liet die gelijke tred met Anna probeerden te houden.

Ze moest opnieuw vertellen wat er op haar werk was gebeurd. Fredrik reageerde niet noemenswaardig op de schaar, maar constateerde in plaats daarvan dat het niet ongewoon was dat onderdrukte agressie resulteerde in ondoordachte handelingen.

‘Waarschijnlijk wilde je al een hele tijd een schaar in Johan steken. Of hard tegen hem schreeuwen. Onbewust natuurlijk. Je ging naar je werk en zweeg en was gefrustreerd. Nu had je je kans. Ik geloof dat het zo gaat. Je kropt al het onrecht op en plotseling barst de bom. Als je eindelijk reageert, is het misschien om een futiliteit. En niemand begrijpt waarom je zo boos wordt over zoiets onbenulligs.’

‘Zoals ontslagen worden, bedoel je?’

‘Nee. Natuurlijk niet. Dat is afschuwelijk, Mari. Hoewel ik het voor jou eigenlijk niet erg vind. Ik voelde namelijk dat je het niet naar je zin had. We zouden een fles champagne moeten openen om het begin van je nieuwe leven vieren.’

‘Vieren dat ik een schaar in iemands hand heb gestoken en het gevoel had dat ik hem kon vermoorden? Ik schrok gewoon van mezelf … Misschien gaat hij wel aangifte doen en moet ik een schadevergoeding betalen.’

‘Dat geloof ik niet. Je ex-baas heeft waarschijnlijk wel enige drang tot zelfbehoud. Het zou immers nogal belachelijk klinken: “Ze heeft me met een schaar in mijn hand gestoken.” Ook al ben ik ervan overtuigd dat het pijn deed. En volgens mij is het normaal dat je het gevoel had dat je hem kon vermoorden. Zo voelen de meesten zich af en toe. Neem alleen maar die metrocontroleur. Het heeft waarschijnlijk met overlevingsdrang te maken. Of met gerechtigheid.’

Anna zette een grote pan op tafel, waaruit ze warme soep in diepe borden schepte. Mari pakte haar bord met beide handen aan, zag hoe stukjes lamsvlees zich mengden met tomaten en bonen en deed haar best om niet te morsen. Toch belandden er een paar druppels op haar dijbeen, zodat zich een vlek vormde die leek op degene die ze op Johans broekspijp had gezien. Ze schrok toen de warmte haar huid bereikte en dacht aan David en zijn verlangen om te overleven. Met kunst.

Iets heel speciaals. Iets wat de onbetrouwbare massa nooit zal vergeten.

‘Ik weet niet of het om overleven ging. Het was eerder wat je zei over onderdrukte agressie. Weet je dat ik een woede in me heb die me soms bang maakt?’

Fredrik streelde haar arm.

‘De statistieken spreken je tegen, mocht dat je geruststellen. Mannen plegen negentig procent van alle moorden. Zo is het altijd geweest. Overal. Kijk niet zo naar me, want dat zeg ik niet met trots. Noem één cultuur waarin de vrouwen een leger hebben gevormd, ten strijde zijn getrokken, alle vijandelijke vrouwen hebben vermoord en de vruchtbare mannen mee naar huis hebben gesleept. Mannen hebben dat daarentegen altijd gedaan.’

Anna dronk de laatste soep rechtstreeks uit haar bord en veegde haar mond af met de achterkant van haar hand. Mari vond dat ze er in het onbetrouwbare schijnsel van het kaarslicht niet ouder uitzag dan toen ze met zijn drieën op de wankele pensionbedden in Italië hadden gezeten. Alsof ze, net als zo’n Russische matroesjka, de Anna’s van vroegere jaren in zich had en iemand de pop uit elkaar had gehaald en de buitenste lagen had weggelegd.

‘Wat een fantastisch idee. Stel je voor dat Anna en ik en nog een paar anderen als dollemannen tekeer zouden gaan, andere vrouwen zouden vermoorden en de aantrekkelijkste mannen aan hun haren mee naar huis zouden slepen. Op dit moment kan ik niet bepalen of het een teken van intelligentie of domheid is dat we dat nooit hebben gedaan. Maar misschien is het nog niet te laat. De evolutie is tenslotte een doorgaand proces zonder begin of eind.’

Fredrik boog zijn hoofd achterover en lachte hardop. Een man. En dus een potentiële moordenaar? Zou Fredrik zijn vijanden of zijn vrouw in blinde woede kunnen neersteken? Ze kon het zich moeilijk voorstellen, hoewel Mari wist dat schijn soms bedriegt. Ze kon zich echter niet voorstellen hoe een vijand van Fredrik eruit zou moeten zien. Hij was weliswaar een man die zowel een zweem van James Bond als van de eenzame reclameruiter in de zonsondergang in zich had, maar toch was zijn afkeer van agressiviteit … onmiskenbaar.

Fredrik vertelde nooit over oude vrienden en zelden over huidige of voorbije relaties met vrouwen. Familie? Zijn vader was dood en zijn moeder woonde in haar eentje ergens in Norrland. Wat ze wist kon worden samengevat in een paar zinnen, maar meer had hij niet verteld en meer had ze niet gevraagd.

Fredrik, dacht Mari. Wat weet ik over je, hoewel we elkaar al zo lang kennen en zo veel hebben gepraat over de belangrijke dingen in het leven? Ik weet waarom ik alleen ben, maar waarom is er nooit iets gegroeid uit al je relaties met vrouwen? Vrouwen die verschenen als een monotoon refrein, een Lisa hier en een Ylva of Karin of Anette daar, zonder dat ze ooit toetraden tot je leven en het veranderden.

Ik ben net zo eenzaam, dacht ze vervolgens. Ik heb Anna en Fredrik en David, die anders is dan hij was. Het contact met mijn familie is echter waardeloos en mijn ex-collega’s zullen me over een paar maanden niet meer herkennen. Word ik daar bang van? Misschien een beetje, misschien zelfs meer dan een beetje. Ik ben waarschijnlijk bang om niets te betekenen. Bang voor vergetelheid. Datgene waarover David praatte. Maar wat kan ik daaraan doen?

Ze herinnerde zich wat Anna had gezegd. De problemen van mensen oplossen. Het idee moest gewoon eenvoudig genoeg zijn. Maar moesten de problemen gespecificeerd worden? Niet per se. Het moest mogelijk zijn een bedrijf op te richten dat een oplossing bood zonder die oplossing al meteen in de definitie van de vraagstelling te beperken. Een bedrijf dat verder ging en angst wegnam. Er waren zo veel angstige mensen. Veel te veel.

‘Ik vraag me af of het feit dat ik een schaar in mijn baas heb gestoken en iets van mijn woede ben kwijtgeraakt ertoe zou kunnen leiden dat we samen een bedrijf beginnen’, zei ze voorzichtig.

Toen Anna en Fredrik haar aankeken wist ze dat ze de enige mogelijkheid onder woorden had gebracht. Wonderlijk, dacht ze, dat wat vanzelfsprekend is zo veel tijd kan kosten.

‘Hoeveel jaar hebben we met elkaar in een tamelijk volmaakte drie-eenheid geleefd? Hoelang heb jij, Anna, in alle hoeken van de wereld naar de zin van het leven gezocht terwijl jij, Fredrik, altijd alleen bij ons wilde zijn? Anna, jij zei dat het belangrijk is te achterhalen wat mensen nodig hebben. Waarom laten we ze niet naar ons toekomen om over hun behoeften of nog liever hun problemen te praten? Wij lossen ze op. Onze gezamenlijke capaciteit is immers nogal indrukwekkend. Ik heb voldoende kennis van financiële zaken, ik heb een restaurant in Ierland gehad, ik ben eraan gewend om laffe mensen te beschermen en de strijd aan te gaan met welke overheidsinstantie dan ook. En er is niets waar jij je niet mee bezig hebt gehouden, Anna. Fredrik heeft lesgegeven in bijna alle vakken op alle scholen in de stad, hij heeft wat klassieke juridische kennis en is handig. We beslaan een breed spectrum. De ruimte hebben we al. Ik zou het heerlijk vinden om hier elke ochtend naartoe te mogen komen en de geur van versgebakken brood te ruiken in plaats van te zien hoe Johans aftershave de snoeren van de computer aanvreet. Misschien kunnen we iemand vinden die de dagelijkse gang van zaken in het lunchrestaurant op zich neemt? En dan richten we de kleine ruimte achter de keuken in. Het is een fantastisch idee. Echt.’

Hoe geniaal het idee was, begreep ze pas toen ze erover begon te praten. In feite was het onvermijdelijk. Onafwendbaar. Voorbestemd.

‘Fredrik, jij holt waarschijnlijk nog steeds van baan naar baan? Ik ben ontslagen en heb alle vrijheid in de wereld om te doen wat ik wil, en jij, Anna … zei je niet dat je je meer met inrichten wilt bezighouden? Ik weet zeker dat je daar alle kansen voor zou krijgen. En ik weet al wie misschien in het lunchrestaurant zou kunnen helpen. Ik heb een aardige buurvrouw van wie ik altijd dacht dat ze heel gelukkig was omdat ze drie gezonde kinderen heeft en een man die soms boodschappen doet. Maar een paar weken geleden riep ze me van de andere kant van de straat toe dat als ze haar huis niet uit kwam en met andere volwassenen mocht omgaan, er in haar huis al snel geen moeder meer zou zijn, maar alleen een extra stevige vuilniszak waar ze in was gekropen, zodat ze gerecycled kon worden. Ze verheugde zich erop een groene plastic bank in het park te worden, zei ze. Vervolgens trok ze een gezicht alsof ze zich had versproken en vroeg ze me haastig of alles goed met me was. Op dat moment dacht ik er al over na of ik haar werk bij ons op kantoor kon aanbieden. Het lunchrestaurant is een uitstekend alternatief.’

Eerst gaven ze geen van beiden antwoord. Daarna stond Anna op en ging naar de keuken. Mari wilde de vraag herhalen, maar Fredrik was haar voor.

‘Waarom niet?’ zei hij. ‘Een bedrijf dat de problemen van mensen oplost. Een beetje simpel, maar tegelijkertijd geniaal. We moeten een tiental terreinen kunnen beslaan waarin we inderdaad gedegen capaciteit kunnen aanbieden. We zijn veelzijdig. We hebben het overleefd. We eisen geen regelmatige werktijden. En we kunnen goed met elkaar overweg.’

Anna kwam terug uit de keuken. Ze droeg een blad met drie glazen en toen ze het op tafel zette, zag Mari dat ze Irish coffee had gemaakt. Heel toepasselijk, dacht ze. Misschien is het om mij een plezier te doen, maar ze weet nergens van. Davids lied. I’ve been a wild rover for many a year, and I’ve spent all my money on whiskey and beer. Ze pakte haar glas, proefde van de koffie en sloot haar ogen. Het was lekker. Natuurlijk. En Fredrik zag er gelukkig uit.

‘Misschien is dit bedrijf de oplossing voor al onze problemen’, zei hij na een tijdje. ‘Ik doe mee. Ik heb niets wat me tegenhoudt en alles om bij te dragen. We kunnen de Bijbel gebruiken voor de marketing. Maak je geen zorgen voor de dag van morgen, want de dag van morgen zorgt wel voor zichzelf. En anders doen wij dat. Amen. Anna?’

‘Natuurlijk. Daarom serveer ik dit. Jullie moeten in de glazen kijken. Het is een eenvoudig bijgeloof, maar een tachtig jaar oude whisky nodigt daartoe uit.’

Mari gehoorzaamde haar. Ze keek naar de slagroom die op de donkere ondergrond van koffie rustte. Vonken, vuur, ketel, koken, wilde ze zeggen, maar toen merkte ze dat de slagroom smolt en punten en lijnen vormde. Stenen en mosselen, dacht ze ontmoedigd. Waarom zie ik het strand als ik een kans krijg om opnieuw te beginnen? Waarom laat je me niet met rust?

Mari kwam thuis en maakte de deur open met een zekere verwachting in de beweging, maar ze merkte al in de hal dat haar hoop de bodem werd ingeslagen. Er was niemand die over het nieuwe bedrijf wilde horen. De flat voelde net zo verlaten als altijd en ze bedacht dat het vreemd was dat ze er maar niet in slaagde haar eigen geur af te geven, zodat de huurflat iets eigens kreeg. Zonder het licht aan te doen liep ze naar de badkamer, kleedde zich uit en liet haar kleren op een stapel op de badrand liggen. Daarna trok ze een warm nachthemd aan en kroop in bed.

Ze was er weer. In haar slaap zag ze het gras, de muren van op elkaar gestapelde stenen en de grazende paarden. Ze zag hoe de bergtop in de nevel verdween en rook het zout van de zee die tegen de kliffen sloeg die steil oprezen uit de Atlantische Oceaan. In Ierland steigert het land voor de zee. De landtongen draven het water in zonder vaart te minderen. Daarna volgt de afgrond. Honderden meters omlaag naar de bruisende golven, en geen hek om de nieuwsgierigen tegen te houden. Eén windvlaag is voldoende, had ze een keer gezegd.

David had gelachen.

Ze waren op weg naar Renvyle Point, zoals ze zo vaak deden als David lucht wilde inademen die geen honderden longen was in- en uitgegleden. Op weg daarnaartoe passeerden ze het quakerdorp Letterfrack, reden door Tullycross en constateerden dat ze vandaag de heilige berg Croagh Patrick zouden kunnen zien als het niet ging regenen. Verder praatten ze niet veel. In Tully stopten ze om een Guinness te drinken. Ze wilde naar de expositie vragen en wat ze over de beelden hadden gezegd, maar zag ervan af. Als David het wilde vertellen, zou hij dat doen. Ze kon alleen maar hopen dat zijn zwijgzaamheid betekende dat er iets te vieren was. Iets waar hij haar deelgenoot van zou maken bij Renvyle Point.

Ze parkeerden de auto aan het eind van de weg en gingen op weg naar de uiterste punt. Zoals altijd maakte de schoonheid van het landschap dat ze zich uitgeleverd voelde, alsof ze een deel was van het geheel en desondanks een storend element. Het gras glansde op de heuvels, schapen graasden met robotachtige monotonie, een oude ruïne strekte zijn skelet uit en liet planten groeien in de ruimten tussen de overgebleven stenen. De eilanden die verstrooid rond Ballinakill Bay lagen, leken ongewoon scherpe contouren te hebben. Ze bedacht dat de toeristen hierom naar Ierland kwamen en de buien en nattigheid trotseerden. Ze wilden momenten zoals dit meemaken, als het verleden en heden arm in arm gingen en de gebeden van de Kelten naar de hemel opstegen alsof ze nog steeds over het eiland heersten. De zee was onstuimig, maar de zon verwarmde. David trok zijn jack uit tijdens de wandeling naar de rand van het klif.

Ze waren er bijna gelijktijdig en keken voorzichtig over de steile rand naar beneden. Het strand onder hen, dat vol lag met mosselschelpen en stenen, leek zo ongenaakbaar en misplaatst als altijd. De eerste keer dat ze hier was geweest, had het haar verbaasd dat ze iemand beneden had zien zitten die naar de golven keek. David had geprobeerd ernstig te kijken.

‘Hij is naar beneden gevlogen. Dat kan. Ooit zal ik je laten zien hoe je dat doet’, had hij gezegd. Daarna wees hij haar een verborgen pad tussen de rotsen. Zonder veel moeite waren ze samen naar beneden geklommen en ze stonden al snel op het strand. Ze gingen bij de waterrand zitten en keken naar het uitzicht terwijl David uitlegde dat hij altijd de voorkeur gaf aan Renvyle Point, hoewel de toeristen rond de spectaculairdere Cliffs of Moher zwermden.

‘Natuurlijk. Daar zijn meer kliffen. Hoger. Maar deze zijn hoog genoeg. En hoog genoeg is soms te verkiezen boven hoger, als de prijs daarvoor buslading na buslading toeristen is’, had hij gezegd.

Nu dacht ze aan het pad en stelde voor dat ze naar beneden zouden gaan. David wilde echter niet en zei dat hij van boven af naar de zee wilde kijken, nu het zicht zo helder was.

Hij spreidde de deken uit en ze dacht: nu. Nu. Ze hadden lang op erkenning gewacht en hun hoop gevestigd op de nieuwe beelden die ze Davids allerbeste vond. Vervlochten lichamen in klei, ineengestrengeld, stuk voor stuk een eerbetoon aan de vissen waarover hij altijd vertelde, waarvan het mannetje zich na de liefdesdaad vastbeet in het vrouwtje zodat ze uiteindelijk samengroeiden en zelfs één bloedsomloop deelden.

‘Dat noem ik echte liefde’, had hij gezegd terwijl hij haar lichaam in witte klei kneedde en vormgaf. Ze vond het nogal angstaanjagend en zag het al voor zich hoe Davids bloed letterlijk door haar aderen stroomde, zodat hij haar nog beter onder controle kon houden. David was gewoon doorgegaan met zijn enthousiaste beschrijving van de diepzeevissen die ze niet kende. Toen het beeld af was, hadden de broze pijn en nuancerijkdom haar overtuigd; ook de critici konden daar niet aan voorbijgaan als zelfs een amateur als zij dat zo duidelijk zag. Ooit zou hij zijn doorbraak krijgen, en Davids gedrag duidde erop dat het was gebeurd.

Hij zweeg echter nog steeds, ging op de deken zitten en haalde een halve fles wijn uit zijn ene jaszak en een pak koekjes uit de andere.

‘Het laatste avondmaal’, zei hij.

Ze glimlachte om de bijbelse toespeling, nam een koekje, spoelde het weg met wat wijn en keek naar David. Hij fronste zijn voorhoofd en veroorzaakte daarmee een chaos onder de sproeten op zijn neus. Het rode haar krulde in zijn nek en ze dacht: ik heb een Ier die eruitziet zoals iedereen denkt dat een Ier eruit hoort te zien. Bovendien zingt hij en speelt hij fluit, wat eveneens een eerbetoon is aan de clichés in de toeristenfolders en pubs. Zo zijn de Ieren echter niet. Alleen die van mij. Ze kneep haar ogen tot spleetjes en David draaide zich naar haar om.

‘Weet je nog dat ik je heb verteld dat ik je op een dag zou laten zien hoe je hier kunt vliegen?’ vroeg hij.

‘Natuurlijk weet ik dat nog’, antwoordde ze, en David kwam overeind.

‘Dat ga ik je nu laten zien’, zei hij.

Ze werd wakker doordat hij naast haar in bed kroop. Ze was warm en diep in slaap toen ze de kou tegen haar onderrug voelde. Zijn vingers streelden langs haar ruggengraat en dwongen haar wakker te worden en zich om te draaien. Davids ogen stonden moe en zijn huid was droog; die had vocht en warmte nodig. Alleen zijn haar lichtte rood op.

‘David’, fluisterde ze.

‘Het spijt me dat ik laat ben’, antwoordde hij terwijl hij zijn been tussen haar dijen duwde. Ze voelde hoe de kou zich van haar benen naar haar maag, rug, armen en mond verspreidde. Ze begon te klappertanden zonder dat ze het kon tegenhouden.

‘Kun je echt niet …?’ begon ze, maar hij legde een vinger op haar lippen.

‘Nee, dat kan ik niet. Maar ik probeer het. Heb je vandaag geleefd?’

‘Ja, David. Ik heb vandaag geleefd. Zoals je me hebt gevraagd.’

‘Dat is goed’, fluisterde hij. ‘Alleen zo kunnen we bij elkaar zijn.’

Hoofdstuk drie

Anna strekte haar armen uit en kamde voorzichtig met haar vingers door haar haren. Het gordijn was niet goed dichtgetrokken en vanuit het bed kon ze zien dat het een waterig grijze dag was met onduidelijke contouren. Eigenlijk zo’n soort dag waarop je je nog eens moest kunnen omdraaien om voor onbepaalde tijd uit te slapen. Twee dingen weerhielden haar ervan gehoor te geven aan dat aantrekkelijke alternatief. Ten eerste was ze sinds een paar weken mede-eigenaar van een bedrijf waarvan de andere twee ‘bestuursleden’ zich nauwkeurig aan tijd, plaats en planning hielden. Ten tweede werd de helft van haar bed in beslag genomen door het lichaam van een jonge man die gisteren bedreven genoeg had geleken, maar die vandaag bijna moedergevoelens bij haar opriep toen ze voorzichtig naar de ontroerende, licht gespierde armen keek en de zweterige, blonde plukken haar die in zijn nek samenkleefden.

Hij lag in foetushouding, ongeveer zoals Fanditha had gedaan toen ze klein was. Anna ademde de geuren die de slaapkamer vulden voorzichtig in. Als ze de scherpe en vurige boventonen van de nacht afpelde, hing er een onmiskenbaar geurspoor van jongen in de lucht, van een onschuldig en verzadigd kind na een fijne avond vol pleziertjes die normaal gesproken voor volwassenen waren gereserveerd.

Ze glipte voorzichtig uit bed, gerustgesteld door het feit dat haar ex-minnaar jong genoeg was om zowel diep als droomloos te slapen na gedane arbeid. Zachtjes liep ze naar de badkamer, waar ze bij wijze van uitzondering de borstel gebruikte om haar haren in orde te brengen. Zonder in de spiegel te kijken liep ze daarna naar de keuken, waar ze water kookte, een pot donkere Afrikaanse koffie zette en aan tafel ging zitten.

Ze dacht aan de avond waarop alles was begonnen. Het idee om een bedrijf te beginnen dat problemen van mensen oploste had vorm gekregen tijdens een paar heerlijke nachtelijke uren. De Irish coffee waarmee ze het hadden gevierd, had een vervolg gekregen, terwijl ze geconcentreerd werkten aan een overzicht van de verschillende diensten die ze konden aanbieden. Mari had gelijk. Hun gezamenlijke capaciteiten besloegen een breed spectrum. Fredrik had de taak op zich genomen een aantrekkelijke folder te ontwerpen, terwijl Mari een concept voor een website zou maken.

Met een glimlach had ze haar twee vrienden aangekeken. Hun enthousiasme was ontroerend en aanstekelijk, maar haar gedachten gingen met haar op de loop. Mijn beste vrienden zijn eigenlijk vreemden, dacht ze. Waarom stelt Fredrik zijn vriendinnen nooit aan Mari en mij voor? Waarom wil Mari niets vertellen over haar leven met David in Ierland? Er is zo veel wat ik niet van hen weet en toch voelt het heel goed om met hen samen te werken. De conclusie had haar blij gemaakt en verrast.

Tegen de ochtend hadden ze lichtelijk aangeschoten over de naam van het bedrijf gediscussieerd. Ze verwierpen het ene voorstel na het andere tot zij een ingeving kreeg. ‘“Cleopatra’s Kam” moet het worden’, zei ze. De anderen staarden haar niet-begrijpend aan, tot ze vertelde over haar bezoek aan het British Museum in Londen. Ze had rondgedwaald over de Egyptische afdeling, gefascineerd door de mummies die in de vitrines rustten en met de superioriteit van de doden in hun ogen naar de bezoekers keken. Ze kon zich nog steeds het gevoel herinneren dat de botten, windsels en versierde omhulsels aan haar trokken om haar levenssappen op te zuigen, en na een tijdje was ze naar een afdeling gevlucht waar accessoires uit het oude Egypte werden tentoongesteld. Ze sloot zich aan bij een groep mensen die aandachtig naar een waarschijnlijk honderden jaren oud kleinood keken.

Cleopatra’s kam, fluisterden ze. Ze probeerde vooraan te komen om de kam te bekijken, waarin nog steeds een paar donkere haren tussen de weinige, maar grote tanden zichtbaar waren. Uiteindelijk stond ze bij de vitrine. Koningin Cleopatra, dacht ze en ze verbaasd over hoe plechtig dat voelde. Voor me liggen haar haren, met haar dna, haar genen en daardoor haar lichaam en ziel. Met deze kam maakte ze zich mooi als ze haar Romeinse keizer en tevens minnaar ontmoette. Haar handen hebben dat voorwerp dag na dag omsloten. Misschien zitten er nog huidresten in de randen en groeven van het materiaal.

Minutenlang bleef ze naar de kam staren met het gevoel dat er geen tijd bestond, tot ze plotseling het kaartje met uitleg zag dat ernaast lag. Daarop stond dat de kam weliswaar had toebehoord aan een hooggeplaatste Cleopatra in Egypte, maar dat het niet om de beroemde en onvergankelijke Cleopatra ging. Ze had het kaartje amper gelezen, of haar eerdere fascinatie scheen volkomen onbegrijpelijk. Ze probeerde Mari en Fredrik uit te leggen hoe vreemd het was om het ene moment naar iets te kijken dat de tijd liet stilstaan, en zich het volgende moment door een paar zinnen op een kaartje te realiseren dat het voorwerp dat haar net nog zo geboeid had niet meer dan een stuk oud bot was.

‘Ik besefte dat mensen zich net zo lang blind staren op bepaalde dingen tot ze uiteindelijk zijn omgeven door een magisch schijnsel, terwijl er eigenlijk niet meer nodig is dan een beetje gezond verstand om die aura te laten verbleken’, had ze gezegd. ‘Ik staarde naar die kam en vond het een magisch voorwerp. Toen las ik het kaartje en daarna was het … niets. Zo doen mensen dat. Zowel met positieve als negatieve dingen. Ik bedoel maar dat problemen met de juiste hulp tot de juiste proporties kunnen worden teruggebracht. In het geval van de kam was er een kaartje nodig om de magische kam te laten veranderen in een stuk bot. Als het gaat om de problemen van mensen kunnen wij ze de hulp bieden die nodig is om iets wat onmogelijk lijkt, of magisch zo je wilt, overkomelijk te laten worden. Gewoon. Iets wat oud en vermolmd is en wat je weg kunt vegen.’

Mari had bezwaar gemaakt. Ze beweerde dat de uitleg te vergezocht was en dat ze een naam moesten kiezen die klanten een concreter beeld gaf van de diensten die het bedrijf kon bieden. Fredrik vond de naam echter geweldig en uiteindelijk waren ze het erover eens geworden dat Anna Cleopatra’s Kam als naamloze vennootschap zou laten registreren.

‘Het klinkt spannend’, had Fredrik gezegd. ‘Cleopatra’s Kam – het bedrijf dat al je problemen oplost. Wie kan zo’n boodschap weerstaan? Ik zou direct nieuwsgierig worden.’

De volgende dag had Mari aan de met ‘recycling’ bedreigde moeder gevraagd of ze zin had om Anna’s lunchrestaurant draaiende te houden, in elk geval een tijdje, tot ze wisten hoeveel tijd Cleopatra’s Kam in beslag zou nemen. De moeder, die Johanna heette en Jo werd genoemd, had meteen ja gezegd. Later had Jo aan Anna verteld dat ze snel een besluit had genomen voordat ze te veel logische argumenten van niet-gespecificeerde bronnen had gehoord die er allemaal van uitgingen dat ze niet voldoende gekwalificeerd was. Als reactie had Anna haar een salaris aangeboden waarvoor Jo onmiddellijk aan de slag was gegaan met de simultaancapaciteit die je mag verwachten van een moeder van drie kinderen.

Het ging allemaal zo snel dat Anna verscheidene keren het gevoel kreeg dat het voorbestemd was. Ze waren op kleine schaal begonnen en hadden een paar honderd folders laten drukken die ze in de brievenbussen in de omgeving hadden gestopt. De folder was er niet een van dertien in een dozijn, nee, het was een professioneel product. De medewerkers, het bedrijfsconcept en een opsomming van aangeboden diensten werden op een overtuigende manier gepresenteerd, en op de foto van hen drieën stond Anna met gekamde haren en hield Mari haar buik in, terwijl Fredrik eruitzag als altijd. Iemand met gevoel voor kwaliteit zou er niet aan twijfelen dat dit een serieus bedrijf was, met capabele mensen die er alles aan zouden doen om de klanten tevreden te stellen. De foto prijkte ook op de website, en de rubrieken ernaast waren helder en ondubbelzinnig.

De boodschap was overgekomen. De tweede dag al, toen Mari in de ruimte achter de keuken planken ophing en Fredrik koffiebroodjes met eiwit bestreek, stond er een oudere vrouw in de deuropening die zich afvroeg of ze hier de beste schoonmaakhulp van de stad kon krijgen. Ze stonden de vrouw vriendelijk te woord en legden haar uit welke diensten ze aanboden. Een kwartier later zat ze met een heerlijk geurende kop thee en een versgebakken vanillebroodje in de schommelstoel en besprak ze met Fredrik hoe ze het best haar testament kon opstellen zodat haar schoonzoons niet over de erfenis konden beschikken. Drie broodjes later waren ze het eens geworden over de formulering, het honorarium en een vervolgafspraak. De vrouw zou Cleopatra’s Kam bovendien aanbevelen in de kerkenraad, waarin ze op het moment zitting had, omdat het bedrijf haar ‘betrouwbaar leek’.

Na die opdracht volgden er meer. Fredrik timmerde kasten, legde elektrische bedrading aan en gaf aan minstens drie kinderen bijles in wiskunde en Engels. Mari hielp een aantal eenmanszaken met de boekhouding en samen met Anna verzorgde ze een buffet voor honderd personen. De opdrachtgever wilde schaaldieren en Mari had haar ogen gesloten, mosselen met saffraan en koriander gemaakt en kortweg tegen Anna gezegd dat het een recept was uit de tijd dat ze haar restaurant in het Ierse Clifden had. Behalve met koken hield Anna zich bezig met de inrichting van een groot huis met een fantastisch uitzicht over het water. Het enige wat een harmonisch resultaat in de weg stond, was de voorliefde van de eigenaar voor ‘kleine souvenirs’ uit een ontelbaar aantal buitenlandse winkels met ‘origineel en plaatselijk geproduceerd handwerk’.

Anna dronk haar koffie en voelde hoe de donkere, pasgemalen bonen hun bestanddelen verspreidden naar haar bloedbanen, die de boodschap zouden doorgeven aan de rest van haar lichaam. Ze wist dat koffie een omstreden genotsmiddel was, maar volgens haar was het een kwestie van kwaliteit. Eersteklas, pasgemalen bonen en versgekookt water creëerden een drankje dat niets te maken had met het brouwsel dat op onethische werkplekken tot teer werd gebrand. Hetzelfde gold voor chocolade. Donkere cacao, eventueel gegarneerd met chili of aardbeien, was iets anders dan de met kokosvet verzadigde massa die in bruine omhulsels voor echt werd verkocht. En zij kon het weten. Ze had het bereiden én het genieten van chocolade vanaf de basis geleerd in een Franse banketbakkerij en was bijna geen dag in haar leven ziek geweest.

Dat gold niet voor haar vader.

Ze duwde die gedachten weg en rechtte haar rug. Zo lang ze zichzelf onder controle had, zou ze altijd overleven. Dat had ze van haar vader geleerd, en haar vader leefde nog steeds, al was het dan met een falend hart dat hem dwong tot rust, een stok en voortdurende medicatie. Terwijl haar moeder op zowel God als de duivel vertrouwde en afhankelijk van de situatie soms met de een en dan weer met de ander een pact sloot, had haar vader achter haar moeders religieuze rug om aan Anna uitgelegd dat ze zich niet zo druk hoefde te maken over de goden en zich maar beter kon richten op de dingen die haar blij maakten.

‘God en de duivel hebben geen van beiden iets tegen lachen’, zei hij. Anna had er het besef aan overgehouden dat je met een gerust hart gelukkig kon zijn.

Ze dacht aan haar bezoek van gisteren aan het ziekenhuis. Het was geen zwaar hartinfarct, maar het was nog niet duidelijk wanneer haar vader naar huis mocht. Hij had nachtenlang niet geslapen omdat ze een buitenlandse man in zijn kamer hadden gelegd die geen woord Zweeds sprak, behalve ‘eten, eten’, en dat aan één stuk door riep. Zijn vrouw had hem waarschijnlijk gewoon in het ziekenhuis gedumpt en was er daarna vandoor gegaan.

‘Ze wilde vast van hem af’, zei haar vader op zijn laconieke manier.

‘Dat verbaast me niets’, antwoordde ze, waarna ze zoals gewoonlijk allebei in de lach schoten.

Daarna had haar vader gevraagd of ze naar zijn huis wilde gaan om wat van whiskyverzameling mee te nemen. Toen ze daar was, zag ze dat zijn flat in verval was geraakt sinds hij ziek was geworden, en voor het eerst in haar leven wenste ze dat ze heel veel geld had. Haar vader moest in een prettig tehuis worden opgenomen, met verzorging en lekker eten en een kokkin met wie hij wat kon flirten. Hij zou het niet lang meer alleen redden. Als haar moeder en haar zus dat toch eens beseften en haar zouden helpen om iets te regelen.

Anna keek uit het keukenraam en bedacht dat haar kleine huis in Äppelviken in elk geval een godsgeschenk was. Ze had het onderhands gehuurd toen ze naar Zweden was verhuisd en had alle hogere machten al vele malen bedankt voor het Amerikaanse salaris dat de eigenaren van het huis in de vs ontvingen. Die dollars zorgden ervoor dat ze geen haast hadden om naar ‘huis’ terug te keren en geen woekerhuur aan haar hoefden te berekenen, maar het in plaats daarvan bijzonder waardeerden dat ze van het huis hield en er goed voor zorgde.

Anna keek op de klok, zag dat het pas zes uur was en bedacht dat ongeconcentreerde lichamelijke liefde één ding was, maar vroege ochtenden iets heel anders. Ze deed de deur open, bedacht op het laatste moment dat ze naakt was en greep de dichtstbijzijnde jas. Ze liep naar de brievenbus en wilde net de krant pakken toen ze het geschreeuw hoorde.

Het kwam uit het huis recht tegenover haar, zoals ze al vermoedde voordat ze opkeek. Ze zag dat mevrouw Karlsten slechts gekleed in een dunne badjas in de tuin stond, terwijl haar man vanuit een van de ramen naar haar schreeuwde.

‘Je komt er niet in voordat je hebt gezegd dat het je spijt!’ hoorde ze hem roepen. Tegelijkertijd zag ze dat mevrouw Karlsten op het gras in elkaar zakte en haar gezicht in haar handen verborg. Ze begon dwangmatig plukken gras uit het verder zo pijnlijk nauwkeurig verzorgde gazon te trekken. Mevrouw Karlsten maaide het elke week en lag op haar knieën om de kantjes te knippen, hoewel Anna wist dat haar rug zo door hernia was beschadigd dat ze nauwelijks overeind kon komen als ze in de tuin had gewerkt.

De Karlstens woonden al in het huis aan de overkant toen Anna haar woning betrok. Mevrouw Karlsten was vrij snel naar haar toe gekomen met een versgebakken cake en had verteld dat ze ‘thuis was’ en altijd klaarstond, mocht de nieuwe buurvrouw iets nodig hebben. Haar man werkte in die tijd als afdelingschef bij een bouwbedrijf en was het grootste deel van de week weg. Anna dacht weleens bij zichzelf dat de glimlach van mevrouw Karlsten het meest echt leek op het moment dat ze haar man uitzwaaide en de auto de hoek om reed. Sinds haar man ongeveer een jaar geleden met pensioen was gegaan, was haar glimlach helemaal verdwenen.

Meneer Karlsten leek een zeldzaam onaangename man te zijn die zijn vrouw duidelijk mishandelde, in elk geval psychisch, maar misschien ook lichamelijk. Altijd als Anna in de tuin werkte, hoorde ze vanuit het huis aan de overkant de bevelen van meneer Karlsten: Elsa, doe dit; Elsa, kom hier; Elsa, beweeg je luie lijf; Elsa, waar ligt het fototoestel; Elsa, ik heb honger.

Anna zag dat het raam dichtging en hoorde dat mevrouw Karlsten hard begon te snikken. Ze dacht even na, stak toen de straat over en liep de tuin van de overburen in. Bij Elsa Karlsten gekomen, ging ze op haar knieën zitten.

‘Wat is er, Elsa?’ vroeg ze terwijl ze de rug van de oude vrouw voorzichtig streelde en de scherpe wervels onder haar hand voelde.

Haar vraag leek het verdriet van de oude vrouw nog erger te maken. Haar lichaam schokte, Anna trok haar hand terug en bedacht dat ze met een dode vrouw probeerde te praten. De levende Elsa Karlsten, die in het huis tegenover haar woonde, was stap voor stap verdampt en op een keer naar buiten gezweefd toen de dode Elsa Karlsten een raam opendeed om een deken uit te kloppen. Misschien sloop de levende Elsa ’s nachts rond het huis en danste ze op het pasgemaaide gras, terwijl de dode Elsa stofzuigde, eten kookte en de beschuldigingen verdroeg. Anna draaide zich weer naar het bijna levenloze lichaam en wilde net iets zeggen toen mevrouw Karlsten haar armen vastpakte.

‘Help me’, fluisterde ze.

Anna sloeg haar arm rond Elsa’s middel en nam haar mee naar haar eigen huis. Ze zette mevrouw Karlsten op een van de keukenstoelen, luisterde bij de slaapkamerdeur en meende licht gesnurk te horen, schonk twee koppen koffie in en zette die op tafel. Mevrouw Karlsten pakte er een en nam een slok. Toen ze opkeek zag Anna dat het leek alsof de dode Elsa even bezoek had gekregen van de levende.

Eigenlijk ziet ze er niet slecht uit, dacht ze. Hoe oud zou ze zijn? Ouder dan zestig? Vijfenzestig? Haar gezicht is glad en ze heeft mooi gevormde lippen. De badjas is versleten en het lichaam eronder misschien ook, maar ze heeft ooit een mooi figuur gehad en dat heeft ze eigenlijk nog steeds.

Mevrouw Karlsten zette de kop neer. ‘Hij gooide zijn eten op de grond. Schreeuwde dat ik erger was dan de “zwartjes” die in het hotel bedienden waar we een paar jaar geleden zijn geweest. En toen ik hem daar zag zitten, onderuitgezakt in zijn stoel met een grijns op zijn gezicht, verloor ik mijn zelfbeheersing. “Ik haat je”, zei ik tegen hem. Hij werd razend. Erger dan anders. Hij schreeuwde net zo lang tot ik dacht dat ik gek werd. “Hoe moet je het zonder mij redden, waardeloos wijf?” bulderde hij. Ik heb de hele nacht niet geslapen. Daarnet schreeuwde hij dat ik hem met rust moest laten en ik voelde dat ik weg moest. Weg.’

Anna legde haar hand op die van Elsa Karlsten en kneep er zachtjes in.

‘Wat je nu zegt … tja, ik bedoel dat sinds ik hier ben komen wonen … ik ken je niet zo goed, Elsa, maar ik begrijp … dat wat je zei volkomen logisch is als je bedenkt hoe hij je behandelt. Je hoeft nergens een slecht geweten over te hebben.’

Mevrouw Karlsten nam opnieuw een slok van haar koffie. Daarna keek ze Anna smekend aan.

‘Ik ben zo moe’, fluisterde ze. ‘Ik ben zo vreselijk moe. Ik zou je zo veel willen vertellen, Anna, maar … ja …’

Anna schonk nog een keer koffie in en zette donker brood met walnoten en vijgen op tafel. Mevrouw Karlsten aarzelde even, maar smeerde daarna boter op een snee brood, schaafde een plak kaas af en nam een hap. Ze at alsof ze in geen tijden voedsel had gezien en na de derde boterham leek ze iets minder wanhopig. Aarzelend, alsof ze naar de juiste woorden zocht, begon ze te vertellen hoe het er in het huis aan de overkant aan toe ging. Anna kreeg te horen dat mevrouw Karlsten jong was getrouwd, op kantoor had gewerkt, drie kinderen had gekregen en daarna thuis was gebleven. Haar man begon al snel tekenen van agressie te vertonen tegenover haar en de jongens. De paar keer dat ze moed had verzameld en hem had aangeraden hulp te zoeken voor zijn stemmingswisselingen, schreeuwde hij haar toe dat niet híj ziek was maar zíj en het hele zooitje om haar heen. Na zijn hartinfarct was hij bovendien bijna altijd thuis.

Anna merkte dat ze beefde van woede. Ze bedacht dat het een geluk was dat ze geen schaar op tafel had liggen en dat meneer Karlsten niet naast haar stond.

‘Maar waarom ben je niet bij hem weggegaan?’

Elsa Karlsten aarzelde en rechtte even haar rug.

‘Ik weet niet hoe ik dan rond moet komen’, zei ze ten slotte. ‘Wat ik doe heeft immers geen waarde. Dat zegt hij dag in, dag uit tegen me als hij thuis is. Toch ben ik degene die alles doet in huis. Alles. Volgens mij weet hij niet eens waar de stofzuiger staat. Mijn enige redding was dat hij graag overwerkte als hij niet op zakenreis was. En als hij thuis was, probeerde ik me goed te houden. Maar nu hij gepensioneerd is …’

Mevrouw Karlsten kromp ineen op haar stoel, alsof de gedachte aan haar echtgenoot als een grote, dikke pad op haar rug lag.

‘Geloof me, Anna. Als ik een oplossing wist zou ik alles doen … alles … maar ik denk dat bepaalde dingen … mijn leven, tja … het is te laat. Niemand kan mijn problemen oplossen. Ik al helemaal niet.’

Anna boog zich naar voren en streelde de wang van Elsa Karlsten. Hoe kun je een mishandelde vrouw helpen? Waren er geen mensen binnen de gemeente die daarin gespecialiseerd waren? Of speciale vrouwenhuizen … hoewel je je daarmee natuurlijk in een wespennest begaf. Wat overigens absoluut geen reden was om niets te doen. Mannen als meneer Karlsten of de baas van Mari, die dachten dat ze de wereld konden domineren als ze maar hard genoeg schreeuwden … wat zou het heerlijk zijn om daar een eind aan te maken.

‘Weet je, Elsa, ik heb net een nieuw bedrijf opgericht. Cleopatra’s Kam. We zijn gehuisvest in mijn lunchrestaurant in Söder. Je vertelde over je problemen en … nou ja, ons bedrijfsconcept is probleemoplossing. Dat klinkt generaliserend, ik weet het. Maar we zijn met z’n drieën en omdat we op allerlei terreinen werkzaam zijn geweest, denken we dat we heel wat kunnen uitrichten, zelfs als problemen onoplosbaar lijken. Daar staat onze naam voor. Waarom kom je niet bij ons langs, zodat we kunnen bespreken hoe we je kunnen helpen? Mishandeling is afschuwelijk en weerzinwekkend, maar helaas niet ongewoon. Er zijn beslist velen die…’

‘Wat hebben jullie tot nu toe gedaan?’ Mevrouw Karlsten onderbrak haar terwijl ze zenuwachtig haar lippen aflikte. Ze keek angstig en gluurde af en toe over haar schouder, alsof meneer Karsten achter haar stond te luisteren. Anna zag haar angst en vertelde op een indringende, eenvoudige manier over de hulp die Cleopatra’s Kam tot nu toe had gegeven aan de groeiende schare klanten. Buffetten, timmerwerk en bijlessen leken aan de oudere vrouw voorbij te gaan. Pas toen Anna ‘testament’ zei, kwam er een reactie.

‘De problemen van mensen oplossen. Als dat lukt, Anna … en als je het slim speelt, kun je absoluut miljonair worden. Zo’n testament bijvoorbeeld, dat zou ik ook willen hebben. Maar het is waarschijnlijk te laat. Alles staat op zijn naam. Op papier bezit ik niets. Het huis, de auto, de verzekeringen … alles is van hem. Ik heb immers nooit gewerkt.’

‘Dat kan ik me niet voorstellen. In de wet staat…’

‘Meisje, onze wetten zijn door mannen voor mannen geschreven. Het spijt me als ik pessimistisch klink en ik wil niet onaardig doen, maar als je als vrouw in de hel bent terechtgekomen, zoals ik, dan zit je daar voorgoed. Dat weet hij. Daarom staat hij nu bij het raam door de gordijnen te gluren wanneer ik terugkom. Waarschijnlijk neemt hij de tijd op. Als ik terugga, wat ik doe als ik deze heerlijke koffie opheb, zal hij lachen. Daarna eist hij dat ik zijn krant voor hem ga halen. En weet je wat? Dat ga ik nog doen ook.’

Elsa Karlsten maakte aanstalten om op te staan.

‘Je bedoelt het goed, Anna. Ik zou willen dat ik weerstand kon bieden, maar ik heb de kracht niet meer. Jij hebt dat wel. Jij geeft en je neemt, dat zag ik meteen toen je hier kwam wonen. Zo moet het. Stilstaand water gaat stinken. Hoe heb je die koffie trouwens zo lekker gekregen? Ik gok op kardemom. Maar ik ben dan ook de dochter van een apotheker, met een scherpe smaakzin.’

Met die woorden stond ze op, trok haar badjas dichter om zich heen en liep de deur uit. Vanuit het raam zag Anna dat ze het hek opendeed en dat het gordijn achter een van de ramen bewoog toen ze door de voordeur naar binnen ging. Ze bedacht dat ze bijna naakt aan de keukentafel hadden gezeten, alleen bedekt met vluchtige, geïmproviseerde omhulsels. En dat ze in een paar minuten vertrouwder met elkaar waren geworden dan tijdens al die jaren daarvoor dat ze buren waren geweest en niets van elkaar wisten.