Delphine de Vigan

Dagen zonder honger

Uit het Frans vertaald door Geertrui Marks & Lia Tuijtelaars

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

Oorspronkelijke titel Jours sans faim, verschenen bij Grasset

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2001

Nederlandse vertaling © Geertrui Marks, Lia Tuijtelaars en De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Rozemarijn Koopmans

Omslagillustratie © David Raymer/Corbis/HH

ISBN 978 90 445 3291 3

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

#

Door die kou heeft ze ingestemd met de afspraak. De eerste keer dat hij opbelde. Een onbekende, nasale stem bood hulp aan, op een herfstavond, een avond als alle andere: weer met haar rug tegen de radiator. En dat niet alleen vanwege de kou. Eerst weigerde ze. Waar bemoeide hij zich mee? Hij stelde een paar vragen over haar fysieke toestand, hij vroeg niet naar haar gewicht en ook niet hoeveel ze at. Nee. Eerder vragen van een deskundige, een expert zelfs, nauwkeurig, direct, om na te gaan hoe urgent de situatie was. Zolang ze meespeelde, won hij tijd. Die tijd die ze niet meer te verliezen had, die ijle tijd die zich verzette tegen de dood als een laatste komma, wankel.

Daar begon hij mee, dat er niet veel tijd meer was. Ze voelde dat hij ook iets afwist van eenzaamheid, van isolement. Terwijl hij sprak en doorvroeg, speelden haar vingertoppen gespannen met het snoer van het toestel. Ze had net een derde trui aangetrokken, ze had zich opgerold tot een balletje – als je tenminste met die stakerige botten nog van een balletje kon spreken – ze gaf gedachteloos antwoord, alsof ze een verhaaltje opzei dat ze langgeleden uit haar hoofd had geleerd, zonder erbij na te denken. Ze wilde vooral beleefd blijven.

Hij zei, het is te laat, hier kom je alleen niet meer uit, ik kan je helpen, kom woensdag naar mijn spreekuur, ik verwacht je. Ze keek waar haar sigaretten lagen. Ze had de kracht niet om haar rug los te maken van de radiator en het pakje dat voor haar lag te grijpen.

Het was voor het eerst dat iemand haar terugriep, dat iemand haar belde, iemand die dit lijden wist te benoemen, het lijden van haar lichaam. Voor het eerst dat iemand haar opzocht waar de anderen het niet konden, het niet meer opbrachten.

Hij vroeg haar, sommeerde haar om te komen. Hij wist dat dit eerste contact bepalend was. Ze stelde zich voor hoe beducht hij misschien was geweest toen hij haar nummer draaide. Ze hoorde in zijn stembuigingen de angst om te falen en ook de vastberadenheid om haar te overtuigen.

Ze heeft opgehangen. Ze is lang blijven zitten, moedeloos. Waar bemoeide hij zich eigenlijk mee?

Op woensdag heeft ze de metro naar het ziekenhuis genomen. Ze kon nauwelijks lopen. Ze ging de spreekkamer binnen, ze ging tegenover hem zitten. Ze had niets te zeggen, ze was leeg, doodop van alles. Hij stelde een paar vragen voor de vorm, en toen smeekte hij haar bijna ik heb een kamer voor je, in deze toestand kun je niet weggaan. Ze weigerde. Hij zocht naar woorden om haar tegen te houden. Zijn handen lagen op zijn bureau, die kleine handen die hij op een dag over haar doorschijnende huid zou laten glijden.

Het was te vroeg, ook al had ze geen tijd meer. Hij zei dat ze de mensen niet konden dwingen zolang ze niet van de straat geraapt mochten worden. Wankelend deed ze de deur achter zich dicht, en ze nam de metro weer, zonder een traan te laten.

De woensdag daarop is ze teruggekomen en ook de woensdag daarna. Ze doorkruiste heel Parijs om hem te zien. In het ziekenhuis volgde ze tot aan de spreekkamer de groene lijn die weggleed onder haar voeten. Toen ze door de gang liep, hoorde ze haar aarzelende voetstappen niet meer. Ze wachtte handenwringend voor zijn kamer op de eerste etage. Ze wist niet goed waarom ze daar eigenlijk was, behalve uit een vaag, intuïtief gevoel dat ze er ooit haar uitgeputte lichaam zou kunnen achterlaten.

Op een ochtend heeft ze gevoeld dat de kou de verste uiteinden van haar lichaam had bereikt, haar nagels, haar haren. Ze belde het nummer van het ziekenhuis, ze vroeg of ze hem kon spreken.

De dood klopte in haar buik, ze kon hem aanraken.

Dat is allemaal lang geleden. Hij heeft haar leven gered. Als je die woorden opschrijft, lijken ze gezwollen, maar zo is het. Ook nu nog, zo veel jaren later en met herwonnen levenslust, zegt ze als ze erover praat: hij heeft mijn leven gered.

2

#

In de stilte van de middag ging de deur achter haar dicht. Ze is gaan liggen. Voor het eerst sinds weken komen er tranen uit haar lichaam van steen, dat uitgeputte lichaam dat zich zojuist gewonnen heeft gegeven. Ze huilt om die vage opluchting die haar volledig aan hen overlevert. Achter haar oogleden branden de tranen. Een vel met beenderen op een ziekenhuisbed, dat is ze. Meer niet. Haar ogen zijn groot met donkere kringen eromheen, onder haar scherpe jukbeenderen lijken haar ingevallen wangen naar binnen te worden gezogen. De huid om haar mond is bedekt met een bruin dons. Het bloed klopt te traag in haar opvallend zichtbare aderen.

Ze rilt. Ondanks de wollen maillot en de coltrui. De kou zit in haar, die kou waardoor ze niet stil kan liggen. Alsof de dood haar in zijn greep heeft, ze weet het, de dood zit in haar als een blok ijs.

De tl-buis zoemt, maar ze hoort alleen haar eigen ademhaling. Die regelmatige, zware, obsederende adem weergalmt in haar hoofd. Omdat ze vrijwel doof is geworden, van binnenuit opgegeten door niet te eten.

Ze is opgestaan om het oranje rolgordijn naar beneden te trekken. Het gele licht hecht zich aan de bleke muren. Ze maakt de inventaris op van haar omgeving: een bed, een grote tafel, een tl-lamp, een stoel, een verstelbaar roltafeltje, twee vaste kasten, een plafonnière, een zuurstofapparaat, een alarmbel. Achter een smalle deur bevinden zich de wc en de wastafel. De douche is op de gang.

Buiten begint het donker te worden en de eerste maaltijden worden al rondgebracht. Onder het aluminium deksel ligt een te doorbakken tartaartje naast een paar verlepte sperzieboontjes, kom op, doe je best, ook al is het moeilijk. Ze kauwt plichtmatig. Ze zou uren zo door kunnen kauwen als het daar alleen om ging, haar mond kunnen vullen met speeksel, het voedsel van de ene naar de andere kant bewegen, eindeloos die steeds smakelozere brij rondmalen. Het probleem is het doorslikken. In haar maag zit al een pijnlijke bal. De tijd staat stil. Ze zal weer moeten leren eten, leren leven ook. De zuster is teruggekomen, ze licht het deksel van het bord, goed gedaan voor de eerste dag, denk je dat je kunt slapen?

Ze valt als een blok in slaap deze keer. Tussen de strakke, gladde lakens hoeft ze alleen haar ogen maar dicht te doen.

Ze wilde wat spullen opbergen in de kast, maar kan bijna niet overeind blijven. Ze zakt door haar benen, erger dan eerst toen ze met haar lege maag de ene kilometer na de andere maakte en de trappen oprende zoals anderen naalden in hun aderen steken. Ze heeft het leven uit dit lichaam verdreven, ze is tot het uiterste gegaan, tot het eind van haar krachten. Ze moet gaan zitten. Vanaf de twaalfde verdieping kijkt ze naar de boulevard périphérique. Ze zijn bloed komen afnemen. Wat er nog van over is. Een oranje vloeistof die ze er bijna niet uit krijgen. Met duim en wijsvinger kun je haar arm omspannen. Dat zal ze ook moeten opgeven. De magerte als schreeuw. De verpleegster drukt stevig op de aderen, zonder ongeduldig te worden. Ze zegt hoe kun je het zover laten komen? Het is geen verwijt, maar gewoon een vraag die ze hardop stelt. In haar stem klinkt een aarzelend medeleven door. Onder haar witte jas zie je echte borsten die bewegen op het ritme van haar ademhaling. Ze drukt met haar duim op de aderen, zucht, ze gaat helemaal op in haar werk en vult een voor een de buisjes. Bij het vierde geeft ze het op. Zo is het wel genoeg. We kunnen altijd later verdergaan. In kamer 1 van de westvleugel is het duizelingwekkend stil. Morgen komt iemand de televisie aansluiten. Morgen worden er boeken, kranten en breispullen bezorgd. Er zal een nieuw leven worden georganiseerd, een leven zonder beweging, om vet te kweken.

Een lichaamstemperatuur van vijfendertig graden, een alarmerend lage bloeddruk, geen menstruatie, ontregeling van de lichaamsbeharing, doorligwonden, trage pols en hartslag, de verschijnselen van ondervoeding.

Hij staat aan het voeteneind, niet weinig trots. Kijk maar goed, dames en heren, op de twaalfde verdieping van dit binnenkort wereldberoemde ziekenhuis is gisteravond een skelet van zesendertig kilo met een lengte van een meter vijfenzeventig aangespoeld. Tot nu toe mijn gewicht/lengterecord. Tegenover haar staan ze in een dichte rij in hun smetteloze doktersjassen, ze stoten elkaar aan en werpen ongelovige blikken op de kaart die aan het voeteneinde van het bed hangt. Ze zijn verbaasd dat de patiënt bij aankomst niet bewusteloos was. Zo dadelijk zal men de maagsonde aanbrengen. Het woord knalt in haar oren en zet zich voort als de sirene van een ambulance. Ze hebben de deur achter zich dichtgedaan, maar aan de andere kant zet hij zijn commentaar voort. Wat hij zegt hoort ze niet, alleen zijn eigenaardige nasale stem.

Als ze staat verliest ze haar evenwicht. Als ze zit heeft ze pijn in haar billen. Als ze ligt ook. De botten steken door haar huid, die droge, perkamentachtige, vale huid op haar karkas. Het is waar, hoe kun je het zover laten komen? Ze heeft al haar kleren over elkaar aan en wacht.

De slang zit verpakt in een steriel zakje. Hij zegt wees maar niet bang, het is even een vervelend gevoel, we brengen hem in door de neus, als hij in je keel komt moet je slikken. Daarna maken we een röntgenfoto om te kijken of de sonde goed in de maag zit. Je hoeft alleen maar te slikken. Slikken. Terug in haar kamer bekijkt ze zichzelf in de spiegel. Van de slang zie je alleen nog een stukje doorzichtig plastic uit haar rechterneusgat hangen. Hij wordt op zijn plaats gehouden door een kleefpleister op haar wang, loopt achter haar oor langs en bungelt op schouderhoogte.

Je sluit zelf het uiteinde aan op de machine, de hele nacht en minstens vier uur overdag. De voedingspomp lijkt op een groot koffiezetapparaat. Ze zijn hem komen installeren op de tafel naast haar bed. Als je pijn in je buik krijgt, kun je hem lager zetten. Een paar keer per dag komt een zuster de flacons in het reservoir gieten en het apparaat doorspoelen. Een flacon, dan twee, dan drie … tot vijf per dag, afhankelijk van haar gewichtstoename. De vloeistof zakt zo tot onder in de maag. Diep naar binnen, want hij mocht eens de andere kant op willen. Honderden licht verteerbare en gemakkelijk opneembare, aangepaste, echte, geniepige calorieën waartegen niet te vechten valt. Hij zegt dat dit de enige oplossing is. Omdat ze te ver is gegaan en haar lichaam het niet meer alleen kan klaren. Hij zegt dat je na een paar uur geen last meer hebt van die slang in je neus en het geluid van de machine. Hij zegt dat ze ook weer moet leren eten en dat er een diëtiste langskomt om te kijken wat ze nodig heeft aan extra voeding.

Vooralsnog ligt ze als een worm te kronkelen in haar bed. De slang wiebelt tegen haar slokdarm. Ze voelt elke druppel die door de machine wordt afgescheiden, ze voelt zich zienderogen opzwellen. Terwijl ze obsessief naar haar buik luistert, houdt ze haar adem in. Een paar honderd milliliter angst neemt ronkend bezit van haar lichaam. Ze raakt in paniek, ze stikt, ze snikt. Er zijn twee man nodig om haar te kalmeren. Ze zegt dit gaat niet, ik kan het niet, ik wil weg, ik ga nog liever dood.

Hij buigt zich over haar heen. Behoedzaam. Alsof hij met zijn vingers een gewond dier aanraakt. Om te kijken of er nog iets aan te doen is. Ze weet dat hij niet zal toegeven. Hij ziet er vermoeid uit, hij wil vast graag naar huis. Lekker warm in zijn witte jas, met die zelfvoldaanheid van gezonde mensen. Hij heeft zijn hand op het bed gelegd, vlak bij de hare, hij wil graag dat ze inziet dat ze uit dit dal moet komen, dat ze de wapens niet meer voor het kiezen heeft. Hij pakt haar in met woorden, hij smoort de angst die haar overweldigt, hij weerstaat haar, sterk door het volle vertrouwen dat hij in haar heeft, in het leven hierna dat zij zich niet kan voorstellen. Als hij geen nieuwe argumenten meer heeft en ze maar door blijft snikken, zet hij zijn preek kracht bij met een hartgrondig ‘verdomme’. Een vloek die alles samenvat, alles wat er gezegd is, zowel de urgentie als het gelijk van zijn woorden. De angst verdwijnt. Ze is niet meer helemaal alleen in de strijd tegen zichzelf. Het is donker geworden. Ze wacht op de slaap die wel niet zal komen.

Die avond denkt ze aan Louise. Haar fantastische zusje, echt een zus door dik en dun. Louise alleen met hen, tegen hen. Louise alleen en slim. Die avond denkt ze aan Louise en ze zou willen dat het nooit zover met haar gekomen was, dat ze nooit tekort was geschoten, dat ze haar handje in haar hand voelde, zoals vroeger op het perron van het Gare du Nord, zij met z’n tweeën, voor altijd onafscheidelijk.

Anorexia. Kou en angst. Tien procent schijnt eraan dood te gaan. Door onachtzaamheid misschien. Zonder het te beseffen. Uit eenzaamheid ongetwijfeld. Soms denkt ze eraan. Ze kon zo niet verder, niet vanwege de kou, maar ook niet vanwege de vermoeidheid. Ze is uitgeput. Ze weet nu dat je met dit gewicht niet kunt leven.

Ze heeft zich overgegeven voor een paar kilo’s, om het gevaar te bezweren, om het vol te kunnen houden, om te overleven, meer niet. Maar ze heeft niet opgegeven. Ze wil de controle niet verliezen. Het leven ervoor is slechts een herinnering zonder gevoel en het leven erna lonkt als een gefluisterde belofte, waar ze nog niet in kan geloven. Ze wil niet genezen omdat ze niet weet hoe ze op een andere manier zou moeten leven dan door die ziekte die haar heeft gekozen, die ziekte waarover het in de kranten en op symposia gaat, een blinde, donkere zoektocht die ze deelt met anderen, anonieme en wankele medeplichtigen van een stille misdaad tegen zichzelf. Er zal tijd nodig zijn om te begrijpen hoe het zover met haar heeft kunnen komen. Voorlopig is er alleen maar het zwarte gat in haar buik dat haar van binnenuit opzuigt. Het lichaam heeft gewonnen, het lichaam dat gebrek lijdt, dat steeds verder krimpt, dat tot in zijn diepste wezen is genegeerd, treedt nu op de voorgrond – de paradox is haar niet ontgaan – en zet zich schrap tegen al die mishandelingen waaraan het al weken wordt blootgesteld, het verweert zich. Geheel in beslag genomen door dit enorme gat voelt ze verder niets meer, ze denkt niet meer.

Later zal ze begrijpen dat dit een van de dingen was die ze wilde, haar lichaam vernietigen om niets meer van de buitenwereld te merken, om niets anders in haar lichaam en haar buik te voelen dan honger. Het zal tijd kosten om de weg terug af te leggen, om zover mogelijk terug te gaan naar haar eerste gebrek aan eetlust, het eerste eten uit de koelkast dat ze zomaar weggooide, ze zal nog verder terug moeten, als ze die open wonden die ze in de ijskast heeft gezet naar boven moet halen, als ze het hoe en waarom van haar ziekte wil begrijpen. Vaak zullen uit de chaos zorgvuldig die herinneringen omhooggetrokken moeten worden die als geslachte varkens aan hun poten in de koelcel hangen, met hun huid onder het geronnen bloed, zal het moeite kosten om niet terug te deinzen voor de bedorven stank eromheen, waardoor je het er niet lang uithoudt.

Op dit moment voelt ze maar één ding: ze wilde hun pijn doen, hen treffen in hun eigen vlees en bloed, misschien wel kapotmaken. Haar vader en haar moeder. Ze mogen er niet gemakkelijk vanaf komen. Verslaafd, allebei. Maar ze weet nu ook dat er niets zal veranderen als ze hun haar uitgeteerde lijf als een belediging naar het hoofd gooit, en haar walging van ze, ze weet dat ze lang kan wachten, dat ze eraan onderdoor kan gaan, zonder dat het tot hen doordringt. Het is alvast een begin. Als je eenmaal de zinloosheid van een onderneming inziet, voel je je al wat beter, de bittere smaak verdwijnt langzamerhand. De toekomst valt dan af te lezen op een weegschaal: vijftien ongelofelijke, onvoorstelbare kilo’s, vijftien kilo aankomen om ontslagen te worden uit dit ziekenhuis van vijftien verdiepingen waar ze besloten heeft weer te gaan eten. Van de liften wordt ze misselijk en de trappen zijn uitnodigend.

Tad is op bezoek geweest. Geen bloemen, geen bonbons. Alleen maar de buitenlucht die uit haar kleren kwam. Ze had rode wangen van de eerste kou. Met een snelle blik nam ze de kamer op, je zit hier goed. Ze boog zich over de voedingspomp alsof ze wilde weten hoe hij werkte. Zo is Tad, ze wil altijd weten hoe iets werkt. En of het pijn doet, zo’n ding in je neus. Ze zei je ziet er in elk geval beter uit. Het wordt al koud buiten, weet je. Ze verwachten volgende week een grote metrostaking, dat worden weer drie zware dagen. Het schijnt dat Nadine een vriendje heeft. Ja, echt. En Mona is uiteindelijk voor Patrick gevallen. Het kostte wat tijd, maar hij heeft haar zover gekregen. Maar nu is zij helemaal gek van hem. Ze vertrekken samen naar Afrika. Ze vulde de kamer met kleine onderhoudende voorvalletjes. De tijd vloog om tussen haar gespannen vingers. Ze stelde geen overbodige vragen. Alleen maar haar lach en haar stem. Toen ze haar jas aantrok, was het donker.

Voor de liftdeur trekt Tad haar tegen zich aan. Ga je mee naar beneden? Twaalf verdiepingen scheiden haar van de begane grond. Van het asfalt. Ze aarzelt. Eigenlijk staat er nergens dat het verboden is. Beneden in het hoge gebouw gaat net het licht in de cadeaushop uit. Bezoekers zoeken hun weg, waarbij ze naar boven kijken alsof ze dwars door de verdiepingen heen de hele blokkendoos boven hun hoofd kunnen zien. Een paar kamerjassen staan met hun zakdoek te zwaaien. Aan de andere kant van de glazen wand strijkt de nachtlucht over de gezichten van mensen die er niet angstwekkend uitzien. Je hoeft alleen maar een eindje door te lopen, je voet op de rubberen mat te zetten en de deuren gaan vanzelf open. Ze zuigt haar longen vol lucht, neemt het verre geluid van de straat in zich op. De tocht strijkt over haar gezicht en waait door haar haar. Ze zou nog wat verder kunnen gaan, de betonnen helling af, een klein eindje nog met haar ogen dicht. Ze zou rechtdoor kunnen lopen, de boulevard Ney oversteken, de avenue Saint-Ouen in, doorlopen tot ze geen gevoel meer zou hebben, tot ze in een roes zou zijn. Maar ze wordt al bang. Buiten raakt ze de kluts kwijt, buiten is ze een gevaar voor zichzelf.

Tad omhelsde haar. Hou je goed, breng de machine weer aan de gang. Ze zag haar weglopen in het donker. Ze liep terug naar de liften. Ineens proefde ze die smaak weer in haar mond, ze was hem vergeten, net als de rest, de zachte witte chocola met kokos die ze samen vaak pikten, één plak maar, die ze in hun broek stopten als ze uit school kwamen. Bij Tad thuis zetten ze de kopjes klaar op de lage salontafel, warmden een beetje melk op, braken de chocola in stukjes, haalden de croissants uit de zak, trouw aan een ritueel dat al sinds hun zoete kindertijd bestond. Ze voelden de chocola wegsmelten in hun mond en zo dadelijk zouden er alleen nog wat kruimels in een stuk zilverpapier over zijn. Als de ouders van Tad ’s avonds uitgingen, trokken ze haar moeders nylon onderjurken en satijnen broeken aan, haar hoge hakken, ze deden of ze sigaretten rookten en dansten op mondaine feestjes waar geen eind aan kwam. Ze wachtten op het geluid van de auto, van de lift, klaar om bij het eerste sein op te ruimen, de kleren uit te trekken, alles terug in de kast te leggen, onder hun dekbed te schieten en hun ogen dicht te doen.

Het gaat er nu om de stand van zaken op te maken. Om de omvang van de schade vast te stellen. Hij is haar ’s morgens vroeg komen uitleggen hoe het leegpompen van de maag in zijn werk gaat. Ze kan het niet laten hem op de poëzie van zijn terminologie te wijzen. Hij glimlacht, maar gaat verder. Het onderzoek is pijnloos, en bestaat eruit dat de patiënt, of wat daarvan over is, een radioactieve omelet tot zich neemt. Dat is om te zien of de maag, die niet groter is dan die van een baby van zes maanden, normaal functioneert. En dat terwijl baby’s niet eens omelet eten. Die omelet doet haar vreemd genoeg aan de schoolkantine denken, maar het glas water erbij, dat ook roodgekleurd is, is veel gemakkelijker door te slikken. Elk half uur wordt er een foto gemaakt. Zo kunnen ze zien hoeveel tijd de maag, die door het wekenlange vasten gekrompen is, nodig heeft om het vloeibare en vaste voedsel op te nemen.

Een hele middag om twee eieren te verteren, zo blijf je wel bezig.

Morgen krijgt ze zes plastic tabletten te slikken die ook met röntgenstralen zichtbaar zijn, en die dagelijks met behulp van een foto worden gevolgd op hun tocht door de ingewanden, vol voetangels en klemmen, totdat ze in de ontlasting naar buiten komen.

Hij ziet dat ze lacht. Ze zou nog harder lachen als ze niet zo mager was, zo zwak eigenlijk. Ze bedenkt wat ze allemaal zou kunnen inslikken: een pantoffel, een vork, een zeepbakje, al die rare, ‘met röntgenstralen zichtbare’ voorwerpen die ze in haar lichaam zou kunnen opslaan om hem in verwarring te brengen of bang te maken, en die hij ’s morgens zou ontdekken als hij de foto’s bij wit licht zou bekijken.

Als ze weer naar boven naar haar kamer gaat, komt ze langs de koffiekamer. Een jonge vrouw hangt in een skaileren stoel en wacht. Ze rookt een sigaret. Ze roept haar, ze staat op. Haar knokige handen zoeken steun. Fatia is anorexiapatiënte en komt hier al voor de zoveelste keer. Haar wangen zijn bol na een aantal weken sondevoeding. Onder haar nachthemd lijdt een buik die zo rond is als een voetbal. Ze houdt in de gaten of er een zuster aankomt. Vijf flacons per dag, zucht ze tegen iedereen die het maar horen wil. Ze klaagt erover dat ze zo opgezet is dat ze niets meer door haar keel krijgt. Ze wil naar haar kamer gebracht worden. Ze gaat op haar bed liggen en sluit de sonde aan. Haar maag rommelt.

Dat is alles wat ze wilde. Dat iemand dit barbaarse ritueel meemaakt, dat iemand getuige is van haar lijden. Ze zegt laat me nu maar alleen, het gaat wel weer.

Het karretje staat al voor de deur. De verpleeghulpen delen kletsend de maaltijden rond. Het is nog maar net zes uur. Hoe moet je – puur fysiek gesproken – honger hebben op dit tijdstip? Ze zou het dienblad wel door de kamer willen smijten en graag al haar tranen uit haar lijf huilen, maar snikken tast de eetlust aan. Ze installeert zich in kleermakerszit op haar bed en trekt de tafel naar zich toe. Ze ademt diep in en tilt het deksel op.

3

#

Op een afdeling eetstoornissen zitten dikke, magere en ondervoede mensen, mensen met een ontregelde buik, met een gevoelige darm, diabetici. Mensen-die-te-veel-eten, mensen-die-te-veel-spugen, mensen-die-niet-meer-kunnen-slikken. Aan het eind van de gang kunnen rokers en eenzame zielen in de koffiekamer terecht. Er wordt gebabbeld, vergeleken, er is verbazing. Ze luisteren scherp of ze de hakken al horen van de hoofdzuster die streng kijkt als er te lang wordt gepraat. Dat is vermoeiend. Dat kost calorieën. Sigaretten ook.

Haar moeder is gekomen. Ze kijkt hoe ze eet. Haar gezicht heeft geen uitdrukking, geen triomf en geen opluchting. Ze is op de stoel gaan zitten en wacht. Ze praat niet. Haar moeder praat al jaren niet meer. Een paar woorden per dag, met zorg gekozen, ja, nee, tot ziens, tot morgen. Als haar moeder vertrekt, loopt ze mee tot aan de lift. Even wuiven als de deuren dichtgaan. Driehonderdvijftig meter lopen, daar krijg je honger van. Als ze weer op haar kamer is, eet ze de camembert op. Daarna vult ze de kruik om de pijn te verlichten. Over een uur zal ze de sonde aansluiten. Een handeling die geen enkele technische of medische vaardigheid vraagt, maar wel een flinke dosis overgave. Ze hoeft alleen het dopje van het slangetje dat uit haar neus hangt in de voedingspomp te steken en op de aan/uit-knop te drukken. Kinderspel.

’s Avonds kijkt ze op de tv naar het spelletje Maxitête. De kijker moet raden wie er schuilgaat achter die vreemde verzameling gezichtsdelen: een oog, een neus, een mond, een kin van verschillende beroemdheden. Ze haalt diep adem terwijl ze op het avondeten wacht. Voor elke maaltijd diezelfde angst, ze heeft al een knoop in haar maag, ze moet eten, eten en nog eens eten. Het ontbijt komt rond acht uur, de lunch om twaalf uur – half een als de visite van de artsen wat uitloopt –, de middagthee altijd na het temperaturen. Maar het ergste, het avondeten, arriveert meestal om zeven uur, om zes uur op zaterdag en zondag. Haar kamer ligt niet ver van de dienstlift waaruit drie keer per dag de onvermijdelijke kar met de maaltijden voor de verdieping tevoorschijn komt. Ze noemen hem de schildpad. Je hoort de schildpad al van verre aankomen. Aan het geluid van de rammelende dienbladen en de knarsende wielen. Hij stopt voor haar kamer. Meteen dringt de geur van aardappelpuree en gepaneerde vis door de open deur naar binnen. Zij is als eerste aan de beurt. En altijd als laatste klaar. Het is niet te geloven hoeveel tijd ze nodig heeft om drie geraspte worteltjes naar binnen te werken. Het dienblad wordt weer opgehaald. Op de terugweg heeft de schildpad haast. Hij wordt verwacht in de kelder om schoongemaakt te worden. Je hebt je vis toch wel opgegeten? Hou je lepel maar, dan kun je straks je bord leegeten, die nemen we morgen wel mee, dat geeft niet, niet de moed laten zakken, doe maar rustig aan. Op haar nachtkastje liggen in hun plastic bakjes de kaas en het toetje te wachten totdat zij aan de beurt zijn.

In een aantal opzichten heeft kamer nummer 1 duidelijke pluspunten. Om te beginnen staat er maar één bed. Verder ligt hij tegenover de gemeenschappelijke douche, een aantrekkelijke uitkijkpost om ’s morgens met een handdoek over je schouder en de zeep in je hand klaar te staan op het moment dat hij vrijkomt. Ten opzichte van de koffiekamer ligt kamer 1 aan het andere eind van de gang, een legitimatie om een aantal keren op en neer te lopen, wat een geluk, evenzoveel onverdachte wandelingen, niet om energie te verspillen, een calorietje hier en een calorietje daar, nee, echt niet, alleen maar om een levende ziel te ontmoeten of een sigaret te roken. Maar deze ligging heeft ook een paar nadelen. Behalve dat de kamer van de hoofdzuster er vlakbij ligt, wordt het eten zomaar tien, misschien wel vijftien minuten eerder gebracht dan bij de kamers aan de andere kant van de afdeling. Wat voor anderen misschien een voordeel is – ze ziet ze vaak voor zich, achter hun deur, vol ongeduld, scherp luisterend, met trillende neusvleugels – is voor haar een extra kwelling. Tien minuten respijt die haar bij elke maaltijd worden afgepakt, tien minuten waarin ze, als ze niet als eerste aan de beurt was, nog even zou kunnen genieten van de tijd die haar rest voordat ze haar maag moet vullen uit die min of meer zelfgekozen bakjes.

Ze is akkoord gegaan met de voorwaarden in het contract. Geen voedsel in het toilet gooien, het ook niet doorgeven aan medepatiënten, geen laxeermiddelen gebruiken, niet overgeven na de maaltijden. Het is een contract op basis van vertrouwen. Ze heeft tegen hem gezegd ik kots niet, uit principe niet, alleen per ongeluk. Als kind kon ze niet in een auto stappen zonder dat ze over moest geven. Ze moesten stoppen aan de kant van de weg, meer dan eens, ze voelt nog hoe ze zich vooroverboog, hoe die bal haar tong optilde voordat haar maag zich samentrok, ze proeft in haar mond en aan de binnenkant van haar lippen nog het zure speeksel en het halfverteerde voedsel. Soms kwam het zelfs uit haar neusgaten. Ze herinnert zich de papieren zakdoekjes om haar gezicht schoon te maken, het water dat ze moest drinken om haar mond te spoelen en de geur die hardnekkig in de auto bleef hangen.

Ze heeft nooit haar vinger in haar keel gestoken. Ze is gestopt met eten. Dat was simpeler. Verder niets.

‘Ben je nieuw? Ja, ik zag je maandag komen. Eerlijk gezegd heb ik het nog nooit zo erg gezien. Er is nog een meisje zoals jij, je begrijpt wel wat ik bedoel. En ook nog een wat oudere vrouw. Heb je haar al gezien? Heb je vanavond courgettes gehad? Ze smaakten vreemd, vond je niet? Ik zeg dat nou wel, maar, ach, zolang het maar eetbaar is, doe ik niet moeilijk. Zeg, was dat je moeder die gisteren op bezoek kwam? Ze ziet er jong uit. Hoe oud is ze? Negenendertig? Jeetje. Die ziekte van jou is vrij mysterieus, moet ik zeggen. Als je het tenminste een ziekte kunt noemen. Als ik zo’n kind had zou ik er korte metten mee maken, kan ik je vertellen, goed, ik heb geen kinderen, maar toch … Jij weigert voedsel, terwijl ik alleen maar wil blijven leven. Maar het is natuurlijk niet te vergelijken, bij mij waren het nooit mijn zenuwen, mijn lichaam wil gewoon niet. Een probleem met mijn lever. Maar nog iets. Ik vind dat je moeder er ook vreemd uitziet, nogal ongezond. Weet je, volgens mij is ze aan de drugs, zoiets zie je meteen. Dan is er nog een vrouw die bij je op bezoek komt, ook een familielid. Ja, zie je, mijn intuïtie laat me nooit in de steek. Maar goed, je kunt wel zien dat die dat probleem niet heeft.’

In haar dikke, wollen, koningsblauwe kamerjas ziet ze eruit als een plastic babypop. Ze kamt haar vette haar glad vanaf haar kruin. Haar gezicht glimt en ze heeft grove poriën. Ze gaat verder.

‘Hoorde ik nou dat jij extra voeding krijgt? Oké, en wat dan wel? Tussendoortjes? Een krentenbol? Dat is pas oneerlijk. Jij probeert jezelf kapot te maken en ik wil alleen maar leven. Maar goed, dat is ook niet je dat, elke dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad, ik ga naar bed. Een gezonde geest in een gezond lichaam, zeggen ze. Ik heb al vaak gezien dat het licht in je kamer nog laat brandt. Lijd je dan ook nog aan slapeloosheid? Nee? Nou, ik ga ervandoor. Tot morgen.’

De blauwe slofte op haar muilen met pompons terug naar haar kamer. Einde van de eerste ronde. Het ziekenhuis is een concentraat van de menselijke soort, zegt men. Terug op haar kamer heeft ze voor het eerst sinds ze hier is het schoolschrift weer gepakt. Op het ruitjespapier schrijft ze: kletstrut, dikke koe, kutwijf.

Ze mag telefoon hebben, boeken en kranten lezen en tv-kijken. Dat maakt hier geen deel uit van een beloningssysteem. In een psychiatrisch ziekenhuis worden anorexiapatiënten opgesloten tussen vier witte muren met alleen een bed en een stoel. De verzetjes zijn geregeld in een contract: voor twee kilo een boek, voor drie kilo pen en papier. Je mag er bezoek hebben als je genoeg bent aangekomen.

Zij zou in hongerstaking zijn gegaan. Het weinige dat er over was hebben gedood. Ze zou het niet hebben kunnen accepteren, die dwang om haar karkas eronder te krijgen.

Ze herinnert zich die dokter bij wie ze een paar maanden geleden is geweest, toen ze op straat begon te vallen. Hij had steeds indringend gezegd je moet naar het ziekenhuis. Je hoeft niet dood te gaan om opnieuw geboren te worden. Maar de geur van dat ziekenhuis kende ze al. Ze had er haar moeder bezocht, en haar ook opgehaald als ze met verlof mocht. Haar moeder die was opgenomen. In de voetsporen van haar moeder, dat nooit.

Je hoeft niet dood te gaan om opnieuw geboren te worden. Ze had die woorden opgeschreven toen ze weer thuis was. Die woorden waren voor haar gaan leven.

Met de ribbelsteek vordert een breiwerk snel. De pennen houden de handen bezig en dwingen het lichaam tot immobiliteit. Ze luistert naar muziek op de radio. Muziek die haar eraan herinnert dat ze negentien is en graag danst. Dat ze iets anders is geweest dan een skelet dat goed is om op de kermis te staan. Dat ze verliefd was op Pierre. Dat haar huid zacht was om te strelen.

Hij zegt dat voedselopname de eerste prioriteit is. Als het voedingsniveau achteruitgaat, doet zich een aantal verschijnselen voor die de anorexia versterken. Een lichaam dat ondervoed is, ervaart steeds minder honger. De spieren doen inwendig hun werk niet meer. De hersenen krijgen geen voedsel. De functies moeten worden hersteld. Hij zegt dat ze vóór alles aan moet komen om te kunnen voelen hoe mager ze is. Ze moet eten om te beseffen dat ze in staat is die angst te overwinnen en anders te leven dan door steeds maar te vasten. Hij zegt vecht tegen jezelf om later te begrijpen dat je voor jezelf vecht. De ervaring leert dat boven een bepaald gewicht de kans op terugval klein is. Hij spreekt tegen haar als tegen een gelijke, als tegen een medeplichtige die hij al lang kent, hij zet zijn strategie uiteen, zijn aanvalsplan, ze smeden een soort complot, ze hoeft er alleen maar in mee te gaan, om samen met hem pal te staan om dat vraatzuchtige monster binnen in haar eronder te krijgen.

Ze houdt van zijn haar, dat recht overeind staat waardoor hij eruitziet of hij zo uit zijn bed is gestapt. Ze houdt van zijn scheve tanden, die iets tonen van het stoute jongetje dat misschien nog in hem sluimert. Ze houdt van zijn stem, zijn reserve, de milde autoriteit waarmee hij optreedt. Ze heeft haar leven in zijn handen gelegd. Ze houdt zich aan de spelregels. Ze kauwt plichtmatig weg wat ze voorgeschoteld krijgt. Bijna alles. Ze slikt elke hap door zonder de angst die daarmee gepaard gaat uit te schreeuwen. Ze noteert in haar logboekje wat ze bij elke maaltijd eet. Er ontbreekt een kolom voor de optelling. In gedachten rekent ze aan het eind van elke dag uit hoeveel calorieën ze tot zich heeft genomen. De sonde legt haar iets onmogelijks en onaanvaardbaars op, honderden geniepige calorieën, een verzadigde oplossing die druppel voor druppel in haar mishandelde maag terechtkomt. De sonde kun je niet associëren met een gebaar, een smaak of met iets plezierigs. De sonde veroorzaakt geen afhankelijkheid. Hij doet het vuile werk, vrijwel in stilte.

Ze zou hem willen vertellen hoe bang ze is voor die gewoonte die ze onwillekeurig weer oppakt: eten. Steeds probeert ze zichzelf gerust te stellen, telkens herhaalt ze dat ze op elk moment met alles kan stoppen, dat ze de controle niet kwijt is. Achter die met tegenzin geaccepteerde compromissen en nog onbewuste capitulaties is het vooral controle houden wat ze nastreeft. Het gevaar van afhankelijkheid ligt in wat ze door haar mond naar binnen krijgt. Ze slikt elke hap door, terwijl ze zichzelf vertelt dat ze het best zou kunnen laten, dat haar wil ongebroken is. Ze zoekt naar bewijzen dat haar macht onaangetast is, ik stop wanneer ik wil, als ik weer op krachten ben, precies genoeg om in leven te blijven. Ik ga de straat weer op, blijf lopen tot ik niet meer kan. Ze eet om haar lichaam te redden, omdat ze niet dood wil. Ze weet nu uit wetenschappelijke bron waar de gevarendrempel ligt. Als ze die heeft bereikt, en dan op gewicht blijft, is het voldoende, in spagaat tussen opeten en weggooien. Ze herinnert zich die roes nog zo goed, die soms weer lokkende roes van het vasten.

Als ze voelt dat haar verdoofde lichaam weer begint te kloppen, als ze in de spiegel kijkt, weet ze nog niet dat het al te laat is.

Dat hij haar in zijn greep heeft.

Dat het leven soms opnieuw kan beginnen.

Op de gang is ze Corinne tegengekomen. Met net zo’n slang in haar neus, die zachtjes heen en weer bungelt. Ze lacht een beetje verlegen, haar kamerjas verhult nauwelijks hoe mager haar lichaam is. Ze hebben elkaar aangekeken, ze hebben niets gezegd.

Bijna elke dag komen ze bloed afnemen. ’s Morgens legt de zuster de flacons Renutryl op de tafel en giet de helft in de machine. ’s Middags komt ze terug om de rest uit te schenken. Het dagelijkse rantsoen. Het reservoir is doorzichtig, zodat je het niveau kunt zien dalen. Heel langzaam. Het apparaat snort. Zij breit, ze schrijft een beetje. Lezen lukt nog niet. Ze leest al lang niet meer. Zij, die hele dagen boeken verslond, bij het heerlijke geluid van de regen op het leien dak.

’s Avonds blijft ze tot laat op. ’s Nachts wordt het stil. Na de maaltijd doet de medicijnkar zijn laatste ronde. De deuren gaan dicht. De tl-lichten gaan uit. In de gang gaat de nachtverlichting aan. Voordat je de sonde aansluit, kun je nog een sigaret gaan roken. Vanaf de twaalfde verdieping heb je een mooi uitzicht. In het donker lijken de schitterende lichtjes van de stad op oneindig veel kaarsjes op een verjaardagstaart, als evenzoveel flakkerende beloften.

Twee keer per week wordt er gewogen. Ze worden opgeroepen, er wordt op de deur geklopt. In kamerjas, boxershort of pyjama komen ze een voor een naar buiten, altijd een beetje angstig, ze kijken om zich heen of de muren niet meeluisteren. De weegschaal van de verdieping staat precies voor haar deur. Het is het uur van de waarheid. Het gewichtje glijdt door de vingers van de zuster en komt tot stilstand. Het resultaat wordt altijd met luide stem bekendgemaakt.

Honderddertig kilo! Vanaf haar bed moest ze zich uitrekken om het specimen te bekijken. Uitgerekte witte palmen op een blauwe kimono. Zwijgend, met hangend hoofd, stapt hij van de weegschaal en schiet zijn slippers aan die hij op het glimmende linoleum heeft laten staan.