Over de grens

Spannende verhalen over smokkel aan de Nederlands-Duitse grens

Samenstelling Toes & Hoeps

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De productie van de in dit boek verzamelde verhalen en het werk van de samenstellers en vertalers werd financieel gesteund door: Das Ministerium für Familie, Kinder, Jugend, Kultur und Sport des Landes nrw/Regionale Kulturförderung.

Het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling (efre) en het project ‘Gesellschaft und Integration/People to People’ van de Euregio Rijn-Maas Noord, in het kader van het interreg iv a-programma Duitsland-Nederland 2007-2013.

De verantwoordelijkheid voor het smokkelproject lag bij het Literaturbüro nrw in Düsseldorf e.v. en het Huis voor de Kunsten Limburg.

Het © op de afzonderlijke verhalen berust bij de desbetreffende auteurs en/of hun rechtsopvolgers

Vertaling R. Birkefeld, N. George, G. Gerlach, Th. Hesse & R. Wirth, Th. Hoeps en G. Klönne © Gerda Meijerink en De Geus bv, Breda 2014

Vertaling voor- en dankwoord, auteursbiografieën, A. Küsters en J. Profijt © Ria van Hengel en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp © total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie: Peter Dazeley/Photographer’s Choice/Getty Images

isbn 978 90 445 3280 7

nur 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Langs smokkelpaden door het gat in het oosten

Een paar opmerkingen over dit boek en over de smokkel bij de Duits-Nederlandse grens

Sinds er grenzen zijn, wordt er gesmokkeld. En daarom moeten ook wij, de samenstellers van dit boek, meteen maar bekennen: sinds 2006 hebben wij ongeremd smokkelarij bedreven over de Duits-Nederlandse grens.

Met regelmatige tussenpozen wisselden wij bij conspiratieve ontmoetingen in Arnhem en Krefeld/Mönchengladbach op aanzienlijke schaal geheim materiaal uit. Weliswaar ging het niet om pakjes met drugs, zoals argwanende buren misschien vermoedden als ze weer eens een Duitse dan wel een Nederlandse auto naast hun huis geparkeerd zagen staan. Nee, het waren misdaadverhalen, waarmee wij vaart zetten achter het werk aan onze grensoverschrijdende romans.

Maar wat we zeker wisten: het was het wantrouwen van de buren tegenover ons smokkelende schrijvers waaraan we het idee voor dit boek te danken hebben. Het was hoog tijd om eens iets te vertellen over de smokkel over de Duits-Nederlandse grens. En omdat het onderwerp zo veel stof tot verhalen bood, nodigden wij meteen veertien andere Duitse en Nederlandse thrillerschrijvers uit om samen met ons op smokkeltoer te gaan.

Zodra wij iemand over dat plan vertelden was het enthousiasme groot en begonnen de persoonlijke herinneringen meteen op te borrelen. Want bijna iedereen of ten minste een of ander familielid heeft weleens iets over de grens gesmokkeld. Afhankelijk van leeftijd en voorliefde ging het dan om boter, koffie, sigaretten, diesel of softdrugs. Ruimdenkend bekeken en onder ons gezegd: allemaal pekelzondes.

Maar de smokkel heeft ook een donkere kant. Het gaat natuurlijk om het grote geld als er diamanten, edelmetalen of zeldzame geneesmiddelen geraffineerd verstopt over de grens worden gebracht. En vaak om niets minder dan het leven: mensen worden over de groene grens gesluisd om hun leven te redden of hen tot slaaf te maken. Wapens en springstof worden gesmokkeld om aanslagen te plegen, en menselijke organen om het leven te verlengen van diegenen die genoeg geld op tafel kunnen leggen.

Dat hele spectrum van de smokkel, van het kleine avontuur tot het grote drama, is in de zestien verhalen van ons boek terug te vinden. En ook de periode waarin de verhalen spelen is ruim genomen: die loopt van het jaar 1919 tot in de toekomst, het jaar 2084. Zo schrijft Over de grens tegelijk een kleine geschiedenis van de verborgen Duits-Nederlandse betrekkingen. Dat alles uiteraard eerlijk verdeeld acht keer vanuit Duits, en acht keer vanuit Nederlands perspectief. Misschien verandert de grens wel van karakter afhankelijk van de hoek van waaruit je hem bekijkt. Of de smokkelarij. Of de douane. Lees en beslis zelf.

Verder is Over de grens natuurlijk ook en vooral een boek voor liefhebbers van spannende en onderhoudende korte verhalen met veel criminele energie. Ze zijn geschreven door een groep veelvuldig onderscheiden auteurs uit beide landen, van wie de ene helft uit het grensgebied afkomstig is en de andere helft van buitenaf een blik op de regio heeft geworpen.

Ter voorbereiding van dit boek hebben wij samenstellers uitgebreid onderzoek gedaan naar de geschiedenis van de Duits-Nederlandse smokkel. Na afloop daarvan was het ons duidelijk dat we wel drie of meer verzamelbundels zouden kunnen vullen met alleen al verhalen die op ware gebeurtenissen berusten (om maar te zwijgen van verzonnen verhalen).

Hopelijk schrijft dus op een dag iemand de Grote Encyclopedie van de Duits-Nederlandse smokkel. Hoe lonend dat zou zijn, kunnen de onderstaande alinea’s laten zien, die slechts een heel klein deel van onze onderzoekingen weergeven.

De geschiedenis van de smokkel zou beginnen ergens in de zeventiende eeuw, toen er in prijs verlaagde Spaanse soldatenwijn van de Neder-Rijn naar Nederland werd gesmokkeld. Maar de ‘sluikhandel’ kwam pas goed op gang in 1818, toen de Pruisische tolwet werd uitgevaardigd. Nog geen twee jaar later schijnen alleen al rond Kaldenkirchen tweeduizend mensen hun brood te hebben verdiend met illegaal vervoer. Gesmokkeld werden de klassieke dingen: koffie, thee, cacao, tabak, maar ook graan, zout, suiker en – vooral in tijden van mond- en klauwzeerepidemieën – ook vee.

In geen geval zou die encyclopedie voorbij mogen gaan aan de beroemde Jan den Düvel. Deze bezembinder, smokkelaar en stroper had van 1884 tot 1916 een herberg op Nederlandse grond in Hees bij Siebengewald, die talloze sluikhandelaars onderdak bood en een bolwerk was van wilde verhalen.

Maar hoe romantisch dat ook moge klinken, zowel de smokkel als de bestrijding ervan was levensgevaarlijk, en hoe verder de twintigste eeuw voortschreed, des te meer voerden beide kanten hun bewapening op. De douanemensen kregen weliswaar pas in 1920 gummiknuppels, maar in feite schoten ze allang met scherp en het aantal gedode smokkelaars en douaniers nam elk jaar toe.

Met het eind van de Eerste Wereldoorlog en het in werking treden van het vredesverdrag van Versailles ging namelijk het beroemde ‘gat in het westen’ open. Enerzijds werden de officiële import en export sterk beperkt, anderzijds klaagden de Duitsers dat de militaire autoriteiten het land lieten leegbloeden door de dramatisch toenemende smokkelarij niet te vervolgen. Gepantserde voertuigen met kleine raampjes in plaats van een voorruit brachten in hoog tempo de smokkelwaar naar Keulen en van daaruit verder het land in. Hier en daar baanden groepen van honderd of meer smokkelaars zich een weg over de grens, en de douaniers konden er slechts hulpeloos zo nu en dan eentje arresteren.

In het ‘Derde Rijk’ nam de betekenis van de goederensmokkel gaandeweg af. In plaats daarvan werden pamfletten en brochures van Duitse verzetsgroepen in de Beneluxstaten gedrukt en van daaruit Duitsland binnengesmokkeld, terwijl Nederland en België fungeerden als een eerste opvangplaats voor gevluchte oppositionelen, vogelvrij verklaarde kunstenaars, Joden, Sinti en Roma en veel meer mensen voor wie concentratiekamp en dood dreigden.

Cadillacs met zware motoren en zonderlinge plekken waar kleine smokkelaars hun waren in verstopten vormden het beeld van de tijd na de oorlog. Terwijl er met 16-cilindrische Amerikaanse sleeën tonnen koffie naar Duitsland werden gesmokkeld, moest een spoorwegbeambte uit Kleve tevreden zijn met de driehonderd gram koffie die in zijn beenprothese paste. En ook de huishoudster van een pastoor, die in 1957 bij Kleve werd betrapt, zal in haar oksel nauwelijks méér hebben kunnen verstoppen.

Grote ogen zetten waarschijnlijk al die mensen op die werden gesnapt bij hun poging een slof sigaretten of zo’n populaire Nederlandse wollen deken met hun auto de grens over te smokkelen. Tegen 1961 werd ook de auto door de Duitse douane zonder pardon in beslag genomen. Wie voor het eerst werd gesnapt, werd door Vadertje Staat vriendelijk tegemoetgekomen: die mocht zijn auto ‘per gratie’ tegen een gunstige prijs terugkopen.

Tegelijk begon de smokkelarij te veranderen. De sluikhandel in het kleine grensverkeer ging weliswaar door, maar het grote geld werd ook verdiend met ‘intelligente smokkel’. Al in 1963 berichtte Der Spiegel dat frauduleuze firma’s met een handige verandering van etiketten hoogwaardige goederen in minderwaardige producten veranderden en zo miljoenen aan invoerrechten omzeilden en bovendien nog subsidie van de eeg incasseerden.

En dan hebben we nog steeds met geen woord gerept over de drugssmokkel, waar deze grens toch zo om bekendstaat. En niets over het binnensluizen van asielzoekers en slachtoffers van gedwongen prostitutie. We komen ruimte tekort. Wie schrijft die Grote Encyclopedie van de Duits-Nederlandse smokkel?

Wijzelf moeten en willen nu verder, langs de smokkelpaden van zestien Duitse en Nederlandse thrillerschrijvers, om daar mee te beleven hoe boter, diamanten, mensen, wapens, hasj en nog veel meer op klaarlichte dag of bij nacht en ontij langs de douane de grens over werden gesmokkeld.

Namens alle auteurs wensen wij u een spannende leestijd.

Thomas Hoeps & Jac. Toes

Syfilis kent geen grenzen

richard birkefeld

Vertaald door Gerda Meijerink

I

‘Je hebt me toen geweldig geholpen, Arno. Weet je nog?’ Gregor Meyers trok zijn schoenen en sokken uit en stak zijn voeten in de Schwalm.

Arno Lamprecht knikte en keek naar het gezicht van de man naast hem. Die maakte een rustige, kalme en ontspannen indruk. Dat kwam niet alleen door het flatterende licht van de namiddagzon, die iets verderop achter Gregor de restanten van de burchtruïne Brüggen aan de voet van de Burgwall liet stralen, maar aan een inwendig gloeien.

Ja, dat kon hij zich nog heel goed herinneren. De gevechten in Vlaanderen …

Arno opende de door Gregor meegebrachte fles bier, nam een slok en reikte hem zwijgend aan zijn vriend.

Hij had het gevoel alsof het gisteren was gebeurd. Het westelijke offensief in het voorjaar van 1916 had zijn makker Gregor de genadeslag gegeven. Hij was niet meer geweest dan een hoopje rillend vlees. Niet bij machte zijn bewegingen te beheersen en niet meer in staat tot vechten.

Zijn superieuren noemden het lafheid, hij noemde het frontkolder. De zielenpeuteraars wilden Gregor als simulant ontmaskeren en in het lazaret de angst uit hem drijven, maar hij had er schijt aan. In de waarste betekenis van het woord. Schijt aan hun trucjes, hun diagnoses, hun onbarmhartigheid. Hij vervloekte de generaals, de keizer en de hele vervloekte kloteoorlog. Gregor had zijn buik vol van de slachtpartij, hij wilde de benen nemen, deserteren, de grens over naar Nederland.

Die nacht had hij waarschijnlijk weer in bed geplast en de deken onder gescheten omdat hij weer eens was overvallen door het trommelvuur en de rotherrie van kartetsenhagel en granaatscherven, de geur van gas, de ademnood, het geschreeuw van de gewonden, de modderpoel van bloed, vuil en uitwerpselen. Maar het ergste van die nachtmerries, had Arno vaak verteld, waren niet de kogelregens maar de opengesperde ogen van de burgers die ze hadden moeten neerknallen, een paar jaar eerder, in Tamines, als vergelding voor de aanval van een handjevol partizanen, meer dan driehonderd inwoners, afgeslacht als vee. Zoiets mocht een soldaat niet doen. En als het toch gebeurde, dan rustte de schuld als een incubus op je schouder en beroofde je van je verstand, dreef je tot waanzin tot je de controle over je lichaamsfuncties verloor, alles uitscheet alsof je je op die manier van de last kon bevrijden.

En toen was Gregor bevend opgestaan, had zich ondanks zijn volle onderbroek aangekleed, was naar het kampement geslopen, naar hem, naar Arno, had hem wakker gemaakt en in zijn oor gefluisterd dat hij weg moest uit de rotellende, anders zou hij gek worden. En hij, Arno, altijd makker, altijd vriend, was zonder klagen opgestaan en had gezegd: maak je geen zorgen, beste jongen, ik doe het, ik zorg dat je wegkomt uit deze heksenketel, je zult het zien, over twee, drie maanden houdt dat beven bij jou op. Dan ben je weer net zo normaal als vroeger en lig je in de armen van een mooi meisje …

Maar op Arno had de oorlog geen vat. Hij was onkwetsbaar, hield van de kick, het gevaar, het va-banque-spel, op leven en dood. En ook van het soldatenbestaan met al zijn vrijheden en avontuurlijke beloften. Zelfs van de hoeren achter het front, die dag en nacht hard moesten ploeteren om de rij mannen af te werken die bij hen bij wilden tanken, zelfs als de slang nadien druppelde en ze behandeld moesten worden. Maar ze waren de enige vrouwen in de wijde omtrek, betekenden vijf minuten gelukzaligheid ver van de loopgraven en leverden het bewijs dat je nog leefde.

Geniet van de oorlog, want de vrede zal verschrikkelijk zijn! Dat was Arno’s devies. En dat was waar gebleken, op dit moment, twaalf maanden na de oorlog, in de zomer van 1919. Het land geruïneerd, in links en rechts verscheurd, vernederd. Er was geen eten, geen werk en geen geld van enige waarde. De prijzen rezen de pan uit, de zwarte handel bloeide, en alleen de Nederlandse grens was de deur naar de provisiekamer – als je je toegang kon verschaffen.

Ook Arno had geen grond meer onder zijn voeten, de kick van de oorlog was vervlogen, het dagelijks leven een eindeloze reeks zinloze pogingen om werk te vinden. Verder de alcohol, de gokverslaving, zijn gewelddadigheid, de voortdurende aanvaringen met de politie, ook na de onlusten van de revolutie, toen hij na de oorlog in Mönchengladbach was blijven hangen.

Hij verlangde terug naar de loopgraven, naar de eenvoudige inrichting van het leven: opspringen, aanvallen, doden. Allemaal heel simpel! Voor hem, opgegroeid in de stad, in lawaaiige fabriekshallen, was wat zijn kameraden, die van het platteland afkomstig waren, tijdens de oorlog te verduren hadden gekregen lafenis en levenselixer geweest: de techniek en de kracht van de moderne wapens, het mechanische, het onverbiddelijke, de automatisering van de dood, de verwoesting van de oude traagheid, het genadeloze tempo, de altijd aanwezige snelheid.

Nadat ze bij de gevechten rond Luik de motorfietsen van de firma Saroléa in Herstal in beslag hadden genomen om daarmee de tot dusver alleen over paarden beschikkende ordonnansen van zijn eenheid uit te rusten, had hij zich meteen vrijwillig gemeld en beweerd dat hij een gemotoriseerde tweewieler kon berijden, hoewel daar niets van klopte. Arno leerde het rijden en de techniek snel, wist, toen de wind voor de eerste keer om zijn oren woei, dat hij met deze knetterende 546 de oorlog heelhuids zou doorkomen omdat de motor sneller reed dan de kogels van de vijand vlogen.

Die nacht, toen Gregor naar hem toe was geslopen om aan de verschrikking te ontkomen, zette hij zijn makker op de duozit en scheurde de nacht in. Hij verliet het etappegebied omdat hij heel goed wist dat ze doodgeschoten konden worden als ze in het achterland gecontroleerd werden en zette koers naar het noordoosten, naar de nabijgelegen Belgisch-Nederlandse grens, in de buurt van Hamont-Achel. De kans om eventuele veldgendarmen tegen te komen was klein en hij zou ruim vóór het ochtendappel terug zijn.

Hij raasde door het donker, vermeed grote wegen, reed vaak zonder licht als hij vermoedde dat hij niet alleen was op de weg, knetterde over heg en steg en modderige karrensporen en schrok ook niet terug voor zompig terrein. Gregor wees hem de weg, hij had de informatie van Belgische gewonden die ook in het lazaret hadden gelegen. Bovendien beschikte hij over een uitstekend oriëntatievermogen, wist een plek waar je het dodelijke onder hoogspanning staande hek kon passeren dat door de Duitse bezetters was opgetrokken en van Vaals tot aan Sluis reikte. De passeur was onder ingewijden bekend, hij was een van de velen die net zo goed Belgische vluchtelingen, gevluchte krijgsgevangenen en Duitse deserteurs hielp als smokkelaars, agenten en partizanen in beide richtingen.

Gregor, die de Vlaamse landkaart en het grensverloop tot in de kleinste details had bestudeerd, loodste hem door de diepste duisternis veilig naar Johan, de smid, die aan de oostzijde van het dorp Hamont woonde, Johan, de genoemde passeur, die iedereen de weg wees die het wachtwoord noemde: Gravensteen.

En ‘Gravensteen’ verrichtte wonderen!

Johan, die goed Duits sprak, stelde geen vragen, verbaasde zich ook niet over uniformen, maar maande tot spoed, nam vastberaden eveneens plaats op de Saroléa, en daar reden ze, over smokkelpaadjes, dwars door velden, struikgewas en bosjes, totdat ze de motorfiets achterlieten en sluipend de laatste meters naar het dodelijke hek aflegden. Daar patrouilleerden weliswaar Duitse soldaten, maar, aldus Johan, dat waren meestal oudgedienden, door de loopgravenoorlog kapotgemaakte of van hun verwondingen herstellende zielepoten die slecht ter been waren en wie het geen barst kon schelen wie er zoal door de mazen glipte. Vaak waren tabak of een fles jenever voldoende om ze de andere kant op te laten kijken.

Bij dit stuk ging het er gelukkig erg menselijk aan toe, had Johan gefluisterd, op andere plaatsen waren rotzakken die erop los paften als ze grensgangers betrapten, of die cynisch grijnsden als ze zwartverbrande lijken uit de, zoals de moffen het noemden, Grenzhochspannungshindernis krabden. Maar de grensbewakers van Hamont waren – nog steeds volgens Johan – omgekocht en zouden op dit gedeelte iedere nacht op exact nul uur vijf de stroom minutenlang uitschakelen, en daar moesten ze nu op wachten.

Arno kon het hek vaag zien. Eerst kwam er een gewoon hek van ijzergaas, dan een kale en van hindernissen ontdane sleuf, ten slotte het eigenlijke, ongeveer twee meter hoge hek met verscheidene horizontaal lopende stroomkabels die met verticale metalen draden waren verbonden en op regelmatige afstanden aan palen met porseleinen isolatoren waren bevestigd. Erachter, aan Nederlandse zijde, liep nog een prikkeldraadversperring waarvan het verloop in het donker van de nacht verdween.

Johan had op zijn horloge gekeken, toen Gregor bij zijn arm gepakt en hem ijlings naar het eerste hek getrokken waarop een bordje was bevestigd met de tekst pas op. levensgevaar, en had hem toen geroutineerd over de hindernis geholpen. Arno, die meegekomen was, had gezien hoe zijn vriend de open sleuf overstak, over het elektrische hek klom en ten slotte in het donker verdween.

Klaar is Kees! Johan had in zijn handen gewreven en zich door Arno naar huis laten brengen. De passeur wilde weliswaar niet weten waarom de man naar Nederland was gevlucht, maar bij het afscheid merkte hij op dat Gregor had gestonken als een overrijpe Limburger kaas en dat zelfs de kaaskoppen daar niets van moesten hebben.

Arno grijnsde toen hij de bierfles door Gregor aangereikt kreeg. ‘Ik moet eraan denken hoe je destijds stonk toen we je over dat hek hebben geholpen, ook die Belg beklaagde zich erover!’

‘Dat weet ik, maar de ellende in mijn hoofd was destijds sterker dan welk schaamtegevoel ook!’

Arno nam een diepe teug uit de fles en gaf hem weer terug. ‘En nu?’

‘Nu is alles weer in orde. Maar die kolereoorlog …’

‘Ik vond het een goeie tijd!’ Arno keek naar het voorbij stromende water en gooide een steentje in de Schwalm. ‘In ieder geval duizend keer beter dan tegenwoordig. Nu kan ik mijn kont niet keren. Geen werk, geen geld, alleen goedkope hoeren, opvanghuizen voor mannen en slaapplaatsen voor één nacht.’

‘Vertel mij wat, beste jongen!’ Gregor nam de laatste slok en stopte de lege fles in zijn rugzak. ‘Daarom heb ik je uit Mönchengladbach afgehaald en meegenomen hier naar Brüggen. Het is goed dat we altijd contact hebben gehouden, ik heb namelijk iets voor je …’

II

‘Hij ziet er wel een beetje gehavend uit, maar hij doet het geweldig!’ De jonge maar een afgetobde indruk makende en door vier kleine kinderen omringde vrouw trok het zeil van de motorfiets en presenteerde de ivoorwitgelakte maar erg vuile Rudge Whitworth Multi, een – zoals Arno meteen zag – 499’er met vierklepskoppen. Hij had een vermogen van 3,5 pk, was uitgerust met een sunspraycarburateur en had een cav-magnetische ontsteking – maar helaas ook verouderde velgremmen. Aan weerszijden van het achterwiel zaten twee leren tassen.

‘Mijn Jupp hield van hem, zijn “trouwe makker” noemde hij hem altijd …’ Ze zuchtte en hield twee van haar kinderen tegen die de motorfiets wilden aanraken. ‘De oorlog heeft hij overleefd, en toen is hij door twee grensbewakers neergeknald, ik wil er niet aan denken …’

Op weg naar deze vrouw, de weduwe Hildchen Zeegers, had Gregor het verhaal verteld. Haar man Jupp was chauffeur geweest die meteen na de oorlog met zijn motorfiets de gebruikelijke contrabande over de grens had gesmokkeld, maar vorige maand was hij op zijn vlucht voor Duitse grenssoldaten beschoten en drie dagen later aan zijn verwondingen overleden.

Arno was er ook achter gekomen dat Gregor nadat hij was gevlucht eerst in Weert, daarna in Eindhoven contact had gelegd met Nederlandse beroepssmokkelaars die blij waren met Duitse helpers. Ze hadden Gregor valse papieren gegeven waarmee hij zonder risico weer naar Duitsland kon terugkeren om in de grensstreek illegale ruilhandel op te zetten. Sinds de levensmiddelenblokkade van de entente gingen de zaken goed, Gregor was naar zijn zeggen een vermogend man geworden en de regio kreeg halve varkens, kaas, boter en kruidenierswaren geleverd die ook al tijdens de oorlog over de Nederlandse grens naar Duitsland waren gesmokkeld.

Maar nu, had Gregor geheimzinnig gefluisterd, waren ze in het bezit van een buit die een vermogen waard was en waarop Engelse geheim agenten net zo verzot waren als de Belgen op friet. In dit geval stonden de spullen in een schuur hier in Brüggen en moesten eerst naar Eindhoven en vervolgens naar Weert worden gebracht. Voor die rit hadden ze een vermetele motorrijder nodig die dood noch duivel vreesde, de motor ook op ontoegankelijk terrein onder controle kon houden en die dapper genoeg was om de gevaarlijke klus te klaren. Oorspronkelijk zou Jupp het doen, maar ook die zou waarschijnlijk uiteindelijk niet slim genoeg zijn geweest, anders zou hij nu nog wel in leven zijn. Gelukkig, zei Gregor nogal bot, was de Multi nog intact, en Jupps vrouw zou, natuurlijk tegen een kleine vergoeding, bereid zijn de machine voor het transport ter beschikking te stellen. Gregor zei dat hij meteen aan Arno had gedacht en hem aan zijn Nederlandse vrienden en Engelse afnemers had aanbevolen als een absoluut betrouwbare stuurman die geknipt was voor deze klus.

Arno had gehoord hoeveel Gregor hem wilde betalen en hoe vaak hij daarvoor de grens over moest. De spullen werden in een rugzak vervoerd om bij eventuele controles het verlies zo veel mogelijk binnen de perken te houden. Want iedere rugzak was honderden Engelse ponden waard, had Gregor hem verzekerd, die echter wegens de momenteel schommelende valuta in Brits noch in Duits geld zouden worden uitbetaald maar in juwelen uit Amsterdam. Zijn aandeel moest Arno dan weer terug naar Duitsland smokkelen enzovoort enzovoort, tot alle goederen uit de schuur in Brüggen naar Eindhoven waren overgebracht. Dan zou ook hij een rijk man zijn.

Natuurlijk had Arno toegezegd zonder er lang over na te denken. Met zijn aandeel zou hij een tijdlang kunnen overleven, misschien een gezin stichten of alles met illegaal gokken verdubbelen. Wat het lot ook voor hem ook in petto had, hij zou weer mee kunnen doen.

Wat voor spullen het eigenlijk waren, had hij Arno nog durven vragen, en hoe het hier terecht was gekomen.

Gregor had hem toen een avontuurlijk verhaal verteld over een geneesmiddel met de naam Salvarsan, een zogenaamd antibioticum op basis van arsenicum dat hielp tegen infectieziektes en vooral tegen syfilis, mocht Arno weten wat dat was, had Gregor er met een knipoog aan toegevoegd. Arno’s opmerking dat hij tot dusver alleen een beetje verkouden was geweest, beantwoordde Gregor met een begrijpende blik en hij legde uit dat het medicijn een internationaal succes was maar dat de export was stilgelegd toen de oorlog uitbrak. De Salvarsan die hier in Brüggen was opgeslagen, was afkomstig van een voor Engeland bestemde levering van het chemieconcern Hoechst, dat het aanvankelijk naar Rotterdam had willen verschepen. Maar ergens in de zomer van 1914 was de levering als een voor de oorlog belangrijk product dat niet in handen van de vijand mocht vallen in Duisburg tegengehouden en daar gelost, opgeslagen en ten slotte door de erop volgende oorlogstroebelen vergeten – totdat een van Gregors tussenpersonen, die in de haven werkte, het spul toevallig had ontdekt en het nut ervan als contrabande had beseft. Want behalve Hoechst was buiten Duitsland niemand in staat het medicijn te produceren, en de Engelsen, Belgen en Fransen wilden ook graag de bloemkool, zo noemde Gregor het letterlijk, op de pikken van hun soldaten cureren. ‘Syfilis’, aldus Gregor, ‘kent nu eenmaal geen grenzen!’ Bovendien hielp Savarsan ook tegen andere microbacteriële – met name tropische – ziektes, die een koloniale macht als Engeland maar al te graag wilde bestrijden.

Heimelijk, in het holst van de nacht, had Gregor zich toen met zijn makkers het medicijn toegeëigend. Het ging om bijna 2.500 doosjes met Salvarsan-ampullen en een totaal gewicht van ongeveer 500 kilo, die ze uiteindelijk, omdat Jupp het spul over de grens zou brengen, hier naar Brüggen hadden gebracht en in de schuur van een handlanger hadden opgeslagen. Het was allemaal prima geregeld en de transfer zou niets in de weg hebben gestaan als Jupp niet van zijn Multi was geschoten …

‘… de tank zal wel vol zitten. Hou dat ding maar zo lang als jullie hem nodig hebben,’ onderbrak de vrouw Arno’s gedachten, ‘ik kan er toch niks mee beginnen. Hij rijdt overigens op ricinusolie.’ Achteloos liet ze het zeil op de grond vallen en nam het kleinste kind op haar arm. ‘Als jullie voor de kinderen en mij af en toe iets goeds te eten meebrengen, zou ik jullie erg dankbaar zijn.’ Tranen rolden over haar wangen. ‘Zonder mijn Jupp ben ik zo hulpeloos, en toch moet ik al die hongerige mondjes voeden …’

‘Doen we!’ Gregor stak de weduwe een paar dollarbiljetten toe. ‘En met meneer Lamprecht, ik bedoel met Arno, gaat u akkoord? Hij kan de komende drie maanden bij u logeren?’

‘Natuurlijk, ik heb genoeg plaats. En als hij mij een beetje helpt, met een of andere reparatie in het huis …’

‘Dat doe je toch zeker graag, nietwaar, Arno?’

‘Natuurlijk.’

Ze namen ten slotte afscheid van de vrouw, en Gregor duwde de Multi van het erf. ‘Maak maar een proefrit.’

Arno sprong op de motor en reed een paar keer met veel geraas om het huis, helde over in de bochten, testte de stugge remmen, maar was tevreden. ‘Misschien een beetje te luid voor de klus. We moeten naar de uitlaat kijken.’

‘Dat regelen wij.’

‘Goed – en nu? Hoe gaat het verder?’ Met de knetterende machine tussen zijn benen voelde Arno zich tot alles in staat, klaar voor de strijd …

Gregor ging achter op de Multi zitten en wees Arno de weg naar de schuur. Daar werden ze opgewacht door een sombere man met de naam Hagen, die Arno zou inwijden in zijn nieuwe taak.

Hagen liet Arno in de schuur een enorme stapel medicijndozen zien waarin zich de Salvarsan-ampullen bevonden. Toen overhandigde hij Arno een grote rugzak en legde uit dat je daarmee en met de bagagetassen bijna vijftig kilo kon vervoeren, wat betekende dat hij tussen de tien en vijftien keer de grens over moest. De sluiproute die hij, Hagen, Arno de volgende dag zou aanwijzen, liep hiervandaan door het Brachter Wald in de richting van Kaldenkirchen tot aan de Maalbeek, waarvan de oevers aan weerszijden van de grens met dicht struikgewas waren begroeid waardoorheen je op een veilige manier naar Nederland kon komen. En om de paar bruggen over de Maas wegens eventuele controles te vermijden, moest Arno dan in zuidwestelijke richting rijden en via paden en provinciale wegen in de buurt van Belfeld de Maas zien te bereiken. Daar zou hij de boer en handlanger Piet ontmoeten, die hem dan met motorfiets en al in een bootje over de Maas zou zetten. Aan de andere kant van de rivier zou Arno min of meer uit de gevarenzone zijn en kon hij linea recta naar Weert rijden, waar hij Gregor bij de Martinuskerk zou ontmoeten. Die zou het spul dan in zijn auto stoppen om het vervolgens in Eindhoven aan de man te brengen. Arno zou dan ook meteen zijn aandeel van tien procent van de waarde van de lading in juwelen uitbetaald krijgen en kon dan aan de terugweg beginnen, deze keer over de brug in Venlo en de sluiproute door het Brachter Wald.

‘Dat is het zo’n beetje.’ Hagen gaf Arno een hand. ‘Op onze goede samenwerking. Morgen rijden we de hele route, prent alles goed in je hoofd, maak wat mij betreft aantekeningen en schetsen, want volgende week gaat het beginnen. Dan ben je helemaal op jezelf aangewezen.’

Ze verlieten de schuur. Hagen sloot af en fietste weg terwijl Gregor Arno terugbracht naar zijn Opel ‘Püppchen’ die in Brüggen bij de Burgwall geparkeerd stond.

‘Succes, Arno!’ nam Gregor afscheid en hij gaf hem een klap op zijn schouder. ‘Over vier dagen zien we elkaar in Weert – en dan gaan we ertegenaan, ouwe makker!’ Gregor opende het portier van de Opel, pakte van de achterbank een doos en gaf hem aan Arno. ‘Voor jou. Zodat je niet net zo weerloos bent als die arme Jupp, voor het geval de grenswachters je achter de vodden zitten. Een Mauser c96 met vol magazijn en drie patroonhouders.’ Gregor startte de auto, knikte even en reed met rokende uitlaat weg.

Arno stopte de doos in een van de zadeltassen en gebruikte de rest van de dag om met de Rudge Whitworth door het dorp en over landwegen te racen.

Hij voelde het weer, dat vertrouwde gevoel van vrijheid, de roes van de snelheid, de zoete huiver van het gevaar waardoor hij alles achter zich leek te laten – de zorgen en de onzekere toekomst. Nu ging hij alleen nog vooruit, zonder naar links en rechts te kijken …

III

De laatste rit. Deze keer brandde de wind op zijn huid. Een slecht teken?

Arno was weer eens op een schamele reserve na blut. Vergokt – alle in dollars omgewisselde juwelen. Verspeeld in de spelonken in het centrum van Düsseldorf die Arno tussen de smokkelritten door had bezocht. De gokspelletjes in de achterkamertjes bekoorden hem meer dan de revolutionaire naweeën van de oorlog en de volgens hem vergeefse poging om uit de rotzooi die de keizer had achtergelaten een republiek te vormen. Hij wist maar één ding: dat de komende jaren alleen degene zou overleven die het meedogenloost, het gewelddadigst of het hebzuchtigst was.

Ook hij was in het bezit van die eigenschappen, die ervoor hadden gezorgd dat hij de voorafgaande twaalf ritten tot een goed einde had gebracht. Maar ook de Multi had zijn best gedaan, de grenswachters konden er niets vergelijkbaar mobiels tegenover stellen, meestal waren ze te paard, af en toe, als het terrein het toeliet, patrouilleerden ze op fietsen. Maar met al die vervoersmiddelen hadden ze geen schijn van kans hem te pakken. Ze moesten hem ofwel op de controleposten op de Maasbruggen tegenhouden ofwel hem blijven achtervolgen tot aan zijn verblijfplaats in Duitsland. Maar voor dergelijke acties was hij te slim en te snel. Om hem te pakken te krijgen moesten ze hem net als Jupp van zijn motorfiets schieten.

Eén keer hadden ze het al geprobeerd, aan de Duitse zijde, ergens in het Brachter Wald, maar hij had de Mauser die hij altijd bij de hand had uit de zijzak van zijn rugzak gehaald en al rijdend over zijn schouder teruggeschoten. Zijn reactie voldeed om de schoten achter hem te laten verstommen. Het idee om het spul met een motorfiets de grens over te brengen was geniaal gebleken, een veilige zaak.

Ook vandaag was het hem weer gelukt om zonder problemen en onontdekt over de grens te komen. De Nederlander Piet had hem voor een paar groene briefjes zoals altijd veilig de Maas over geroeid en hem daarmee uit de gevaarlijke flessenhals tussen rivier en grens gebracht.

Nu denderde Arno door de schemering van de aanbrekende dag over de provinciale weg in de richting van Weert om Gregor de laatste vracht te overhandigen en om voor de laatste keer zijn aandeel in ontvangst te nemen. Daarna wilde hij via de kortste route naar Düsseldorf terug om zijn verspeelde geld op te halen en om de gokkers te laten zien dat hij, Arno, het pas opgaf als de andere sukkels naar adem snakten en de witte vlag moesten hijsen.

Maar deze keer verliep de overdracht niet gladjes. De Salvarsan was nog niet in Püppchen verstouwd of met piepende remmen stopte aan de overkant van de straat een open Mercedes-Benz 28er Targa Florio, en vier bewapende mannen sprongen eruit. Gelukkig stak juist een paard-en-wagen het marktplein voor de Martinuskerk over, zodat de mannen heel even moesten wachten om dat te laten passeren. Aan die paar seconden hadden Gregor en Arno genoeg: Gregor trok een kleine revolver uit zijn zak, schoot meteen op de aanstormende mannen en sprong achter Arno op de Multi. ‘Rijen!’

Terwijl de kogels van de mannen hun om de oren floten, joeg Arno de motorfiets de straat door in de richting van de dorpsgrens. Jaaa – dat was net als vroeger tussen de frontlinies of in het niemandsland! Daar knalde het en vlogen de scherven om je oren, daar waren je zintuigen gespannen, daar raasde je achter het gordijn van granaten aan die de eigen artillerie op het slagveld liet neerdalen om de stormloop te dekken.

‘Harder, Arno, harder!’ Gregor klemde zich vast aan zijn rug.

Hij deed wat hij kon, daverde over de kinderhoofdjes, keek uit naar een veldweg om de bosjes in te rijden en het de Benz onmogelijk te maken hem te volgen.

Eindelijk! Arno remde iets af, sloeg het karrenspoor in en denderde langs een roggeveld, een grijze stofwolk achter hen aan. Na een paar honderd meter bereikten ze een iets bredere onverharde weg die ze tot aan een bosje volgden. Daar stopte Arno de Multi en zette de motor op de standaard. Handig klom hij op de lage takken van een berk en klauterde drie, vier meter omhoog om vervolgens door het gebladerte heen het terrein te verkennen. In de verte zag hij de Benz met twee mannen langs de kant van de weg staan. De andere mannen hadden zich waarschijnlijk over de Opel in Weert ontfermd. Ze waren uitgestapt, leken te beraadslagen en reden uiteindelijk in dezelfde richting door.

‘Ze gaan ervandoor!’ Arno sprong op de grond. ‘Maar zeg, wie waren dat eigenlijk?’

‘Leden van een vrijwilligerskorps.’

Arno schudde ongelovig zijn hoofd. ‘Wil je daarmee zeggen dat het Duitsers waren? Die mafkezen?’

‘Die zitten me al weken achter de vodden. Een of andere groep die heeft meegedaan aan het neerslaan van de Radenrepubliek in München. Een van onze jongens moet tegenover hen hoog opgegeven hebben van onze Salvarsan-business, en nu willen ze er ook een centje aan verdienen. Voor hen zijn wij de slechteriken, en voor henzelf zijn ze vaderlandslievende helden die het Rijk willen redden van de bolsjewieken.’ Gregor klopte op zijn tas. ‘Ik ben niet de eerste Duitser die ze in Nederland gechanteerd of overvallen hebben. Van hun buit kopen ze dan hier of in België wapens en smokkelen ze naar Duitsland. Die lui bereiden de contrarevolutie voor.’

‘Snap ik.’ De politieke discussies waren hem natuurlijk ook in de goktenten ter ore gekomen. Iedereen praatte over het vredesverdrag en had er een mening over. Maar alleen radicalen van rechts en links vochten dat conflict met geweld op straat uit.

‘De overwinnaars persen ons de komende jaren uit als een citroen. Volgens het vredesverdrag mogen we binnenkort alleen nog maar een klein legertje onder de wapenen hebben, de vrijkorpsen worden niet opgenomen in dat reguliere minilegertje, we zijn nu een republiek met een linkse regering en in Europa waart een spook rond. Er zijn veel burgers die dat niet zomaar accepteren. Geloof me, Arno, de oorlog gaat door – en deze keer op Duits grondgebied.’

‘Waarschijnlijk heb je gelijk.’ Arno had het voorgevoel dat hem een opwindende tijd te wachten stond. Bang werd hij er niet van – integendeel … ‘En nu, wat doen we nu?’

‘Als die lui ons te pakken krijgen, schieten ze ons op een of andere afgelegen plek dood. We moeten ons haasten om in Venlo eerder dan zij de Maas over te komen. Pas aan de overkant van de rivier kunnen we ze afschudden.’

‘Wegwezen dan!’

Maar ze hadden nog geen honderd meter afgelegd toen in de bocht voor hen een witte wolk opdook en een andere motorfiets aan kwam sjezen. Voordat Arno de persoon op de motor kon herkennen, hoorde hij schoten. Hij remde uit alle macht en legde de Multi met een enorme wolk van rook en stof dwars. Terwijl Gregor door de middelpuntvliedende kracht op de grond werd geworpen, sprong Arno van de omvallende machine, liet zich in de berm vallen, trok de Mauser uit zijn rugzak en opende het vuur op de aanstormende motor. Voor hem probeerde Gregor wanhopig van het pad te kruipen om in het roggeveld dekking te zoeken, maar opeens werd hij in een rode sproeinevel op zijn rug geworpen en bleef roerloos aan de rand van het veld liggen. Arno schoot zijn hele magazijn leeg tot de trekker alleen nog maar klikte. De andere motor, waarop niemand meer zat, raasde met zwabberend voorwiel voorbij tot een kuil in de grond hem uit zijn evenwicht bracht, hij over de kop sloeg en ten slotte in het veld werd gekatapulteerd. Toen heerste stilte.

Toen het stof was neergedaald, kon Arno drie mannen zien die verderop op enige afstand van elkaar op het pad lagen. Arno rende eerst naar Gregor, maar die was niet meer te helpen, een kogel had zijn achterhoofd verbrijzeld. Ook de twee andere mannen waren dood, door hem doodgeschoten.

Beter zij dan hij. Medelijden had Arno niet met hen, maar wel met Gregor, zijn oude makker. Maar wat moest hij doen – behalve drie kruisjes slaan? Hij kon niet veel anders dan hem hier laten liggen, Arno bevond zich tenslotte in niemandsland, daar was het net als aan het front. Daar had hij ook ontelbaar veel makkers moeten laten liggen, dood, uiteengereten, verminkt en om mama roepend. Maar om je eigen leven te redden moest je je om jezelf bekommeren, elk medelijden verdringen, anders legde je het loodje. En de oorlog ging verder, zoals zijn makker had gezegd, en dit hier was oorlog, klaar als een klontje. Alleen voor zijn vriend was die voorbij.

Arno pakte Gregors tas en keek erin. Er zaten drie zakken boordevol glinsterende stenen in. Een vermogen. Reden temeer om hier zo snel mogelijk de plaat te poetsen.

Terug in Brüggen deed Arno wat hij op de rit ernaartoe had bedacht. Hij haalde het deel dat hem toekwam uit een van de zakken en gaf de rest van de stenen aan Hildchen, die zich de afgelopen drie maanden zo liefdevol om zijn lichamelijk welzijn had bekommerd hoewel zijzelf en haar kinderen nauwelijks wisten hoe ze de eindjes aan elkaar moesten knopen.

‘In ruil daarvoor wil ik graag de motor houden.’

De jonge weduwe knikte alleen, sprakeloos van geluk. De kinderen omhelsden Arno terwijl de vrouw met haar jasschort de tranen uit haar ogen wiste. Hij nam afscheid van het vaderloze gezin en ging op weg naar Düsseldorf.

Hij had die stenen toch maar vergokt, dat wist Arno. Maar met zo’n enorm vermogen de haaien, oplichters, gokkers en goochelaars in de speelholen uit te dagen, zou veel te simpel zijn, iets voor bangeriken en schijtlijsters misschien. De rekening die hij nog had openstaan met de Düsseldorfer valsspelers kon hij ook vereffenen met de stenen die hij nog bezat. Dat was nog veel gewaagder en natuurlijk ook opwindender.

Arno haalde uit de motor wat hij eruit kon halen. Zo snel had hij nog nooit met de Rudge Whitworth gereden. Hij vloog als het ware over de weg.

Terwijl de wind zijn haar liet wapperen, nam hij zijn linkerhand van het stuur, toen zijn rechter, tot hij met wijdgespreide armen voortjoeg en de Multi alleen nog stuurde door zijn gewicht lichtjes te verplaatsen.

Met losse handen reed hij in razende vaart over de weg terwijl een tevreden glimlach om zijn mond speelde.

Ook deze oorlog, dat wist hij zeker, zou hij overleven.

Communistenvriend

bert spoelstra

Oktober 1938

Ze hadden de Nederlander niet zien aankomen. Toen die – nogal gebrekkig – de roep van een uil imiteerde, kwamen de twee Duitsers overeind uit de struiken waarin ze ruim een uur hadden kou geleden.

Niet dat het in deze herfstnacht zo koud was, maar de lucht was vochtig en het stil liggen op de naar mos en paddenstoelen ruikende grond had hun ledematen verkild.

De ene Duitser klopte met trage bewegingen stukjes hout en bladeren van zijn kleding, terwijl de ander gymnastische bewegingen met zijn armen maakte om het stramme gevoel kwijt te raken.

De lucht om hen heen was vervuld van de geur van verf, natte cement en aarde.

De dichtstbijzijnde bunker stond dan ook maar amper dertig meter van hen verwijderd, een grotesk, landschapontsierend monster, dat deel uitmaakte van de Westwall.

Er waren veel bunkers gebouwd in dit Sperrgebiet, verscholen in de bossen tegen de heuvelrug. De waakzaamheid van deze linie was gericht op Nederland en niet op het eigen achterland.

De twee Duitsers waren zigzaggend door dat achterland geslopen, behoedzaam de prikkeldraadafzettingen omzeilend. Hier en daar hadden ze zelfs moeten kruipen. Vooral de ‘drakentanden’, de betonnen antitankversperringen, waren moeilijk te passeren geweest. Het waren díé buitenissige obstakels waaraan de hele fortificatielijn bij de Angelsaksische tegenpartij de naam ‘Siegfriedlinie’ te danken had. Als een grimmig onderdeel uit een Nibelungensaga, ‘Siegfried en de Draak’. Of zoiets …

Het was goed gegaan. Tenminste, tot hier, aan de rand van het bos. Vaag konden zij verder naar beneden, de helling af, de rails zien lopen van de spoorlijn Aken-Mönchengladbach. Van links naar rechts doorsneed de spoorlijn het terrein waarover ze de laatste honderden meters zouden moeten sluipen naar de Nederlandse grens.

Van waar ze in de struiken zaten, konden ze links het weggetje zien dat naar de – nu gesloten – grensovergang bij de kleine brug voerde. De bomen aan weerszijden van dat eertijds fraaie laantje waren tot onaanzienlijke stronken omgezaagd om schootsveld voor de verdedigingslinie te creëren.

Een van de twee Duitsers zou tot aan die Nederlandse grens niet meegaan. Zijn rol van gids eindigde op deze plek.

Huiverend en met klamme kleren, die besmeurd waren met vegen modder, stonden de Duitsers gebukt bij de Nederlander en drukten hem beurtelings de hand. Wachtwoorden hoefden niet uitgewisseld te worden; het feit dat de Nederlander op de afgesproken plaats en tijdstip was gearriveerd, gaf voldoende zekerheid en wederzijds vertrouwen.

De plaats van ontmoeting bij deze smokkelacties was altijd dezelfde: pal áchter een grote boerenhoeve waar ze, gedekt door het struikgewas van het bos, moesten wachten.

De Nederlander overhandigde de Duitse gids een dik pak papier, gewikkeld in zeildoek. Het waren illegale, communistische krantjes, in Nederland op bestelling gedrukt. Propagandamateriaal voor de achterban, waarnaar reikhalzend werd uitgekeken.

De Duitser propte het pakket in zijn lege rugzak en hing deze over zijn schouders. Daarna tikte hij tegen zijn pet bij wijze van afscheidsgroet, klopte de andere Duitser vluchtig op diens schouder en verdween, haast geluidloos, in het struikgewas.

De Nederlander bekeek de overgebleven Duitser zo goed als in het donker mogelijk was.

Het was een vent in de kracht van zijn leven. Zo rond de dertig jaar oud, schatte hij. De man droeg geen hoofddeksel en had zijn blonde haar kort laten knippen. Of zijn hoofd was in de gevangenis kaalgeschoren geweest. Was hij ontsnapt uit zo’n concentratiekamp, zoals de nazi’s dat noemden?

De ogen van de man lagen diep in zijn gezicht verzonken; de kleur was niet te bepalen. Een stoppelbaard gaf aan dat hij zich al enkele dagen niet had geschoren. Zijn dunne lippen waren vast op elkaar geklemd en hij straalde nervositeit uit, maar dat was niet zo vreemd. Ook de Nederlandse gids zelf moest zich af en toe vermannen.

‘Kom’, fluisterde hij en hij trok de ander aan een mouw. Ze glipten verder de heuvel af naar de spoorlijn.

Zonder het pakket krantjes liep het al een stuk makkelijker, vond de gids.

Rechts van hen staken de muren van de boerenhoeve grauw af tegen de nachtelijke hemel. Achter een venster was een vaag lichtschijnsel te zien en toen zij stilletjes langs de boerderij liepen, hoorden zij binnen het rauwe gelach van mannen die troost hadden gezocht bij een glas bier en een pijp tabak en die, zo te horen, gezelschap genoten van een vrouw. De boerendochter?

De gids bleef staan. Ook de Duitser stopte daarop automatisch en hield zijn adem in.

De Nederlander was tot in elke vezel van zijn lichaam gespannen. Hij probeerde de duisternis met zijn ogen te doorboren en elk verdacht geluid te onderscheiden van de gebruikelijke geluiden die in een nacht hoorbaar zijn: een rondscharrelend konijntje, de wind die takken zachtjes liet kreunen en gras deed ritselen, het blaffen van een hond bij een andere boerderij in de verte.

Juist toen de gids voor zichzelf had uitgemaakt dat alles veilig was, ging met een krakend geluid een buitendeur van de boerderij open.

De twee mannen wisten nog juist achter het muurtje van een betonnen drinkbak te duiken, terwijl al een militair naar buiten stommelde. Met hem kwam fel licht en luid geroezemoes als een wervelwind naar buiten en spoelde over de twee mannen, die zich achter de rand van de bak zo klein mogelijk maakten.

De soldaat was zichtbaar aangeschoten door de drank en hij stond te wankelen op zijn benen, zodat hij steun moest zoeken tegen de muur van de boerderij.

De Nederlander hoorde de man hardop in zichzelf vloeken dat het buiten zo donker was. Hij scharrelde in hun richting; kwam naar de drinkbak voor het vee. Het was vrijwel onmogelijk dat hij hen gezien had. Toch kwam de soldaat naar hen toe. Hij had de veilige muur van de boerderij losgelaten en stond wiebelend op zijn voeten aan de andere kant van de drinkbak.

De twee mannen konden de militair horen mompelen, terwijl hij aan zijn kleding frommelde en even later besefte de gids met een gevoel van opluchting, waar het om ging: de Duitse soldaat had hoge nood …

Enkele tellen later hoorden ze de klaterende stroom waarmee de soldaat zijn blaas leegde in de betonnen bak. Het spetterde aan de andere kant over de rand en de gids voelde heel even boosheid in zich opkomen toen enkele druppels op zijn rug landden.

De soldaat sprak met een dikke tong tevreden tegen zichzelf: ‘Mensj, dét toet joed …!’

Dat doet goed. Aan zijn dialect te horen moest de man uit Berlijn of omgeving komen. De Nederlander wenste de soldaat in gedachten een stevige kater toe, voor de andere dag …

De twee wachtten tot de militair was teruggestrompeld naar de boerderij en de deur achter zich dichtgegooid had. De veilige stilte die daarop volgde was haast overweldigend.

De gids keek zijdelings even naar de Duitser, die zich al die tijd niet had laten horen en die bewegingloos scheen te liggen wachten op hetgeen zou komen. Hij leek van dit intermezzo niet onder de indruk te zijn.

Die man maakte niet echt een sympathieke indruk op de Nederlander, maar ja, wat wist hij ook van hem? Ja, dat hij Hans Weiler heette en dat hij een kameraad was van de in Hitler-Duitsland verboden Communistische Partij.

Eigenlijk zou de gids veel willen vragen aan de Duitse kameraad, maar mensensmokkel was aan weerszijden van de grens illegaal en je kon beter niet te veel weten. Als het een keer fout ging, kon je ook maar weinig verraden.

De afgelopen jaren was er onder de Nederlandse communisten een klein netwerk opgezet om hun vervolgde Duitse broeders en zusters te laten vluchten uit hun dictatoriaal bestuurde land en onder te laten duiken in Nederland of in België. Er was met de Duitse Genossen een samenwerking ontstaan, zij het allemaal erg amateuristisch en meer gebaseerd op goede wil dan op goed doordacht.

Natuurlijk hadden ze eerst geprobeerd om échte smokkelaars dit werk te laten doen.

‘Mij niet meer gezien’, had de aangesproken ‘specialist’ gezegd. ‘Bovendien: wat levert het me op?’ Daarbij had hij met duim en wijsvinger het overbekende gebaar voor geld gemaakt.

Niets natuurlijk. Het was allemaal voor de goede zaak.

En daarom had de gids zichzelf deze vorm van mensensmokkel eigen gemaakt.

Het was trouwens de taak van de Duitse communisten om de betrouwbaarheid van hun vluchtelingen te controleren. Het scheen al eens voorgekomen te zijn, dat de Duitse geheime politie geprobeerd had te infiltreren in het vluchtelingensysteem.

Het bleven natuurlijk – ook voor de Nederlandse overheid – illegale acties. Wanneer de vluchtende communisten bij een controle door de Nederlandse politie of andere overheidsorganen zouden worden opgepakt, zouden ze zonder pardon terug over de grens worden gezet. Recht in de handen van hun vijanden …

De gids kwam overeind, keek om zich heen en klakte zachtjes met zijn tong. Daarop ging ook de Duitser staan.

‘Verder’, zei de Nederlander en de twee mannen stapten voort. De gids liep voorop en de Duitser volgde hem op enkele meters afstand.

Nadat ze – zich zo laag mogelijk houdend – de dubbele spoorlijn waren overgestoken, waarbij de gids in het scherpe grind van de spoordijk zijn knie openhaalde, stonden ze even later in het natte gras van een veld dat zich leeg en kaal uitstrekte tot beneden aan de helling, tot aan het riviertje de Worm dat al sinds mensenheugenis in deze omgeving de grens vormde tussen de twee landen.

De Nederlander snoof minachtend bij die gedachte. Een grens tussen twee lánden? Nee, tussen twee wérelden was het! Werelden van verschil; van vrijheid en van militaire dictatuur; van gezapigheid en van discipline; van rust en van geweld.

Er restten nog een paar honderd meter, zonder obstakels of versperringen. De geduchte Westwall lag nu achter hen. Het veld waarover ze liepen zou ideaal zijn geweest om er landmijnen in te leggen, maar dat was gelukkig nooit gebeurd. In de zomer graasden er zwart-witte koeien.

De Duitser kuchte opeens en hoewel hij probeerde dat zo onderdrukt mogelijk te doen, klonk het geluid in de nacht als een pistoolschot. De gids zakte als op commando door zijn knieën en hij zag dat de Duitser zijn voorbeeld volgde. De gids loerde in het rond terwijl hij intussen geconcentreerd luisterde. Hij hield zijn adem in en beide mannen bleven als twee standbeelden langer dan een minuut in hun houding.

Er verroerde zich echter niets; geen geluid viel te horen en gerustgesteld ging de gids rechtop staan.

‘Kom’, fluisterde hij tegen Hans Weiler en die fluisterde ook: ‘Entschuldigung …’

‘Al goed.’

Zonder verder een woord te spreken staken ze het veld over. Ergens links van hen, gehuld in het donker, lag omgeven door een slotgracht en hoge bosschages het kasteel Rimburg, op Duits gebied. Als je er niet bekend was, zou dat slot je niet eens opvallen. Bovendien zouden ze van daaruit al helemaal niet zichtbaar zijn.

De twee mannen liepen door tot aan de rand van het veld, waar de oever van de Worm zich vertoonde. De gids nam een grote boom aan de Nederlandse kant als baken.

De oevers van de grensrivier waren steil uitgeslepen door het water dat een meter lager stroomde, maar recht tegenover de hoge boom had de rivier een strandje uitgespaard.

Beide mannen sprongen naar beneden en bleven een kort moment gehurkt zitten.

De gids haalde opgelucht adem. Hier waren ze onzichtbaar vanaf de Westwall en de grote boerenhoeve. Nederland lag onder handbereik; vier, vijf meter van hen verwijderd. Het gevaarlijkste deel van de route lag achter hen.

Omdat hij bij de stugge Duitser een beetje het ijs wilde breken, vroeg de Nederlandse gids: ‘Heb je een lange reis achter de rug?’

De ander ging er amper op in. ‘Hannover’, mompelde hij slechts.

Nauwelijks merkbaar haalde de gids zijn schouders op. Dan maar geen gesprek.

Hij keek naar het water van de Worm. Dat stroomde vrij snel en hoewel het er niet diep was, zouden ze toch hun kleren moeten uittrekken.

Hij nam bij zijn mensensmokkeltochten steeds dezelfde route; dezelfde doorwaadbare plek in het grensriviertje. Hier kende hij de diepte.

‘Uitkleden!’ siste hij tegen Weiler. ‘En kleding in een bundeltje vouwen.’

Ze kleedden zich snel uit, huiverend in de oktobernacht. Hun witte, naakte lichamen staken scherp af tegen het donkere water.

De gids verpakte zijn kleding in een van de handdoeken die op het strandje verstopt lag. Een tweede, donkergekleurde handdoek gaf hij aan Hans Weiler. Hij klemde zijn bundeltje kleding hoog tegen de borst, net onder de kin. Zijn schoenen, die hij met de lange veters aan elkaar gebonden had, deed hij om zijn nek.

De Duitse communist volgde zwijgend het voorbeeld van de gids.

‘Blijf vlak achter me’, zei de Nederlander en hij stapte in het water. Ook deze keer weer werd hij verrast door de sterke stroming en de koude van het water deed hem naar adem happen.

Al snel stond het water de mannen tot boven hun middel en de gids voelde zijn lid krimpen tot een klein dingetje dat nog het meeste op een jonge naaktslak zou lijken. Bij die gedachte moest hij onwillekeurig in zichzelf grijnzen. Achter zich hoorde hij de Duitser klappertanden van de kou.

Daarna waren de mannen met twee stappen aan de andere oever, waar ze zich omhoogtrokken langs de steile rivierkant.

De gids bedacht dat van de hele operatie om de Duits-Nederlandse grens over te steken, het passeren van die daadwerkelijke grens – in de vorm van het doorwaden van een riviertje – nog het makkelijkst geweest was!

Naakt stonden ze op Nederlands grondgebied en de Nederlander haalde opgelucht adem. Als hij al gedacht had dat de Duitser in juichen zou uitbarsten, werd hij teleurgesteld: de communist gaf geen krimp maar gedroeg zich alsof dit allemaal de gewoonste zaak van de wereld was.

De Nederlander luisterde eerst een tijdje of ergens menselijke beweging langs deze kant van de grens merkbaar was, waarbij hij om zich heen bleef kijken, en liep toen naar een stuk struikgewas dat nog niet alle bladeren in deze herfst had verloren.

Daar droogden de mannen zich af, kleedden zich aan en bleven onderwijl opletten of marechaussees of andere grenscontroleurs zouden komen opdagen.

De gids was blij dat hij zijn kleding weer aanhad zodat hij door de warmte bijna ging gloeien.

‘Wacht hier’, beduidde hij met zijn handen.

Terwijl de Duitser zich op de grond liet zakken, liep de Nederlander met snelle stappen door de moestuin van een huis dat in duisternis gehuld was. Hij sloop tussen twee huizen door naar de voorkant ervan en stond even later in de schaduw van de woningen in de enige hoofdstraat van het dorpje Rimburg. Op datzelfde moment sloeg de torenklok van de kerk, ongeveer honderd meter links van hem, elf uur.

De kerk stond vlak bij het stenen bruggetje dat nog uit 1884 dateerde en dat hier een van de officiële grensovergangen was.

Dit was de grensovergang die al enkele jaren niet meer in gebruik was en waarop rollen prikkeldraad en andere obstakels moesten voorkomen dat men Duitsland in of uit zou reizen.

Op straat was links en rechts geen levende ziel te bespeuren. Dode zielen trouwens ook niet, grijnsde de gids in zichzelf. Hij draaide zich om en liep dezelfde route terug naar de plek waar hij de Duitser had achtergelaten.

‘Alles in orde’, zei hij en hij wenkte Hans Weiler hem te volgen.

Bij enkele huizen brandde binnen nog licht maar de gordijnen waren gesloten. De twee mannen haastten zich de weg over naar de immens grote en geheel witgekalkte herenhoeve – veruit de grootste van het dorp – met aan de straatkant een hoge en openstaande poort.

In die poort stond een herenfiets. Het was een oud gevalletje, maar deed het nog prima.

‘Goed’, zei de Nederlander. ‘Fiets – kun je eigenlijk fietsen?’

De Duitser knikte bevestigend.

‘Nou, je fietst hier links omhoog, door een holle weg naar boven en dan door het veld. Steeds maar rechtdoor. Je komt dan ongeveer drie kilometer verder in een ander dorp: Waubach. Daar ga je naar de kerk, die kun je niet missen. Daar wacht om half twaalf de volgende gids die je verder brengt. Helemaal begrepen?’

‘Om half twaalf’, zei Hans Weiler. ‘Hoe laat is het nu?’

De Nederlander keek op zijn horloge. ‘Tien minuten over elf. Je kunt dat makkelijk halen, zover is het niet.’

‘Geen wachtwoord …?’

De gids glimlachte. ‘Neen’, zei hij. ‘Die ander zal je herkennen. Of liever gezegd: hij zal je fiets herkennen. Die is namelijk van hem.’

Afwachtend stonden de twee mannen nog even tegenover elkaar.

‘Kameraad’, zei de gids. ‘Hier nemen we afscheid van elkaar. Welkom in Nederland en veel geluk verder.’

De Duitser drukte, bijna als met tegenzin, de uitgestoken hand. Hij stapte op de fiets en zonder nog iets te zeggen, reed hij moeizaam weg. De gids keek hem na, tot de duisternis de Duitser had opgeslokt. Hij schudde zijn hoofd, huiverde even alsof hij het koud had en zei toen zachtjes: ‘Nee, geen dank!’

Hij grijnsde mistroostig. Toch een rare snuiter, die Weiler! Niet erg sociaal voor een communist.

Daarop haalde hij cynisch zijn schouders op en maakte aanstalten om in de richting van zijn woning te lopen. Toen werd het hem plotseling koud om het hart en hij draaide zich met een ruk om in de richting waarin de Duitser was verdwenen. Een gevoel van onbehagen had bezit van hem genomen, zonder dat hij wist waarom.

Mei 1940

Huib Sipkema heeft moeite om niet in slaap te sukkelen. Hij zit in de agentenwacht van het uit 1929 stammende politiebureau in de Poststraat van Kerkrade. Hij heeft nachtdienst en is op dit moment verantwoordelijk voor het reilen en zeilen in het bureau en de daar ingesloten arrestanten.

Het is een vreemde nacht. Want enkele uren geleden heeft een van zijn collega’s – die er nu met de fiets op uit is – hem gemeld dat er veel activiteiten aan de andere kant van de grens, in Duitsland, aan de gang zijn. Activiteiten die ze weliswaar konden horen maar waarvan ze niks konden zien, zoals het geroep van mannen, draaiende motoren, het dichtslaan van autoportieren en het gerammel en gerinkel van uitrustingstukken …

Sommige mensen beweren al geruime tijd dat er oorlog in Nederland gaat komen, maar daar gelooft Sipkema niet veel van. Oorlog? Waarom? De vorige keer dat de landen van Europa elkaar in de haren waren gevlogen, was Nederland neutraal gebleven en dat zou ook deze keer wel weer zo zijn.

Huib wrijft in zijn roodomrande ogen. Ze prikken van vermoeidheid. Hij rekt zich uit, staat op en slaat met zijn armen in het rond. Hij moet in beweging blijven om te voorkomen dat hij in slaap sukkelt!

In de cellengang zijn drie cellen bezet. In eentje slaapt een bekend inbrekertje, gisternacht op heterdaad betrapt, en in een andere cel ligt een notoire zuiplap zijn roes uit te slapen.

Sipkema moet echter denken aan de derde arrestant, want die zit hem niet lekker. Het is een Duitse communist die is opgepakt zonder verblijfsvergunning en die het land uit gezet zal gaan worden.

‘Sipkema,’ zei de ouwe gisteren, ‘jij hebt laatst bij het schriftelijke examen toch dat proces-verbaal moeten schrijven over een Duitse vreemdeling die aan Duitsland uitgeleverd wordt? Nou, en je was immers geslaagd? Deze keer mag je het écht doen! Aan het einde van je nachtdienst. Je knoopt d’r maar een paar uurtjes aan vast.’

Een dienstopdracht. Nog wel van de ouwe in eigen persoon. Daar viel niet aan te ontkomen.

Een opdracht tot ‘het uitleveren van een vreemdeling ingevolge de bepalingen van de Vreemdelingenwet 1849’. Zó had hij het geleerd en zó ook in zijn proces-verbaal voor het behalen van een ‘Aantekening bij zijn Politiediploma’ geschreven.

Dat was een examenopgave geweest, maar dit was andere koek. Dit was werkelijkheid, met een écht mens in de hoofdrol.

De Duitser in kwestie en in de Kerkraadse cel is echter niet alleen een buitenlander zonder geldige verblijfspapieren, maar hij wordt bovendien in Duitsland gezocht voor poging tot moord op een sa-man. Dat is een zwaar delict.

Nou, wat Huib Sipkema betreft, kan een afrossing voor dat tuig van de sa niet hard genoeg zijn! Hij heeft een hekel aan de nazi’s met hun gebral en gewelddaden en operette-uniformen.

Maar een poging tot doodslag is een zogenaamd commuun delict; een ordinaire misdaad en dus niet politiek …

Dat feit gaf een extra impuls aan de rechterlijke beslissing om akkoord te gaan met uitlevering van de betrokkene.

Huib Sipkema is een jonge vent. Met zijn vijfentwintig levensjaren is hij de junior van het Kerkraads politiekorps. Zijn roots liggen echter elders in Nederland en dat hij uitgerekend bij de Kerkraadse politie aan de slag is gegaan, is min of meer de schuld van zijn vader.

Die was zo’n vijftien jaar geleden naar de oostelijke mijnstreek gekomen om de werkloosheid van de crisis te verruilen voor een mijnwerkersplunje. Een koelpungel, zoals dat hier heette.

‘Maar jij gaat nooit de mijn in!’ hield zijn vader hem al van jongs af aan voor.

En zo was Huib Sipkema bij de politie beland. Niet zijn eerste keus, maar er viel niet veel te willen voor een jongen die niet met zijn handen mocht werken en bovendien lagen in deze tijd de baantjes niet voor het oprapen.

Geboren in een Fries dorpje en pas op z’n tiende naar Kerkrade verhuisd, zal Huib wel nooit het zware Kerkraads dialect onder de knie krijgen, denkt hij somber. En het is niet slechts de afwezigheid van dat dialect, ook zijn niet-Limburgse naam en het feit dat hij geen katholiek is, spelen een rol. Dat alles geeft hem soms het gevoel bij de andere politiemensen – én de bewoners van Kerkrade – uit de toon te vallen.

Hij grijpt het arrestboek, een dik schrift met gemarmerde kaft waarin alle arrestanten en de bijzonderheden daarover worden bijgeschreven. Ja, hier, op de laatste bladzijde in haastige pen-met-inkt-hanepoten staat hij ingeschreven: de Duitser Johannes Weiler, roepnaam Hans.

Zover Huib begrepen heeft, is die man al enkele jaren geleden de grens over gekomen en verbleef hij sindsdien illegaal in Nederland. Een paar weken geleden liep hij bij een controle tegen de lamp.

Waarom zit die arrestant hem dwars? Hij lijkt de enige van het politiekorps. Niemand van zijn collega’s schijnt medelijden te hebben met de communist die na zijn uitlevering ongetwijfeld een hoop ellende te wachten staat in het ‘nieuwe’ Duitsland. Maar socialisten en communisten vormen – in de ogen van de meeste Limburgers – één pot nat, allemaal ‘rooien’.

En daarmee zijn zij de gezworen vijanden van de Heilige Kerk. Een kerk die het in het roomse zuiden in velerlei opzichten nog voor het zeggen heeft. Huib zal dan ook nooit aan zijn collega’s vertellen dat zijn eigen vader socialist is en dat hijzelf in feite de politieke standpunten van zijn vader deelt.

Hij komt overeind uit zijn stoel, rekt zich ongegeneerd uit en krabt zich achter een oor. Daarna grijpt hij uit het sleutelkastje de bos sleutels van de cellengang.

Glurend door de kleine ronde openingen van de celdeuren constateert hij even later dat zowel de inbreker als de zuiplap in diepe rust is. De Duitser is echter klaarwakker en zit op zijn brits. Zijn kin rust in zijn samengevouwen handen, de ellebogen steunend op zijn knieën en hij staart nors naar het kijkgaatje in de deur.

In een opwelling draait Huib de deur van het slot. Hij spreekt de Duitse taal beter dan het plaatselijke dialect, hoewel boze tongen beweren dat daar niet veel verschil tussen is.

‘Kunt u niet slapen?’

Hans Weiler bromt iets wat zowel een bevestiging als een ontkenning kan zijn. Zijn duistere ogen flitsen heen en weer, alsof hij op ditzelfde moment een berekening maakt of een vluchtpoging kans van slagen heeft.

‘Wilt u koffie?’

De Duitser kijkt Huib nu recht aan en er verschijnt iets dat op een glimlach lijkt op zijn gezicht. Hij knikt met een mengeling van dankbaarheid en opluchting.

Een dik kwartier later is Huib terug. Hij heeft koffie gemaakt en zijn pakje boterhammen uit de wacht gehaald. Dat was eigenlijk voor gisteravond laat geweest, maar toen had hij geen honger gehad. Nu deelt hij zijn boterhammen met Hans Weiler, die gretig toehapt, alsof hij dagen niets te eten heeft gekregen.

Huib is op het stenen tafeltje gaan zitten dat half in de celmuur ingemetseld is. Zo torent hij boven de Duitser uit en kan hij overwicht behouden. Weiler is immers een arrestant en die moet niet kunnen weglopen.

‘Bent u zenuwachtig voor morgen? Voor de uitzetting naar Duitsland?’ vraagt de politieman tussen twee happen door.

Weiler schudt zijn hoofd langzaam van links naar rechts. ‘Wir werden sehen’, zegt hij moeizaam en zachtjes. Hij buigt zijn hoofd en staart naar zijn al lege koffiekopje op de celvloer.

‘Ik moet u morgenvroeg, of liever gezegd straks, want het is al bijna drie uur, naar de grens begeleiden en u overdragen aan mijn Duitse eh … collega’s.’

‘Hoe laat?’ vraagt Weiler.

‘Om acht uur.’

De Duitser knikt begrijpend en haalt dan zijn schouders op, alsof hij daarmee te kennen wil geven dat hij er ook niets aan kan doen. Zoals hij daar zit, in elkaar gedoken en met een gezicht waarop niets valt af te lezen, vormt hij toch één brok treurnis, vindt Huib. En opeens voelt hij zich geroepen om zich tegenover deze man te verantwoorden; om hem uit te leggen hoe hij zelf in elkaar steekt en hoe groot zijn hekel is aan de nazi’s en aan dat waarvoor zij staan.

Hij struikelt over zijn woorden, moet af en toe nadenken om het juiste Duitse woord of zinsconstructie te bedenken en loopt als het ware leeg bij de communist tegenover hem.

‘Eigenlijk ben ik dus een socialist’, besluit hij zijn betoog niet zonder trots. Het klinkt een tikkeltje arrogant, hoewel hij dat zo niet bedoelt.

De ander krijgt heel even een spottende blik in zijn ogen en zijn lippen krullen zich in een dunne glimlach. ‘En dan bij de politie …?’ zegt hij zachtjes, bijna als een verwijt.

Huib is door die opmerking even van zijn stuk gebracht, maar reageert er niet op.

Hans Weiler vraagt voorzichtig: ‘U als socialist, hebt u een hekel aan de communisten?’

‘Welnee!’ zegt Huib haastig. ‘Integendeel! Hadden zij in Duitsland maar gewonnen bij de verkiezingen. In plaats van die verdomde nazi’s!’

Weiler kijkt de Nederlandse politieman aan. Taxeert hem als het ware.

Even is het stil, dan vraagt hij: ‘Wat weet u dan van de nazi’s?’

Huib lacht schamper. ‘Schoften zijn het’, zegt hij met alle felheid van de jeugd. ‘Zoals ze omgaan met joden en met jullie, de roden om het zo maar te zeggen. Ik bedoel maar, wat staat u nu te wachten, dadelijk, terug in uw vaderland?’

Weiler lijkt vriendelijker dan voorheen als hij twee letters zegt: ‘kz.’

Huib kijkt hem niet-begrijpend aan. ‘Kaatzet?’

‘Concentratiekamp’, zegt Hans Weiler en Huib buigt zijn hoofd. Allerlei gevoelens strijden in hem om voorrang.

Moet hij nu deze man uitleveren aan een concentratiekamp? Want daar komt het dan toch op neer. De jonge agent wrijft zich in zijn handen. Een sombere trek komt op zijn gezicht. Zijn geweten speelt op, maar wat …? Hoe …? Juist als de Duitse communist Hans Weiler iets wil zeggen, dringt aanzwellend gedreun door tot in de cel. Het geluid wordt luider en luider.

Niet-begrijpend kijkt Huib Sipkema naar de Duitser. Die zegt eenvoudig: ‘Vliegtuigen …’

Huib schiet overeind als door een wesp gestoken, verlaat de cel en draait de deur in het slot. Vliegtuigen? In zulke grote aantallen? Dat belooft niet veel goeds. Het monotone gedreun zwelt aan en ergens rinkelt glas in het gebouw, alsof er een aardbeving plaatsheeft.

Hij is amper de gang uit en heeft de toegangsdeur afgesloten, of hij botst tegen een hoofdagent die net van zijn fietspatrouille terugkomt. De man kijkt hem verwilderd aan.

‘De moffen!’ hijgt hij. ‘Ze komen de grens over! Honderden! Met tanks en paarden en van alles! Godverdegodver …!’

Zijn vloeken worden overstemd door het zware ronken van de vliegtuigmotoren.

Huib staat een tel later buiten voor de deur van het bureau en kijkt met verbijstering naar de wereld om hem heen, die in een oogwenk veranderd is.

Dus tóch oorlog … Tenminste, dat mag je aannemen als een ander volk – militair gekleed en uitgerust – gewoonweg je land komt binnenvallen. Of niet? En wat nu? Hij is in uniform. Vormt hij daarmee een vijand voor die soldaten? Hij gaat snel naar binnen, drentelt door de hal, zich geen raad wetend. Hij plukt nerveus aan zijn vlassige snorretje. Duizenden gedachten razen door zijn hoofd en dan: de Duitse communist! Die zit hulpeloos in zijn cel.

Huib staat in dubio. Dan neemt hij een beslissing. De telefoon rinkelt intussen onophoudelijk, maar Huib kan zich wel voorstellen wie daar belt: de een of andere Kerkraadse burger die van hem wil weten waarom er opeens allemaal Duitsers door de straten lopen en rijden en wat die vliegtuigen van plan zijn …

Of het is een hoofdinspecteur of misschien wel de ouwe zelf, die wil weten of het politiebureau er soms nog staat, of zo.

Hij neemt niet op maar ontsluit in plaats daarvan de cellengang.

‘Kom snel’, zegt hij tegen Weiler en hij wenkt hem.

De Duitser springt overeind en loopt de cel uit. Uit een kast gooit Huib hem de spullen uit zijn fouillering toe, waaronder de schoenen en een broeksriem. ‘Die smeerlappen, die rotnazi’s hebben ons land overvallen!’ zegt Huib tegen de communist en in zijn stem klinkt nog steeds ongeloof door.

Hans Weiler reageert niet op zijn woorden, maar grist de weinige spulletjes uit de papieren zak. Hij doet ze in zijn broekzakken en kijkt Huib vragend aan. Die neemt de Duitser mee naar de achterdeur, hopende dat niet net een van de surveillerende agenten terug naar het bureau komt. Maar dat gebeurt niet en Huib opent de poort van de binnenplaats. In de Poststraat is op dat moment geen Duitse soldaat meer te zien.

‘Maak dat u wegkomt!’ Huib wijst naar de straat en Hans Weiler haast zich uit de buurt te komen van het politiebureau. Hij zegt niets meer en blikt niet één keer achterom.

Huib Sipkema zegt zachtjes: ‘Veel geluk.’ En denkt: dat zullen we nu allemáál hard nodig hebben …

Augustus 1940

Het vrijlaten van de Duitse arrestant was met een sisser afgelopen. Huib Sipkema was zo verstandig geweest om óók de twee andere arrestanten ‘heen te zenden’, zoals dat officieel heette. De ouwe zelf had agent Sipkema bij zich laten komen en diens zenuwachtige relaas over die vroege meimorgen aangehoord.

‘Je hebt er goed aan gedaan, Sipkema’, had de ouwe voldaan gezegd. ‘Alleen had wat mij betreft die inbreker kunnen blijven zitten …’

Hij lachte zachtjes. Daar was het bij gebleven. En nu stond Huib in het keukentje naast de agentenwacht en worstelde met een grote waterketel om koffie te gaan zetten voor zijn collega’s. Soms dacht hij nog weleens aan die Hans Weiler, waarbij hij zich afvroeg wat er van de man geworden was.

Een oudere brigadier kwam de arrestantenwacht binnenlopen. Hij was bleek en in zijn stem klonk ongerustheid door toen hij zei: ‘Sipkema …? Er is bezoek voor je …’

In zijn kielzog doemden drie mannen op.

Met opgetrokken wenkbrauwen keek Huib, de ketel nog in zijn hand, naar het drietal.

Twee van hen droegen – ondanks de zomerse dag – het ‘uniform’ van de Gestapo: een lange zwarte leren jas en zwarte hoeden. De derde man droeg een lichtgekleurde trenchcoat. Zijn blonde haar was kortgeknipt en hij grijnsde breed. Het was Hans Weiler.

Vele gedachten bestormden Huib Sipkema. Hadden ze Weiler alsnog opgepakt? Kwamen ze hem nu hier weer insluiten? Waarom? Dat was niet meer nodig, de Duitsers hadden toch eigenhandig de grens verplaatst? En waarom lachte die communist? Huib snapte er niets van maar vóór hij iets had kunnen zeggen, stond Hans Weiler vlak voor hem en duwde een penning aan een kettinkje onder zijn neus. Huib zag daarop slechts de gegraveerde nazi-adelaar met hakenkruis en keek Weiler niet-begrijpend aan.

Die negeerde zijn vragende blik en zei triomfantelijk: ‘Sicherheitsdienst! Herr Siepkeemaa!’

Een van de twee leren jassen stapte nu naar voren en greep de jonge agent vast.

‘Sie sind verhaftet! Sie dämlicher Kommunistenfreund!’