Yue Tao

Schemering boven Shanghai

Uit het Chinees vertaald door Annelous Stiggelbout

Uitgeverij De Geus

breda 2015

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Hong xishuai, verschenen bij Huacheng Chubanshe

Oorspronkelijke tekst © Yue Tao, 2012

Nederlandse vertaling © Annelous Stiggelbout en De Geus bv, Breda 2015

Omslagontwerp Millennium Images/Hollandse Hoogte

Omslagillustratie © Rozemarijn Koopmans

isbn 978 90 445 3284 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Voorwoord

Een belangrijk motief in deze roman is krekelvechten, een liefhebberij waarvan de geschiedenis teruggaat tot de Tang-dynastie (618-907 n.C.). Aanvankelijk werd krekelvechten beoefend aan het keizerlijk hof, maar na verloop van tijd werd het ook een populair volksvermaak, te vergelijken met stierenvechten in Spanje of hanenvechten in Zuidoost-Azië. Tijdens de Culturele Revolutie waren traditionele kunsten en liefhebberijen verboden, maar ondergronds werd het krekelvechten voortgezet. In de jaren tachtig kwam het opnieuw op en tegenwoordig is het weer een bloeiende traditie: krekels verzorgen en trainen is big business, net als gokken op krekelgevechten, hoewel gokken in China verboden is. Wie zich niet voor kan stellen hoe vechtende krekels eruitzien, kan zich tot YouTube wenden, waar vele filmpjes te vinden zijn.

De Culturele Revolutie is voor verschillende personages in dit boek een belangrijke periode geweest. Vanaf 1966 sloten vooral jonge mensen, daartoe aangezet door Mao Zedong, zich aan bij zogenoemde Rode Gardes, die zich tegen de gevestigde orde en tegen oude, traditionele waarden en zaken keerden. Naarmate de Culturele Revolutie vorderde, hielden scholen, bedrijven en andere instellingen onder de steeds destructievere storm van de Rode Gardes op te functioneren. Oude cultuur werd als ‘bourgeois’ en daarmee fout bestempeld. Talloze cultuurschatten werden stukgeslagen, vele boeken werden verbrand of vernietigd. Vele mensen werden vervolgd en vaak gemarteld of de dood in gejaagd voor vermeende misdaden tegen het communisme.

Na een paar jaar aan acties en onderlinge gevechten van Rode Gardes was in China zo’n chaos ontstaan dat werd besloten om veel van de Gardisten naar het platteland te sturen, zodat de orde in de steden kon worden hersteld. Grote aantallen jongeren werden weggestuurd om tussen de boeren te leven en te werken. De jongeren die op deze manier naar het platteland werden gestuurd werden zhishi qingnian genoemd, ‘ontwikkelde jongeren’, hoewel ze lang niet allemaal veel onderwijs hadden gehad. De Culturele Revolutie kwam in 1976 ten einde met de dood van Mao Zedong; veel van de ‘ontwikkelde jongeren’ konden pas jaren later terugkeren naar de steden.

De drie noordoostelijke provincies van China (van zuid naar noord Liaoning, Jilin en Heilongjiang) worden in het Chinees eenvoudigweg ‘het Noordoosten’ genoemd, en in het Nederlands Mantsjoerije. Dit gebied grenst aan Siberië, ’s winters is het er ijskoud, tot twintig of dertig graden onder nul.

Bij Chinese namen staat de familienaam (‘achternaam’) voorop, gevolgd door de persoonlijke naam (‘voornaam’). De familienaam van hoofdpersoon Yang Lan is dus Yang, haar persoonlijke naam is Lan. Kinderen uit hetzelfde gezin krijgen vaak namen waarvan één karakter hetzelfde is, bijvoorbeeld bij de familie Yu: Jianguo (‘bouwt het land op’), Jianhua (‘bouwt China op’) en Jianjun (‘bouwt het leger op’) hebben allemaal een naam die begint met het karakter jian, ‘opbouwen’.

Het meest gebruikelijke transcriptiesysteem voor Chinese woorden is het Hanyu Pinyin. Enige lastige letters:

q → tsj, zodat Liang Zengqi wordt uitgesproken als Liang Dzeng-tsjie.

x → sj, zodat Xiao-ling wordt uitgesproken als Sjau-ling.

z → dz, zodat Mao Zedong wordt uitgesproken als Mau Dze-dong.

zh → dzj, zodat Jin Zhilong wordt uitgesproken als Djin Dzj-long.

De Chinese munteenheid is de yuan, ook wel renminbi genoemd. Er gaan op het moment van schrijven iets meer dan acht yuan in een euro. Het grootste bankbiljet is het briefje van honderd yuan, zo’n twaalf euro.

Van dit boek bestaat ook een Engelse vertaling van de hand van de auteur zelf. In overleg met Yue Tao heb ik voor deze Nederlandse vertaling zo veel mogelijk de originele Chinese tekst aangehouden, die hier en daar afwijkt van de Engelse. Een uitzondering zijn de namen van enkele hoofdpersonen: op aandringen van de auteur zijn deze aangepast om het de Nederlandse lezer niet nodeloos moeilijk te maken.

Ik heb verder gepoogd zo weinig mogelijk voetnoten te gebruiken, omdat die de lezer maar uit het verhaal halen. Daarom is hier en daar een verklarende bijzin toegevoegd die niet in het origineel staat, steeds met de intentie de oorspronkelijke tekst geen geweld aan te doen.

De vertaler

Proloog

Verblind door het witte zonlicht van de Europese zomer zit ik op een bankje in de speeltuin te kijken hoe Adam in de zandbak zit te scheppen. In het ruisen van de bladeren in de wind weerklinkt het geluid van het zand dat in zijn emmertje valt. Hij fronst zijn wenkbrauwen, geheel opgaand in zijn spel alsof hij een monument aan het bouwen is. Zijn gezichtje is zo prachtig. Verrukt zit ik te staren, ik kan niet geloven dat hij van mij is.

Ik ben dankbaar voor het leven, haast tot tranen toe: overdenkingen in volkomen rust roeren in mij de wil om te geloven in de Voorzienigheid. Maar die nacht drie jaar geleden dringt zich op – stiekeme verlangens tijdens een avond uit, heet overspel in het donker, warme huid op koude lakens, spookachtige weerspiegelingen in de passpiegel …

Mensen vragen me vaak wat me terug heeft gebracht naar Amsterdam. Een brief, zeg ik, een brief die maakte dat ik wegging uit Shanghai. Ze denken vast dat ik een politiek vluchteling ben; ik bevestig hun aanname niet, ontken haar ook niet. Is mijn situatie soms beter? Een vluchteling die ontsnapt is vrij, maar hoe ver weg ik ook ga, ik blijf in de ban van wat die nacht gebeurd is.

Alleen ik ken de feiten – de brief is as, de nicht die hem geschreven heeft is dood. Zolang ik niets zeg, is het allemaal nooit gebeurd.

Ik dacht dat het verbranden van de brief me zou bevrijden, maar terwijl hij pagina na pagina tot as verschrompelde, bleven mijn afschuw, schaamte en schuld aan me kleven – en ze kleven nog steeds aan me, een heel continent verderop, in dit bedrieglijk simpele, rustige landje. Ze overvallen me zonder waarschuwing als ik op mijn gelukkigst ben.

Ik ben mijn medeplichtige ontvlucht, maar kan niet aan de herinnering ontsnappen. Ik ben opgesloten in een mentale gevangenis waar ik zowel gedetineerde als bewaker ben. Bezeten door die onuitsprekelijke misdaad moet ik mijn eigen duiveluitbanner zijn en mijn ziel bevrijden door mijn ervaringen na te vertellen zoals ze gebeurd zijn – in de tegenwoordige tijd. Er is geen andere manier om het verleden aan het verleden te laten.

Hoofdstuk 1
==
==

Aanvang der Herfst

==

#

Elk jaar begint de periode van Aanvang der Herfst als de zon op 7, 8 of 9 augustus de 135ste ecliptische breedtegraad bereikt. Dit is de eerste periode van de herfst. In de Verzamelde commentaren betreffende de tweeënzeventig omstandigheden der kalenderperiodes staat: ‘Aanvang, dat wil zeggen begin. Herfst, dat wil zeggen samentrekken, in deze tijd trekken de dingen zich terug in zichzelf.’ In de Aanvang der Herfst-dagen beginnen de krekels te vervellen en groeien zij uit tot imago. Mannelijke krekels produceren ‘gezang’ door hun voorvleugels over elkaar te wrijven, om vrouwelijke krekels aan te trekken en met deze te paren.

1

Shanghai ruikt naar schimmel. Zodra ik uit het vliegtuig stap, komt een vertrouwde golf warme, vochtige lucht op me af. In mijn herinnering ruikt het alleen zo in de tijd van de pruimenregens. Het is nu al augustus, de pruimenregens zijn allang voorbij, maar de schimmellucht is nog niet vervlogen. Hij is overal: hij hecht zich aan kleding en haren, aan de muren van het vliegveld, de schappen van de winkels met belastingvrije spullen, de stoelovertrekken van de taxi … Shanghai is als een stoommandje waarin iets staat te gisten, de mensen zijn als rijstkorrels die binnenin verschimmelen, al die knappe mannen en mooie meisjes in hun modieuze outfits niet uitgezonderd.

Die ontdekking maakt dat ik me tegelijk ongemakkelijk en vertrouwd voel. Mijn hoofd zegt me dat de stad waar ik vandaan kom niet zo zou mogen zijn: ze moet blinkend schoon zijn, glanzend, modieus, postmodern, een stad om trots op te zijn. Maar mijn zintuigen vertellen me dat ze wel degelijk zo is – ik ruik weer de geur van toen ik klein was, van muren in de pruimenregens, waar grijsgroene strepen op waren achtergebleven, zwetende muren met een geur van nat pleisterwerk. Instinctief verzet ik me tegen die lucht, maar tegelijk adem ik hem gulzig in.

Ik kom op 7 augustus midden in de nacht aan in Shanghai. Omdat ik mijn al wat oudere tante en oom niet wilde storen, heb ik hun verteld dat ik pas de volgende ochtend aankom en slaap ik vannacht in Hotel South Ocean. Als ik daar aankom is het al bijna twee uur ’s ochtends. Door de jetlag kan ik niet slapen, dus sta ik op en ga naar beneden om wat in de bar te zitten.

De bar, Mask, is erg bekend, er komen ook veel mensen op af die niet in het hotel logeren. De patio is open, ik kies een tafeltje naast een boom en bestel een glas witte wijn. De lucht is plakkerig, zoals altijd in een zomernacht in Shanghai, vermengd met de geur van donkergroene planten. Af en toe steekt een nachtelijk briesje op, dat de lucht wat verlicht en de drukkend warme nacht toch draaglijk maakt.

Van tussen de bomen komt zacht krekelgezang, steeds ergens anders klinkt het ritmische getjirp. Het geluid lijkt uit een vorig leven te komen, zo ver weg en tegelijk zo vertrouwd. Ik weet niet hoelang ik al geen krekels heb horen zingen – het is zeker tien jaar geleden. In die tien jaar ben ik heel wat keren terug naar China gekomen, maar om een of andere reden was het nooit in dit seizoen. Tien jaar geleden woonde ik in Shanghai, waarom kan ik me niet herinneren toen krekelgezang te hebben gehoord? Had ik het te druk, of had ik er te weinig aandacht voor? Het is alsof het gezang van krekels in mijn jeugd is achtergebleven, in die nachten in de nazomer en de vroege herfst waarin er niks te doen was en het langzaamaan kouder werd. Ik dacht dat die beestjes al lang verdwenen zouden zijn uit de stad, maar ze zijn nog springlevend. Het is alsof ze me er in het donker aan willen herinneren dat ik thuis ben en nooit meer weg zal gaan.

De zonnebril van een man aan het tafeltje tegenover me weerspiegelt het kaarslicht. Ik zit hem te bestuderen. Zijn mond en neus komen me onverklaarbaar bekend voor: een grote wipneus, maar daaronder delicate, volle lippen, waardoor zijn gezicht er hard maar tegelijk vriendelijk uitziet. Hij lijkt mij ook te bekijken, maar zeker weet ik het niet, ik kan zijn ogen niet zien. Waarom heeft die man midden in de nacht nog een zonnebril op? Hij zit onder een straatlantaarn en de muggen dansen om zijn hoofd, maar hij lijkt er niets om te geven, of misschien merkt hij het niet eens. Hij draagt een zijden overhemd, het lijkt paarsblauw in het licht van de lantaarn. De boord staat open, hij heeft een rood draadje om zijn nek, misschien zit er een jade amulet of zoiets aan. Hij lijkt een jaar of veertig, een rijke kerel, waarschijnlijk heeft hij een restaurant of zit hij in de vishandel. Waar heb ik hem eerder gezien? Ik kom er maar niet achter. Waarom komt hij me zo bekend voor?

Terwijl ik mijn hersens pijnig om te raden wie hij is, staat hij op, slaat het laatste beetje van zijn drankje achterover, draait zich om en loopt weg. Ik besluit niet meer na te denken over wie hij nou toch kan zijn. Als ik hem echt ken, komt zijn naam op een onbewaakt moment vanzelf wel weer bij me op. Maar waarschijnlijk ken ik hem helemaal niet, is hij maar een vreemde die ik jaren geleden eens gezien heb.

Motorgeronk – een rode Ferrari rijdt langzaam langs, met de man achter het stuur. Op het nummerbord op de achterkant staat een opvallend ‘shanghai a88888’ – de 8 staat voor ‘rijk worden’ – met daarboven de letters ‘fuk u!’

Die verdraaide jetlag, de volgende ochtend verslaap ik me. Ik heb afgesproken dat ik vroeg in de ochtend bij mijn tante zou zijn, maar als ik daar aankom is het al één uur ’s middags. De twee oudjes zitten al op me te wachten, op tafel staat een waar feestmaal: varkensvlees met garnalenpasta, karper gebakken in rode saus, tomaten met courgette, komkommer met knoflook, soep van ribbetjes en waspompoen.

‘Waarom ben je zo laat?’ vraagt mijn oom. ‘Het vliegveld zei dat je vlucht om acht uur al geland was.’

‘O, er was een file. En er stond een heel lange rij bij de douane.’

‘Het eten is al een beetje koud geworden, ik warm het wel even op’, zegt tante.

Ze hebben me al die jaren steeds behandeld als hun eigen dochter. Zij zijn ook een van de redenen dat ik nu weer in China kom wonen. Lichamelijk mankeren ze niks ernstigs, maar ze zijn toch allebei al over de zeventig, met niemand om voor ze te zorgen. Een paar jaar geleden heb ik een hulp voor ze ingehuurd, maar ze hadden haar al snel weer ontslagen. ‘We zijn niet gewend aan hoe anderen eten klaarmaken’, zeiden ze. Maar ik wist dat ze het zonde van mijn geld vonden. Ik had zeker geen slecht inkomen in Nederland, naar Chinese maatstaven was het in elk geval heel wat. Maar tante en oom zijn hun hele leven al gewend aan spaarzaamheid – zelfs als je ze zegt dat je het wel kunt missen, houden ze resoluut vast aan hun eigen standaarden. Dus uiteindelijk was het onvermijdelijk dat ze zich zorgen zouden maken over de kosten.

Tante is een lieve, zorgzame vrouw. Ze geeft veel om me, soms denk ik dat ze nog meer van me houdt dan van haar eigen dochter, mijn nicht. Oom is een zwijgzame, vriendelijke man. Met zijn bril op heeft hij zich jaar na jaar over stapels papieren gebogen, waardoor zijn rug nu wat krom is. Toen ik klein was, was ik er heel trots op dat hij Vietnamees én Chinees kende. Tante en oom vertelden me dat ze elkaar hadden leren kennen toen ze allebei in Vietnam studeerden. Ik stelde me dan altijd voor hoe ze samen in een bamboe gebouw in de tropen zaten, druppend van het zweet, zich ijverig door boeken heen werkend. Ze zijn nu al lang met pensioen en zitten de hele dag thuis; zonder iets om handen, maar ook zorgeloos en tevreden.

Na het eten snijdt oom een watermeloen aan.

‘Ik kan niks meer op.’

‘Het is Aanvang der Herfst vandaag, eet nou een stuk.’

Ik weet niet waarom ik op Aanvang der Herfst per se watermeloen moet eten, waarschijnlijk moet je van de gelegenheid gebruikmaken omdat er daarna weinig watermeloenen meer te krijgen zijn. Toen ik in het buitenland kwam ontdekte ik pas hoe weinig ik wist van Chinese tradities, alsof ik mijn eerste twintig jaar helemaal niet geleefd had.

Ik ben tien jaar geleden naar Nederland vertrokken. Ik heb eerst twee jaar een master in financiën gevolgd, om daarna bij een internationale bank te gaan werken. In de ogen van anderen was mijn baan een ‘gouden rijstkom’: een goed salaris, veel zekerheid. Maar voor mij leek het meer op gouden handboeien: betoverend om te zien, maar zwaar om te dragen. In die acht jaar heb ik één keer promotie gekregen, maar mijn eigenlijke werk was nauwelijks veranderd en de salarisverhoging stelde ook weinig voor. Ik heb vaak geprobeerd een andere baan te vinden, maar wat ik kon krijgen woog niet op tegen wat ik al had en na een tijdje had ik geen zin meer om te zoeken. Ik had een vast contract en herhaalde elke dag dezelfde taken, vandaag kon ik morgen al zien, dit jaar het volgend jaar al. Vaak werd ik plotseling bang. Als ik zag hoe mijn jeugd me tegelijk met de tijd door de vingers glipte, leek het alsof ik mijn einde al op me af zag komen, nog ver weg, maar al heel duidelijk. Tot ik op een dag besloot alles achter te laten en terug te gaan naar Shanghai om een nieuw leven te beginnen. Want behalve een niet al te boeiende baan had ik helemaal niets – geen eigen huis, geen gezin, zelfs geen vaste vriend. Ik zag mezelf als vrij van overbodige ballast, maar voor veel mensen gaf het aan hoe mislukt ik was.

‘Zijn je oude klasgenoten nu allemaal getrouwd?’ vraagt mijn tante.

‘Sommige wel, sommige niet.’

‘Die getrouwd zijn, hebben die allemaal kinderen?’

‘Sommige wel, sommige niet.’

Als er één ding was geweest dat me had doen aarzelen over teruggaan naar China, dan was het dat mijn tante graag voor koppelaar speelt. Tante heeft me altijd streng opgevoed: toen ik nog op school zat mocht ik geen vriendjes hebben, ’s avonds moest ik beslist voor negen uur thuis zijn. Maar vanaf de dag dat ik afstudeerde, maakte ze een draai van honderdtachtig graden en begon ze zich bezig te houden met de volgende grote stap in mijn leven. Ze had me het liefst de volgende dag nog zien trouwen. Daarna vertrok ik naar het buitenland, te ver weg om te koppelen, dus ging ze over op telefonisch advies. Zonder acht te slaan op de hoge kosten van internationale gesprekken, kletste ze maar door: ‘Ik kwam vandaag een collega van vroeger tegen, ze vroeg of je al getrouwd bent en een kind hebt …’ Ik kreeg een keer genoeg van haar vragen en antwoordde: ‘Als er nog eens iemand het vraagt, geef je ze maar een antwoord van zes woorden: geen man, geen kinderen, geen hoop!’ Daarna vroeg ze er nooit meer naar. Ik voelde me schuldig, maar wilde er ook niet opnieuw over beginnen, bang dat ze dan meteen weer eindeloos over het oude onderwerp door zou gaan. Toen ze hoorde dat ik weer in China zou komen wonen, was ze maar al te blij dat ze weer aan het koppelen kon slaan.

‘Een paar dagen geleden kwam ik op straat een collega van vroeger tegen, ze vroeg of je …’

‘Is er nog nieuws over mijn nicht?’ vraag ik, om van onderwerp te veranderen.

‘Hoe zou dat nou nog kunnen?’ antwoordt oom. ‘De politie heeft vorige week nog gebeld. Het is nu tien jaar geleden en ze hebben haar nog altijd niet gevonden, dus ze moeten het dossier sluiten.’

‘En dat is het dan?’

‘Wat kunnen we nog doen? De politie zei dat het negenennegentig procent zeker is dat ze dood is.’

Ik schrik van dit nieuws dat geen nieuws is. Iedereen had allang gedacht dat ze waarschijnlijk dood is, maar officieel dood te zijn verklaard is wat anders.

Mijn nicht is het enige eigen kind van mijn tante en oom, ze was vijftien jaar ouder dan ik. Ze zat in een rolstoel sinds ze op haar derde verlamd was geraakt door polio. Doordat ze altijd in die rolstoel zat, was haar onderlichaam zo stram en klein als dat van een kind, haar hoofd was daarentegen juist heel groot. Ik weet nog hoe ze zich altijd terugtrok in het kamertje op het noorden, ze kwam alleen af en toe naar buiten om in de keuken water warm te maken om haar haar te wassen. Ik weet niet waarom ze zo graag haar haar waste, misschien dat haar glanzende diepzwarte haar het enige aan haar lichaam was waar ze trots op kon zijn. Ik mocht haar niet storen van tante en oom, ze legden uit dat ze in haar kamertje zat te leren voor het eindexamen. Jarenlang zat ze te studeren, maar ze haalde het examen nooit. In het jaar dat ik naar de middelbare school ging, gaf ze het uiteindelijk op. Daarna beheerde ze voor het bewonerscomité de openbare telefoon. Toen alle huishoudens een eigen telefoon hadden gekregen, ging ze analfabete oude partijleden helpen met het schrijven van hun verslagen van politieke studiesessies. Niet lang nadat ik naar het buitenland was gegaan, hoorde ik dat ze verdwenen was. Sindsdien heeft niemand meer iets van haar gehoord.

Ik was niet zo heel erg vertrouwd met mijn nicht (ze was met niemand echt vertrouwd), maar van haar heb ik mijn liefde voor lezen geleerd. Vanaf mijn zevende las ik met haar het tijdschrift Films voor het volk, vanaf mijn negende de romantische boeken van Chiung Yao, met elf de reisverhalen van Sanmao. Op de onderbouw van de middelbare school las ik haar hele serie met vertaalde werken uit de wereldliteratuur en bovendien de Chinese klassieker De droom van de rode kamer. Op de bovenbouw had ik geen belangstelling meer voor haar collectie en begon ik mijn eigen boeken te kopen. Van al haar boeken was toen ik klein was De zeven wereldwonderen mijn favoriet. Steeds opnieuw las ik de verhalen over de piramides en het monster van Loch Ness en droomde over de wereld buiten, waar al die wonderen waren.

Misschien dat het door mijn liefde voor lezen kwam dat ik altijd goede cijfers haalde. Toch had ik een hekel aan school. Het maakte me nerveus, zelfs nu nog. Het is alsof ik die ijskoude lucht die in de school hing nog steeds kan ruiken. In die dagen vol onderlinge strijd keek ik voortdurend ergens naar uit: naar de vakantie, naar later als ik groot was … maar de vakantie leek onbereikbaar ver en groot worden iets wat nooit met mij zou gebeuren. En nu ben ik plotseling drieëndertig. Zo sluipend is het gegaan, zo geheel natuurlijk, net als het vertrek, de verdwijning en de dood van mijn nicht.

2

Ik ben geboren op 18 september 1976, op de dag van Mao Zedongs uitvaart. Mijn tante zei dat op de dag dat ik geboren werd, het mauwende gehuil van een pasgeboren baby verdronk in het geweeklaag van miljoenen. Iedereen huilde, in hun gehuil klonken verdriet, opluchting, angst en zorgen door. Een klein leventje was op de wereld gekomen, maar overal was rouwmuziek, steeds opnieuw klonk het uit de luidsprekers, het weerklonk in alle hoeken van de stad. In 1976 waren mensen al niet meer gevoelig voor rouwmuziek – drie communistische leiders van het eerste uur waren al overleden dat jaar en honderdduizenden mensen waren omgekomen bij een aardbeving. Nu was alweer een groot man gestorven, voorzitter Mao was dood. Mijn familie noemde me Lan, ‘blauw’, in de hoop dat ik een kalm gemoed zou hebben, vredig als de blauwe lucht.

Ik ben opgegroeid in de zuidwestelijke hoek van deze stad. De Shanghainezen beschouwden dat gebied als platteland. Aan het eind van de jaren zeventig stonden er alleen nog maar vierentwintig eenzame flats, drie in een rij, acht rijen in totaal, opgesteld in een keurige rechthoek. Langs de noordelijke zijde van de rechthoek liep een weg, met aan de overkant de fabriek waar mijn tante en oom werkten. Langs de westkant liep ook een weg, aan de overkant daarvan lagen eindeloze akkers. Ten oosten van de rechthoek lag een riviertje, met op de andere oever ook weer eindeloze akkers. Ten zuiden van de rechthoek liep een zandweg. Elke ochtend vroeg en elke avond in de schemering zaten boeren, oplettend rondkijkend, gehurkt aan beide kanten van die weg, met bij hun voeten een bontgekleurde stapel plastic borden, plastic manden en plastic schoenen. ‘Heb je bonnen voor sigaretten?’ riepen ze naar voorbijgangers. Ze ruilden hun waren voor tabaksbonnen, die ze weer verkochten aan rokers. Als ze de politie zagen pakten ze snel hun spullen en waren ze in een oogwenk verdwenen.

Tante en oom hadden meer dan de helft van hun leven doorgebracht in die fabriek, van de dag dat de overheid hen na hun opleiding bij een werkeenheid had ingedeeld tot hun pensioen. De fabriek had een naam, maar iedereen noemde hem 416. Oom zei dat dat een codenaam was, alle geheime werkeenheden van de overheid hadden een nummer. Als tante en oom met hun oude klasgenoten praatten, gebruikten ze ook nummers. Sproetenkop zit in 409, Kuang is aan het werk in 578, dat soort dingen.

Elke ochtend om acht uur precies klonk er uit de fabriekstoeters militaire muziek. De mensen kwamen uit de vierentwintig gebouwen naar buiten om zich, nog kauwend op een half broodje, naar de fabriekspoort te haasten. Om twaalf uur ’s middags klonk het signaal weer en de dichte drom mensen stroomde uit alle fabriekshallen naar de kantine. Arbeiders die thuis kinderen of oudere familieleden hadden, namen uit de kantine de aluminium lunchtrommel mee waar hun naam op gesoldeerd stond, met daarin harde, droge gestoomde rijst, en liepen snel naar huis. De vier uur tussen één en vijf leken lang maar waren eigenlijk maar kort. De mensen gingen terug naar de fabriekshal en deden leunend tegen een stoel een dutje, soms wisselden ze zachtjes wat nieuwtjes en roddels uit. Als de middagpauze om twee uur was afgelopen, gingen ze weer aan het werk, terwijl ze wachtten op het signaal van vijf uur. Zo gingen de dagen en de jaren voorbij. In de loop van de tijd werden de vierentwintig gebouwen van grijs naar rood geverfd, toen van rood naar geel, daarna weer terug naar grijs.

Naast de vierentwintig gebouwen stonden twee scholen – de Guangyuan-basisschool en de Guangyuan-middelbare school. Dat was de schaal waarop de kinderen van de fabrieksarbeiders en de boerenkinderen de wereld eerlijk verdeelden. De kinderen uit de vierentwintig gebouwen hadden een aangeboren arrogantie, omdat ze wisten dat ze ingeschreven stonden in de stad en Shanghainees spraken zonder plaatselijk accent, zíj waren hier niet alleen maar geboren omdat hun voorouders hier toevallig al generaties lang het land bewerkten. Ze hadden een sleutel om hun nek, als katten liepen ze de hele dag buiten rond en deden wat ze wilden. Het enige wat ze niet deden was naar het dorp bij de akkers gaan om met de plattelandskinderen te spelen. De plattelandskinderen zwommen ’s zomers in de rivier, de kinderen uit de vierentwintig gebouwen liepen liever twintig minuten in de brandende zon om in het zwembad van de technische universiteit in de buurt te gaan zwemmen.

In die jaren van materiële armoede hadden de kinderen een jeugd waarin nooit gebrek was aan plezier. Ze hadden de grootste pret om elk rommeltje, elk onooglijk plantje of beestje, elke persoon die anders was dan de rest. Hun favoriete bezigheid was Gekke Lili pesten, een vrouw die in het gebouw naast dat van tante woonde. Ik weet niet wanneer ze gek was geworden. Wat ik me ervan herinner is dat ze bij het raam in zichzelf stond te mompelen, ze herhaalde steeds dezelfde woorden: ‘Vanavond wacht ik op je bij de rivier.’ In de lente gooiden de kinderen vlindereitjes naar haar, in de zomer rupsen, in de herfst padden, in de winter rotjes. Ze deed dan altijd zonder een woord het raam dicht en drukte haar knappe, lege gezicht tegen het glas.

Als ze genoeg hadden van Gekke Lili pesten, verdrongen de kinderen zich lachend bij de bunker voor het gebouw waar mijn tante woonde. Oom heeft me vaak de geschiedenis van de bunker verteld, maar ik kon nooit onthouden of hij nou gebouwd was tijdens de Tweede Wereldoorlog of tijdens de Chinese burgeroorlog. Binnen in de bunker was het krap, er pasten maar twee of drie kinderen in. Vaak werd er onophoudelijk ruzie gemaakt over wie de bunker aan zou vallen en wie er omheen zou staan om hem te verdedigen. Door de gunstige ligging van het huis van mijn tante hoefde ik alleen maar te wachten tot het buiten rustig was geworden, dan kon ik zo de deur uit stappen en op mijn gemak de bunker bezetten. Ik heb daar heel wat uren dromend doorgebracht. Ik beschouwde de bunker als mijn thuis, een huis voor mij alleen, een plek die echt van mij was.

In 1982, het jaar dat ik naar de basisschool ging, was de wereld totaal veranderd. Het riviertje in het oosten was gedempt en nadat de akkers aan de overkant door bulldozers waren geëgaliseerd veranderde het terrein in een grote bouwplaats. De bunker voor tantes gebouw werd ook gesloopt, ervoor in de plaats kwamen een rij eenvoudige huizen van één verdieping die een uur in de wind stonken en een troep migrantenarbeiders in vuile kleren, boeren die naar de stad waren getrokken om hun geluk te beproeven. De wereld van de kinderen verplaatste zich naar het bouwterrein. Ze begroeven elkaar in het zand, speelden verstoppertje in de betonnen buizen, verzamelden glimmende stenen … Even vergaten ze Gekke Lili, ze begonnen de kinderen van de migrantenarbeiders te pesten. ‘Pig! Pig!’ scholden ze die kinderen uit met pas geleerde Engelse woorden. De migrantenkinderen draaiden zich om, op hun gezicht onbestemde irritatie, en werden begroet met baldadig gelach.

Binnen twee jaar verhuisden er langzamerhand steeds meer vreemdelingen uit de stad naar onze wijk. ‘Wat een rotzooi hier, er is helemaal niks’, klaagden ze, maar tegelijk gingen ze hard aan het werk om een warm nestje voor zichzelf te bouwen. In de verte verdween nog meer bouwland, nog meer gebouwen richtten zich op. Er kwamen steeds meer interessante mensen en interessante gezinnen in onze wijk wonen. Het was spannend om de eerste dag van het nieuwe schooljaar te zien wat voor nieuwe kinderen er in de klas zaten. Hun ouders waren balletdanser, zanger in de Peking-opera, circusdirecteur, hoteleigenaar, of werkten op de centrale van het gemeentelijk vervoersbedrijf. Onze schoolreisjes in de lente en de herfst werden een stuk opwindender en het vervoer en het eten tijdens die uitjes was ook meteen beter. Vanaf die tijd begon de lucht boven de vierentwintig gebouwen vaal en nauw te worden.

In het jaar dat ik twaalf was en voor het eerst naar de middelbare school ging, verhuisde ik met mijn tante en oom uit de vierentwintig gebouwen. Toen we vertrokken, was de eenzame asfaltweg voor de gebouwen veranderd in een belangrijke verkeersader; de zandweg achter de gebouwen, waar altijd de kleine handelaren hadden gehurkt, was veranderd in een drukke winkelstraat. Maar in mijn herinnering, ik weet niet waarom, staan de vierentwintig gebouwen voor altijd afgetekend tegen een grijze hemel. Het ritmische, trieste geklop van de heimachines weerklinkt mechanisch tegen de horizon, af en toe doorsnijden de vrolijke kreten van kinderen de leegte. Hun gelach vervliegt in de wind en stilte daalt weer neer op de wereld.

Onder deze grijswitte horizon woonde een groep mensen, goed van de tongriem gesneden, optimistisch en niet kapot te krijgen. Misschien was het omdat hun leven zo eentonig was dat hun mond geen moment stilstond: onderweg naar hun werk, onderweg terug naar huis, in de fabriekshal, in de kantine, in het badhuis, op de markt, in de keuken, aan tafel, in bed … In lompe, vulgaire taal zeiden ze, de vrouw van die-en-die doet het met de man van die-en-die, die-en-die d’r man is vastgezet in Dilanqiao voor verkrachting, die-en-die z’n zoon is een sufferd omdat die-en-die met alle geweld wilde trouwen met een wijf dat tien jaar ouder was dan hij, ze zeiden allemaal nog zo dat-ie het niet moest doen … Elke keer als ze het over dat soort zaken hadden, verscheen er een vrolijke lach op hun gezicht. Op zo’n moment leken de frustraties en harteloosheid die ze te verduren kregen in hun harde leven tot as te vervliegen. Omdat ze al vele jaren enthousiast elkaars privézaken bespraken, leken ze altijd zo gelukkig te zijn.

Ik had de pech ook onderwerp van de gesprekken te worden. Sinds ik vier of vijf was, had ik volwassenen en kinderen achter mijn rug over mijn afkomst horen praten. Er waren veel verschillende versies: sommige mensen zeiden dat ik door een oude boer van de andere kant van de rivier was achtergelaten in een koolveld, andere zeiden dat mijn ouders niet getrouwd waren en me daarom hadden achtergelaten aan de kant van de weg, weer andere zeiden dat mijn ouders me niet hadden willen houden omdat ik geen jongetje en ook geen meisje was. Als ik op straat liep keken volwassenen me soms met een rare blik aan. Kinderen duwden me en wezen me na: ‘Manwijf! Manwijf!’ Een man die ik niet kende hield me eens staande toen ik van school naar huis liep. Hij sprong van zijn fiets, hij nam niet eens de tijd om hem op de standaard te zetten en kwam zo op me af. Ik hoorde de fiets op de grond kletteren toen hij de rand van mijn broek vastgreep en hem naar beneden wilde trekken. ‘Laat maar eens kijken of je nou een jongetje of een meisje bent!’ Ik gaf een schreeuw, rukte me los en rende zo hard als ik kon weg. Een paar mensen die voorbijkwamen stonden stil om nieuwsgierig naar me te kijken; hij kwam niet achter me aan.

Ik heb tante en oom nooit over die dingen verteld en zij hebben mij er ook nooit naar gevraagd, alsof we alle drie iets probeerden te vermijden. Ik woonde sinds mijn geboorte bij hen. Ze zeiden dat mijn ouders verwanten waren die ver weg op het platteland woonden en niet voor me konden zorgen. Ze waren naar Shanghai gekomen om me hier ter wereld te brengen en hadden me daarna bij tante en oom achtergelaten. Ik vroeg vaak of ik naar het platteland kon gaan om mijn ouders op te zoeken, maar tante weigerde steeds, ze zei dat het te ver weg was. Waarom komen mijn ouders me niet opzoeken, vroeg ik. Ze zijn te arm op het platteland, zei ze, ze hebben geen geld voor de reis.

Jaren later zat ik op een avond in de schemering voor het raam, het houten raster kraakte in de wind. Dat geluid bracht me tot rust. Ik begon mijn moeder te missen.

In de zomer van het jaar dat ik zes was, stierf mijn tante Mira, die pas in de twintig was. Ze was op zakenreis geweest naar Nantong, net ten noorden van Shanghai, en de mensen zeiden dat ze hersenvliesontsteking had gekregen doordat er daar een mug in haar hoofd was gekropen. Mira was het jongste zusje van mijn tante. Toen ik klein was, was ik altijd nieuwsgierig waarom ze zo’n on-Chinese naam had. Later begreep ik pas dat het een bijnaam was: omdat ze zo leek op de heldin van een Albanese film, die Mira heette, begonnen de buren haar voor de grap ook zo te noemen en na verloop van tijd ging zelfs haar familie die naam gebruiken. Tante Mira stond overal bekend als een schoonheid. Ze was lenig en elegant en ze had een sneeuwwitte huid, een heldere oogopslag, een spitse neus en haar dat van nature krulde. Misschien dat mijn oma’s familie ergens een voorouder met westerse genen had, mijn tantes en ooms hadden allemaal wel iets buitenlands. Omdat tante Mira zo’n blanke huid had en zulke grote ogen, waren de ‘westerse genen’ bij haar nog duidelijker.

Tante Mira was altijd heel lief voor me. In die tijd bakte ze nog uienpannenkoeken in een restaurantje bij de ingang van het hofje waar ze met mijn oma woonde. Elke keer als ik naar mijn oma ging kwam ik langs dat restaurantje, waar ze me dan altijd een geurige uienpannenkoek en een kom gloeiend hete wontonsoep gaf, met de waarschuwing dat ik op moest passen want het was heet. Soms kwam ze ook bij tante en oom langs, altijd in nieuwe kleren, die niet alleen niet naar kookolie stonken, maar waar zelfs heel licht een lekker geurtje in te ruiken was. Ik hield altijd trots haar hand vast als we tussen de vierentwintig gebouwen gingen wandelen, zodat iedereen ons kon zien en liefst ook naar ons kon wijzen.

‘Noem me maar mama’, zei ze soms voor de grap tegen me.

Ik noemde haar maar al te graag mama. Uiteindelijk noemde ik haar zo vaak mama dat ik ook echt begon te geloven dat zij mijn moeder was. Ik was alleen lang niet zo mooi als zij en ik zag er ook niet een beetje westers uit.

Nadat Mira gestorven was, kon oma niet ophouden over haar te praten. ‘Als ik had geweten dat het zo zou gaan, had ik haar nooit van baan laten veranderen’, herhaalde ze steeds weer toen we na de begrafenis aan de traditionele maaltijd met tofoe zaten.

Ze stuurde mijn ooms naar de ingang van het hofje om de vuurpot aan te steken, om het ongeluk te verdrijven. Het was een augustusavond, de zon was net achter de bergen verdwenen, het was nog niet donker. Er stond een koel, zacht briesje. Mijn ooms, tantes, neefjes en nichtjes sprongen een voor een over het vuur. Oma wilde dat ik ook sprong. Ik was doodsbang, hoe kon ik nou over zo’n hoog vuur heen springen? Vloog mijn rok dan niet in brand? Of mijn voeten?

‘Spring maar! Spring nou snel!’ Hoe harder ze me aanspoorde, hoe banger ik werd.

Uiteindelijk pakte een oom me op en sprong met mij in zijn armen over het vuur. Mijn lichaam werd opgetild alsof ik zo licht als een watje was en ik voelde de hitte tussen mijn benen. Oma ving me op aan de andere kant. De gloed van het vuur weerscheen op haar gezicht, dat opgezet was van het huilen. Ik zag dat ze opeens een vreemd intense blik in haar ogen had toen ze door haar tranen heen naar me keek. Opeens begreep ik dat tante Mira echt mijn moeder was.

‘Tante Mira was mijn moeder, of niet?’ vroeg ik aan mijn tante toen we die dag naar huis gingen.

‘Wat zeg je nou weer voor raars?’

‘Je hebt tegen me gelogen! Ze was mijn moeder!’

Tante zei niets, ze huilde terwijl ze me omhelsde.

Het begrip ‘doodgaan’ werd voor het eerst echt toen ik zes was. Angst volgde daarop als een schaduw. Hoe ik er ook aan probeerde te ontkomen, de vrouw in het zwarte lijstje aan de muur kon me altijd te pakken nemen met haar blik. Als ik mijn ogen dichtdeed kwam haar wasgele gezicht me weer voor ogen, opgemaakt zoals het was toen ze werd begraven. Hoewel tante ook diepbedroefd was, liet ze niets van angst merken. Ik vroeg haar waarom ze niet bang was, ze zei dat je voor familie toch niet bang hoefde te zijn. Ik begon mijn moeder te haten, ik haatte het dat ze me meteen na mijn geboorte had opgegeven, dat ze me pas na haar dood had laten weten wie ze echt was. Als ik net als andere kinderen altijd al van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat mijn moeder om me heen had gehad, zou ik dan alleen verdriet voelen om haar dood en geen angst? Of anders had ik liever niet geweten wie ze echt was, liever gehad dat tante Mira gewoon tante Mira was en ik geen moeder had. Maar ze was echt mijn moeder. Ik voelde hoe het zaadje van de dood binnen in me ontsproot. Als ik ’s nachts muggen bij mijn oor hoorde, begon ik ze wild van me af te slaan, alsof ze ook in mijn hoofd zouden kruipen en me mijn leven af zouden pakken. Zelfs nu doe ik dat nog.

‘Waarom heeft mama me aan jullie gegeven?’

‘Omdat je geen papa hebt.’

‘Waar is mijn papa dan?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Komt hij later terug?’

‘Ik weet het niet, ik weet het echt niet.’

Jarenlang heb ik in de mannen om me heen mijn vader gezocht. Ik dacht dat mijn vader op een dag, net als mijn moeder, zomaar zou verschijnen. Ik wachtte op de dag dat de oplossing van dat raadsel aan me onthuld zou worden, maar na bijna dertig jaar wachten heb ik nog altijd geen antwoord gekregen.

Hoofdstuk 2
==
==

Vertrek der Hitte

==

#

Elk jaar vangt de periode van het Vertrek der Hitte aan als de zon op 22, 23 of 24 augustus de 150ste ecliptische breedtegraad bereikt. In de Verzamelde commentaren betreffende de tweeënzeventig omstandigheden der kalenderperiodes staat: ‘Vertrek, dat wil zeggen vertrekken, weggaan. De hitte komt in deze periode ten einde.’ Na aanvang van Vertrek der Hitte zijn de krekellarven al ver ontwikkeld, in deze periode kan daarom worden begonnen krekels te vangen.

1

De eerste week nadat ik weer bij mijn tante ben komen wonen, hang ik alleen maar voor de televisie, ik zit te niksen als een plant. Suffe programma’s die ik eerst waardeloos had gevonden vind ik nu opeens leuk. Hoewel ik mijn gedachten niet bij de televisie heb, laat ik hem toch aanstaan. Ik geniet ervan mijn moedertaal overal om me heen te hebben. Of het nou poëzie is of gevloek, het klinkt allemaal even mooi. Als het tijd is, gaan we aan tafel. Tante maakt van elke maaltijd een feestmaal, drie keer per dag, zonder zichzelf ooit te herhalen. Als tante en oom ’s avonds naar bed zijn, chat ik online met mijn vrienden aan de andere kant van de wereld. Ik ben pas tien dagen hier, maar in die korte tijd lijkt het leven in Nederland al onbereikbaar ver weg. Mijn vrienden vertellen me dat het daar maar veertien graden is en ook nog regent, haast alsof de winter al begonnen is. Elke keer als ik zulke berichten hoor, ben ik blij dat ik besloten heb om hier terug te komen. Ik woon liever in de tropen dan in een poolklimaat, alleen in de tropen lijken zich verhalen af te kunnen spelen.

Vandaag heb ik in de stad met een oud-studiegenoot afgesproken. Als ik terugkom roept mijn tante, zodra ik een voet over de drempel zet, vanuit de keuken: ‘Raad eens wie ik vandaag tegenkwam?’

‘Wie dan?’ Waarschijnlijk weer een van die oude wijven die zo graag willen weten wanneer ik eindelijk ga trouwen.

‘Jianhua, je oude buurmeisje.’

‘Jianhua? Waar kwam je die nou tegen?’

‘In de Carrefour. Ze kwam haar vader opzoeken, en onderweg kwam ze langs de supermarkt, dus toen was ze meteen maar wat groente en meeneemmaaltijden voor hem gaan kopen.’

Jianhua is de dochter van mijn vroegere oppasmoeder, ze is tien jaar ouder dan ik. Toen ik klein was droeg ik altijd haar afdankertjes. In de jaren tachtig zag ik er nog steeds uit als een kind van de Culturele Revolutie – witte bloes, blauwe broek. Iedereen zei dat ik zo op Jianhua leek, ik had zo haar zusje kunnen zijn.

‘De Tovenaar heeft het niet makkelijk, zo in zijn eentje’, zegt tante terwijl ze een pan soep op het gasfornuis zet. ‘Hij heeft nu al heel wat hulpen in de huishouding gehad, maar er is er niet één geschikt. De ene is te lui, de andere niet betrouwbaar, hij kan er maar geen vinden die hard werkt en ook nog eerlijk is.’

‘Tovenaar’ is de bijnaam van Jianhua’s vader. Omdat hij aan krekelvechten doet, noemde iedereen hem ‘de Krekeltovenaar’, gaandeweg werd dat verkort tot ‘Tovenaar’.

Oom komt uit zijn kamer, en merkt op: ‘Alleenstaande ouderen zijn een maatschappelijk probleem tegenwoordig, er zijn er heel wat in Shanghai. Alleen al in deze buurt zijn er in twee jaar tijd drie bejaardenhuizen gebouwd, en ondanks de prijs is er een flinke wachtrij voor, je komt er gewoon niet binnen. Het schijnt dat ze hier beneden ook nog een dagopvang willen maken, voor ouders van tweeverdieners, als die oudjes het in hun eentje niet meer redden.’

Er klopt iets niet. ‘En Jianhua’s moeder dan?’ vraag ik.

‘Die is al jaren dood’, zegt tante.

‘Waarom heeft niemand me dat verteld?’ Mijn neus voelt branderig, de tranen staan in mijn ogen. Ik weet niet of ik verdrietig ben om dit verlate bericht van de dood van mijn oppasmoeder, of verontwaardigd dat ze niet aan me gedacht hadden.

‘Je was toen net naar Nederland vertrokken, we konden niet zo vaak bellen, wanneer had ik het je dan moeten vertellen?’ zegt tante.

‘Waar is ze aan gestorven?’

‘Haar oude kwaal – haar hart. Ons was ook niks verteld, we hoorden er pas van toen ze al een tijdje dood was. Het was ook eigenlijk vreemd – ze had toch al jaren hartproblemen, maar die moeilijke tijden in het verleden is ze prima doorgekomen en toen ging het opeens niet meer toen het leven beter werd.’

‘Haar hele leven heeft ze moeten zwoegen, ze heeft nooit de kans gehad om het rustig aan te doen’, zegt oom.

‘Maar het was toch heel wat dat ze over de zestig is geworden. Destijds was het maar afwachten hoelang ze zou leven. De Tovenaar had er veel zorgen over, hij dronk de hele dag om zijn problemen te vergeten. Hij moest voor zijn ouders én voor zijn kinderen zorgen, zijn dochter werd ziek en zijn zoon wilde niet deugen. Ach, het was een zwaar leven. Die familie was zo arm indertijd, aan het eind van de maand moesten ze overal geld lenen. We hadden het niet makkelijk toen, maar we hebben ze heel wat toegestopt. Zelf was ze met langdurig ziekteverlof en alsof dat nog niet genoeg was, was die ouwe ook nog kreupel, hij kon helemaal niks, en ze hadden daarbij nog een zieke oma. Het viel niet mee om het allemaal te redden tot de kinderen wat groter waren, en toen wilde hun zoon niet deugen en werd hij naar een tuchtschool gestuurd. Toen hij daar weer uit kwam ging hij al gauw de bak in en hij raakte ook nog aan één oog blind. Uiteindelijk werd hij rijk in de handel en kocht hij een vrijstaand huis voor zijn ouders. En toen gooide verdikkie zijn oude vader zijn kont tegen de krib en wilde niet in dat huis wonen. Hij zei dat hij liever in zijn oude flatje bleef, daar kon hij zijn krekels houden en mahjong spelen. Zijn moeder tilde er minder zwaar aan, die is in haar eentje in dat huis getrokken, maar ze woonde er nog geen week of het was afgelopen.’

Terwijl tante maar doorpraat denk ik stilletjes aan mijn overleden oppasmoeder. Plotseling realiseer ik me dat anderen nooit zullen begrijpen wat mijn oppasmoeder voor me betekend heeft. Ze is verbonden met mijn allereerste herinneringen, maar voor een buitenstaander, al zijn het dan mijn tante en oom, is ze niet meer dan een vroegere buurvrouw.

‘Hoe zag Jianhua eruit?’ vraag ik.

‘Ze is totaal veranderd. Als zij mij niet had aangesproken, had ik haar niet eens herkend.’

‘Hoe is ze dan veranderd?’

‘Ze is dikker geworden, ze zag er goed uit. En heel modieus, zelfs om haar oude vader op te zoeken had ze zich nog opgemaakt.’

‘Is ze nog mooier dan vroeger?’

‘Ik denk toch dat ze vroeger mooier was, alleen had ze toen een slechte gezondheid, ze was altijd ziek en zwakjes. O ja, ik heb haar verteld dat je weer in China bent.’

‘Vroeg ze dan naar me?’

‘Ja, ze vroeg hoe het met je was.’

‘Wat heb je gezegd?’

‘Dat je terug bent in China en hier weer komt wonen, verder niks. Je vindt het toch vervelend als ik andere mensen vertel wat je allemaal doet?’ Tante keek me een beetje beschuldigend aan.

‘Heeft ze haar nummer gegeven?’

‘Ja, ze gaf me een telefoonnummer, ze zei nog dat je eens langs moet komen als je tijd hebt. Maar dat zei ze gewoon uit beleefdheid.’

Ze spoelt haar handen af en loopt naar de kamer om een visitekaartje uit haar portemonnee te halen, dat ze me aanreikt. Het kaartje voelt prettig aan, het is van dik papier, de karakters in reliëf gedrukt:

Jin Zhilong

ceo regio Azië en Pacifisch Gebied

Jinsheng Beleggingsadvies

De achterkant is het in het Engels, op een leeg plekje is een telefoonnummer geschreven.

‘Wiens kaartje is dit?’

‘Van haar man natuurlijk, van wie anders?’

Oom pakt het kaartje uit mijn handen en kijkt er een poosje naar door zijn leesbril. ‘Nooit geweten dat Jianhua zo ijdel is. Kon ze haar nummer niet gewoon op een papiertje schrijven, moet ze nou echt speciaal een kaartje van haar man nemen? Iedereen moet natuurlijk beslist weten dat ze met een rijke vent getrouwd is. Het komt vast doordat de familie van de Tovenaar vroeger arm is geweest, nu ze zich uit die ellende hebben bevrijd moeten ze er zo opzichtig over doen.’

‘Het is toch mooi dat ze nu geld hebben’, zeg ik.

‘Ze hebben niet zomaar geld. Ik weet niet precies hoe het met Jianhua zit, maar ik heb gehoord dat Jianjun in de handel zit, daar gaan enorme bedragen in om’, zegt oom.

De volgende dag bel ik Jianhua op. Hoeveel we vroeger ook met elkaar omgingen, nu we elkaar al zo lang niet meer hebben gezien vergt het toch wat moed om na twintig jaar vanuit het niets weer naar die schaduw te reiken.

De telefoon gaat over, aan de andere kant van de lijn vraagt een verlegen meisjesstem: ‘Hallo, wie wilt u spreken?’

‘Is Yu Jianhua ook thuis?’

‘Mam! Telefoon!’

Het is een paar tellen stil, dan klinkt in mijn oor een traag: ‘Hallo, met wie spreek ik?’

Mijn hart klopt als een wilde. Haar stem klinkt precies als die van haar moeder vroeger.

‘Met Lan. Je bent gisteren in de Carrefour mijn tante tegengekomen, Yang Shufen.’

Aan de andere kant is het een paar seconden stil, dan klinkt er luid: ‘O, Lan, ben jij het! Je tante zei dat je weer in China bent?’

‘Sinds iets meer dan een week.’

‘In China is het toch beter, het is hier veel prettiger wonen.’

‘Ja.’

‘Kom eens langs als je tijd hebt. Ik vertel mijn dochter altijd over je, dat je zo’n goede leerling was en goed in Engels.’

‘Je vleit me. Was dat je dochter net? Hoe oud is ze?’

‘Ze zit in de zesde klas van de middelbare school, volgend jaar doet ze eindexamen. Ze wil de hele dag leuke dingen doen, ze houdt niet van studeren. Misschien kun jij wel een keer met haar praten.’

Ik schrik ervan dat Jianhua’s dochter al in de zesde klas zit. Ik kan me haar niet voorstellen als moeder. In mijn hoofd is ze zelf nog een fris jong meisje.

Ze geeft me nog wat complimenten, ik voel me een beetje ongemakkelijk en breng het gesprek snel op een ander onderwerp: ‘Ik heb de afgelopen jaren in het buitenland gezeten, ik heb nu pas gehoord dat je moeder overleden is.’

‘Je zat zo ver weg …’

‘Ik wil graag haar graf bezoeken, zou jij misschien tijd hebben om me erheen te brengen?’

Ze geeft niet meteen antwoord, het lijkt of ze geschrokken is. ‘Wat lief dat je aan haar denkt’, zegt ze uiteindelijk. ‘Mama heeft een moeilijk leven gehad.’ Haar stem klinkt een beetje verstikt.

‘Hoe zou ik haar nou kunnen vergeten?’

‘Geen probleem, ik neem je er met de auto mee naartoe, dat is handiger.’

‘Gaat Jianjun ook mee?’

‘Ik denk niet dat hij kan, in deze tijd van het jaar heeft hij het altijd zo druk dat je hem nauwelijks meer ziet.’ Haar stem klinkt weer normaal. ‘Als je op hem wil wachten kan het wel een poosje duren.’

‘Dat krijg je met mensen die in de handel zitten.’

‘Hoe bedoel je, handel? Het zijn die krekels. Laten we over een paar dagen gaan, als het weer iets is afgekoeld.’

‘Dat is goed. Moet ik nog iets meenemen?’

‘Je hoeft niks mee te nemen. Ze zal blij zijn dat je komt.’

2

Ik ben geboren in een tijd vol geweeklaag, misschien dat ik daarom volgens mijn tante als baby onophoudelijk huilde, alsof ik ook ergens om rouwde. Tantes werkeenheid had gratis opvang voor de kinderen van de arbeiders, maar ze kon het niet over haar hart verkrijgen me daarheen te brengen. Als ik eenmaal huilde wilde ik de hele dag niet eten of drinken, waardoor mijn navel door de navelbreuk in mijn buik als een luchtbel naar buiten plopte, een raar en griezelig gezicht. Tante en oom vroegen mijn gehandicapte nicht om op me te passen, maar die wilde niet. Toen huurden ze van hun karige salaris maar een analfabete oude vrouw in. Toen ze op een dag uit hun werk kwamen, zagen ze hoe de oude vrouw zonnebloempitten zat te knabbelen terwijl ik naast haar net een dichtbedrukte krant in mijn mond propte. De vrouw werd ter plekke ontslagen en net toen ze zaten te piekeren wat ze nu moesten beginnen, zei de buurvrouw dat zij wel kon helpen. Ze was een vrouw van tegen de veertig, bleek en mager, vlot en handig en een gezellige prater. Een hele poos geleden had ze last gekregen van een chronische hartkwaal, ze was met ziekteverlof gegaan en zat sindsdien thuis. Omdat de arbeidsongeschiktheidsuitkering erg laag was en ze thuis met zijn vijven waren, was hun gezin het armste in het hele gebouw, aan het eind van de maand moesten ze vaak geld lenen van de buren. Het geleende geld konden ze niet terugbetalen, dus ging de moeder van het gezin uit zichzelf de buren helpen met wassen, verstellen, koken en op de kinderen passen. Zij was de oppasmoeder die me van kleins af aan heeft grootgebracht.

Mijn vroegste herinneringen zijn drie beelden, die allemaal te maken hebben met mijn oppasmoeder. In één herinnering zit ik met haar in de zon op de binnenplaats. Ze liet me mijn ogen dichtdoen en vroeg welke kleur ik zag. Rood, zei ik. Dat is de kleur van de zon, zei ze, de kleur van bloed. In een andere herinnering hingen er twee portretten naast elkaar aan de muur: een van Mao Zedong en een van zijn opvolger Hua Guofeng. Mijn oppasmoeder legde me in een bedje dat uitkeek op de muur en zei dat als ik nu nog niet ging slapen, Mao Zedong en Hua Guofeng me zouden komen bekritiseren. Ik herinner me nog een ander beeld, ook op de binnenplaats, waarop een heleboel mensen op de grond naar kleine beestjes zaten te kijken, ik denk dat er krekelgevechten werden gehouden. Mijn oppasmoeder hield me vast en gaf me toen over aan een jonge vrouw die een bloes aanhad met allemaal druiven erop. Toen ik die herinneringen jaren later een keer aan mijn oppasmoeder vertelde, kon ze me niet geloven. ‘Portretten van Mao Zedong en Hua Guofeng die naast elkaar hingen, dat moet in 1978 zijn geweest, hoe kun je dat nou nog weten?’

Ik weet niet hoe mijn oppasmoeder heette, iedereen noemde haar ‘de vrouw van de Tovenaar’. De Tovenaar was een brandhoutachtige man van middelbare leeftijd. Hij was zwijgzaam, sterk en bruinverbrand door jaren werken in de zon. Onder zijn intimiderende blik had je altijd het gevoel dat je iets verkeerd had gedaan. De Tovenaar leek van nature niet van kinderen te houden. Hij speelde nooit met me, ook Jianhua en Jianjun waren altijd wat bedrukt als hij in de buurt was. Maar grote mensen waren helemaal niet bang voor hem en lachten hem soms zelfs achter zijn rug om uit. Als ik er nu aan terugdenk lijkt hij inderdaad meelijwekkend – een wat kromme rug, een kreupele voet, als hij liep hompelde hij met gebogen hoofd langzaam vooruit, net een in zijn schild weggekropen schildpad. Maar soms was ook de Tovenaar in een goede bui, meestal als zijn krekels gewonnen hadden en hij bovendien wat gedronken had. Dan vertelde hij de kinderen altijd verhalen over zijn schitterende overwinningen tijdens de Koreaanse Oorlog. Hij vertelde dat hij toen hij naar het front ging nauwelijks ouder was dan Jianjun, hij kon niet eens een geweer optillen, dus droeg hij maar pakken dynamiet. Een keer vloog een pak per ongeluk in brand en verwondde zijn been, hij had nog geluk dat het er niet helemaal af geblazen was.

Jianjun ging altijd helemaal op in die verhalen. Als het echt spannend werd, mompelde hij zachtjes: ‘Waarom ben ik nou niet in die tijd geboren? Wanneer begint de Derde Wereldoorlog nou eindelijk?’ Net als voor veel jongens in die tijd kon de wereld voor Jianjun niet wanordelijk genoeg zijn. Ze hadden het liefst gehad dat de Derde Wereldoorlog de volgende dag nog uit zou breken, dan zouden ze onmiddellijk omgesmeed worden tot dappere strijders met een ijzeren wil.

Jianjun was een jaar of zes, zeven ouder dan ik. Ik kan me met geen mogelijkheid meer voor de geest halen hoe hij er als kind uitzag. De Jianjun van die jaren is vervaagd. Ik geloof dat hij niet dik was maar ook niet mager, niet groot maar ook niet klein, niet donker maar ook niet bleek, niet knap en niet lelijk, maar verder kan ik het me niet meer herinneren.

Maar ik weet nog wel heel goed hoe hij me meenam om allerlei kattekwaad uit te halen – de banden van fietsen laten leeglopen, belletje trekken bij de buren, de kinderen van de migrantenarbeiders laten schrikken met papierklappers die we hadden gevouwen. We sprongen naar beneden vanaf de tiende tree van de trap of gleden langs de trapleuning vanaf de derde verdieping helemaal naar de onderste. Vaker nog gingen we natuurlijk zwemmen of anders wel insecten vangen – als het zonnig was vingen we cicaden en vlinders, als het bijna ging regenen libelles, ’s avonds vuurvliegjes en krekels. De cicaden en vlinders zetten we op de hor, om de cicaden te horen zingen en de vlinders te zien dansen. We bonden een draadje aan het achterlijf van de libelles en hielden het andere eind in onze hand om ze te laten rondvliegen. De vuurvliegjes stopten we in lege melkflessen die we aan het hoofdeind van ons bed zetten. ’s Avonds viel ik in slaap bij hun knipperende groene lichtjes. Soms stootte ik de melkfles per ongeluk om, dan was de kamer als ik midden in de nacht wakker werd vol lichtpuntjes, als in een droom. De krekels gaf ik allemaal af, die waren ‘tribuut’ aan Jianjun. Hij hield de beste exemplaren zelf en gaf me de andere terug. Ik zat vaak te staren naar de afgekeurde beestjes in mijn blikje, ik stelde me voor dat ze een verborgen talent hadden en tegen alle verwachtingen in zomaar kampioen zouden worden.

Als ik met Jianjun was, durfde niemand me te plagen. Toen ik nog niet naar school ging, zag ik eruit als een jongetje, op warme dagen droeg ik alleen een kort broekje en liep ik met ontbloot bovenlijf rond. Tante en oom hadden me van kleins af aan geleerd om niet om uiterlijk te geven. Elke vrouwelijke opsmuk was voor hen een symbool van bourgeois decadentie. Mijn nicht was ook op die manier opgevoed, waardoor ze toen ze volwassen werd juist het omgekeerde ging doen en vaak thuis voor de spiegel haar toilet zat te maken.

Andere meisjes van mijn leeftijd lachten me uit als ik op warme dagen halfnaakt rondliep. Ze kwamen om me heen staan zingen: ‘Appelmoes, peremoes, ze moest zich schamen, een meisje zonder bloes.’ Toen Jianjun dat hoorde schold hij die meisjes uit: ‘Nog niet eens tieten en je kletst al als een oud wijf!’ De bemoeizuchtige meisjes maakten zich gauw uit de voeten. Daardoor waren er altijd allerlei roddeltantes die bij zijn ouders kwamen klagen: ‘Die Jianjun moet eens flink aangepakt worden, als je hoort wat hij allemaal voor rare dingen zegt! Ik durf het niet eens te herhalen, en nog wel waar die kinderen bij stonden.’ Jianjun heeft daardoor heel wat slaag gekregen van zijn vader. Vaak zag je de oude mankepoot op de binnenplaats van hun gebouw zijn zoon achternazitten met grote zwiepen van zijn bezem. ‘Hier blijven! Hoe heb ik zo’n stuk tuig op kunnen voeden? Jij geeft dus niks om gezichtsverlies? Ik anders wel!’ Uiteindelijk was het altijd de moeder die met de hand over het hart streek en haar zoontje redde van zijn vader, waarop die zijn vrouw er maar gewoon bij uitschold: ‘Jij hebt hem verpest! Als je niet oppast scheldt hij straks zijn bloedeigen moeder ook nog uit. Hoe haalt hij het in zijn gore rotkop!’

Jianjun kon niet stilzitten en had altijd zijn woordje klaar, heel anders dan zijn zus Jianhua. Zij was rustig en verlegen, een jaar of twee, drie ouder dan Jianjun. Haar gezicht kan ik me ook niet meer goed herinneren, ik weet alleen nog dat ze altijd graag een gebloemde witte zakdoek in haar haren vlocht. Ze had een heel blanke huid, een regelmatig gezicht en was erg mager. Ze zag er altijd wat ziekjes uit, waardoor mensen haar ‘Lin Daiyu’ gingen noemen, naar de ziekelijke hoofdpersoon van de klassieke roman De droom van de rode kamer. Als je haar zag, kon je je haast niet voorstellen dat ze een wat hese, volle stem had, haar stem was precies die van haar moeder. Jianhua leek in bijna alles op haar. Het enige verschil tussen hun tweeën was dat haar moeder veel extraverter was, overal hoorde je haar aanstekelijke lach.

In de zomer was Jianhua’s gezondheid beter en nam ze me overal mee naar toe. In mijn herinnering lijkt het wel of we altijd aan het eten waren – we plukten bloemen van de vuursalie om de honing eruit te zuigen, gingen naar de kiosk om gedroogde pruimen te kopen, naar het huis van een klasgenote van Jianhua voor wat tussendoortjes, aten koude noedels met pindasaus bij een stalletje op straat … Jianhua was behoorlijk gulzig, toch werd ze nooit dik. Maar ik was nogal mollig toen ik klein was, waarschijnlijk omdat ik altijd met haar aan het eten was. Het leek net of we twee zusjes waren, het ene geboren in het feodale oude China en het andere in het socialistische nieuwe. Omdat haar familie zo arm was, waren Jianhua’s kleren altijd versteld, maar dat weerhield haar er niet van om van mooie dingen te houden. Ze had een klasgenote uit een wat welvarender familie, die bovendien nogal ijdel was. Als we bij haar thuis waren om wat tussendoortjes te eten, vergat Jianhua nooit om ook snel even haar lippenstift te lenen, en ik moest dan ook beslist wat op. Bang dat haar ouders boos zouden worden als ze het zouden zien, veegde ze het er voor we naar huis gingen ook altijd weer bij ons allebei af. Als ik eraan terugdenk, moet Jianhua in die tijd al op de onderbouw van de middelbare school hebben gezeten, terwijl ik nog een klein kind was dat nog niet eens naar de basisschool ging. Toch klaagde ze er nooit over dat ze met mij opgescheept zat.

Behalve deze vier gezinsleden van twee generaties was er nog een schaduw die zich ophield in donkere hoeken waar nooit zonlicht scheen – soms onder de iep op de binnenplaats, soms op de rand van het bed in de kleine slaapkamer, maar vaker nog op de wc. Dat was de oude grootmoeder van Jianhua en Jianjun. Jianjun vertelde me dat ze aan ernstige constipatie leed, ze moest haar slechte humeur altijd beheersen en was zich daardoor raar gaan gedragen. De oude vrouw had één oog dat hoger zat dan het andere en alle vier seizoenen lang troebele tranen lekte. Onder haar kin had ze een gezwel nog groter dan de vuist van een volwassen man, dat griezelig onder haar gezicht tot op haar schouder hing. Iedereen noemde haar daarom ‘opoe Buil’. De kinderen waren bang van opoe Buil, ze was nog enger dan Jianhua’s en Jianjuns zwijgzame vader. Ik zag haar bijna nooit, ik kon alleen raden waar ze was door haar schaduw of door de koerende keelgeluiden die opklonken uit het donker. Op een dag kwam ik terug uit de stad, waar ik bij mijn oma Chinees Nieuwjaar had gevierd, en zag ik haar bekende verschijning niet meer. Ze zeiden dat opoe Buil op Oudjaarsavond was gestorven.

Herinneringen zijn toch onbegrijpelijk. Ik snap gewoon niet hoe het kan dat de gezichten van Jianjun, Jianhua en mijn oppasmoeder, die ik elke dag zag en die me zo na stonden als mijn eigen vlees en bloed, zo wazig zijn geworden. Terwijl de Tovenaar en opoe Buil, met wie ik nauwelijks sprak en die ik niet meer dan een paar keer aangekeken heb, nog levensecht in mijn hoofd zitten. Ik probeer die vervaagde gezichten duidelijker te zien, maar hoe meer ik mijn best doe, hoe verder weg ze lijken, totdat zelfs de laatste sporen in mijn herinnering verwarrend worden.