Sara Stridsberg

Darling River

Lolitavariaties

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Darling River. Doloresvariationer, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Oorspronkelijke tekst © Sara Stridsberg 2010

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © plainpicture/patrikiou/Rauschen/HH

ISBN 978 90 445 3296 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

’S NACHTS MAAKTEN mijn vader en ik autoritten. In de schemering reden we langs verlichte snelwegen tot we buiten de stad zaten. We volgden de stromen auto’s die op weg de stad uit waren, maar na een poosje sloeg vader af, een van de smallere provinciale wegen in die ons verder voerden, het afnemende licht in. Het gebeurde wel dat we aan de rand van de stad lifters en prostituees oppikten, maar meestal remde vader bij de speciale stroken alleen een beetje af, waarna we in slowmotion langs de rij opgedofte meisjes gleden. De geur van parfum stroomde door de open raampjes van de auto naar binnen en ik weet nog dat de tippelaarsters altijd het spiegeltje dat aan de binnenkant van hun poederdoos zat openklapten wanneer ze wilden aangeven dat wat hen betrof het gesprek afgelopen was. Onder het zachte poederdons zaten hun echte gezichten.

Vader rookte zijn sigaretten altijd helemaal tot aan de filter op, de gloed was een eenzaam vuurvliegje dat hele pozen op het stuur rustte, waarna het onrustig begon te zigzaggen door de duisternis van de coupé. Ik trok meestal mijn schoenen uit en zette mijn voeten tegen het dashboard omdat de achterkant van mijn dijen aan de gebarsten leren zitting plakte, wat me irriteerde. Terwijl we reden, werd het donker en aan de hemel begonnen zich grote sterren af te tekenen.

Vader had een echt luxe auto, een oude Jaguar, zo eentje waarvan de mensen dromen dat ze die bezitten, maar het interieur van vaders auto was bezig uit elkaar te vallen; hier en daar kwam het vulsel naar buiten als etter uit spontaan zwerende wonden. De met rook gevulde coupé leek op een cel of een verhoorkamer. We luisterden altijd naar klassieke muziek, Dvořák, Tsjaikovski, Mahler, en van die muziek werd vader sentimenteel.

Het had lang geregend. De middernachtelijk blauwe carrosserie van de auto zag er pasgewassen en onschuldig uit, en mijn vader en ik hadden dagenlang door de zoele zomerregens gereden waar de contreien in deze tijd van het jaar altijd door werden getroffen. Het geluid van regen op het dak van de wagen en de langzame hypnotiserende bewegingen van de ruitenwissers hadden een slaapverwekkend effect en ik was al doezelig van suiker en alcohol en te weinig slaap. We reden door het brandende bos en verder, een groen wordend landschap in waar de boomkruinen zwaar waren van de regen.

#

’s Zomers stond het bos buiten de stad altijd wekenlang in brand. Ik weet nog dat vader zijn Jaguar altijd op de weg tot stilstand bracht om het vuur te bestuderen dat zich uitstrekte naar de groepjes jonge berken langs de kant van de weg. Vader was verrukt van het raster van de vlammen, hij hield ervan door de brandende verlichte nacht te rijden. Wanneer we het bos uit kwamen, zat zijn gezicht onder de zwarte vlekken van het vuur.

De bosbranden hielden na een paar jaar op, maar wij bleven ook nadat de branden waren opgehouden in het landschap rondrijden. We reden door de jaargetijden, door hitte en sneeuw en as en pasontloken trillend berkenbos. In de verbrande delen groeiden lelies en lupines. Jaren later ontloken de kroonbladeren met roetige randen.

Vader vroeg: ‘Wil je een ritje maken in de auto?’

Ik antwoordde: ‘Ik ben moe, ik wil slapen, ik wil een slaaptablet.’

Vader drong aan: ‘Je kunt in de auto slapen. Ik maak een slaapplaats voor je op de achterbank. We rijden tot het weer licht wordt.’

En we gingen de wegen weer op. We reden door het brandende bos buiten de stad. We reden met de raampjes open. Mijn ogen traanden van de rook. Ik hield een katoenen shirt voor mijn mond om me tegen het prikkende gevoel in mijn longen te beschermen. Het gebeurde wel dat we de hele nacht weg waren omdat vader ervan hield te rijden tot het weer licht werd. Pas dan konden we naar huis terugkeren om een paar uur te slapen voordat de stad ontwaakte. Ik herinner me het zachte zandkleurige licht van de dageraad, de vogels die riepen in het landschap en de opluchting wanneer we eindelijk op de snelweg omkeerden en weer terugreden naar de stad. Wanneer de zon terugkwam, hield de angst van de nacht op, de kruinen van de bomen vulden zich langzaam met licht.

Ik werd snel wagenziek. Ik braakte in transparante zakjes, die vader uit het raam gooide nadat hij in het fonkelende licht de inhoud had bestudeerd. Vaak bevatten ze alleen snoep en kleine hoeveelheden alcohol en slaaptabletten. Ik verhief het tot een kunst om te braken zonder de aandacht te trekken.

Er zit nog steeds een brandlucht aan mijn kleren. Het is een geur die er nooit echt uit gaat. En hij, mijn vader, keek naar het vuur met een opgewonden blik, alsof hij er persoonlijk verantwoordelijk voor was. Later dacht ik weleens dat we tijdens die nachten andere auto’s moeten zijn tegengekomen, we moeten verlichte huizen zijn gepasseerd. Ik neem aan dat er pogingen moeten zijn ondernomen om het brandende bos te blussen. Er moeten overal mensen en voertuigen van hulpdiensten zijn geweest, maar in mijn herinnering zijn we altijd alleen. We waren de laatste mensen op aarde. We behoorden alleen de nacht en elkaar toe.

We reden door tarwevelden die zich onder de hemel ontvouwden op het punt waar de snelweg overging in de slingerende provinciale weg. We reden door donkere bospartijen. We reden tot de hemel verbleekte. Wanneer ik mijn hand uitstrekte, kon ik de berken en de telefoonpalen die buiten voorbijkwamen bijna aanraken. Soms viel ik met mijn voeten op het dashboard in slaap en wanneer ik wakker werd, waren we nog onderweg. Soms reden we helemaal door tot aan zee, over de weg door het dennenbos dat zich opeens opende en het strookje zand blootlegde waarna de rotsen en het platte stilstaande water van de oceaan begonnen.

De ouder wordende wortels van de eiken verlichtten de kruinen van onderaf. Het leek of er binnen in de enorme boomstammen een vuur brandde. De dieren van de weg waren donkere schimmen die snel opdoken en verdwenen, en wanneer we eindelijk de open zee bereikten, sloeg een golf van licht ons tegemoet, heftig, verblindend. Mijn vader was elke keer weer even verrast als het licht zijn ogen trof. Gedesoriënteerd keek hij met knipperende oogleden om zich heen; verouderd en als het ware bedwelmd, alsof hij terugkeerde van een lang verblijf in het ziekenhuis. Ik bedacht dat het enige wat hij wenste was dat we zouden doorrijden, dieper de duisternis van het bos in, tot alles om ons heen eindelijk ophield: de krijsende vogels, de bomen, de tijd, de snelweg, de verwoesting.

Jaren eerder was mijn vader in een zomer in het bezit van een Mercedes geweest, die hij in een tegen mijn moeder gerichte wraakactie de zee in reed. Ik weet nog dat de bijrijdersstoel zich langzaam met water vulde, ik herinner me dat ik als betoverd naar mijn ingesnoerde lichaam onder het wateroppervlak staarde. Opeens was dat gewichtloos en mijn huid glinsterde als paarlemoer.

We reden de zonsopgang tegemoet. We reden door de zomerregens. Het had geen zin om ergens te stoppen.

#

Wanneer we bij het strand aankwamen, gingen vader en ik meteen ieder een kant op. Alleen in de auto waren we bij elkaar. We wandelden in kringetjes die steeds wijder werden. Ik pakte grote witte schelpen op. Ik waste mijn gezicht in het koude water om wakker te blijven. Het verblindende licht dat over ons stroomde verleidde ons, de abnormaal lage hemel, claustrofobisch op sommige dagen, soms wijdopen. Vader zat op zijn hurken en liet zijn schoenen en broekspijpen door de golven bevochtigen. Overal lagen gevallen albatrossen en ik trok de vogelwrakken het riet in zodat ze daar niet open en bloot en in de steek gelaten hoefden te liggen, het gebeurde wel dat ik begrafenissen voor ze arrangeerde.

Mijn vader leek tijdens deze nachtelijke autoritten ouder te worden. Wanneer het licht van de dageraad op zijn gezicht viel, had de nacht er weer een streep in gekerfd. We waren omringd door het tapijt van zout water dat nooit stilstond, dat vloeiende betoverende onbegrijpelijke goud, oneindig. En dan die wonderlijke verlichte wolken die helemaal onder aan de zwavelgele hemel zwermden voordat ze verder rolden en door de horizon werden opgeslokt.

Op deze vroege ochtenden aan zee werd ik bruin van de zon, de littekens op knieën en polsen staken wit af tegen mijn indiaans gepoederde huid. Naderhand heb ik me afgevraagd waarom we al die tijd aan de stranden doorbrachten. Vader had eigenlijk een hekel aan stranden, de zee maakte hem misselijk, de geur van zeewier en het krijsen van de vogels, hij kreeg meteen een gevoel alsof hij aan verdrinken was of op een andere manier onderging, werd overstroomd. Ik weet nog dat ik dacht dat ons daar niets kwaads kon overkomen. De zee had geen kwaad met ons voor. De zee zou ons nu met rust laten. De zee had genomen wat de zee toebehoorde. We stonden nu quitte.

De weinige keren dat we in de auto iemand bij ons hadden, was alles anders. Vaak was het een prostituee met wie vader de liefde bedreef, terwijl ik onder mijn vuile dekens op de achterbank net deed of ik sliep. Mijn vader fluisterde hun namen met een toon van vertedering die ik hem tegenover mijn moeder nooit had horen aanslaan. Jasmine, Beatrice, Marie, Simone, Laura.

Ik wachtte altijd op een teken. Een spleet licht in de stomme hemel boven ons. Een naad van genade die in die golvende onverschillige blauwe zijde opeens zou openbarsten. Ik verlangde ernaar dat mijn moeder terug zou komen, maar ik wist dat ze dat nooit zou doen. Ik wist niet of ze dood was of leefde. Ik wist niet waar ze begraven was, als ze althans een graf had. Vaak stelde ik me voor dat ze zo de zee in was gelopen tot ze in de golven verdween. Een tijdlang fantaseerde ik dat ze was verdwenen in onze ijskast. Alaska, het reine land, de eenzaamheid, de sneeuw, en ik stelde me voor dat de weg daarheen via onze mintgroene jarenvijftigijskast liep.

Wanneer ik mijn ogen dichtdoe, kan ik haar nog steeds zien staan praten in de witte telefoonhoorn op het pleintje in Palmer, Alaska. Ze praat door al die witte sneeuw die ons altijd scheidt heen. Ik hoor geen woorden, alleen haar heldere milde stem. En de geluiden van de zee gaan over in het loeien van het ijs. Ik stel me voor dat de ijsbergen er van boven uitzien als ijsblokjes in een cocktailglas.

‘Hoi, Lo.’

‘Hoi, koekje van me.’

Wanneer we alleen op het strand waren, liep ik in mijn kringetjes en vader in de zijne. Wanneer we elkaar weer tegenkwamen, had hij het over liefde, architectuur, toekomst. Ik had niets te zeggen, maar ik luisterde graag. Zo is dat gebleven. Het is niet dat ik iets verberg, ik heb gewoon niets te vertellen. De nabijheid van een ander mens maakt me helemaal leeg, verlaten.

Na een paar uur reden we verder door de violette ochtend. We stapten weer in de auto, vader draaide de snelweg op en opnieuw maakten we deel uit van de stroom van mensen op weg terug naar de stad. Wanneer het licht werd, bleven we rijden tot we bij de noordelijker gelegen kust kwamen en het gevangenisgebouw bij de steengroeve. Zolang we onderweg waren, was alles in orde. Ook wanneer we aten, bleven we in de auto zitten. Ik viel in slaap en werd daar wakker. Ik plaste in een plastic bak die ik op de grond bij de achterbank bewaarde. De urinegeur vermengde zich met de heerlijke blauwe sigarettenrook.

Op weg naar huis gebeurde het wel dat we stopten bij een café bij het tankstation dat bij het krieken van de dag openging. We dronken koffie en aten zoete koekjes. De zon ging op en het licht vulde het landschap als in een woestijn. Ik stond verderop bij de jukebox muziek uit te kiezen. Vader praatte met de serveersters. Wanneer de eerste gasten verschenen, sloeg hij zijn koffie achterover en liep hij naar de auto om daar op mij te wachten; hij wilde het personeel voor zichzelf hebben en vooral één serveerster. Haar ogen waren grijs als grafiet en ondanks haar jonge leeftijd had ze een slecht gebit. Als ze lachte, leek het of ze haar mond vol toffees had.

De muziek en het licht stroomden door de ruimte. Ik bleef maar nieuwe nummers kiezen uit de jukebox. Vader moest diverse keren claxonneren voordat ik mezelf naar de auto sleepte. Voordat ik wegging, stopte ik er nog wat geld in zodat de muziek zou doorgaan wanneer wij er niet meer waren; ik vond het een prettige gedachte dat ik een ruimte kon beïnvloeden waarin ik zelf niet meer aanwezig was.

We zwierven nog een paar uur over de wegen rond voordat we naar huis reden. Mijn liedje was kilometers ver te horen omdat het landschap hier zo plat was, asfalt, as en slechts hier en daar dennen en pijnbomen. Af en toe gleed de Jaguar naar de andere rijbaan alsof hij tegemoetkomende auto’s wilde uitdagen. Maar als er dan vanuit tegenovergestelde richting opeens een auto met hoge snelheid opdook, kwam vader bij bewustzijn en bracht hij ons met een heftige zwenking terug naar de juiste kant.

Vader vond het leuk om de dieren van de weg te overrijden. Met de glimmende carrosserie mikte hij op vossen, konijnen en vogels die probeerden te ontkomen in het brandende bos. Mijn vader was een discrete jager, die over de dood begon te praten wanneer hij verderop op de weg een dier ontwaarde en vervolgens de auto haast ongemerkt naar de rijbaan liet glijden waarop het dier zich bevond. Ik wenste dat ik hun plaats kon innemen, het vogeltje dat verpletterd werd tegen de ruit, het reeënjong dat wervelend wegschoot tussen de achterwielen terwijl ik op mijn knieën op de achterbank stond uit te kijken over de weg die achter ons verdween. De kleine wilde honden die midden op de weg bleven liggen, nog levend en in afwachting van de volgende auto, en de volgende en de volgende.

Mijn vader was de eenzame scherpschutter van de snelweg, een onschuldige bezigheid. Rond mijn vader hing een gevoel van gewelddadigheid zonder dat ik hem ooit handtastelijk zag worden. Schietoefeningen deed hij in het bos met mijn moeders jurken en nachthemden die tussen de bomen waren gespannen. Dat gaf me een schuldig gevoel omdat ik het beeld van de onderjurken tussen de bomen mooi vond. Het hele bos geurde naar haar, lavendel, cortisonzalf en dan al die sneeuw. Het gebeurde wel dat ik uit sympathie met vader een paar schoten afvuurde. Nadien huilde ik altijd. Ik was geen echte jager.

’s Zomers namen we fin-de-sièclemeubels van huis mee om een groepje bomen te meubileren. Vader noemde het onze denkbeeldige kamer. Terwijl vader zich een weg schoot door moeders kledingkast lag ik ingestopt op een achttiende-eeuwse bank waarvan de veren in mijn rug staken naar de wolken te kijken die tussen de boomkruinen voorbijvlogen. Vader had vitrages tussen de bomen opgehangen zodat andere jagers ons met rust zouden laten. Moeders onderjurken hingen aan flarden geschoten tussen de stammen. We bestraften haar terwijl ze zich al ver buiten onze invloedssfeer bevond.

Ik was altijd bang dat mijn vader zich misschien schuldig had gemaakt aan een van al die dingen waarover we soms in de krant lazen. Al die dingen die buiten de stad bleven gebeuren. Bosbranden, verkrachtingen van prostituees, kindermoorden, overvallen.

#

In zijn jeugd hield mijn vader zich bezig met een Russische schrijver en vlinderverzamelaar in ballingschap, en hij vernoemde mij naar een van diens romans. Mijn moeder had waarschijnlijk een ander lot voor haar dochter in gedachten, maar ze vond de internationale klank van de naam leuk. Dolores betekent pijn, maar ik stel me voor dat het ook rozen zou kunnen betekenen. De rozen hebben met de dood te maken, en met het geheim, de vijf gezwollen rozen van de biechtstoel waaronder alles verteld kan worden. Ik vertel wat in me opkomt. Ik vertel om niet weer in slaap te vallen.

Dolores is een onheilspellende naam voor een meisje. Ik geef de voorkeur aan Lo. Tot mijn zeventiende dacht ik dat ik zou sterven zoals zij, Dolores Haze, uiteengereten in barensweeën. Dat ik het overleefde, vond ik eerder verwarrend dan dat het me opluchtte. Ik bleef ontwaken, eten en ademen, maar ik had iets cruciaals verloren: het instinct om te overleven, de aandrang om te vertrekken en een eigen leven op te bouwen.

Wanneer ik ouder word, begint vader ’s nachts in zijn eentje de weg op te gaan terwijl ik in ons huis achterblijf. Ik raak steeds geïsoleerder in mijn kamer, steeds meer gehecht aan de meubels en mijn persoonlijke bezittingen. Ik kom aan, ik begin een pruik te dragen om mijn vieze vette haar te verbergen. Ik word ouder, ik droom, ik vergeet te leven.

#

Ik ben elf jaar. Ik ben twaalf jaar. Ik ben dertien jaar. Mijn lichaam verandert, ik krijg donshaar in mijn oksels en tussen mijn benen, en mijn wangen worden puisterig en abnormaal bleek. Mijn blonde haar verliest zijn glans, en onder mijn ogen ontstaan schaduwen als donkere meren. Uit sympathie voor mijn vader ga ik alcohol drinken. De alcohol wordt mijn voortdurende metgezel, algauw drink ik meer dan hij. Als het op dat soort roes aankomt, is mijn vader in feite redelijk matig. De alcohol is een erfenis van mijn moeder. Wanneer ik drink, betreed ik een stolpje van licht. De alcohol vormt mijn traliewerk tegen de buitenwereld; als ik die in mijn lichaam heb, verlang ik er niet langer naar dingen te vernielen.

Vader en ik brengen steeds langere pozen door aan de rivier, bij het verlaten badhotel. Darling River noemen we die, naar een rivier in Alaska. De zee hoort bij een andere tijdrekening: die van wanneer we nog wachten. Wanneer ik iets ouder word, begin ik er vreemde mannen mee naartoe te nemen en we brengen hele dagen onder de treurwilgen aan de oever door terwijl de zon haar vaste boog langs de hemel beschrijft. Ik verkeer altijd in een roes, door de alcohol, het zonlicht, door de geur en de zoetheid van het water. Mijn ondergoed ruikt naar de zwarte modder, de vogels maken een waarschuwingsduikvlucht naar onze naakte modderige lijven en wijken vlak bij onze gezichten uit. In de verte hoor ik aldoor vaders auto, dat hij start en een paar meter over de grindweg rijdt en vervolgens de motor uitzet en de muziek door het bos laat stromen tot aan de vuile koude oever waar ik me met mijn gezelschap van die dag ophoud.

De bomen hypnotiseren me, ze buigen hun angstige ruggen naar ons en naar het gladde dromerige oppervlak over, en ik houd erg van die heerlijke duisternis die in deze tijd van het jaar uit de meren stroomt, wanneer de bomen hun glans verliezen en de naakte takken tegen de schemerhemel op zwarte draden van een net beginnen te lijken, ik vind het heerlijk wanneer vreemdelingen de naden en openingen van mijn lichaam onderzoeken, wanneer ze mijn naam roepen over de stille rivier, die hem terugslingert met alle rozen en tranen die er altijd in rondwervelen.

‘Lo –’

Opeens verlicht het vuur van vaders lucifer de schemering als een eenzame ster en ik kan zijn eerste gulzige haal aan de sigaret horen, en daarna de rook die zijn mond verlaat en verdwijnt, melkwit en dof, vaders vuurvliegen die me altijd bewaken. Het gebeurt wel dat het geluid van de motor die iets verderop gestart wordt de man die naast me in het riet ligt nerveus maakt en dat hij zich er midden in een beweging door laat onderbreken. Dan vertel ik over mijn vader, ik vertel dat hij mijn beschermer en intiemste vriend is, dat hij de enige is die ik nog heb in de wereld. Dat brengt deze vreemdeling vaak tot bedaren en ons spel kan worden vervolgd, slechts een enkele keer staat hij op om weg te lopen.

Het schriele bos beschermt de oever tegen indringers en wilde dieren. Ik laat me kussen en wassen in het water van de rivier, dat zoet is en bruin en olieachtig. Ik ben zo vuil dat het geen zin heeft me te reinigen, maar ik waardeer het geredder. Ik laat wie dan ook mijn haren naar achteren trekken tot mijn gezicht verdwijnt in de modder. Ik geniet ervan noch lijd eronder, ik laat het gewoon gebeuren. De kruinen van de bomen werpen schaduwen op het loodgoud van de rivier.

Wanneer ik naar vaders auto terugkeer, staat hij tegen een van de achterportieren te leunen met een nieuw opgestoken sigaret, en een uitgevouwen kaart op het dak van de wagen. Nonchalant en verstrooid, alsof hij helemaal niet op mij heeft gewacht of alsof hij altijd op mij heeft gewacht. De zonsondergang verlicht zijn lijkbleke gezicht, ogen en lippen krijgen een zachtere trek als hij mij in de gaten krijgt, hij begint te stralen alsof iemand bij hem van binnen een gloeilamp heeft aangeknipt, en heel even lijkt zijn gelaatskleur over te gaan in een roze tint. De witte hoed lijkt op een gebakje zoals die daar op de chauffeursstoel is geslingerd. Omstandig drukt hij de sigaret uit onder zijn hak en zet de hoed op. Met een elegant gebaar vouwt hij de kaart op en hij houdt het portier voor me open alsof ook hij een van mijn minnaars was.

#

De zon verplaatst zich langzaam langs de hemel en glijdt na verloop van tijd neer in de duisternis van de rivier, net als al het andere dat daardoor wordt opgeslokt: dode dierenlichamen, sieraden, condooms, lege flessen en oude autobanden. Heel even opent het taaie spiegelvlies zich om zich daarna weer te sluiten rond zijn buit en zich opnieuw ontoegankelijk te maken. Alleen een bepaald soort bloemen zinkt niet meteen: de roze kronen van de magnolia en de bloemen die van de walnootbomen boven ons af waaien. Wanneer de kronen het water in wervelen, spreiden de bladeren zich uit als een klein reddingspak dat de bloem nog een tijd laat leven. Maar wanneer het rottingsproces wordt ingeleid, na uren of dagen en soms weken, zal ook zij uiteindelijk onder het bruine water van de stomme rivier worden neergezogen.

‘Kom.’

‘Kom hier, mijn kind.’

De bosbranden hielden niet op toen de zomerregens kwamen. Het kon dagen regenen en toch bleef het vuur alles om zich heen verwoesten. Vreemde blauwe vogels doken op uit het niets en verdwenen, nadien hadden ze net zo goed aan een droom kunnen toebehoren. En de hommels, de vleermuizen, de brandende bladeren die op de witte keien van de provinciale weg voor ons neerdwarrelden. En verder weg in de richting van het dode bos opende het landschap zich als een woestijn, een onwerkelijk bijtend licht rustte op alles daar. De grond blonk wit van as en zoutresten aangezien water van de oceaan ’s winters door het bos spoelde en alles vernietigde wat daar misschien had kunnen leven. De ivoorwitte geraamtes van de bomen strekten zich als oude handen naar de hemel uit.