Oksana Tsjelisjeva

Ze volgden me op straat

De moord op een journalist en andere

horrorverhalen uit het huidige Rusland

Uit het Engels vertaald door Kathleen Rutten

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel They Followed Me in the Street, verschenen bij Into Publishing Ltd

Oorspronkelijke tekst © Oksana Tsjelisjeva, 2012

Nederlandse vertaling © Kathleen Rutten en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Rocco Rorandelli/TerraProject/Picturetank

ISBN 978 90 445 3305 7

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1. Angst overwinnen

Je denkt dat het waarschijnlijk niet waar is omdat zoiets niet kan gebeuren. Het kan niet gebeuren omdat het te absurd is om waar te zijn.

Nee, geloof me nou maar. Het gebeurt wel, de hele tijd al, zonder dat de buitenwereld er veel aandacht aan besteedt.

Wanneer mij wordt gevraagd of het een zware beslissing was om uit Rusland weg te blijven, kost het me nog steeds moeite er de juiste woorden voor te vinden.

Stel je voor dat je in de trein zit. De coupé is volgepropt met je kinderen, honden, katten en je spullen. Je bedenkt wat je zult doen op de dag van aankomst; hoe je je koffer zult uitpakken en dan cadeautjes uitdeelt aan vrienden en familie. Je maakt plannen voor de vervanging van het behang in je flatje. Voordat je van huis ging voor deze reis, had je jezelf bezworen dat je meteen na je terugkeer dat pastelkleurige behang aan zou schaffen.

De trein stopt op een klein station. Je stapt haastig uit om een krant te kopen. Je aandacht wordt plotseling getrokken door een artikel. Het gaat over een technische ramp, veroorzaakt door die buitensporige, onbeheersbare ‘menselijke factor’. Je woning staat in brand. Het nieuws neemt je in beslag en overweldigt je. Je hebt niet in de gaten dat de trein vertrekt. Wanneer je tot jezelf komt, is de trein al weg.

Je bevindt je ineens in een vreemde omgeving. Ver weg van de vertrouwde plekken, van de mensen van wie je houdt, van alles wat achterbleef aan de overkant van de ondraaglijk lange brug die je met geen mogelijkheid kunt oversteken.

Je moet wachten en wachten tot je op een andere trein kunt stappen.

Tijdens het wachten heb je geen dak boven je hoofd. Je hebt weinig geld en kunt niets bijverdienen. Er zijn een paar mensen die je verzekeren van hun vriendschap. En er zit niets anders op dan hen op hun woord te geloven.

Je weet niet wanneer de trein waarop je wacht zal komen om je naar huis te brengen.

Op 20 maart 2008 moest ik in Finland blijven. Dat was niet volgens plan. Het had zo niet gepland kunnen zijn.

Het was niet afgesproken. Integendeel, ik had voor die dag een retourticket van Helsinki naar Rusland. Ik zou in Helsinki de trein van 18.20 uur naar Moskou nemen en vervolgens de nachttrein naar Nizjni Novgorod, de stad waar ik sinds 1987 woon.

Het had een kort bezoek aan Helsinki moeten zijn. Een onderbreking van twee dagen op de terugreis van twee filmfestivals over mensenrechten waarvoor ik was uitgenodigd.

Het eerste festival was in Praag. Daar ben ik veertig geworden. Van daar ging ik naar Genève. Naar een festival van documentaires over mensenrechten.

Een ervan was The Letter to Anna, van Erik Berkgraut, een Zwitserse cineast, die opnames van Anna Politkovskaja had gemaakt tijdens optredens in het openbaar. Na haar dood was het tijd om de film af te maken. Op het festival presenteerde Erik de film over Anna, die hij persoonlijk had gekend. Ik was uitgenodigd om te spreken over de situatie in de nasleep van de moord.

Een week in Praag. Drie dagen in Genève. Daarna ging ik naar Helsinki. Er moesten wat zaken worden geregeld in verband met onze registratie als Finse ngo, aangezien onze activiteiten in Rusland verboden waren.

Tegen het einde van de tweede dag in Helsinki, verlangde ik naar de trein naar huis.

Toen ik op 20 maart mijn reis naar Nizjni Novgorod moest annuleren dacht ik nog dat het maar een uitstel van een paar weken zou zijn. Het bleek een uitstel van een paar jaar te worden, dat nog steeds voortduurt.

Die dag werd ik vroeg gebeld. De naam van de journalist die had besloten contact met mij op te nemen herinner ik me niet eens meer. Ik kreeg te horen dat de politie de aanval had geopend op een stuk of twintig mensen, onder wie een aantal die aangesloten waren bij onze niet-gouvernementele organisatie, de Stichting ter Bevordering van Tolerantie, opgericht in Rusland na het verbod op de Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging.[1] Een paar ervan werkten voor de Novaja Gazeta in Nizjni Novgorod. In feite was de aanval gericht op degenen die als onruststokers werden beschouwd. De invallen werden overal tegelijk uitgevoerd. Daarvoor was een grote politiemacht nodig. Rond het tijdstip van mijn vertrek uit Helsinki was duidelijk dat ons werk in Nizjni Novgorod lamgelegd was. Alle computers waren in beslag genomen, niet alleen die van ons kantoor, maar ook die uit de flats van de leden van ons team. Het team deed onderzoek naar de toepassing van het internationaal strafrecht op Tsjetsjeense zaken.

Nadat ik mijn vrienden eindelijk te pakken had gekregen en de mate van verstoring van ons werk duidelijk werd, namen we het besluit mijn terugkeer uit te stellen. Omdat we ons ervan bewust waren dat we vroeg of laat tot doelwit zouden worden gemaakt, hadden we gelukkig het concept bewaard van het boek waaraan we werkten. Het was echter wel nodig om de technische basis ervan te herstellen. Dat op zich was al een uitdaging.

De eerste paar weken in Helsinki had ik het druk met geld inzamelen voor de aanschaf van tweedehandscomputers, zodat mijn vrienden weer aan het werk konden. Ik mailde talloze journalisten en collega’s en legde contacten met internationale media en mensenrechtenorganisaties. Ik wist dat aandacht van het grootste belang was. Als het niet was om de overheid te dwingen de aanval te staken, dan wel om hen ertoe te brengen de hevigheid van hun aanval te matigen.

Toen werd het april. Ik had de reis tot het begin van de maand uitgesteld. En vervolgens werd er een definitieve datum in april gekozen. Ik moest opnieuw beslissen wat nu te doen.

Het nieuwe ticket was voor de trein die op de laatste dag van april zou vertrekken. De dag ervoor belde ik mijn moeder. Ik wist dat ik haar niets zou zeggen over het retourticket. Ze had me al verzocht het er aan de telefoon niet over te hebben. Ik vroeg mijn moeder of ze zich veilig voelden. Mijn moeder zei simpelweg: ‘Oksana, weet je, zolang jij niet bij ons bent, hebben die lui van het Openbaar Ministerie er geen belang bij om ons bang te maken.’

Dat was pijnlijk om te horen. Tegelijkertijd wist ik het wel. Ik was me ervan bewust. Ik wist dat ik een keuze moest maken tussen alles opgeven of doorgaan. Ik wist ook dat mijn ouders en mijn gezin aan mijn kant stonden. Ze hoefden niet uit te leggen hoezeer ze me misten. Ik was hen dankbaar voor hun bekommernis om mijn gevoelens. Sinds de dag dat ik hun moest zeggen dat mijn terugkeer naar Rusland was uitgesteld, heb ik ze nooit horen klagen dat ik ze in de steek heb gelaten.

Mei, voor mij de zwaarste maand van 2008, begon met de duidelijke aanwijzing dat de vrouw die me onderdak had geboden, besloten had mijn leven tot een hel te maken. Ik geloof niet dat de oudere vrouw kwaad in de zin had. Heel vaak beginnen mensen hun buren, familieleden of soms zichzelf, gemotiveerd door de beste bedoelingen, te kwellen. In het geval van mijn gastvrouw moet het de verontwaardiging zijn geweest over het gebrek aan respect voor de mensenrechten door mijn vaderland, Rusland.

Dus begeleidde ze mijn ontbijt elke dag met preken over Rusland als de ‘belichaming van het kwaad’ of het land dat ‘geen genade waard was’. Tegelijkertijd verzekerde ze mijn vrienden die deze huisvesting voor me hadden geregeld, wanneer ze belden om te vragen hoe het met me ging, dat we de beste vriendinnen waren die het prima stelden.

Ik probeerde ’s morgens vroeg al het huis te verlaten en pas ’s avonds laat terug te komen. Dat hielp weinig. Ze begon mijn afwezigheid ’s morgens te compenseren door een avondpreek. Een keer vroeg ik haar: ‘Wat wil je van me? Waarom steek je er zo veel tijd in om mij ervan te overtuigen hoe gemeen Rusland is? Wat heb je daaraan? Begrijp je niet dat het mij niet helpt?’

‘Nee, ik weet wel dat het niet helpt. Maar ik wil dat je toegeeft dat je Rusland verafschuwt.’

‘Weet je, ik ben oprecht dankbaar dat je me onderdak hebt verleend. Maar ik ben bang dat het je niet zal lukken van mij een aanhanger van russofobie te maken.’

Maar dat loste het probleem niet op. Ik kon de mensen die me aan dit logeeradres hadden geholpen niet zeggen dat mijn gastvrouw in een psychoot was veranderd, die macht over mij wilde uitoefenen. Dat kon ik niet omdat ze hen steeds opbelde om hun te vertellen over onze ‘verbazingwekkend goede verhouding’.

Ik had het gevoel dat ik vastzat. Ik had het gevoel dat ik op het punt stond te ontploffen. Dat ik om te ontsnappen aan de sadistische wens mij te dwingen tot een valse bekentenis van haat ten opzichte van Rusland de trein naar huis moest nemen, ongeacht de consequenties.

Pas in juni van dat jaar werd ik uit de val bevrijd. Het gebeurde heel snel. Iemand stelde me een rechtstreekse vraag toen hij me in een café zag zitten. Omdat het me zo op de man af werd gevraagd, was het gemakkelijk in dezelfde trant te antwoorden. Ik had er niet lang voor nodig om mijn spullen te pakken. Alles paste in een kleine koffer. Mijn laptop ging in een rugzak en dat was het. Meer was er niet.

Ik verhuisde naar de flat van een andere vriend. Daar bleef ik een maand. In juli 2008 zette het Finse centrum van Pen hun programma ‘schrijver-in-ballingschap’ op voor mij. Diezelfde maand werd mij een flat toegewezen door de gemeente Helsinki.

Extremisme

De dag van 20 maart begon met een telefoontje van een journalist in Nizjni Novgorod. Hij waarschuwde me dat er een golf van invallen plaatsvond in ons kantoor van de Stichting ter Bevordering van Tolerantie, die was opgericht om actief te kunnen blijven in Rusland, en in de flats van een stuk of twintig mensen van wie de overheid meende dat ze een band hadden met de oppositie.

De huiszoekingen werden niet alleen in Nizjni Novgorod uitgevoerd, maar ook in een paar regionale steden zoals Arzamas en Balachna. Ik was verbijsterd over de omvang van de politionele actie tegen ons.

Zouden ze ons echt zo gevaarlijk vinden?

Ik herinnerde me een aantal artikelen over ons – de Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging – in zowel de federale als plaatselijke media. We werden omschreven als verraders van Rusland en ons enige doel zou het ondermijnen van de grootheid van het land zijn. Ik dacht aan het proces tegen Stanislav Dmitrievski in 2006, waarin hij schuldig werd bevonden aan extremisme, aan de farce die erop volgde met de opheffing van de Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging op grond van het feit dat alle leden de extremistische opvattingen van hun voorzitter deelden, wat we bewezen door te weigeren openlijk afstand van hem te nemen. De doodsbedreigingen in flyers waarvan het onderzoek geen resultaat opleverde en de rare telefoontjes die we niet eens meldden bij het Openbaar Ministerie omdat er toch geen onderzoek naar zou worden gedaan.

Ik herinner me dat ik die dag buitengewoon rustig bleef. Het was duidelijk dat mijn eigen verdediging me in beslag zou nemen als ik in Nizjni Novgorod was. Ik had de keuze tussen doorwerken aan het onderzoek, dat we onder ons ‘Handleiding voor de gevangenneming van Poetin’ noemden, of tijd en energie verliezen aan het sturen van smeekbrieven en verzoekschriften om hulp, hulp, hulp.

Om tegelijkertijd huiszoekingen te verrichten in drie steden die ongeveer tweehonderd kilometer van elkaar liggen en om in de vroege ochtenduren opsporingsteams naar meer dan twintig flats te sturen is veel mankracht, coördinatie en een controlepost nodig.

Al de in beslag genomen boeken, dvd’s, cd’s, computers en mobiele telefoons werden op het plaatselijke parket van het om afgeleverd, waar de in beslag genomen ‘bewijzen’ tegen ons, hun verdachten, in een aparte kamer werden opgeslagen.

Toen het opsporingsteam aankwam bij ons kantoor, dat in een houten gebouw van één verdieping in het historische centrum van Nizjni Novgorod was gevestigd, was Stanislav Dmitrievski aanwezig. Net als veel anderen die zich vastberaden aan hun principes houden, had Stas, zoals zijn vrienden hem noemden, veel ervaring met huiszoekingen. Ik herinner me niet dat hij op dergelijke momenten van crisis ooit zijn zelfbeheersing is verloren.

Het opsporingsteam liet alleen het bevel tot huiszoeking zien. Ze lieten niets los over de gronden waarop de rechter de huiszoeking had goedgekeurd. Zodra onze computers naar het parket waren overgebracht, ging Stas erheen om te informeren wat er dit keer aan de hand was.

Een half jaar daarvoor was ons kantoor ook al doorzocht. Dat was op 7 oktober 2007. Een jaar na de moord op Anna Politkovskaja. De enige reden voor die huiszoeking was de verstoring van onze plannen om een kleine herdenkingsceremonie te houden.

Toen het kantoortje dat ik met Stas Dmitrievski deelde werd doorzocht, sloten drie agenten mij met hen in. Tijdens de hele huiszoeking moest ik bij hen blijven.

De twee zogenaamde getuigen moeten speciaal voor deze opdracht zijn gerekruteerd uit de gelederen van kleine criminelen. Een ervan viel vooral op door zijn kruiperigheid: ‘Kijk hier eens. Deze dvd hebben jullie gemist. Hij stond hier op de plank, tussen de boeken. (…) O, die ordner hebben jullie nog niet opengemaakt.’ Hij bleef maar wijzen. De agenten hadden duidelijk minachting voor de kruimeldief die ze meegebracht hadden, maar ze volgden zijn aanwijzingen wel op.

De agenten fouilleerden mij niet, hoewel ze ermee dreigden. Om te bewijzen dat het tot de mogelijkheden behoorde, brachten ze een andere medewerker naar binnen. Joera was de computeronderhoudsman. Omdat ze bewijs zochten van ons gebruik van illegale software onderwierpen ze Joera aan een fouillering. We keken elkaar aan zonder elkaar te zien. Pas toen de agenten op zoek naar vervalste software de binnenzolen uit zijn laarzen rukten, grijnsden we sarcastisch tegen elkaar.

Het gevolg van de huiszoeking was dat ik verscheidene van mijn lievelingsfilms en een documentaire van de Ierse cineast Jerry O’Callaghan, waar we in 2005 samen aan gewerkt hadden, kwijtraakte.

Ik kan een van de agenten die ons kantoor doorzochten nog steeds in mijn oor horen fluisteren: ‘Nou kun je niet klagen dat wij je hebben verhinderd iets voor die verrekte Politkovskaja te organiseren, want daar had je niet eens de kans toe.’

Ik begrijp nog steeds niet waarom hij dat zo zacht moest fluisteren. Als hij me had willen imponeren met zijn vijandschap, dan voegde het niet meer dan een nuance toe aan wat ik al wist van hun opvattingen over mij.

Iets anders wat me is bijgebleven was al even onomwonden. De twee, die druk bezig waren de inhoud van onze bureauladen overhoop te halen, wisselden opmerkingen uit: ‘Er zit hier zo veel extremisme tussen.’

‘Laat dat voorlopig maar zitten. We zijn nu niet op zoek naar extremisme.’

Die keer waren ze op jacht naar zogenaamde ‘illegaal gekopieerde software’.

Illegale software

2007 was het jaar dat de Russische autoriteiten hun nieuwste tactieken begonnen toe te passen op het onderdrukken van afwijkende meningen. Als eerste namen ze computers in beslag onder het voorwendsel van het opsporen van illegaal gekopieerde Microsoft-software.

De veiligheidsdiensten voerden tientallen invallen uit in de kantoren van de meest openhartige mensenrechtengroeperingen en onafhankelijke mediavestigingen. In Nizjni Novgorod viel de keuze op ons en de plaatselijke editie van de Novaja Gazeta. De aanval was zonder meer vooropgezet en doordacht.

Degenen die de bevelen tot huiszoeking ondertekenden, waren er volledig van op de hoogte dat de oppositiegroepen in Nizjni Novgorod, zoals mensenrechtenactivisten en journalisten, samenwerkten. De eerste huiszoeking van het kantoor van de Novaja Gazeta vond plaats op 30 augustus 2007.

De aantijgingen tegen ons waren volkomen ongegrond. Op de eerste plaats omdat we alle software tegelijk met de computers hadden aangeschaft. Er zaten zelfs stickers van Microsoft met de tekst ‘Certificate of Authenticity’ op onze laptops en computers. Vaak was de software al geïnstalleerd voordat de apparaten bij de kantoren waren afgeleverd.

Op de tweede plaats waren alle programma’s in volstrekt legaal opererende winkels gekocht, samen met alle noodzakelijke bewijzen, zoals aankoopbonnetjes en garantiebewijzen.

Allemaal stelden we dezelfde vraag: waarom waren journalisten en activisten voor de civil society tot mikpunt gemaakt, in plaats van de producenten en leveranciers van de software die niet voldeed aan de norm van echtheid?

De enige manier om de aanval tegen te gaan en mensen te behoeden voor een aanklacht die niets te maken had met de bescherming van auteursrechten, was daarom druk uitoefenen op de voornaamste spelers op de softwaremarkt, zoals Microsoft, alsof de Russische ordehandhavers, zoals zijzelf beweerden, inderdaad opkwamen voor de rechten van de auteurs, en de zaken die tegen ngo’s en journalisten werden voorbereid geen verborgen politiek motief hadden.

Wat de campagne tegen de civil society zo ongehoord maakte, was het feit dat de door ons gebruikte software gekocht was in dezelfde winkels en van dezelfde handelaren als die aan het parket van het om en aan de E-centra (politieafdeling ter bestrijding van extremisme) hadden geleverd.

Maar toch was stilzwijgen en de weigering de beschuldigingen te ontkrachten een tijdlang de enige reactie van de managers van Microsoft in Moskou en ook van de grote bazen aan de andere kant van de oceaan.

De reden daarvoor was simpel: het bedrijf maakte zich zorgen over de kans dat hun handel in Rusland gevaar liep. Voor Microsoft was het gemakkelijker om samen te werken met de winnende partij, dat wil zeggen de autoriteiten van wat na China een van hun grootste afzetmarkten was.

Toen duidelijk werd dat elke poging tot stille bemiddeling met Microsoft op niets zou uitlopen, lanceerden Russische journalisten en mensenrechtenbeschermers een openlijke campagne om Microsoft aan te sporen tot verwerping van deze praktijken en hun samenwerking met de Russische autoriteiten op dit gebied te verbreken.

Verscheidene mensenrechtengroeperingen, waaronder de Moskou-Helsinki Groep, het Memorial Human Rights Center en Transparency International, vestigden de aandacht van de directie van Microsoft op de kwestie.

In 2009 ontvingen Graig Mundie, hoofd beleid van Microsoft, en Brad Smith, de eerste vicepresident, gezamenlijk een brief van twee mensenrechtenorganisaties, het Memorial Human Rights Center en Transparency International, waarin het wijdverspreide misbruik door Russische ordehandhavers van de auteursrechten van Microsoft werd aangekaart. In de brief werden details gegeven van corrupte praktijken door gerechtelijke instanties, zoals afpersing en het uitoefenen van druk op politieke tegenstanders.

Datzelfde jaar ontmoette ik bij toeval een van de directeuren van Microsoft. Die ontmoeting vond plaats in Praag. Ik was uitgenodigd voor de jaarlijkse bestuursvergadering van een denktank in Praag. Ik ging erheen zonder enig idee te hebben wie ik er zou ontmoeten. Een van de aanwezigen was John Frank, vicepresident van Microsoft.

Ik was oprecht geraakt door zijn toespraak over het beleid van het bedrijf om zich aan de principes te houden van verantwoordelijk zakendoen en van hun bewustzijn van de mensenrechten. Maar toch vroeg ik John Frank wat hij vond van de overtreding van de auteurswetgeving in Rusland met als doel afpersing en het uitoefenen van politieke druk.

De politie voerde bij commerciële bedrijven een inval uit en nam hun computers in beslag, waardoor het werk stil kwam te liggen. Kort na de inval ontving een van de onfortuinlijke bedrijven een brief van een kantoor dat Microsoft vertegenwoordigde. Het voorstel dat werd gedaan was dat het bedrijf een bepaald bedrag zou betalen en in ruil daarvoor zouden zij hun beschuldiging over illegale software intrekken. Het geld werd altijd contant betaald.

Als het bedrijf weigerde toe te geven, rekten de opsporingsdiensten de deskundigenanalyse van de in beslag genomen software en computers maandenlang, waardoor het bedrijf een enorm verlies leed. Het uiteindelijke doel was dus niet de bescherming van de auteursrechten van Microsoft, maar om op een listige manier geld af te persen.

Wat de ngo’s en de mediavestigingen betrof, die werden geselecteerd uit de groep die hun werk, ongeacht de druk, probeerde voort te zetten.

John Frank was zo vriendelijk me uit te nodigen met hem en zijn assistent te lunchen, zodat we de zaak nader konden bespreken. Tijdens die informele maaltijd sprak hij uitgebreid over de door Microsoft hooggeachte principes van bedrijfsverantwoordelijkheid jegens de burgermaatschappij.

Later die dag schreef ik een brief aan mijn vrienden over de ontmoeting met een directeur van Microsoft:

Meneer Frank, van Microsofts hoofdkantoor, was hier. We hebben best lang gesproken over de verschillende zaken die ons allebei aangaan. Een heel vriendelijke man … Hij heeft me een aantal interessante details verteld wat betreft de gedragscode van internationale bedrijven.

Ik heb gezegd dat we het besluit waarderen van Microsofts Russische kantoor om journalisten en ngo’s korting op hun software te geven … Ik heb hem uitgelegd dat de illegale kopieën in Rusland niet op de zwarte markt worden verkocht, maar in winkels die gecontroleerd en belast worden door de staat … En het is nogal een probleem dat de staat de intellectuele eigendomsrechten van Microsoft met voeten durft te treden om, onder het voorwendsel dat ze strijden voor de rechten van Microsoft, journalisten en ngo’s die hun niet aanstaan te breken …

Meneer Frank vertelde me dat zijn collega van het Europees kantoor met wie ik de kwestie de dag ervoor vluchtig had besproken, hem over dat gesprek had verteld en dat hij had beloofd het uit te zoeken … en hij verzekerde me dat de directie van Microsoft zeker begaan is met de mensenrechten … Dat was heel aardig van hem. Het eten was heel lekker en de wijn smaakvol. Meneer Frank klonk verontschuldigend, en het maakte me een beetje verlegen om iemand met zo’n naam beschaamd te zien kijken.

In 2007, op 30 augustus, de verjaardag van Anna Politkovskaja, werden alle computers in het kantoor van de Novaja Gazeta in Nizjni Novgorod in beslag genomen. De uitgave van de papieren editie lag drie maanden stil.

Dergelijke inbeslagnames zijn de meest efficiënte manier van censuur plegen. Er hoeft geen wetsvoorstel voor te worden ingediend. Er hoeven geen censoren te worden opgeleid. Geen wet aangenomen. Geen speciale afdeling opgezet.

Alleen de computers, tegenwoordig het voornaamste gereedschap van het uitgeversbedrijf, hoeven maar in beslag genomen te worden.

Hoewel het werk van de redactie niet stopte en de krant bleef uitkomen op internet, dankzij de speciale reservevoorraad aan tweedehandscomputers. De papieren editie kwam dat jaar pas weer uit aan het eind van de herfst.

Een vergelijkbaar lot trof de Samara-editie van de Novaja Gazeta. De aanval op de krant en de hoofdredacteur, Sergej Kurt-Adjiev, was een preventieve maatregel, bedoeld om de oppositiegroepen de mond te snoeren, zodat ze door de gasten die de topconferentie van Rusland en de eu die zomer bijwoonden niet gehoord zouden worden. Vergeleken bij onze situatie in Nizjni Novgorod liep het daar veel erger af. De Samara-editie van de Novaja Gazeta werd uiteindelijk een aantal jaren niet uitgegeven.

De campagne tegen journalisten in Samara begon in mei 2007. Op 11 mei nam de politie al hun computers in beslag en beschuldigde de werknemers van het gebruik van illegale software. Dit was een paar dagen voor er een mars van andersdenkenden zou plaatsvinden in Samara. De krant was praktisch de enige mediavestiging in de regio die de activiteiten van het Andere Rusland zou verslaan.

In november 2007 kwam de politie weer naar het kantoor van de Novaja Gazeta in Samara en nam de enig overgebleven laptop in beslag. Het was de persoonlijke laptop van de hoofdredacteur. Dit was omdat de krant, met behulp van die computer, op internet bleef verschijnen. Sergej Kurt-Adjiev werd ervan beschuldigd dat hij de Microsoftgigant voor 5.395 dollar schade had berokkend. De krant is meer dan een jaar niet uitgekomen.

Volgens de Amerikaanse mensenrechtenorganisatie Committee to Protect Journalists ‘werd er een strafzaak aanhangig gemaakt tegen onze collega in Samara omdat hij zogenaamd een vervalst Microsoftprogramma zou hebben gebruikt in de redactiekamer. Hoewel de programma’s legaal waren, luidde de conclusie van de “deskundige” dat ze illegaal gekopieerd waren. Iemand die zich voordeed als vertegenwoordiger van Microsoft, en zogenaamd de belangen van Microsoft behartigde, bleek later een oplichter te zijn, die – terwijl hij onder één hoedje speelde met de plaatselijke politie – had geprobeerd verschillende bedrijven af te persen.’

Kort na de politie-inval in ons kantoor op 7 oktober 2007 werd er tegen ons een vergelijkbare zaak aanhangig gemaakt. Wij werden beschuldigd van het gebruik van illegale software van Microsoft.

Ongeveer een jaar later werden alle beschuldigingen ingetrokken. Die dag had de politie alleen een excuus nodig om onze pogingen te dwarsbomen om onze vermoorde vriendin, kameraad en collega Anna Politkovskaja eer te bewijzen.

De huiszoeking werd uitgevoerd door drie mensen, een van de politie, een van het om en de derde was van het Centrum Extremismebestrijding. Alle takken van de Russische ordehandhavende instanties werkten tegen ons samen en werden per telefoon aangestuurd door de fsb (federale veiligheidsdienst).

Na ons afscheid in Nizjni Novgorod in maart 2008 zagen we Stas Dmitrievski pas weer in november 2012. Hij kwam naar Stockholm. Pas toen werd onze bijna vaste overtuiging bevestigd dat de hele idiote operatie van de veiligheidstroepen om ons plan in 2007 voor een herdenking van Anna Politkovskaja te dwarsbomen een politieke achtergrond had.

De waarheid kwam boven tafel door een document dat was samengesteld door Maxim Bedirev, de toenmalige chef van het Centrum Extremismebestrijding. De titel ervan luidde: ‘Informatie over de Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging.’

Het document werd gevonden tussen andere documentatie die betrekking had op een strafzaak wegens vermoedens van extremisme. Iemand anders werd ook van extremisme beschuldigd. Die zaak speelde buiten Nizjni Novgorod, in het stadje Arzamas, lang na de gebeurtenissen in oktober 2007 toen onze kleine ceremonie ter nagedachtenis aan Anna verstoord werd.

Maar goed, er zat dus een document over ons, de Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging, in het strafdossier van Dmitri Isusov, politiek activist en lid van de beweging het Andere Rusland. Er stond in dat het E-Centrum ons beschouwde als een criminele onderneming die achter alle ‘anti-overheidsprotesten in de regio’ zat. Op de dag dat we gasten ontvingen voor de ceremonie presenteerden zij hun aanval op ons als hun belangrijkste bijdrage aan de redding van de soevereiniteit van Rusland: ‘We zijn erin geslaagd deze anti-Russische manifestatie, vermomd als herdenkingsavond voor de zogenaamde journalist Anna Politkovskaja, te voorkomen.’

De anti-oppositiecoalitie van fsb, politie, om en E-centrum keerde een half jaar later, in maart 2008, terug naar ons kantoor om ‘extremisme vast te stellen’. Waarom?

Misschien hadden ze het bevel daartoe gekregen van hun bazen in Moskou. Misschien handelden ze niet op speciaal bevel, want ze hadden zo hun eigen ideeën over hoe ‘anti-Russisch’ wij waren en ze koesterden hun eigen vijandige gevoelens jegens ons allemaal. Misschien waren ze aan de vooravond van de presidentsverkiezingen politieke zuiveringen aan het uitvoeren. Misschien handelden ze naar hun eigen inzicht van de toestand in Rusland. Tegen 2007 was het net een roedel honden met scherpe tanden, die op elk bewegend doel konden worden losgelaten. Wat er ook achter die grootschalige politieoperatie zat, ze was voornamelijk bedoeld om degenen die hun mond nog open durfden te doen het zwijgen op te leggen.

Op 20 maart 2008 nam de politie op ons kantoor alle computers in beslag. De zaak tegen ons wegens vermeend gebruik van ‘illegale software’ was toen al gesloten. Alle beschuldigingen tegen ons waren ingetrokken. Die dag namen ze de computers uit ons kantoor mee die we na de voorgaande huiszoeking op de kop hadden weten te tikken.

Vervolgens werd het kantoor verzegeld. Van de ongeveer twintig mensen van wie de flat werd doorzocht, werkten er vijf voor onze organisatie.

Na de huiszoekingen spande de overheid een strafzaak tegen ons aan op grond van artikel 282.2 (‘extremisme’) van het Wetboek van Strafrecht.

Toen ik Stas die dag eindelijk aan de telefoon kreeg, was hij op de terugweg van de onderzoekscommissie van het parket, waar hij naartoe was gegaan om achter de reden voor de grootschalige invallen te komen.

Omdat hij ons kantoor niet in kon, was Stas van het districtsparket naar het pand van het Comité tegen Marteling in Nizjni Novgorod gegaan.

Het bleek dat het bevel tot huiszoeking van ons kantoor en van de flats van leden van de oppositie was getekend door Vladimir Kozitsin, onderzoeksrechter van het districtsparket. Er was een speciale eenheid opgezet om deze zaak te onderzoeken. Omdat er niet genoeg mankracht voor was, werd er een aantal mensen van andere parketten voor ingeschakeld.

Stas dacht dat ze zich er op het parket wel bewust van waren dat er waarschijnlijk internationaal protest zou volgen op het overheidsoptreden waardoor ons werk volkomen lamgelegd was.

Het gebeurde allemaal in een tijd dat we ons op ons voornaamste doel richtten, namelijk de voltooiing van ons onderzoek naar de toepassing van internationaal recht op het gewapende conflict in Tsjetsjenië.

Daaraan voorafgaand waren verscheidene ex-medewerkers van de Stichting ter Bevordering van Tolerantie als getuige gehoord in de strafzaak die in oktober 2007 tegen de stichting was aangespannen. Het was de strafzaak met betrekking tot ons vermeende gebruik van illegale software.

Tijdens het verhoor werden hun allemaal dezelfde vragen gesteld. Vragen die niets te maken hadden met de aanklacht van gebruik van illegale software, wat de rechercheurs ook niet hadden kunnen bewijzen.

‘Wie heb je gezien in het kantoor van de Stichting ter Bevordering van Tolerantie? Wat was het doel van hun bezoek? Welke toegang tot internet heeft het kantoor? Wat hebben Oksana Tsjelisjeva en Stanislav Dmitrievski voor andere publiciteitsorganen geschreven en zijn ze daarvoor betaald? Met wie werkten ze samen?’

‘Wij spreken geen vreemde talen’

Tegen die tijd stonden we voortdurend onder surveillance. Op een bepaald moment moest ik een officiële klacht bij het om indienen omdat mijn vriend en ik ongeveer drie dagen lang overal door zes politiemannen in burger werden gevolgd.

Zou jij het leuk vinden als je drie dagen lang twee mannen bij je voordeur ziet staan? Vervolgens heb je een afspraak met je vriend en zie je dezelfde mannen in het café aan het tafeltje naast jullie zitten. Dan zegt je vriend: ‘Laten we ze testen.’ Je loopt een andere kant op en wat zie je? Je metgezellen veranderen eveneens van richting en lopen weer achter je aan. Wanneer je hun arrogante stupiditeit beu bent, dien je een officiële klacht in bij het parket en zeg je openlijk dat hun surveillance te zichtbaar is en dat je graag wilt weten of die soms deel uitmaakt van een ander onderzoek.

Onze tegenstanders waren zich er inmiddels ten volle van bewust dat ons onderzoek naar de toepassing van internationaal recht op het gewapende conflict in Tsjetsjenië gemakkelijk als lont in het kruitvat zou kunnen dienen. Gezien het feit dat ze zich toegang hadden verworven tot het door ons vergaarde materiaal, waren ze volledig op de hoogte van het project. Ze hadden de reden voor hun ‘belangstelling’ in ons niet hoeven verhullen.

Stas Dmitrievski zat nog in zijn proeftijd, vanwege de uitspraak van 2006 waarin hij schuldig was bevonden aan extremisme. Om de twee weken moest hij zich melden bij de Inspectie voor Strafuitvoering. Af en toe ontmoette hij daar, afgezien van de toezichthoudende inspecteur, iemand van het Centrum Extremismebestrijding. Het kreeg iets van routine. Om de twee weken belde Stas me om te zeggen dat hij later die dag weg zou zijn: ‘Ik moet me weer melden.’ Dan ging hij naar de inspectie: ‘Hallo, hier is jullie dierbare extremist Dmitrievski weer.’ De vrouwen die voor de inspectie werkten, waren nooit vijandig tegen Stas. Ze maakten grapjes, lachten.

Ik herinner me dat ik een keer in de bus naar huis een paar van die vrouwen tegenkwam. Ze vroegen hoe het met me ging, wat niet tot hun taak behoorde. Maar wanneer ze hun kantoor moesten delen met een man van het E-centrum, waren ze minder toeschietelijk. Waarschijnlijk moesten ze hun werkijver laten zien. De man van het E-centrum vroeg gewoonlijk aan Stas of onze artikelen waarmee we mensen als hij in de ‘foltercellen’ van de internationale rechtbanken wilden stoppen al klaar waren, zodat ze konden beslissen wanneer ze de boel weer konden komen confisqueren. Stas weigerde meestal om het hun gemakkelijk te maken.

Ik was zelf evenmin erg populair bij de mensen van het E-centrum, omdat ze me ervan verdachten dat ik informatie over hen verspreidde. Wat het in hun ogen nog verergerde, was het feit dat ik Engels sprak, wat ik inderdaad gebruikte om verhalen over hen rond te strooien.

‘Waarom hou je er niet mee op om ons zo “beroemd” te maken?’ vroeg een van hen tijdens de huiszoeking op 7 oktober 2007. In feite waren hun veronderstellingen over mijn rol in hun ontmaskering gegrond, want ik aarzelde niet om de namen te noemen van degenen die overdreven fanatiek hun best deden om ons kapot te maken.

In 2006 werd ik onverwacht opgeroepen om naar het hoofdkwartier van het E-centrum in Nizjni Novgorod te komen. Het zat in een ander gebouw dan de reguliere politie of de fsb. Wanneer ik langs het negentiende-eeuwse herenhuis van twee verdiepingen hoog kwam waarin de speciale eenheid van de politieke politie was gehuisvest, had ik altijd medelijden met het huis. Het zou een heel mooi restaurant kunnen zijn of een hotel, vergelijkbaar met die ik in Italië of Ierland had gezien. Maar helaas moest het onderdak bieden aan onze bewakers.

Omdat de oproep officieel was, moest ik er wel gehoor aan geven. Het was donker in het gebouw. Er hing een doordringende lucht van sigaretten, drank en stof. Hoewel het zaterdag was, werd ik opgewacht door agenten van het E-centrum.

Ik werd naar een grote kamer gebracht. Er stond een tafel waarop een stapel papieren lag. Ik schrok van de twee portretten aan de muur. Ze hingen naast elkaar. Het ene was van Felix Dzerzjinzki, de grondlegger van het postrevolutionaire repressiemechanisme. En de andere was van Joeri Andropov, een van de directeuren van de kgb, en tijdens de laatste jaren van zijn leven secretaris-generaal van de communistische partij van de ussr.

In de kamer bevonden zich twee mannen van het E-centrum. Een zat aan tafel. De andere leunde tegen een boekenkast. Beiden waren in burger en niet in uniform. Ze stelden zich niet voor. Allebei glimlachten ze toen ik binnenkwam. Maar die glimlach was vijandig. Ik werd verzocht plaats te nemen.

Zodra ik was gaan zitten, naderde de collega van mijn ondervrager me van achteren. Hij droeg een wit overhemd en aan zijn riem zat een holster. Zwijgend stond hij recht achter me. Ik hoorde hem ademhalen en voelde de lucht tegen mijn achterhoofd.

Wat was dit? Een dreigement? Een waarschuwing? In mijn ogen was het gesprek volstrekt betekenisloos. De stapel papieren die ik op tafel zag liggen bleek te bestaan uit honderden brieven die het parket van het om in Moskou had ontvangen over de doodsbedreigingen die ik in 2005 had gekregen. Ze waren gewoon doorgestuurd naar het E-centrum in Nizjni Novgorod ‘voor nader onderzoek’. Ze hadden ze precies naar de mensen gestuurd die ik verdacht van de bedreigingen.

‘Zie je die brieven?’

‘Zeker zie ik die. Hoezo?’

‘Zou je je fans kunnen uitleggen dat wij geen vreemde talen spreken? Wat heeft het voor zin ons honderden brieven te sturen die we toch niet lezen? Als je fans willen dat wij weten waarover ze schrijven, kunnen ze dan geen vertaling meesturen?’

‘Geen probleem. Ik zal het ze laten weten.’

‘Of zou je anders zo vriendelijk willen zijn om deze brieven nu voor ons te vertalen?’

‘Dat zal helaas niet gaan. Maar om kort te zijn, het zijn bijna allemaal verzoeken om de “lichamelijke en geestelijke integriteit en veiligheid van Stas Dmitrievski en mijzelf te waarborgen”.’

‘Oké. We zullen ons best doen om die “te waarborgen”’, antwoordde de man aan de andere kant van de tafel, terwijl zijn collega met zijn hand op zijn wapen tegen mijn achterhoofd hijgde.

Dit deed zich voor terwijl in Rusland de ordehandhavende instanties steeds meer hun krachten bundelden.

Mensenrechtenactivisten die werken voor de Russische fbi?

Het was precies in die tijd dat de Russische overheid besloot haar eigen fbi op te richten, die de Federale Dienst van Onderzoek zou gaan heten. De nieuwe instantie zou boven alle andere staan. De oprichting was al goedgekeurd door het Kremlin. Beide kandidaten voor het directeurschap, Alexander Bastrikin en Alexej Anitsjkin, waren studiegenoten van president Vladimir Poetin op de Staatsuniversiteit van Sint-Petersburg.

Daarnaast werd er in het landelijk parket van Rusland een speciale groep geformeerd om de verschillende publicaties te beoordelen op ‘tekenen van extremisme’. Plaatsvervangend officier van justitie, Jevgeni Zabartsjuk, verklaarde dat ‘de groep zal bestaan uit mensenrechtenbeschermers, taalkundigen, psychologen en advocaten’.

Viatsjeslav Sizov, directeur van afdeling Extremismebestrijding en Toepassing van Staatsveiligheidswetten, zou de groep gaan leiden. De eenheid had tweeëntwintig wetenschappers, mensenrechtenbeschermers en leden van de Publieke Kamer in dienst.[2]

Alexander Brod, directeur van het Bureau voor Mensenrechten in Moskou en een van de initiatiefnemers voor de oprichting van de groep, verklaarde dat het om de grootste moeite had extremisme te bewijzen en dat de groep, met hun expertise, het om zou helpen om dit in publicaties en verklaringen van ogenschijnlijk radicale politici vast te stellen.

Wat zijn dat voor beschermers van de mensenrechten die de belangen van de gevestigde orde behartigen? In 2012 heeft de meerderheid van de leden van de Raad voor Mensenrechten en Democratie hun lidmaatschap opgezegd. Hun motief was de herinstallatie van Vladimir Poetin. In tegenstelling tot hen ging Alexander Brod in hongerstaking omdat hij niet uitgenodigd was om lid te worden. Vladimir Poetin was zo goed om zijn lidmaatschap te regelen.

De absurditeit lag voor de hand: sommige mensenrechtenbeschermers waren graag bereid om het de Russische politieke politie gemakkelijk te maken een metamorfose te ondergaan en het hedendaagse evenbeeld van de tsaristische Okhranka te worden.

Je kunt je afvragen hoe het mogelijk is dat mensenrechtenbeschermers zich aansluiten bij een eenheid die zo overduidelijk op de hand van Poetin is. Hier kunnen allerlei redenen als excuus voor worden aangevoerd.

Het overheersende argument voor hen die strenge maatregelen als de huidige anti-extremismewetgeving steunen is dat die bedoeld is om xenofobie, neonazi-ideologie, fascisme en vergelijkbare haatagenda’s tegen te gaan. Niemand twijfelt eraan dat deze politieke opvattingen kwaadaardig zijn. Maar daarnaast is de definitie van extremistische daden zo vaag dat elke kritiek op de overheid als extremisme bestempeld kan worden.

En wat sommige leden van deze welmenende ondernemingen nooit zullen toegeven is dat ze zelf koste wat kost willen overleven, en daar valt mensen duperen door leugens over hen te verspreiden ook onder …

Iets dergelijks overkwam ons in 2007. Een van de mensen die wij als collega beschouwden, de directeur van het Centrum voor Migrantenhulp in Nizjni Novgorod, Almaz Tsjolojan, verscheen in het tv-programma Humanitair rantsoen op de landelijke zender ntv, waarin ze een aantal beschuldigingen uitte tegen de ngo’s in Nizjni Novgorod, in het bijzonder tegen de Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging, de opvolger daarvan, de Stichting ter Bevordering van Tolerantie, en de oppositiecoalitie het Andere Rusland.

Tsjolojan noemde ons, Stas en mij, bij naam en zei dat de plaatselijke mensenrechtenactivisten ‘alleen in geld geïnteresseerde oplichters’ waren. Die beschuldigingen werden daarna herhaald in de Russische media. Het was maar een detail in de eendrachtige intimidatiecampagne van de plaatselijke overheid tegen de activisten in Nizjni Novgorod.

We wisten waarom Almaz Tsjolojan ons beschuldigde. Ze stond onder druk van de overheid, aangezien haar een strafklacht boven het hoofd hing. Tsjolojan ontkende dat, ze hield vol dat ze de waarheid had gesproken op ntv. Ze zou zich voor de rechtbank verdedigen, zo zei ze. Ze heeft nooit een officiële aanklacht ingediend. Ze had geen weerwoord op onze publieke verklaring dat sommige mensen zo zwak zijn dat ze zelfs menen bedreigd te worden door de fsb.

Hoe ik me voelde toen ik haar in het programma van de ntv over mij zag liegen? Het verbaasde me dat haar verraad me zo onverschillig liet. Omdat ze dacht dat ze op de korrel werd genomen door de fsb vroeg ze of ze mij kon spreken. Ik stemde toe.

Almaz kwam samen met haar advocaat naar mijn flat. Ze was hysterisch, totaal in paniek. De fsb volgde haar overal, beweerde ze, zelfs naar de kapper. De fsb zou een aanklacht, dat ze immigranten van onwettige papieren had voorzien, tegen haar hebben vervalst.

We hadden nooit met haar op vriendschappelijke voet gestaan. Ze was naar mij gekomen om advies. Dat kreeg ze. Ik raadde haar aan nooit schuld te bekennen voor een misdrijf dat ze volgens haar eigen zeggen niet had begaan. Ik verzekerde haar er ook van dat we onze internationale contacten op de hoogte zouden brengen van haar uiterst moeilijke omstandigheden.

Het bleef bij dat ene bezoek. Van haar advocaat hoorde ik ook niets meer. De volgende keer dat ik Almaz zag, vertelde ze op tv dat Oksana Tsjelisjeva de ontvanger was van honderdduizenden dollars uit het buitenland.

Mijn moeder zat samen met mij naar het programma te kijken. Ze herinnerde zich het geklaag en gejammer van Almaz. Mijn moeder zei niets en leverde geen commentaar. Daarna hebben we de naam Almaz Tsjolojan nooit meer genoemd.

Tot nu toe leidt ze nog steeds haar Centrum voor Migrantenhulp in Nizjni Novgorod.

[1] De Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging (rtv) neemt geen standpunt in ten aanzien van de onafhankelijkheid van Tsjetsjenië, dat op het moment een van de republieken van de Russische Federatie is. De vereniging bevordert eerder oprechte vriendschap, begrip en communicatie tussen Russen en Tsjetsjenen.

[2] Een semi-openbaar orgaan, ingesteld in het Russische parlement. Alle leden van de Publieke Kamer worden gekozen en goedgekeurd door de overheid, en dus niet democratisch gekozen. De pk is verdeeld in verschillende comités en de voornaamste taak is aanbevelingen uitwerken voor het parlement, waaronder wetsontwerpen.