Jaap Robben

Birk

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Jaap Robben, 2014

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Menno Schaefer

isbn 978 90 445 3278 4

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

1

In mijn tong jeukten mieren, mijn voeten waren zwaar. Ik stond in mijn zwembroek en met de handdoek om mijn schouders bij de achterdeur. Mama was de keuken binnengekomen, maar had me nog niet aangekeken. ‘Daar ben je’, zei ze alleen en ze tilde het deksel van de pan. Met een pollepel schepte ze eerst mijn soepkom vol, daarna de hare.

Haar wijsvinger roerde in mijn soep. ‘Je kunt het al prima eten.’ Ik ging op mijn stoel zitten en staarde naar de lome damp van mijn soep. ‘Laat maar niet te veel voor papa over, had hij hier maar op tijd moeten zijn.’ Lepelend liep ze terug naar haar naaimachine in de zitkamer. ‘Ik moet nog even iets afmaken.’

Mijn handen lagen stil op tafel. Van binnen trilden ze. Boven het raam klonk het gekras van meeuwen die hun snavel aan de dakgoot scherpten. Ik wist dat ik moest eten van mijn soep, maar meer dan het vastpakken van de lepel lukte me niet.

Toen ik een slok water uit mijn glas nam, leek ik te stikken. Ik kokhalsde. Een beetje van wat naar boven kwam, verdween in mijn groentesoep. Wat ernaast terechtkwam, veegde ik vlug weg met mijn hand. Mama zag het niet. Ze zat voorovergebogen op haar stoel en keek geconcentreerd naar de naald van haar ratelende naaimachine en onderbrak dat geratel alleen om te zien of ze nog wel recht ging.

Even later kwam mama naar de keuken voor het flesje Maggi uit het kruidenrek. Ze duwde haar heupen tegen het aanrecht en boog zich naar het raam. ‘Hij blijft weer eens lang weg.’ Mijn hart wilde weg uit mijn borst, ik stak de lege lepel in mijn mond. ‘Word later nooit zoals je vader’, zei ze glimlachend. ‘Met zo’n vent kun je toch geen afspraken maken.’ Voor ik kon antwoorden, begon het gehengst van de naaimachine weer.

Hoe harder ik beet op de mieren in mijn tong, hoe erger ze krioelden. De schemer maakte een spiegel van het raam. Ik kon mezelf aankijken, maar durfde niet. Mama trapte met haar voet de klep van de pedaalemmer open en liet een paar sliertjes stof vallen.

‘Eet je niks?’

Ik haalde schokkerig mijn schouders op.

‘Kun je niet meer praten?’

‘Ik heb genoeg’, zei ik.

‘Dat was niet veel dan.’

‘Sorry.’

‘Straks niet als een klein kind gaan zeuren dat je wat anders moet hebben.’ Ze nam mijn kommetje, kieperde de soep terug in de pan en zette hem samen met dat van haar op het aanrecht. De pan en de soepkom voor mijn vader bleven staan. Ze zag dat ik ernaar keek. ‘Die vader van jou warmt zijn soep zelf maar op.’ Wanneer ze hem ‘die vader van jou’ noemde, vond ze dat hij iets had goed te maken. Met een vochtig doekje veegde ze strepen over de tafel tot het hele blad donkerbruin was.

‘Hij zwom weg’, struikelde uit mijn mond.

‘Hmm?’

‘Papa zwom weg.’

‘“Zwom weg”?’

‘Ja.’

‘Hoezo?’

‘Weet ik niet.’

Ze keek me niet-begrijpend aan. ‘Waarheen dan?’

Ik trok mijn schouders op.

‘Zei hij niet wat hij ging doen?’

Weer trok ik mijn schouders op.

‘Je weet toch wel of hij iets zei?’

‘Niks, denk ik.’

Met haar handen langs haar ogen boog ze naar het raam. ‘Hadden jullie ruzie?’

‘Nee.’

Ze schudde haar hoofd alsof er zo een paar vreemde gedachtes uit verdwenen.

‘De eikel, die doet maar waar hij zin in heeft.’ Ze draaide de kraan ver open, deed een stop in het afvoerputje en spoot er wat zeep bij. De mokken en borden tikten dof tegen elkaar en de spoelbak. Bestek schraapte over de bodem. In het keukenkastje onder het aanrecht hoemde de boiler.

Mama keek voortdurend op van geluiden die gewoon bij het huis hoorden en draaide zich dan naar de voordeur. Toen ze klaar was, legde ze een theedoek over de schone vaat op het afdruiprek.

‘Hij was onder water.’

‘Wat zeg je?’

‘Ineens.’

‘Wat was er ineens?’

Ik haalde mijn schouders op.

‘Haal toch niet steeds je schouders op als ik iets vraag.’

‘Hij wilde achter mij uit het water klimmen.’

‘Zijn jullie gaan zwemmen?’

‘Nee.’

‘Jij wíst dat dat niet mocht.’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Wat is het nou?’

‘Toen ik omkeek, zwom papa ineens onder water.’

‘Onder water? Zomaar?’

Ik wilde mijn schouders niet ophalen, maar ik deed het per ongeluk wel.

‘Hij moet toch wat gezegd hebben?’

‘Weet ik niet.’

‘Waar ging hij dan heen?’

‘Weet ik ook niet.’

‘Weet ik niet, weet ik niet, weet ik niet. Welke kant op?’

‘Ik kon het niet zien.’

‘Maar je zegt net dat hij na jou uit het water kwam.’

‘Niet.’

‘Wat niet?’

‘Ik heb niet gezwommen.’

In een flits greep haar hand naar mijn zwembroek en voelde aan de stof. ‘Zit jij te liegen?’

Mijn hoofd kon niet stoppen met schudden.

‘Waar waren jullie?’

‘Bij het zand.’

‘En daar zwom hij weg?’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Bij de rotsen.’

Ze keek me diep aan. Toen beende ze naar de gang, trok vinnig de la van het kastje open en haalde er een zaklamp uit. Ze knipperde er drie keer mee en ging naar buiten. De gevellamp sprong pas aan toen ze al om het huis heen was. Ik trok snel een veel te grote trui van papa van het wasrek, stapte in mijn laarzen en moest rennen om haar bij te houden.

2

In de schemerverte lichtte de rode lamp op van een boei. We klauterden het paadje af naar het strand, dat als een halve maan in de kleine baai lag. Ik probeerde steeds mama’s hand vast te grijpen, maar ze liep te snel.

In het zand wachtten de zonnebril van mijn vader, onze slippers en zijn handdoek. Ze lagen ergens anders! Een lange tel was ik opgelucht. Papa was uit het water teruggekomen en had de spullen verder van de branding gelegd. Meteen daarna werden mijn benen weer gammel en trillerig, omdat ik besefte dat het de zee was die zich had teruggetrokken.

Mama duwde de zaklamp in mijn handen en haalde de spullen overhoop, alsof hij zich daar verstopt kon hebben. ‘Birk!’ riep ze richting het water. ‘Waar zit je?’

Toen het stil bleef, draaide ze zich naar me om. Per ongeluk scheen ik met het licht in haar gezicht. ‘Waar heb je hem voor het laatst gezien?’

Ik wees met de zaklamp naar de rotsen.

‘Daar?’

Ik begon er bijna van te huilen.

‘Weet je dat zeker?’ Dat ik knikte zag ze niet. Ze tuurde weer naar de zee. ‘Birk!’ riep ze. ‘Birk!’

Het bleef stil. Zelfs de meeuwen krijsten niet.

Zodra mama ging lopen, volgde ik haar met de zaklamp zodat ze zag waar ze haar stappen zette. Zonder aarzeling liepen haar schoenen de zee in. Het water kwam al snel tot haar knieën en ze bleef staan, ze leek geschrokken van al het donkere water dat aan haar schoenen trok en met elke stap weidser werd.

Ik probeerde in de richting van haar blik te schijnen. Straks zou papa hoestend en zich verslikkend bovenkomen en stond ze klaar om hem vast te grijpen en op het strand te trekken. Het moest. Zometeen moest hij weer bovenkomen. Zeker nu mijn moeder hier stond. Zijn hoofd zou als een voetbal onze kant op drijven. Ik zou roepen: ‘Kijk! Kijk daar’, op de rug van mama springen en hem vangen in het licht. We zouden verder de zee in gaan, zijn armen om onze schouders leggen zoals in films en hem naar de kant helpen. Dan zou hij me waarschijnlijk een mep in mijn gezicht geven. Dat was niet erg. Hij was tenminste terug.

‘Zeg het.’ Mama nam mijn kin tussen duim en wijsvinger. ‘Wat is hier gebeurd?’

‘Hij zwom, denk ik. Het leek zo. Ineens onder water. Steeds verder.’

‘En wat deed jij?’

Ik zweeg.

‘Waarom heb je dit niet meteen gezegd toen je binnenkwam?’

‘Ik zei het toch?’

Ze greep de zaklamp uit mijn handen en we volgden het strandje tot de rotsen, balanceerden over de keien en haalden onze handen open aan zeepokken. Normaal zou ze me zeggen hier voorzichtig te doen, maar ze klom voor me uit en bleef zijn naam roepen.

Ineens zag ik iets. In een kleine inham. Een paar meter beneden me. Iets donkers dat in het water dreef. Gebonk en geklots. Ik wilde in het water springen, maar durfde niet. Mama was een paar meter verder. ‘Hier is iets!’ riep ik.

Ze gleed uit en liet de zaklamp vallen, die wegrolde maar in een spleet tussen twee grote stenen bleef hangen. Ze krabbelde op, pakte de lamp en sprong naar me toe. ‘Waar, waar dan?’ Zenuwachtig richtte ze de zaklamp op het donkere water beneden ons, daar beukte een bewierde boomstam tegen de rotsen. ‘Godver’, vloekte ze. ‘God-ver-domme.’

We klauterden verder. Op het hoogste punt bleef ze staan en tastte met het licht over het water. Haar roepen was veranderd in smeken. Ik riep: ‘Papapapapapa!’

Half rennend gingen we terug naar ons huis, het zaklamplicht sprong over het pad. Ik wilde iets zeggen wat ons lucht gaf. Bijvoorbeeld dat papa misschien al thuis was, omdat hij een ander paadje had genomen en we hem waarschijnlijk waren misgelopen op de weg hierheen. Of dat hij misschien ons eilandje rond was gezwommen en nu hongerig een kop soep zat te eten.

De stilte sloeg ons in het gezicht. In de keuken stond alles nog op zijn plek. De hoge pan, zijn soepkommetje met de lepel ernaast. Ik vergat bijna te ademen.

Mama bewoog als een onrustig dier dat voelt dat het weer gaat omslaan. ‘Karl’, zei ze. ‘Ik moet naar Karl.’ De klink van de deur beukte in de muur. Er korrelde wat kalk naar beneden. Ik wilde achter haar aan, maar ze wees met een puntige vinger naar de keuken. ‘Jij blijft hier.’

3

Nu ik alleen was, leken de kasten om me heen hoger te worden, het peertje aan het plafond maakte vlekken in mijn ogen. Ik durfde nergens naar te kijken en ik durfde ook niet te gaan zitten. Het voelde of er van alle kanten naar me werd gestaard. Daarom klikte ik de keukenlamp uit en daarna het licht van de afzuigkap. Ik wachtte tot mijn ogen gewend waren aan het donker en sloop toen de trap op.

Met mijn laarzen, zwembroek en trui nog aan verborg ik me onder mijn deken. Mijn adem schokte. Wanneer ik mijn ogen dichtdeed, zag ik een bleke vlek. Om me heen cirkelden meeuwen, sterns zaten op de rotsen of doken naar visjes. Steeds zag ik die bleke vlek. Ik deed het bedlampje aan, maar dat maakte me nog banger. Dan wist ik zeker dat ik wakker was. Ik klikte hem weer uit. Meteen die bleke vlek. Zijn handdoek die verder van de zee leek te liggen. Een hand die maar niet boven water kwam. En weer die vlek. Die steeds vager werd. Ik drukte met mijn vingers zo hard in mijn ogen tot ik alleen nog flitsen zag.

Het voelde alsof ik een brandende kaars per ongeluk bij de gordijnen had gehouden en het vuur nu niet meer te blussen was. Ik had iets kapot laten vallen waar ik niet aan had mogen komen. Nu moest een vlakke hand me straffen zo vaak en hard als nodig was en me een eindeloze fluittoon in mijn oor geven. Na die straf zou alles weer goed zijn. Klaar en opgelost.

Ergens startte de motor van Karls kotter. Met mijn oor plat op mijn matras gedrukt kon ik het gedreun beter horen. Alsof er iemand krabde aan de onderkant van mijn bed.

Karl zou het grote zoeklicht op het dak van zijn kajuit aanzetten en langs het strand en de inhammen van de rotsen schijnen. Hij zou vanaf het water kijken naar de plek waar we net al hadden gezocht, in de hoop dat we iets hadden gemist. Daarna zou hij verder van het strand af varen, langs de rotsen, waar het te gevaarlijk is om te zwemmen en daar nog voorbij. Misschien het eiland rond. En nog een keer voor de zekerheid. Steeds grotere rondjes. Tot de golven te ruw werden en de zee te groot. Hij zou zijn stuurwiel draaien en zijn hoofd schudden naar mijn moeder.

Nee, nee, nee. Ze zouden papa vinden, hij zwaaide. En hij had mijn rode bal gevonden, daar had hij zich aan vast kunnen houden. Niemand hoefde papa te helpen, hij hees zichzelf aan boord.

4

Hoog zeurend probeerde een mug in mijn oor te kruipen. Ik schrok wakker en drukte hem dood. Toen ik mijn bedlampje aanklikte zag ik dat er vleugels, bloed en pootjes aan mijn vinger zaten.

Er kwam licht van beneden. Haastige schoenen door de kamer. Gepraat uit de keuken. Het netje rond mijn borst trok zich weer strak. Ik vloog uit bed en ging de trap af.

Mijn moeder stond bij het aanrecht met haar rug naar me toe, de haren in haar nek piekerig van het zweet. Ze belde. Toen ze me achter zich in de deuropening zag staan, schrok ze, maar bleef doorpraten.

De kustwacht, havens, maatschappijen van veerboten, de visafslag, ze belde iedereen. Steeds hetzelfde gesprek. Birk Hammerman was kwijt. In zee. Nee, meer nog naar het westen. Vanaf Tramsund. Begin van de avond, een paar uur geleden. Gaan zwemmen. Nee, weten niet waarheen. Overal al gezocht. Nee, je kunt op dit eilandje nergens anders zijn. Zeker niet verdwalen. Het is hier klein. Nee, waarom afwachten, hij moet in zee zijn. Het water is koud. Nu zoeken, anders is het te laat. Ze spelde zijn naam. ‘B-i-r-k, en Hammerman is met twee m’en.’ Alsof ze hem dan beter konden herkennen in het water. Daarna noemde mijn moeder ons telefoonnummer en smeekte om meteen te bellen als er nieuws was. Zonder gedag te zeggen drukte ze de telefoon uit en begon een nieuw nummer in te toetsen.

Ik stond nog steeds bij de deur. Met haar knokige handen duwde ze tegen mijn wangen en probeerde zo een antwoord uit mijn mond te knijpen. ‘Waar is Birk? Waar?’ Ik kon alleen maar huilen.

‘Zeg het.’ Ze drukte haar vuisten nog harder in mijn gezicht. ‘Niet janken. Zeg waar papa is.’

We gingen weer zoeken. En nog een keer. Steeds opnieuw moest ik wijzen waar we op het laatst gezeten hadden. En waar hij precies in zee was gegaan. Het schijnsel van de zaklamp werd zwakker. Mama gilde naar Karl, maar die kon haar niet horen door het gebonk van zijn bootmotor. Hij bleef maar rondjes varen en het water omploegen. Soms krijste er een meeuw. Terug in de keuken begon het bellen weer.

Langzaam kreeg alles om ons heen een donkerblauwe gloed. Ongemerkt werd het ochtend.

5

Er vloog een helikopter over. Ons hele huis rammelde ervan. Bomen zwiepten en lieten hun gele bladeren los. Plastic tuinstoelen vielen om en werden tegen onze heg geblazen. De helikopter draaide boven het eiland. Hij scheerde laag over het water, dat opstoof, waardoor het leek of hij de bovenste laag wegveegde om er zo onder te kunnen kijken.

Toen vloog hij weer onze kant op en hing nog even boven de grashelling achter ons huis, waar hij probeerde te landen, maar dat lukte blijkbaar niet. Achter de raampjes zag ik mensen zitten. Ze staken allebei een hand op en verdwenen weer richting de horizon.

De kustwacht belde later op om te melden dat ze niks gevonden hadden en dat de helling op ons eiland te steil was geweest voor de helikopter. Ze moesten de exacte tijd van verdwijnen weten om te proberen hem te lokaliseren in de stroming die hem had meegenomen. Mama keek me aan. ‘Hoe laat zag jij papa voor het laatst?’

‘Ik weet het niet’, fluisterde ik en ik begon weer te huilen. ‘Het was nog licht.’

‘Eind van de middag, misschien al zes uur’, antwoordde ze.

De kustwacht zou alert blijven, al het waterverkeer was ingelicht.

Mama bleef telefoneren, haar ogen waren rood en dik alsof ze eromheen door muggen was gestoken. Ze herhaalde haar verhaal. Ook het antwoord was steeds hetzelfde: ‘We doen wat we kunnen.’ Dan ging ze weer naar buiten in de regenjas van papa. Ik moest wachten bij de telefoon. Zodra ze weg was, verschool ik me in het donker van de trapkast. Als de telefoon de stilte aan stukken rinkelde, liet ik hem overgaan tot hij uit zichzelf ophield.

Ook in mijn schuilplaats zag ik weer die bleke vlek. Met mijn vingers drukte ik op mijn ogen tot ik schreeuwde van de pijn.

6

Karl klopte op de achterdeur. Mama gebaarde dat ik open moest doen.

Vormelijk nam hij de muts van zijn hoofd en hij gaf me een hand. De lucht om hem heen was dik en lauw, zijn wangen waren stoppelig. Even keek hij de keuken rond. Toen haalde hij zijn schouders op. ‘Niks’, zei hij en hij schudde zijn hoofd. ‘Helemaal niks.’

We keken ieder een andere kant op.

‘Ze komen soms boven na een dag of drie’, zei Karl.

Ik zag hoe mijn vader vanuit de diepte opdook. Een omgekeerde steekduik. Wereldkampioen onderwaterzwemmen, Birk Hammerman. We zouden klappen en mama zou op haar vingers fluiten, ik zou dat ook proberen. En ik mocht de nepgouden medaille hebben. Alles kwam goed.

‘Tja’, ging hij verder. ‘En als er een aanspoelt, ziet-ie eruit als die opgezwollen dode zeehond van laatst.’

Mama stond stijf tegen het aanrecht geleund. Ik probeerde me voor te stellen hoelang een mens zijn adem in kan houden.

‘Je weet niet waar, hè. Kan overal zijn. Dat water trekt. Stroming is verraderlijk, dat had hij …’ Hij liet zijn zin uitdoven. ‘Het was een, nou ja, is een volwassen kerel.’

Om te bewijzen hoe grondig hij had gezocht, somde hij op wat zijn netten hadden bovengehaald. ‘Planken, oud net, wier. En een plastic kist die ik al maanden kwijt was’, grinnikte hij. Vliegen draaiden rond de lamp. Zodra ze in elkaars buurt kwamen, versnelden ze en doken hoog zoemend op elkaar. Het was onmogelijk ze te tellen.

‘Tja’, zei Karl. Hij keek naar de pan soep, die sinds gisteravond op tafel was blijven staan. Ernaast het lege kommetje met de lepel. Aan het oppervlak van de soep spiegelde vet. Stukken grauwe vis en gebroken sliertjes vermicelli waren naar de bodem gezakt. Karl krabde op zijn hoofd en peurde daarna met een pink in zijn oor. Wat hij tevoorschijn haalde onder zijn nagel bekeek hij en veegde het af aan zijn broek. ‘Ik weet het ook niet meer zo goed’, zuchtte hij.

Mama had zich naar het raam gedraaid. Ze wilde dat Karl wegging om verder te zoeken, de zee zou omkeren. Hij begreep dat niet.

‘Er is niks wat we nog kunnen doen’, ging hij verder. ‘Je hebt die helikopter gezien.’

Hij pakte mijn vaders stoel, trok hem naar zich toe en ging erop zitten. De rieten zitting kraakte. Karl liet zijn hoofd vooroverhangen. De vliegen waren geland en liepen over het tafelkleed, verder bewoog er even niets in de keuken.

Karl knikte naar de soeppan. Toen ik niet reageerde, draaide hij zich naar mijn moeder. In zijn nek groeide blond haar, dat onder de grauwe kraag van zijn bloes verdween. Vroeger knipte mama hem af en toe. Dan zat hij met ontbloot bovenlijf op een keukenstoel, zijn hoofd voorover en ging mama met de tondeuse langs zijn nek. Hij had zo’n bolle navel die een beetje naar buiten gedrukt werd. Papa ging altijd houthakken wanneer Karl langskwam om geknipt te worden.

Nadat hij zijn haar had opgeveegd en de tondeuse weer in de toilettas was teruggestopt, bleef Karl veel langer dan nodig, zonder bloes, in de keuken zitten. Karl had het soepkommetje naar zich toe gehaald, bekeek de lepel, draaide hem tussen zijn vingers en tikte er zachtjes mee op de tafel. ‘Wat ik kan doen,’ zei hij, ‘ik kan nog eens met mijn netten uit rond het eiland varen.’ Mijn moeder reageerde niet.

Ik begon te tellen. Pas toen ik bijna bij honderd was, zei Karl: ‘Anders weet ik het ook niet.’ Hij stond op en groette. Mama trok haar lippen dun.

Het geronk van zijn boot bracht haar weer in beweging. Ze nam de pan van tafel en klotste de inhoud in de toiletpot. Uit de vriezer nam ze een baksteen soep en liet die in de pan vallen. Het vuur stond hoog, het ijsblok dampte en kromp. Ondertussen keek ze uit het raam.

‘We moeten blijven eten’, zei ze. Ze schepte papa’s kommetje vol en schoof dat naar me toe. Eigenlijk had ik liever een nieuwe. ‘Ook als je geen honger hebt, moet je proberen te blijven eten.’

‘Jij ook’, zei ik zacht.

‘Mij lukt dat even niet, lieverd.’ Alles wat ze zei klonk benauwd, ze leek telkens haar laatste beetje adem te gebruiken om iets te zeggen.

‘En als ik soep voor je maak?’

Haar blik werd zacht als een kus.

‘Eet jij alsjeblieft voor ons twee. Als papa terug is, eten we weer samen.’

Geluidloos begon ik te lepelen. Verder dan een paar scheppen kwam ik niet.

Zonder iets te zeggen ging mama naar de hal, wrong haar voeten in haar laarzen en verdween naar buiten.

Zodra ik haar niet meer hoorde, ging ik naar het toilet en goot mijn overgebleven soep weg. Het kommetje en de lepel spoelde ik schoon onder de kraan, ik droogde ze af en zette ze terug op tafel, waar ze de afgelopen dag op papa hadden gewacht.

7

We dronken stroeve koffie en hoewel ik mijn moeder nooit had zien roken, stak ze sigaretten op uit het pakje van mijn vader. Hoopvol zoog ze er het vuur in. Na een paar teugen liet ze de peuk sissen in een bodempje koffie. Ze strekte haar arm om het pakje weer terug te stoppen in de binnenzak van mijn vaders regenjas, die over de leuning van zijn stoel hing.

Even later haalde ze het pakje weer tevoorschijn om met trillende vingers een nieuwe sigaret tussen haar lippen te steken. Toen ze merkte dat ik naar haar keek, vormden haar lippen een glimlach die zo teer was als een kerstbal die kon breken nog voor je hem aanraakte.

Vlug ging ik de trap op naar mijn kamer. Van mijn bureau pakte ik de atlas, ik ging op bed zitten en sloeg hem open op mijn schoot. In de haast van mijn geblader trok ik per ongeluk een scheur in een van de pagina’s. Achterin stonden kaarten van zeeën met kronkelende strepen die eindigden in pijltjes. De kaart die ik zocht was die van onze zee. Ons eilandje kon je er niet op vinden, maar ik wist waar het lag. Papa had er een klein kruisje gezet.

Hij had me geleerd hoe je die kaart kon snappen. Met de opengeslagen atlas hadden we op het veld achter ons huis gestaan. Vanaf daar hadden we het beste uitzicht.

‘Waar zijn ze dan?’ vroeg ik.

‘Stromingen kun je niet zien, maar ze zijn overal.’

‘Net zoals God?’

Hij lachte. ‘Dat is anders.’

‘Hoe anders?’

‘God is een verzinsel.’

‘Stromingen niet?’

‘Nee.’ Hij spreidde zijn armen. ‘Die zijn overal.’

‘Hoe weet jij dan dat ze bestaan?’

‘Je kunt ze voelen.’

Ik knikte en geloofde dat ik het begreep. ‘Als je iets kunt voelen, bestaat het.’

‘Zoiets ja.’

Ik vond de bladzijde met het kruisje in zee. Met mijn vinger volgde ik de donkerblauwe lijnen in het water. Ik bladerde door naar andere kaarten. De stromingen gingen de halve wereld over, eerst verder naar het noorden, dan een bocht, dwars de oceaan over, naar Noord-Amerika, langs Brazilië, helemaal door tot Antarctica en vervolgens weer terug. Uiteindelijk kwam de stroming weer uit in de buurt van het begin. Bij ons.

Zo zou papa terugkomen. Wanneer het zover was, moest ik hem als eerste zien. Ik klom op mijn bureau om de verrekijker van de bovenste plank te pakken.

De lucht was helder. Mijn blik flitste heen en weer over de golven en ik probeerde scherp te stellen. Toen er ineens iets zwarts tussen de golven opdook, liet ik van schrik mijn kijker vallen. Het was een stomme aalscholver.

Schokkerig dwaalde ik verder over de eindeloze grijsheid, aan de horizon ontdekte ik een zeilbootje. Als ik gewoon keek, was het zeil zo klein als een hoekje papier, maar met mijn verrekijker zag ik dat onder de giek iemand stond met een rode jas. Voorop was nog iemand met een blauwe jas. Ik stelde scherp en zag dat het een plastic hoes was waarin de fok was opgeborgen.

Ineens was ik de boot kwijt, het duurde even voor ik hem terugvond. Dat mocht niet gebeuren als papa bovenkwam. Wanneer ik naar mama schreeuwde dat ze moest komen, mocht ik niet per ongeluk te veel met de kijker bewegen waardoor ik hem kwijt zou raken. Daarom oefende ik op rotsen, meeuwen en een stuk drijvend hout. Ik liet de kijker zakken en probeerde daarna zo snel mogelijk weer terug te vinden waar ik net naar had gekeken. Ik oefende door erbij te roepen. Het lukte me steeds beter, al waren meeuwen wel lastig omdat ze zo snel bewogen en ik nooit zeker wist of ik de juiste teruggevonden had.

De deur zwaaide open. Mama’s ogen stonden groot, ze had het slaapshirt van papa aan, daaronder een borstelig driehoekje schaamhaar.

‘Wat is er?’ vroeg ik.

‘Wat is er met jou?’ vroeg ze buiten adem.

‘Niks.’

‘Heb je iets gezien?’

‘Nee.’

‘Maar je riep?’

‘Niet.’

‘Ik hoorde je toch?’

‘Ik oefen.’

‘Waarvoor?’

‘Als papa bovenkomt.’

Ze greep de verrekijker, die met een koord om mijn nek zat. Ongericht keek ze naar de zee. Toen liet ze hem weer vallen. Hij sloeg hard tegen mijn borst, ik liet niet merken dat het pijn deed.