Giuseppe Catozzella

De geur van vrijheid

Uit het Italiaans vertaald door Manon Smits

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Non dirmi che hai paura, verschenen bij Giangiacomo Feltrinelli Editore Milano

Published by arrangement with Agenzia Santachiara

Oorspronkelijke tekst © Giuseppe Catozzella, 2014

Nederlandse vertaling © Manon Smits en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg)

Omslagillustratie © beeld meisje & Afrika: Thinkstock/iStock; achtergrond: Shutterstock

ISBN 978 90 445 3301 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1.

Op de ochtend dat Ali en ik broer en zus werden was het snikheet en hadden we beschutting gezocht in de smalle schaduw van een acacia.

Het was een vrijdag, de dag van het feest.

We waren allebei uitgeput en kletsnat van het zweet doordat we zo lang gerend hadden: van de wijk Bondere, waar we woonden, helemaal naar het Consstadion, zonder ook maar één keer te stoppen. Zeven kilometer, via allerlei binnenweggetjes die Ali op zijn duimpje kende, onder de brandende zon, zo heet dat hij de stenen deed smelten.

We waren samen zestien, allebei acht jaar oud, drie dagen na elkaar geboren. We moesten wel broer en zus zijn, daar had Ali gelijk in, ook al waren we geboren in twee verschillende families die eigenlijk niet eens met elkaar hoorden te praten, maar die daarentegen juist in hetzelfde huis woonden en altijd alles hadden gedeeld.

We stonden onder die acacia om weer op adem te komen en wat koelte te krijgen, onze benen helemaal onder het fijne stof van de witte aarde die bij het minste zuchtje wind van de wegen opdwarrelt, toen Ali ineens op de proppen kwam met dat verhaal van die abaayo.

‘Wil je mijn abaayo zijn?’ vroeg hij nog nahijgend, met zijn handen op zijn smalle heupen, gehuld in het blauwe korte broekje dat al zijn broers hadden gedragen voordat hij het had gekregen. ‘Wil je mijn zus zijn?’ Je kunt iemand je hele leven lang kennen, en dan is er altijd een bepaald moment van waaraf diegene, als die voor jou een belangrijk persoon is, voortaan je broer of je zus zal zijn.

Dan blijf je voor het leven verbonden door een woord.

Ik keek hem fronsend aan, zonder te laten merken wat ik dacht.

‘Alleen als je me te pakken krijgt’, flapte ik eruit, en ik rende weer weg, in de richting van ons huis.

Ali zette blijkbaar alles op alles, want na een paar passen wist hij me bij mijn shirt te grijpen, zodat ik struikelde. We belandden op de grond; hij boven op mij, in het stof dat aan alles vastkleefde, aan onze bezwete huid en aan onze dunne kleren. Bijna lunchtijd, er was geen sterveling te bekennen. Ik worstelde niet, ik stribbelde niet tegen. Het was een spel.

‘Nou?’ vroeg hij, terwijl hij zijn warme adem in mijn gezicht blies en plotseling ernstig werd.

Ik keek hem niet eens aan, kneep alleen smalend mijn ogen tot spleetjes. ‘Je moet me een kus geven als je mijn broer wilt zijn. Dat zijn de regels, weet je.’

Ali rekte zich uit als een hagedis en gaf me een vochtige kus op mijn wang.

‘Abaayo’, zei hij. Zus.

‘Aboowe’, antwoordde ik. Broer.

We kwamen overeind, en daar gingen we.

We waren vrij, we waren weer vrij om te rennen.

In elk geval tot aan thuis.

Ons huis was niet eens een huis in de normale zin van het woord, zoals je soms van die mooie hebt, van alle gemakken voorzien. Het was klein, piepklein. En we woonden er met twee gezinnen, het onze en dat van Ali, aan hetzelfde erf met een lage lemen muur eromheen. Onze woningen stonden recht tegenover elkaar, allebei aan een kant van het erf.

Wij woonden rechts en hadden twee kamers, een voor mij en mijn zes broers en zussen, de andere voor papa en mama. De wanden waren van een mengsel van leem en takjes dat keihard was geworden in de zon. Maar tussen onze twee kamers in bevond zich, als een soort scheiding tussen ons en onze ouders, de kamer van de huiseigenaar, Omar Sheikh, een dikke vent, en zijn vrouw, die nog dikker was dan hij. Ze woonden bij de kust, maar af en toe kwamen ze hier overnachten, en wanneer dat gebeurde werden onze dagen meteen een stuk minder vrolijk. ‘Bewaar je grappen en grollen maar tot overmorgen’, zei mijn oudste broer Said altijd als hij hen zag aankomen, doelend op de dag dat ze weer zouden vertrekken.

Ali daarentegen woonde met zijn vader en zijn drie broers in één kamer, links tegen de muur aan gebouwd.

Het mooiste van ons huis was het erf, een groot erf, echt heel groot, met achteraan een enorme, solitaire eucalyptus. Het erf was zo groot dat al onze vriendjes bij ons wilden komen spelen. Als vloer hadden we zowel binnen als buiten de gebruikelijke witte aarde die overal tussen kruipt in Mogadishu. In onze kamer hadden we bijvoorbeeld rieten matten gelegd onder de matrassen, maar dat had weinig zin: om de twee weken moesten Said en Abdi Fatah, mijn twee oudste broers, de matten naar buiten slepen en ze heel hard uitkloppen om elk zandkorreltje eruit te krijgen.

Dat huis had de dikzak Omar Sheikh zelf gebouwd, vele jaren geleden. Hij had het bewust rondom die statige eucalyptus willen hebben. Doordat hij er al vanaf zijn kindertijd elke dag langs kwam was hij verliefd geworden op die boom, zoals hij ons talloze keren verteld had met dat lachwekkende stemmetje van hem dat piepend uit zijn keel kwam. Destijds was de eucalyptus ook al groot en sterk geweest, en Omar had gedacht: hier wil ik mijn huis hebben. Later, onder de heerschappij van de dictator, waren de zaken slechter gegaan en leek er oorlog te gaan uitbreken; dus had Omar besloten te verhuizen naar een rustiger plek en had hij die drie kamers verhuurd aan onze twee gezinnen, dat van mij en dat van Ali.

Achteraan was het hutje met het gemeenschappelijke toilet. Een piepklein hokje van bamboestengels met in het midden een misselijkmakend gat, waarin we onze behoefte deden.

Vlak voor de latrine had je aan de linkerkant de kamer van Ali. Daartegenover, aan de rechterkant, de onze: vier bij vier meter en zeven matrassen op de grond.

In het midden sliepen de jongens en langs de zijkanten lagen wij, de vier meisjes; Ubah en Hamdi langs de linkermuur en mijn lievelingszus Hodan en ik rechts. Tussen ons in, als een warme haard waaraan we ons koesterden, stond de onmisbare feynuus, de petroleumlamp. Zonder die lamp had Hodan nooit tot laat op de avond kunnen lezen en haar liedjes kunnen schrijven, en had onze jongste broer Shafici niet zijn schaduwvoorstellingen op de muur kunnen geven, waar wij altijd dubbel om lagen van het lachen omdat ze zo klunzig waren. ‘Die voorstellingen van jou zijn echt geweldig, met die schaduwen en vooral met heel veel fantasie’, zei Said tegen hem.

Kortom, elke avond voordat we gingen slapen hadden we de grootste lol, met z’n zevenen in dat kamertje, al probeerden we wel een beetje stil te doen voor mama en papa en voor Yassin, de vader van Ali. Ali die daar met zijn broers aan de overkant lag te slapen. Op een paar stappen van me af. Drie dagen na elkaar geboren, en met echt maar een paar stappen tussen ons in.

Vanaf de dag dat we ter wereld kwamen hebben Ali en ik altijd hetzelfde voedsel en hetzelfde toilet gedeeld. En uiteraard dezelfde dromen en ambities, die ontstaan op het moment dat je begint met eten en schijten, zoals aabe, mijn vader, altijd zegt.

We zijn nooit uit elkaar geweest. Ali is voor mij altijd als een tweede Hodan geweest, en Hodan een knappere Ali. We waren altijd met z’n drietjes toen we klein waren, alleen wij drietjes, onze wereld was volmaakt, er was niets wat ons had kunnen scheiden. Ook al is hij een Darod en ben ik een Abgal, de twee clans die al met elkaar in oorlog zijn sinds acht weken voor onze geboorte, in maart 1991.

Wij waren allebei de jongste, onze moeders broedden ons uit terwijl de clans aan het broeden waren op de oorlog, onze oudere broer, zoals papa en mama altijd tegen ons zeiden. Een gemene broer, maar toch ook iemand die jou heel goed kent, die precies weet hoe makkelijk het is om jou blij of verdrietig te maken.

In hetzelfde huis wonen, zoals Ali en ik deden, was verboden. We moesten elkaar eigenlijk haten, net zoals de andere Abgal en Darod elkaar haatten. Maar nee. Wij zijn altijd gewoon onze eigen gang gegaan, ook wat betreft ons eten en onze behoefte.

Op de ochtend dat Ali en ik broer en zus werden, waren we aan het trainen voor de jaarlijkse hardloopwedstrijd door de wijken van Mogadishu. Die was over twee weken, en dat leek mij nog eindeloos ver weg. De dag van de wedstrijd was voor mij de belangrijkste van het jaar. Vrijdag was een feestdag en dan gold er ook een staakt-het-vuren, dus dan kon je rustig rondlopen, en door de straten van de stad rennen, door al dat wit.

Alles is wit, in Mogadishu.

De muren van de gebouwen, vol kogelgaten of half kapotgeslagen door granaten, zijn bijna allemaal wit, of grijs, okerkleurig of zachtgeel; in elk geval licht. Zelfs de armoedigste huisjes, zoals het onze, gemaakt van leem en takjes, worden binnen de kortste keren wit als het zand van de wegen dat neerdwarrelt op de gevels en op al het andere.

Als je door Mogadishu rent, stuift er achter je een wolk van fijn stof op. Ali en ik lieten twee witte pluimen opwaaien, die langzaam maar zeker oplosten aan de hemel. We renden altijd dezelfde route, die straten waren onze persoonlijke trainingsbaan geworden.

Wanneer we langs de theehuisjes kwamen, waar oude mannen zaten te kaarten of shaah te drinken, dwarrelde ons stof in hun glazen. Altijd. Dat deden we expres. Dan deden zij net of ze overeind kwamen om ons achterna te rennen, en dan versnelden wij en hadden we ze binnen een tel van ons afgeschud, waardoor we nog meer stof deden opwaaien. Het was een spelletje geworden, en zij moesten er ook wel een beetje om lachen. We moesten echter wel oppassen waar we onze voeten neerzetten, want ’s avonds werd het afval verbrand, en de volgende ochtend waren de wegen altijd bezaaid met de verkoolde restanten daarvan. Jerrycans van benzine, olieblikken, flarden van autobanden, bananenschillen, scherven van flessen, er lag van alles. Onder het rennen zagen we al vanuit de verte een heleboel smeulende hoopjes, een heleboel kleine vulkaantjes in uitbarsting.

Voordat we de smallere straatjes insloegen die naar de grote weg langs de zee voerden, kwamen we altijd door de Jidka Janaral Däuud, een brede laan met twee rijbanen, ook weer onverhard, met acacia’s erlangs aan allebei de kanten.

We vonden het leuk om onder het rennen het Monument voor de Gevallenen, het parlement, de nationale bibliotheek en het gerechtshof aan ons voorbij te zien schieten. Voor het gerechtshof stonden de straatventers: ze hadden gekleurde doeken op de grond uitgespreid en daarop hun handelswaar uitgestald, van tomaten en wortels tot ruitenwissers voor auto’s. Ze zaten onder de bomen langs de laan te dutten totdat er een klant kwam, en als wij voorbijrenden staarden ze ons aan alsof we van Mars kwamen. Ze plaagden ons.

‘Waar gaan jullie zo haastig naartoe, snotneuzen? Het is vandaag een feestdag, dan moet je feestvieren en rustig aan doen’, zeiden ze wanneer we langs hen heen renden.

‘Wij gaan naar jouw vrouw thuis, ouwe slaapkop!’ riep Ali terug. Soms gooiden ze een banaan naar ons, of een tomaat, of een appel.

Dan stopte Ali, raapte de vrucht op en schoot er weer vandoor.

De wedstrijd was echt een happening, voor mij was die dag zelfs nog belangrijker dan 1 juli, onze nationale feestdag, de dag dat we waren bevrijd van de Italiaanse kolonisten.

Zoals gewoonlijk wilde ik winnen, maar ik was pas acht, en het was een wedstrijd voor iedereen, ook voor volwassenen. Het jaar ervoor was ik achttiende geworden, en deze keer wilde ik bij de eerste vijf zijn die over de finish kwamen.

Mijn vader en moeder stonden ervan te kijken dat ik van kleins af aan al zo fanatiek was, en ze probeerden te begrijpen wat er in mijn hoofd omging.

‘Ga je deze keer ook weer winnen, Samia?’ grapte mijn vader, aabe Yusuf. Hij zat op een rieten stoel op het erf en trok me naar zich toe, woelde met die enorme handen van hem door mijn haar. Ik vond het leuk om hetzelfde bij hem te doen, om met mijn kleine, dunne vingertjes door zijn dikke, zwarte haardos te gaan, of om hem op zijn borst te timmeren, op zijn wit linnen overhemd. Hij pakte me met één hand vast, groot en stevig als hij was, tilde me zo de lucht in en zette me weer bij zich op schoot.

‘Ik heb nog nooit gewonnen, aabe, maar binnenkort gaat dat gebeuren.’

‘Je bent net een hertje, weet je dat? Je bent mijn favoriete hertje’, zei hij, en mijn knieën trilden toen ik zijn zware stem zo lief hoorde klinken.

‘Aabe, ik ben zo snel als een hertje, ik ben geen hertje …’

‘Vertel eens … hoe denk je te kunnen winnen van jongens die veel groter zijn dan jij?’

‘Door harder te rennen dan zij, aabe! Misschien nu nog niet, maar ooit zal ik de snelste van heel Mogadishu zijn.’

Hij barstte in lachen uit, en mijn moeder, hooyo Dahabo, moest ook heel hard lachen.

Maar meteen daarna werd aabe weemoedig, terwijl hij me stevig bleef vasthouden. ‘Ooit wel, zeker weten, kleine Samia. Ooit wel …’

‘Sommige dingen weet je gewoon, aabe. Ik weet al vanaf toen ik nog niet goed kon praten dat ik op een dag kampioen zal worden. Dat weet ik al twee jaar’, probeerde ik hem te overtuigen.

‘Jij boft maar, kleine Samia. Ik zou alleen wel willen weten wanneer er een eind komt aan die vervloekte oorlog.’

Toen zette hij me op de grond en ging hij weer somber voor zich uit zitten staren.

2.

Van de oorlog hebben Ali en ik ons nooit iets aangetrokken. Als die lui elkaar op straat wilden neerschieten zaten wij daar niet mee. Want de oorlog kon ons toch niet het enige belangrijke afpakken: wat hij voor mij betekende en wat ik voor hem betekende.

De oorlog kan wel dingen afpakken, maar dáár kan hij niet aan komen. Mij heeft de oorlog bijvoorbeeld de zee afgepakt. Het eerste wat ik rook toen ik net was geboren, was de geur van de zee, die de hele weg aflegde van de kust tot aan ons huis, de geur van het zilt die ik nu nog meedraag in mijn haren en mijn huid, de geur van de vochtigheid waarvan iedere molecuul van de lucht is doordrongen.

Toch heb ik de zee maar één keer aangeraakt. Ik weet dat het water is, net als bij de put, dat je nat wordt als je erin duikt, maar ik geloof het pas als ik er zelf in ben gedoken.

Ik heb wel een paar keer het zand aangeraakt, ook al mocht dat eigenlijk niet. Ali en ik gingen ’s middags af en toe heel stiekem, via de weggetjes die alleen hij kende, naar die enorme uitgestrektheid die de zee was. We bleven staan in de berm van de grote weg die over de hele lengte van het strand van zuid naar noord loopt, en weggedoken achter een vrachtwagen of een legertank stonden we dan urenlang te kijken hoe de golven heen en weer bewogen en speelden met de zon, die overal weerspiegeld werd. We brandden van verlangen om erin te springen. Die eindeloosheid was daar vlak voor onze ogen, en wij mochten er niet in.

Maar die twee of drie keer verloor Ali zijn geduld, dat merkte ik aan de manier waarop hij de hele tijd zat te handenwringen. Hij keek om zich heen, pakte mijn hand vast en zei dat ik moest rennen. Meer niet: ‘Rennen’. Die keren staken we de grote weg over en gingen we in het zand zitten. Waanzin, we konden zo neergeschoten worden, het strand is een van de favoriete plekken van de milities, het is er helemaal open, de geweerkogels gaan daar onbelemmerd op hun doel af.

Maar wij deden net of we normale kinderen waren, van die kinderen die zich nergens om bekommeren en die kunnen spelen.

Het zand was warm en fijn als goudschilfers. Er was in de verre omtrek niemand te zien. We gingen liggen rollen, begonnen een zandgevecht waarbij we elkaar overal insmeerden met zand, in ons zwarte kroeshaar, tussen onze kleren, overal. Nadat ik een paar koprollen had gemaakt, stond Ali als een gek te lachen, hij kwam niet meer bij. Ik had hem nog nooit zo gezien, hij had zijn mond wijd open zodat je zijn grote, spierwitte tanden zag. ‘Je lijkt net een gehaktbal die door het maïsmeel gerold is!’ En hij bleef maar lachen, met dat grappige gezicht van hem, die platte neus met daaronder die grote, vlezige mond en erboven die twee kleine oogjes, op korte afstand van elkaar.

‘Je bent een gehaktbal bedekt met maïsmeel!’ riep hij weer.

Ik probeerde me los te worstelen maar het lukte niet, hij was sterker dan ik, want ook al was hij niet gespierd, hij was wel heel lang en pezig. Hij hield me tegen het zand aan gedrukt terwijl ik probeerde los te komen, en hij deed net alsof hij me op de mond wilde kussen, hij boog zijn schildpadkop naar voren. Ik schudde tegenstribbelend mijn hoofd naar links en naar rechts, maar toen hij heel dichtbij was gaf Ali me geen kus, maar riep hij ineens ‘Boe!’ en blies het zand in mijn ogen.

Ik kon hem wel wat doen.

Eén keer, één keertje maar, zijn we, gegrepen door een kracht die we niet konden weerstaan, heel langzaam naar het water toe geslopen. Stapje voor stapje, bijna zonder dat we het beseften.

Het was een prachtige vlakte, reusachtig, als een slapende olifant die zwaar ademt. En de lange golven maakten een schitterend geluid dat deed denken aan een stem, net als de schelpjes in de glazen pot die papa aan mama had gegeven toen ze verloofd waren, en die zij bewaarde in een houten ladekast op hun kamer. Af en toe gingen we die pot pakken en dan keerden we hem langzaam om en om, zodat we de stem van de zee konden horen.

Sjjjjjj. Sjjjjjj.

We liepen naar de zee toe en staken onze handen en voeten in het water. Ik proefde aan mijn vingers. Zout.

Die nacht, nadat we zo dichtbij waren geweest, droomde ik van de golven. Ik droomde dat ik me verloor in die uitgestrektheid, dat ik me liet wiegen, me op en neer liet deinen door het water.

Ja, dat is bijvoorbeeld iets wat de oorlog me heeft afgepakt, de zee. Maar in ruil daarvoor heeft hij me de drang gegeven om te rennen. Want mijn drang om te hardlopen is even groot als de zee. Het rennen is mijn zee.

Hoe dan ook, het feit dat Ali en ik altijd net deden of de oorlog niet bestond kwam doordat we kinderen zijn van Yusuf Omar, mijn vader, en van Yassin Ahmed, zijn vader. Ook zij zijn al bevriend vanaf hun geboorte, en ook zij zijn samen opgegroeid, in het dorp Jazeera, ten zuiden van de stad. Ze hebben op dezelfde school gezeten en ook hun vaders hadden samen gewerkt, in de tijd van de Italiaanse kolonie. En samen hebben onze twee vaders van hun twee vaders een paar zegswijzen in die taal geleerd. Stel niet uit tot morgen wat je vandaag kunt doen. Of: De wereld is klein.

God helpt hen die zichzelf helpen.

Nog iets wat ze van de Italianen hebben geleerd is de zin: Moge er duizend kilo slappe stront op je kop vallen, in al zijn varianten, want dat was een zin die hun Italiaanse baas altijd zei in de tijd dat ze in de haven werkten en containers losten. Op een dag was er ineens een container boordevol mest opengegaan en was hun baas bedolven onder die stortregen van bovenaf. Sindsdien was het hem zakelijk voor de wind gegaan, maar toch gebruikte hij die zin voortaan als een verwensing.

Een ander spreekwoord luidde: We zijn allemaal kinderen van hetzelfde vaderland. Dat is hun favoriet, want ze zijn boezemvrienden die zich door niets zullen laten scheiden.

Net als wij.

‘Zal er ooit iets zijn wat ons kan scheiden?’ vroegen Ali en ik elkaar weleens op een verzengend hete middag, wanneer hij me hielp om in de eucalyptus te klimmen en we urenlang in de koelte van de bladeren bleven zitten praten over de toekomst. Het was geweldig om in de eucalyptus te zitten, in plaats van de echte wereld bouwden we er een waarin alleen wij tweeën en onze dromen bestonden.

‘Nee!’ antwoordden we dan om beurten. En we maakten het teken van de eed van boezembroers; we hielden onze wijsvingers gekruist voor de mond en gaven er een kus op, wisselden de vingers om en kusten ze nog een keer. Niets en niemand kon ooit tussen ons in komen. Daar zouden we alles om verwed hebben, zelfs ons leven.

Die eucalyptus was echter ook de favoriete plek voor Ali om in z’n eentje weg te kruipen. Bijvoorbeeld wanneer hij ’s middags geen zin had om te leren lezen.

Ook al was Hodan vijf jaar ouder dan ik, we gingen elke ochtend met z’n tweetjes naar school, naar de Madrasa Musjma, waar zowel basisschoolklassen als middelbareschoolklassen waren. Ali ging niet met ons mee, zijn vader had nooit genoeg geld om hem onderwijs te laten volgen. Hij had de eerste klas basisschool gedaan op de openbare school, daarna werd het gebouw verwoest door een granaat en sindsdien was hij nooit meer naar school geweest. Vanaf die noodlottige dag moesten de lessen in de openlucht worden gegeven, en het viel niet mee om onderwijzers te vinden die het risico van een bom op hun hoofd wilden lopen.

De enige manier om onderwijs te krijgen was inschrijving bij een particuliere school. Onze vader kon het zich een paar jaar lang veroorloven, met heel veel opofferingen, terwijl Yassin vanaf het begin van de oorlog altijd al problemen had met de verkoop van zijn fruit en groente.

Er waren maar weinig mensen die wilden kopen van een smerige Darod, zoals ze in Mogadishu zeiden.

Ali vond het altijd lastig dat wij konden lezen en schrijven. Daardoor voelde hij zich minderwaardig, zoals zijn etnische afkomst immers ook werd beschouwd in onze wijk. En dit was een van de dingen waaruit bleek dat het zo was.

Af en toe probeerden we hem de letters van het alfabet te leren, maar na een tijdje gaven we het op.

‘Ali, probeer je te concentreren’, zei Hodan, die altijd de neiging had zich te gedragen als een juffie, als een moedertje.

Hij deed zijn best, maar het was te moeilijk. Leren lezen was een langdurig proces, je kon niet verwachten dat dat in een middagje lukte, op het erf gezeten aan het tafeltje dat aabe en Yassin gebruikten om te kaarten, onder een nog warme zon waardoor je alleen maar zin kreeg om iets leuks te gaan doen. De enige die het gevoel had dat ze iets leuks aan het doen was, was Hodan; ze speelde schooltje en dan was zij de juf en dan moesten Ali en ik de leerlingen zijn. Ik was altijd de goede leerling, en hij degene die er met de pet naar gooide.

‘Ik kan het niet’, zei Ali. ‘Het is te moeilijk. En ik wil het ook helemaal niet leren! Lezen is nergens goed voor!’

Ik moest de rol spelen van het klasgenootje dat hem wilde helpen, anders werd Hodan kwaad. ‘Kom op, Ali, zo moeilijk is het niet, ik heb het ook geleerd. Kijk, dit zijn de klinkers. A, e, i, o …’ probeerde ik hem te stimuleren.

Hij rende weg. Het had geen zin. Hij hield het alleen de eerste tien minuten vol, het begin van de les wanneer Hodan een stukje voorlas uit een boek. Wanneer het dan zijn beurt was om te proberen hardop voor te lezen, verzon hij de gekste smoesjes om eronderuit te komen. Als Hodan dan te lang bleef aandringen, werd Ali op een gegeven moment kwaad en klom hij in de eucalyptus om er een tijd te blijven zitten.

Zijn eucalyptus. Zijn favoriete plek.

Op een middag, toen hij ruzie had gehad met zijn broer Nassir, was hij helemaal tot in de top geklommen en hij was daar bijna twee dagen blijven zitten. Niemand had hem eruit kunnen krijgen, niemand anders kon zo hoog klimmen. Nassir had op alle mogelijke manieren geprobeerd hem over te halen, maar zonder resultaat. Pas de tweede avond was Ali omlaaggekomen, helemaal uitgehongerd.

Sindsdien noemden we hem af en toe ‘aap’. Alleen een aap zoals hij kon helemaal tot bovenin komen. Hij had nog liever dat we hem voor aap uitmaakten dan dat hij moest leren lezen.

En trouwens, Ali deed altijd heel erg opschepperig, maar ondanks het feit dat hij een jongen was kon hij niet zo hard rennen als ik. Hij was wel sterker, als we vochten won hij van me, maar hij kon niet zo hard rennen.

Als hij me kwaad wilde maken zei hij dat ik een wiilo was, een halve jongen, en dat ik alleen daarom zo hard kon rennen. Hij zei dat ik een jongen in een meisjeslichaam was, dat ik een snotterige neus had net als jongens, en dat ik later een snor zou krijgen, net als zijn vader, aabe Yassin. En dat wist ik best, dat hoefde hij me heus niet te vertellen, dat ik een halve jongen was en dat de mensen, als ze me zo zagen rennen zonder de hijab, de hoofddoek, alleen in een korte broek en een veel te groot shirt, waarin ik zowat verzoop met mijn graatmagere lijfje, vonden dat ik geen perfecte moslimdochter was.

Maar ’s avonds na het eten, wanneer de volwassenen het leuk vonden om ons wedstrijdjes te laten doen voor een zoet sesamballetje of voor een anjero met malab, ons pannekoekachtige brood met honing, dan had ik geen medelijden met hem. Bij alle gezinnen speelde het leven zich op het erf af, door de oorlog kon je maar beter zo min mogelijk van huis gaan.

Nadat hooyo Dahabo, geholpen door mijn zussen, het avondeten voor ons allemaal had klaargemaakt op de burjico, de aardewerken vuurschaal, en we alles ophadden wat er was – meestal brood met groenten, of rijst met aardappelen, en af en toe een beetje vlees –, zetten aabe Yusuf en aabe Yassin de atletiekbaan voor ons uit.

De oudere broers waren de supporters, terwijl Ali en ik als echte kampioenen de starthouding aannamen, neergehurkt met de handen op de grond. We hadden zelfs startblokken, die aabe had gemaakt met het hout van twee kistjes voor watermeloenen.

Voor de lijnen die de banen aangaven moesten Said en Nassir, onze oudste broers, met hun voeten een streep trekken van achter op het erf tot aan het lemen muurtje, een meter of dertig, en een bocht tekenen en dan de baan die terugvoerde naar het punt van vertrek.

Keer op keer won ik.

Ali kon het niet uitstaan, maar uiteindelijk kwam het er bijna altijd op neer dat ik mijn sesamballetje, waar ik dol op ben – sesamballetjes vind ik het lekkerste wat er is –, met hem deelde. Maar dan moest hij wel eerst beloven dat hij me geen ‘wiilo’ meer zou noemen. Als hij dat beloofde, gaf ik hem de helft.

Wanneer het dan eindelijk wat koeler werd op die zomeravonden, speelden Hodan en ik na de hardloopwedstrijd een potje shentral. Het waren heerlijke, ontspannen dagen, waarin we allemaal de oorlog vergaten. Shentral speelde je door een baan met vakken op de grond te tekenen en daar dan de cijfers een tot en met negen in te schrijven. Dan gooide je een steentje in vak een en moest je daarnaartoe hinkelen, en zo verder tot je op het laatste vak kwam. De jongens speelden intussen griir, waarbij ze op de grond zaten en kiezelsteentjes in de lucht gooiden en weer opvingen.

Af en toe kregen we op zo’n lange, koele zomeravond gezelschap van Ahmed, een vriend van Ali’s oudste broer Nassir. Ahmed was zeventien jaar, net als Nassir en Said. Voor Ali en mij was hij heel volwassen, en voor Hodan en mij was hij heel knap en onbereikbaar. Ahmed had een olijfkleurige huid, en hij had lichte ogen, wat je maar zelden zag in Somalië, van een groenige tint die glansde in het maanlicht, waardoor zijn blik nog trotser overkwam.

We hadden hem een keer gevraagd waarom zijn ogen zo anders waren dan die van ons allemaal, en toen maakte hij met zijn handen het gebaar voor seks, met zijn ene hand vormde hij een rondje waar hij zijn andere wijsvinger in en uit liet glijden, en zei hij dat zijn opa waarschijnlijk een van die Italianen was geweest die zich amuseerden met de zwarte meisjes. Nassir en Ali barstten in lachen uit. Mijn broer Said niet, die keek hem zoals gewoonlijk strak aan en haalde zijn schouders op.

Said kon niet zo goed met hem opschieten, in tegenstelling tot Nassir, die hem adoreerde. Misschien zag Said hem als een bedreiging voor zijn vriendschap met Nassir, of misschien had hij gewoon geen klik met hem; hij bejegende hem altijd met argwaan, en zei dat er diep in die lichte ogen iets schuilde wat hem niet beviel. Ook Ali kwam nooit al te dicht bij hem in de buurt. Hij zat vaak naar hem te staren, hij bestudeerde hem, maar van een afstand. Wanneer Hodan en ik shentral speelden zat Ali bij zijn vader en aabe, die elke avond een potje gingen kaarten, en vanaf die plek hield hij Ahmed wantrouwig in de gaten.

Op sommige avonden gebeurde het dat Ahmed en Said elkaar in de haren vlogen na een potje griir of voetbal, soms voor de grap, maar soms was het ook menens, en dan moesten aabe en Yassin hen uit elkaar halen. Een keer had Said hem zo hard geslagen dat het bloed uit zijn neus droop, zodat zijn witte shirt helemaal onder zat. Zo te zien had hij echt veel pijn.

Na een tijdje dwong aabe hen om elkaar een hand te geven, en de volgende avond was het weer normaal tussen die twee, alsof er niets gebeurd was.

Een van de leukste dingen van die zomeravonden was wel als Hodan ging zingen.

We gingen vaak allemaal in een kring zitten, als hooyo en mijn zussen klaar waren met de afwas, en dan luisterden we urenlang naar haar fluwelen stem, die vertrouwde liedjes zong.

Aabe en Yassin zaten te roken, met een weemoedige blik naar de hemel gericht, en dan vroeg ik me af wat zo’n grote, knappe man als aabe aan de sterren zou kunnen vragen; hooyo en mijn zussen raakten soms ontroerd door de woorden die Hodan zong, en depten met een zakdoek hun ogen en neus droog; de grote broers en Ahmed zaten in het stof, met hun armen om hun opgetrokken knieën geslagen, en staarden naar de grond.

Af en toe keek Ahmed op, en dan glinsterden die ijzige ogen in het licht van de maan, alsof hij die wilde uitdagen. Wanneer hij dat deed wendde ik mijn blik af en richtte mijn aandacht weer op Hodan, die in het midden van de kring met haar ogen half dicht haar liederen over vrede en vrijheid zong.

3.

Op de dag voor de jaarlijkse wedstrijd, voordat onze vaders van hun werk terugkeerden, deden Ali en ik iets wat streng verboden was: we waagden ons naar buiten om te gaan hardlopen.

Het was zes uur ’s avonds, de zon stond laag aan de horizon, de geur van de zee kwam tot op ons erf. Die geur bereikte ons, voortgestuwd door een frisse wind die ook de etensgeuren van de huizen om ons heen meevoerde, en trok ons naar zich toe. De volgende dag was de wedstrijd, we wilden nog een laatste keer trainen en onze spieren rekken. Daar hadden we echt behoefte aan, als ware atleten.

Vaak besloten de milities om het staakt-het-vuren al op de avond voor de vrijdag te laten ingaan. Ook die middag hadden er geen schoten meer geklonken. Bovendien was het volle maan, en zou het ook na zonsondergang licht genoeg zijn om niet al te veel gevaar te lopen.

We zouden niet ver weg gaan.

We verlieten ons erf met het idee om tot aan de Jidka Janaral Däuud te rennen, vervolgens om het Monument voor de Gevallenen heen en dan weer naar huis.

Twintig, vijfentwintig minuten op z’n hoogst.

Ali zei dat ik mijn hoofddoek moest omdoen, maar daar had ik geen zin in. Hooyo, die stond te koken boven een dampende kookpot, gehuld in het lichtgekleurde gewaad dat ze thuis droeg, had niet in de gaten dat we weggingen, evenmin als Hodan, die met de oudere zussen in onze kamer zat.

Stilletjes glipten we onder het rode gordijn door dat voor de opening in de muur hing, ervan overtuigd dat niemand onze afwezigheid zou opmerken.

We waren niet bang voor de oorlog, die was onze oudere broer.

Als er schoten van een mortier of een mitrailleur klonken, sloop Ali vaak met zijn vriendjes Amir en Nurud naar de milities toe, om te kijken hoe ze aan het schieten waren. Heel stilletjes kwamen ze dichterbij, en dan gingen ze verscholen achter een auto of de muur van een huis zitten toekijken. Ze vonden het geluid van de geweren en de mitrailleurs opwindend. Wanneer ze dan weer terugkwamen op het erf struikelden ze over hun woorden, en luisterde ik als verstomd naar hun verhalen; hun stemmen buitelden over elkaar heen, ze wilden me stuk voor stuk iets vertellen waarvan ze dachten dat de anderen het niet gezien hadden. Hun ogen schitterden, vurig als de geweerlopen.

Hoe dan ook, die avond zouden we een minuutje of twintig gaan rennen. De lucht was koel, zodat je niet zo zweette als overdag. Dit was mijn favoriete tijd van de dag, alles was trager, de dag kwam ten einde en er hing nog een verlaat licht, niet meer die verblindende stralen van overdag, wanneer de zon overal, in elke zandkorrel weerkaatst werd, maar zachter, kalmerend.

We waren al op de terugweg, niet zo ver meer van huis, toen we ineens moesten stoppen. Aan het eind van een verlaten steeg verscheen een jeep van de islamitische militie.

Het waren geen Hawiye, geen Abgal en geen Darod, het waren leden van Al-Shabaab.

In dit geval deed hun etnische afkomst er niet toe. Het waren militairen die werden gesteund door de extremisten van Al-Qaida, die er alles aan deden om de macht in handen te krijgen, profiterend van de verdeeldheid tussen de clans.

De lui van Al-Shabaab herkende je al van verre aan hun lange baarden en donkere uniformen, in tegenstelling tot de milities van de clans, die meestal camouflagejassen droegen, hier of daar op een markt aangeschaft of tweedehands overgenomen van het Ethiopische leger. De soldaten van Al-Shabaab daarentegen hadden echte, nieuwe uniformen, waardoor ze eruitzagen als rijke krijgsheren.

Er zaten acht mannen in de wagen, en de mitrailleurlopen staken als metalen antennes achter hun rug omhoog.

De auto kwam heel langzaam aanrijden, toen een van de bebaarde mannen ineens onze kant op keek en ons zag aankomen.

Twee ongevaarlijke stipjes, vermoeid en bezweet.

Een onbedekt Abgalmeisje en een Darodjongetje: platte neus en pikzwarte huid.

De man sloeg met zijn vuist op het dak van de cabine, en de jeep stopte. Het gebeurde allemaal in een paar tellen. Twee militiesoldaten sprongen eraf en kwamen naar ons toe.

Ze waren klein en hadden geen baard.

Pas toen ze dicht bij ons waren begrepen we waarom: het waren jochies van twaalf, misschien pas elf. Allebei met een geweer om de schouder dat nog groter was dan zijzelf. In die maanden ging het gerucht dat Al-Shabaab was begonnen kinderen te rekruteren om ze op te leiden voor de heilige oorlog. In ruil daarvoor gaven ze de ouders de verzekering dat hun kinderen een opleiding zouden krijgen, dat ze de wetten van de Koran en de Arabische taal zouden leren, dat ze drie maaltijden per dag zouden krijgen en in een fatsoenlijk verblijf zouden overnachten, met een echt bed en alle gemakken die bijna niemand zich meer kon veroorloven. Deze twee waren blijkbaar nieuwe rekruten.

Naarmate ze dichterbij kwamen, hun afkeurende blikken op mij gericht, werd ik me er steeds meer van bewust hoe ik erbij liep: in een korte broek en een shirtje. Die verdomde hoofddoek ook. En Ali was een Darod, de clan waaraan de fundamentalisten de grootste hekel hadden omdat ze hen als inferieur beschouwden, een clan van negers, zoals ze zeiden, terwijl wij Abgal een lichtere huid hadden en gelaatstrekken die meer in de buurt kwamen van die van de Arabieren, van wie de islamisten van Al-Shabaab meenden af te stammen.

Op zo’n twintig stappen van ons af bleven ze staan.

‘Wat doen twee types als jullie om deze tijd op straat?’ vroeg de kleinste en molligste van de twee, met een gestreken zwart shirt aan en een donkere broek met een vouw erin. Voor ons gevoel kwamen mensen met zulke keurige kleding alleen in Europa of Amerika voor. Wij trokken altijd maar gewoon wat aan, allemaal oude kleren. Alleen sommige volwassenen hielden ervan om op vrijdag te flaneren op het plein voor het parlementsgebouw, of over de boulevard, met dezelfde pantalon en hetzelfde jasje als ze in vredestijd hadden gedragen.

‘We zijn aan het trainen voor de wedstrijd van morgen’, antwoordde Ali terwijl hij hem trots aankeek, zonder angst. Het waren standaardvragen. Ook al was het ons nooit eerder overkomen, er deden veel verhalen de ronde over vergelijkbare voorvallen; van dit soort vragen had je niets te vrezen.

De twee barstten in lachen uit, de dikste krabde aan zijn kont. Toen zetten ze een paar stappen naar voren, en de enige straatlantaarn bescheen hun gezichten. Ze hadden waterige, bloeddoorlopen ogen.

‘Dus jullie zijn atleten …’ spotte de dikste even later, en hij begon weer te lachen.

‘Ja’, antwoordde Ali. ‘We zijn aan het trainen voor de jaarlijkse hardlo…’

Op dat moment schreeuwde de ander, een magere met een groot litteken op zijn voorhoofd en een verwilderde blik in de ogen: ‘Kop dicht, Darod! Jij moet je mond niet eens opendoen. Weet je dat we jou zo kunnen meenemen, en dat niemand er iets van zou zeggen? Misschien zou je pa juist wel blij zijn als je met ons meekwam, dan had je tenminste voortaan fatsoenlijke kleren aan.’ Ze barstten weer in lachen uit, als twee kleine kinderen, terwijl de dikste maar aan zijn kont bleef krabben.

Ali sloeg zijn blik neer en keek naar zijn kleren. Hij droeg een shirtje vol gaten en vlekken dat van zijn broer Nassir was geweest, en een veel te wijde korte broek die met een touwtje om zijn middel werd gehouden. Aan zijn voeten droeg hij oude, versleten mocassins die zijn vader Yassin wie weet waarvandaan had gehaald, wie weet hoeveel jaar geleden.

Vanuit mijn ooghoeken zag ik iets bewegen.

Ali stond te trillen als een rietje. Hij snikte stilletjes van woede en schaamte. Ik draaide me naar hem toe en zag een traan, eentje maar, die langzaam over zijn wang gleed.

Als een roofdier dat een gewond dier ruikt kwam de magere nog vijf, zes stappen dichterbij. Hij had een mannenluchtje op dat penetrant rook, iets als eau de cologne, maar dan veel te sterk, er hing een hele wolk om hem heen.

‘Jij bent alleen maar een kleine, vieze Darod’, zei hij. ‘Vergeet dat niet. Je bent alleen maar een vieze Darod.’

Ali gaf geen antwoord. Ik werd bang.

Toen kwam de magere naar mij toe en pakte mijn arm vast. ‘En misschien nemen we je vriendinnetje wel mee. Dan zal ze het wel afleren om erbij te lopen als een wiilo. Denk je soms dat je een jongen bent, hè?’

Ik probeerde me los te rukken, maar hij hield me stevig in zijn greep. Hij probeerde me mee te trekken, maar ik stribbelde tegen en zette me schrap.

Ineens sprong Ali naar voren, stortte zich als een leeuw op die magere en beet hem in zijn hand. De jongen liet mijn arm meteen los en Ali duwde me weg, schreeuwde dat ik meteen naar huis moest rennen.

Ik keek hem besluiteloos aan. Ik wilde hem niet alleen achterlaten, maar ik wist dat we hulp nodig hadden.

De grote stond met zijn hand te wapperen alsof hij de tandafdrukken wilde drogen, en in plaats van iets terug te doen toverde hij een onheilspellende grimas tevoorschijn. ‘Zo zo, die Darod is niet bang.’

De ander stopte met krabben, hij knikte en streek met dezelfde hand door zijn haar.

‘Jij hebt ballen, Darod’, zei hij. ‘Wie is je vader?’

‘Het gaat jou niks aan wie mijn vader is, vetzak’, zei Ali.

‘Oké, als we niet kunnen praten met degene die je goede manieren had moeten leren, dan moeten we je wel meenemen naar de jeep …’

Ze liepen op hem af en pakten hem onder zijn oksels beet. Ali probeerde zich los te worstelen, maar ze waren met z’n tweeën, en ze waren ouder dan hij.

‘Misschien heeft een van de volwassenen zin om jou goede manieren te leren, Darod. En om je slimmer te maken. Het is niet echt verstandig om iemand te bijten die een geweer draagt …’

Terwijl Ali bleef worstelen en ik als versteend toekeek, stapte er een derde man uit de laadbak.

In het halfdonker zagen we dat hij veel groter was dan zij, hij was kennelijk een stuk ouder, maar ook hij droeg geen baard. Misschien was hij nog jong. Misschien was hij wel redelijk.

Hij kwam naar ons toe en zei tegen die twee dat ze de Darod moesten laten gaan. ‘Laat hem los. En hup, naar de jeep, jullie. Ik handel dit wel af.’

Ali en ik draaiden ons naar die schim toe. We hadden zijn stem herkend.

We keken allebei op naar zijn gezicht.

Hij stond op zo’n vijf meter van ons af. De straatlantaarn gaf weinig licht, maar die fonkelende, ijzige ogen waren de zijne, ook al lag er datzelfde vreemde, waterige waas over als bij die twee jongetjes.

Ahmed.

De vriend van Nassir, degene op wie Hodan stiekem verliefd was.

De twee jochies mopperden wat en lieten Ali tegen hun zin los.

Toen zij bij de laadbak waren zei Ahmed op zachte, vriendelijke toon, zonder dat zijn metgezellen het konden horen: ‘Jullie moeten voorzichtig zijn. Het is gevaarlijk om alleen de straat op te gaan.’

Hij draaide zich om en gebaarde naar de chauffeur dat hij de jeep weer kon starten.

Voordat hij op de laadbak sprong, terwijl de jeep al aan het rijden was, staarde hij Ali dreigend aan. Een seconde lang, die eindeloos duurde.

Zijn groene ogen glinsterden in het maanlicht. Die blik deed mijn bloed stollen. Het was een mengeling van plezier en dreiging. Het was geen tartende blik, alleen maar een van stille verstandhouding.

Daarna vertrok de groep militiesoldaten weer, even langzaam als ze waren gekomen.

Ik stond te trillen als een rietje, maar Ali reageerde meteen woest.

‘Die verdomde islamisten! Daar zaten we nou echt op te wachten in deze stad, we hadden nog niet genoeg aan al die andere gewapende groepen!’ schreeuwde hij.

Zulke controles konden je natuurlijk overkomen, maar het was beter geweest als we ze nog steeds alleen maar uit de verhalen van anderen hadden gekend. Ik liep naar hem toe om mijn armen om hem heen te slaan en hem tot bedaren te brengen, maar hij duwde me weg.

‘Ik heb niks, laat me met rust, die smerige extremisten hebben me helemaal niks gedaan’, mompelde hij zonder me aan te kijken, met zijn blik op de grond gericht.

‘Die twee keken heel raar uit hun ogen …’ begon ik.

‘Ja tuurlijk, ze waren allemaal high van de qat’, antwoordde Ali.

Een stilte.

‘Wat is qat?’

‘Dat is die smerige drug die Al-Shabaab aan de militiesoldaten geeft.’

‘Dus ze gebruiken drugs en dan gaan ze in het rond lopen schieten?’

‘Nee. Juist omdat ze in het rond moeten gaan schieten geven ze hun die drugs. De jongsten krijgen het gratis, zodat ze eraan verslaafd raken.’

‘Ze zagen er verdwaasd uit, alsof ze door een boosaardige kracht waren bezeten’, mompelde ik bij mezelf, in de hoop dat dit gevoel snel voorbij zou gaan.

Alsof hij in gedachten verzonken was geweest, hernam Ali nu: ‘Die dikke stond de hele tijd aan zijn kont te krabben.’

‘Hij had vast vlooien in zijn onderbroek, hoezo nieuwe kleren’, zei ik met een grijns.

‘Ja, precies, die vieze kont van hem zat vast helemaal onder de vlooien …’ zei hij lachend, en hij staarde voor zich uit naar de plek waar daarnet nog die jeep had gestaan, alsof hij zich ervan wilde verzekeren dat die echt weg was.

Ik pakte zijn hand vast, en deze keer protesteerde hij niet.

Langzaam liepen we terug naar huis, waarbij we alleen maar over onbenullige dingen praatten. We legden de hele weg af zonder ook maar één woord te zeggen over Ahmed.

Op het erf was hooyo nog steeds aan het roeren in de dampende kookpot die pruttelde op de burjico. Ze had haar haren bedekt met haar witte hoofddoek, die ze nooit binnenshuis droeg als ze niet aan het koken was.

Vanaf de ingang van het erf zag de huid van haar gezicht er heel glad uit, met de dampdruppeltjes erop en verlicht door de maan en het vuur. Strak en glanzend als de schil van een watermeloen in de middagzon.

Voor de verandering aten we die avond rijst met groenten.

4.

De volgende ochtend liepen we de wedstrijd.

We moesten om elf uur verzamelen bij het Monument voor de Gevallenen, de zon stond bijna op z’n hoogst, het was bloedheet.

Het parcours liep via allerlei straten van de stad tot in het Consstadion, waar we nog een ronde over de baan zouden lopen en dan de eindstreep zouden passeren.

Er waren driehonderd deelnemers. Twaalf maanden lang had ik nergens anders op gewacht, week in, week uit, dag in, dag uit had ik elke meter, elke bocht van het parcours in mijn hoofd afgelegd, had ik me ingebeeld hoe ik zou lopen op elk moment tijdens de wedstrijd, bij binnenkomst in het stadion, bij de finish.

Maar de ontmoeting met Ahmed de vorige avond en het humeur van Ali hadden ook hun uitwerking gehad op mij.

Vandaar dat ik niet alles kon geven wat ik in me had. Ik probeerde aan de rand van de groep te blijven, ik deed alles wat ik me had voorgenomen, maar iets van binnen reageerde niet zoals ik had verwacht. Een deel van mijn hersenen bleef denken aan de flikkering in die ijzige ogen toen ze op Ali gericht waren.

Een jaar, een heel jaar trainen had ik erop zitten, en ik kon niet alles geven. Dat zou ik mezelf nooit vergeven.

Het was hetzelfde parcours als anders, we hadden het talloze keren gelopen. De straten waren ontdaan van de weinige auto’s die er normaal reden, en over de hele lengte van de Jidka Janaral Däuud stonden kraampjes van mensen die voor een paar shilling water of verfrissende sapjes, bananen en chocoladerepen verkochten. Al het afval was opgeruimd, waardoor de straat bijna onherkenbaar was.

Als het een andere dag was geweest had ik kunnen winnen.

Nu lukte het echter niet. Ik werd achtste.

Ali werd honderdnegenenveertigste.

‘Jij kunt beter bijten dan hardlopen’, plaagde ik hem naderhand. Hij was ook eens nog in een goot vol uitwerpselen gevallen, een open riool. Hij had gemerkt dat hij achter lag en wilde een stuk afsnijden via een binnendoorweggetje waar ’s nachts afval en ontlasting doorheen stroomden, sinds er door een bom een gat was ontstaan in de riolering die de Italianen hadden aangelegd. Die dag lag de poel over de hele breedte van de weg. Ali dacht dat die niet zo diep was en stond er toen ineens tot aan zijn kuiten in. Maar hij was wel een flink stuk ingelopen.

Thuis vierden we feest die avond.

Hooyo maakte kirisho mirish, een stoofpot met pens en groenten, waar ik gek op was. Het was mijn lievelingsgerecht, samen met zoete sesamballetjes. We waren vrolijk, aabe maakte een heleboel grapjes waarom we allemaal moesten lachen.

Ali schaamde zich echter zo voor de stank die om hem heen hing, dat hij niet eens uit zijn kamer wilde komen. Zijn broer Nassir had hem gedwongen om zich te wassen voor hij naar binnen ging, en daarna weigerde hij pertinent om nog naar buiten te komen.

Af en toe, wanneer Said of Nassir hardop de spot met hem dreef vanwege die stank, schreeuwde Ali jammerend iets vanuit de kamer. En dan deden we er allemaal nog eens een schepje bovenop.

‘Laat me met rust!’ riep hij vanuit zijn vrijwillige afzondering.

‘Toe, kom naar buiten om te eten, stinkerd!’ spoorde Nassir hem aan, in het besef dat hij hem zo nog kwader maakte.

‘Nee, ik wil niet meer samen met jou eten’, riep Ali.

‘Moge er duizend kilo stront uit het riool op je kop vallen’, flapte Said eruit, en weer lagen we allemaal dubbel van het lachen. Ali reageerde niet meer.

Er zat hem iets dwars.

Dat Ahmed bij de extremistische militie zat had hem hevig geschokt.

Toen ik tegen hem zei dat mijn broer Said dus gelijk had dat hij Ahmed niet vertrouwde, had Ali geantwoord dat Nassir juist erg op Ahmed gesteld was, en dat hij daarom geen slechte jongen kon zijn.

Maar vanaf die dag gleed er af en toe ineens een verdrietig waas voor zijn ogen.

Ik probeerde hem aan het lachen te maken, maar dan was hij meteen weer in gedachten verzonken.

Ik wist niet wat ik moest doen.

In de weken daarna bracht hij steeds meer tijd door in de eucalyptus. Als we griir speelden raakte hij in de war met de telling van de steentjes zodat hij verloor, juist hij die vroeger altijd van iedereen won. Wanneer we verstoppertje speelden ging hij steeds op dezelfde plekken zitten, en als iemand hem daarop wees trok hij zich er niets van aan. Hij hoefde niet te winnen.

Meestal zat hij daar maar boven in die stomme eucalyptus, piekerend over weet ik wat.

Ik kende hem niet meer terug.

Op een middag zei hij ineens dat hij ging stoppen met hardlopen en dat hij mijn trainer wilde worden.

‘Waarom zou je mijn trainer moeten zijn?’ vroeg ik terwijl ik mijn veters strikte.

‘Jij bent beter dan ik, dus het heeft geen zin dat ik het nog probeer. Ik heb geen talent voor hardlopen, dat moet ik toegeven. Maar jij wel.’ Hij knabbelde op een maïskolf die hooyo de avond ervoor had geroosterd.

‘En daarom heb je besloten om mijn trainer te worden?’

‘Elke atleet heeft een trainer, als ik geen atleet kan zijn, wil ik een trainer zijn.’

‘Ja ja, en als ik dan win heb ik het aan jou te danken …’ grapte ik.

‘Nee,’ antwoordde hij ernstig, ‘je hebt gewoon iemand nodig die je traint. In je eentje lukt je het niet.’

Een stilte. Ik keek hem aan.

‘Wat lukt me niet?’ vroeg ik.

‘Dan kun je geen kampioen worden.’

We waren acht.

Zoals wel vaker gaf ik geen antwoord. Maar vanaf die dag had ik ineens een trainer.

Misschien was ik door toedoen van Ahmed een speelkameraadje kwijtgeraakt, ook al wilde ik dat niet toegeven. Maar ik had tegelijkertijd mezelf gevonden.

Na die dag veranderde ik in wat ik altijd had willen zijn: een atlete.

En dat allemaal dankzij Ali, ook al had hij dat zelf niet eens door.

Ik gaf hem een knuffel en we gingen naar buiten, om te rennen in de wind van die feestelijke middag.