Fred Vargas

De man van de blauwe cirkels

Uit het Frans vertaald door Rosa Pollé

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel L’homme aux cercles bleus, verschenen bij Éditions Viviane Hamy

Oorspronkelijke tekst © Éditions Viviane Hamy 1996

Eerste Nederlandstalige uitgave © Rosa Pollé en Uitgeverij De Geus bv, Breda 2005

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Ivan Wentland/Arcangel Images/Imagestore

ISBN 978 90 445 3310 1

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Mathilde haalde haar aantekenboekje te voorschijn en noteerde: ‘Die vent links van me is totaal niet in mij geïnteresseerd.’

Ze nam een slok bier en wierp opnieuw een blik op haar buurman, een reusachtige man, die al tien minuten met zijn vingers op tafel zat te trommelen.

Ze voegde er in haar aantekenboekje aan toe: ‘Hij zit te dichtbij, alsof we elkaar kennen, terwijl ik hem nog nooit heb gezien. Ik heb hem werkelijk nog nooit gezien. Veel valt er niet te zeggen over deze man, die een donkere bril draagt. Ik zit op het terras van Café Saint-Jacques en ik heb een tapbiertje besteld. En dat ben ik aan het drinken. Ik concentreer me op dit biertje. Ik heb niets beters te doen.’

De buurman van Mathilde bleef met zijn vingers trommelen.

‘Is er iets?’ vroeg ze.

Mathilde had een lage en gebarsten stem. De man dacht dat hij van doen had met een vrouw die rookte zoveel als ze kon.

‘Nee. Waarom?’ vroeg de man.

‘Ik geloof dat het me irriteert dat u zo op de tafel zit te trommelen. Alles ergert me vandaag.’

Mathilde dronk haar bier op. Het was schraal, typisch iets voor de zondag. Mathilde had de indruk meer dan anderen aan die wijdverbreide ziekte te lijden, die ze ‘de ziekte van de zevende dag’ noemde.

‘Ik veronderstel dat u een jaar of vijftig bent?’ vroeg de man zonder opzij te schuiven.

‘Mogelijk’, zei Mathilde.

Ze was ontstemd. Wat had die vent daarmee te maken? Op dat moment zag ze juist de straal van de tegenover haar gelegen fontein, die door de wind werd afgebogen, op de arm van een eronder staande gebeeldhouwde engel spetteren, en dat kon wel eens zo’n heugelijk moment zijn. Die vent zat waarachtig het enige heugelijke moment van haar zevende dag te verpesten.

Bovendien werd ze gewoonlijk tien jaar jonger geschat. Wat ze tegen hem zei.

‘Nou en?’ zei de man. ‘Zoals anderen gewoonlijk schatten, dat kan ik niet. Maar ik veronderstel dat u knap bent, of vergis ik me?’

‘Is er iets mis met mijn gezicht? U lijkt niet echt te kijken’, zei Mathilde.

‘Ja,’ zei de man, ‘ik veronderstel dat u knap bent, maar daar kan ik geen eed op doen.’

‘Doe wat u wilt’, zei Mathilde. ‘U bent in ieder geval erg knap en daar kan ik een eed op doen als u daar wat aan hebt. In feite heb je daar altijd wel wat aan. En verder laat ik u alleen. Want ik ben vandaag te geïrriteerd om zin te hebben in een gesprek met mannen van uw soort.’

‘Ik voel me ook niet ontspannen. Ik heb net een te huur staand appartement bekeken maar het was al vergeven. En u?’

‘Ik ben iemand kwijtgeraakt op wie ik gesteld was.’

‘Een vriendin?’

‘Nee, een vrouw die ik in de metro volgde. Ik had al aardig wat aantekeningen gemaakt en ineens was ik haar kwijt. Ziet u dat voor u?’

‘Nee. Ik zie niets.’

‘U probeert het niet, dat is het.’

‘Natuurlijk probeer ik het niet.’

‘Wat bent u een moeilijke man.’

‘Ja, ik ben moeilijk. En blind bovendien.’

‘Mijn god,’ zei Mathilde, ‘het spijt me.’

De man draaide zich naar haar toe en glimlachte nogal grimmig.

‘Waarom spijt het u?’ zei hij. ‘Het is tenslotte niet uw schuld.’

Mathilde zei bij zichzelf dat ze moest stoppen met dit gesprek. Maar ze wist ook dat dit haar niet zou lukken.

‘Wiens schuld dan wel?’ vroeg ze.

De mooie blinde, zoals Mathilde hem al in haar hoofd noemde, draaide zich een kwartslag naar haar toe.

‘Van een leeuwin die ik aan het ontleden was om het voortbewegingssysteem van de katachtige te doorgronden. Maar wat kan het schelen, dat voortbewegingssysteem van de katachtige! Soms hield ik mezelf voor: dat is fantastisch, en op andere momenten dacht ik: godsamme, leeuwen lopen, ze deinzen terug, ze springen, meer valt er niet over te weten. Op een dag schoot het scalpel uit …’

‘En er spoot van alles uit.’

‘Inderdaad. Hoe weet u dat?’

‘Er is ooit een man, degene die de zuilengalerij van het Louvre heeft gebouwd, op gelijksoortige wijze gedood, dankzij een rottende kameel die op een tafel lag. Maar dat was langgeleden en het ging om een kameel. Dat verschilt nogal.’

‘Maar rot is rot. De smurrie sprong in mijn ogen. En ik werd de duisternis ingejaagd. Afgelopen, uit, zicht ontnomen. Verdomme.’

‘Wat een gore leeuwin. Ik heb ook zo’n beest gekend. Hoe lang is dat geleden?’

‘Dat is elf jaar geleden. Mogelijk lacht ze hard op dit moment, die leeuwin. Tenslotte lach ik nu ook wel weer eens. Maar op dat moment, nee. Ik ben een maand later naar het laboratorium teruggegaan en heb de hele boel overhoop gegooid, ik heb de smurrie overal over uitgesmeerd, ik wilde dat iedereen die in zijn ogen kreeg en ik heb al het werk van de onderzoeksgroep over de voortbeweging van de katachtige vernietigd. Natuurlijk, bevredigd heeft het me niet. Dat was een teleurstelling.’

‘Wat voor kleur hadden uw ogen?’

‘Zo zwart als gierzwaluwen, zo zwart als sikkels aan de hemel.’

‘Hoe zien ze er nu uit?’

‘Dat heeft niemand me durven beschrijven. Zwart, rood en wit, denk ik. Mensen krijgen het benauwd als ze het zien. Het zal wel een afschuwelijk gezicht zijn. Ik zet mijn bril nooit meer af.’

‘Ik wil het wel zien’, zei Mathilde, ‘als u echt wilt weten hoe het eruitziet. Ik ben niet bang voor iets afschuwelijks.’

‘Dat zeggen ze allemaal. En vervolgens beginnen ze te huilen.’

‘Toen ik op een dag aan het duiken was, ben ik door een haai in mijn been gebeten.’

‘Oké, dat zal er ook wel niet mooi uitzien.’

‘Wat spijt u het meest nu u niet meer kunt zien?’

‘Uw vragen zijn moordend. We gaan het toch niet de hele dag over leeuwen en haaien en andere wrede beesten hebben?’

‘Nee, vast niet.’

‘Meisjes. Heel banaal.’

‘Zijn de meisjes na de leeuwin vertrokken?’

‘Daar ziet ’t naar uit. U hebt me niet verteld waarom u die vrouw volgde.’

‘Zomaar. Ik volg talloze mensen, weet u. Het is sterker dan ik.’

‘Is uw minnaar na de haai vertrokken?’

‘Ja, die is vertrokken en er zijn anderen voorbijgekomen.’

‘U bent een bijzondere vrouw.’

‘Waarom zegt u dat?’ vroeg Mathilde.

‘Vanwege uw stem.’

‘Wat hoort u in stemmen?’

‘Dat kan ik u niet zeggen, hoor! Mijn god, wat blijft me dan nog over? U moet een blinde nog wel iets overlaten, mevrouw’, zei de man met een glimlach.

Hij stond op om te vertrekken. Hij had zijn glas nog niet eens leeggedronken.

‘Wacht. Hoe heet u?’ vroeg Mathilde.

De man aarzelde.

‘Charles Reyer’, zei hij.

‘Bedankt. Ik heet Mathilde.’

De mooie blinde zei dat dit een behoorlijk chique naam was, dat koningin Mathilde in de twaalfde eeuw over Engeland had geregeerd, en hij vertrok terwijl zijn vinger de muur volgde. Mathilde gaf niets om de twaalfde eeuw en ze leegde het glas van de blinde met gefronste wenkbrauwen.

Lang, wekenlang, keek Mathilde op haar straatexpedities vanuit haar ooghoeken uit naar de mooie blinde. Ze kwam hem niet tegen. Ze schatte hem een jaar of vijfendertig.

*

*=====*

Hij was tot commissaris benoemd in Parijs, in het 5de arrondissement. Hij was te voet op weg naar zijn nieuwe bureau voor zijn twaalfde dag.

Gelukkig was het Parijs.

Dat was de enige stad in het land waarvan hij zou kunnen houden. Hij had lang gedacht dat de plek waar hij woonde hem onverschillig liet, even onverschillig als het voedsel dat hij at, even onverschillig als de meubels die hem omringden, even onverschillig als de kleren die hij droeg, die hij had gekregen, geërfd, of waar ook vandaan gehaald.

Maar uiteindelijk lag dat zo simpel niet als het je woonplaats betrof. Jean-Baptiste Adamsberg had op zijn blote voeten het hele rotsgebergte van de lage Pyreneeën afgestruind. Hij had daar geleefd en geslapen, en later, toen hij eenmaal smeris was, had hij daar gewerkt aan het oplossen van moorden, moorden gepleegd in de dorpjes van steen, moorden gepleegd op de rotspaden. Hij kende het geluid dat kiezels onder je voeten maken door en door, en de berg die je tegen zich aan drukt en die je bedreigt als een oude gespierde man. Op het bureau waar hij op zijn vijfentwintigste was begonnen, werd hij de ‘boskabouter’ genoemd. Misschien als verwijzing naar zijn ongecultiveerdheid, zijn eenzaamheid, dat wist hij niet precies. Maar hij vond het niet origineel, niet vleiend.

Hij had gevraagd waarom aan een van de jonge inspectrices, zijn directe superieur, die hij wel had willen kussen, maar die tien jaar ouder was dan hij, en hij durfde het niet. Ze was erdoor in verlegenheid geraakt en had geantwoord: ‘Zoek dat zelf maar uit, kijk maar in een spiegel, dan snapt u het wel.’ Die avond had hij, met spijt, want hij hield van blanke reuzen, zijn kleine, stevige en bruine gestalte bekeken en had de volgende dag gezegd: ‘Ik ben voor de spiegel gaan staan, ik heb gekeken, maar ik heb niet goed begrepen wat u tegen me zei.’

‘Adamsberg,’ had de inspectrice een beetje vermoeid, een beetje onthutst geantwoord, ‘waarom zou je het over zulke dingen hebben? Waarom zou je vragen stellen? We werken aan een diefstal van horloges, dat is alles wat er te weten valt en ik ben niet van plan om over jouw lichaam te praten.’ En ze had daaraan toegevoegd: ‘Ik word niet betaald om over jouw lichaam te praten.’

‘Goed,’ had Jean-Baptiste geantwoord, ‘wind u niet zo op.’

Een uur later, hij had de schrijfmachine horen stilvallen, had de inspectrice hem geroepen. Ze klonk geërgerd. ‘Laten we dit even afhandelen,’ had ze gezegd, ‘je hebt het lichaam van een boskabouterkind, dat is alles.’ Hij had geantwoord: ‘Bedoelt u daarmee dat het primitief is, dat het lelijk is?’ Ze had er nog onthutster uitgezien. ‘Dwing me niet te zeggen dat je mooi bent, Adamsberg, maar je bent wel ontzettend charmant, zorg dat je het daarmee redt in het leven’, en er hadden vermoeidheid en tederheid in haar stem doorgeklonken, daar was hij van overtuigd. Zozeer dat de herinnering hem nog deed rillen, helemaal omdat hij dat nooit meer bij haar had gevoeld. Hij had met kloppend hart op het vervolg gewacht. Misschien zou ze hem kussen, misschien, maar ze tutoyeerde hem sindsdien niet meer en kwam er nooit meer op terug. Ze had er alleen nog wanhopig aan toegevoegd: ‘En bij de politie heb je niets te zoeken, Jean-Baptiste. De politie is geen zaak voor boskabouters.’

Maar ze had zich vergist. Het was hem gelukt in de loop van de vijf daaropvolgende jaren vier moorden op te lossen op een wijze die zijn collega’s verbijsterend hadden gevonden, dat wil zeggen oneerlijk, provocerend. ‘Je voert geen donder uit, Adamsberg,’ zeiden ze, ‘je zit daar maar te treuzelen, te dromen, je staart naar de muren, je krabbelt wat tekeningetjes op je knie, alsof je de wijsheid in pacht hebt en het leven voor je, en ineens, daar heb je hem, nonchalant en vriendelijk zeg je: “Meneer pastoor moet worden gearresteerd, hij heeft die kleine gewurgd om te voorkomen dat hij zou praten.”’

Het boskabouterkind van de vier moorden werd inspecteur, toen commissaris, die nog altijd urenlang tekeningetjes zat te krabbelen op zijn knie, op zijn vormeloze broeken. Veertien dagen geleden was hem een baan in Parijs aangeboden. Hij had zijn bureau achtergelaten met al zijn daarop in twintig jaar gemaakte krabbels, zonder ooit genoeg van het leven te hebben gekregen.

Maar mensen, wat konden die hem soms toch vervelen! Alsof hij te vaak al van tevoren wist wat hij te horen zou krijgen. En iedere keer dat hij dacht: nu gaat die vent dat zeggen, nam hij dit zichzelf kwalijk, vond hij zichzelf onuitstaanbaar, helemaal als die vent het inderdaad zei. Hij leed eronder en smeekte willekeurig welke god hem een verrassing te bereiden in plaats van hem kennis te schenken.

Jean-Baptiste Adamsberg zat in zijn koffie te roeren in een café tegenover zijn nieuwe politiebureau. Begreep hij nu beter waarom ze hem een boskabouter hadden genoemd? Ja, dat was hem nu iets duidelijker, al gebruiken mensen woorden te pas en te onpas. Vooral hij. Maar wat hij wel zeker wist, was dat alleen Parijs hem de wereld van het gesteente kon teruggeven, waaraan hij merkte behoefte te hebben.

Parijs, de stad van steen.

Er waren wel bomen, dat was onvermijdelijk, maar dat gaf niet, je hoefde er niet naar te kijken. En de pleinen, die hoefde je maar te mijden en dan ging alles goed. Adamsberg hield wat vegetatie betreft alleen van schriele struiken en ondergrondse groentes. En zeker was ook dat hij niet veel was veranderd, want de blikken van zijn nieuwe collega’s deden hem denken aan die van de vorige uit de Pyreneeën twintig jaar geleden, dezelfde verholen ontsteltenis, het gefluister achter zijn rug om, het schudden van hoofden, vertrokken monden en opgeheven handen in een gebaar van gelatenheid. Al die bewegingen in stilte, die zeggen willen: wat is dat voor vent?

Hij had kalm geglimlacht, hij had kalm handen geschud, zich voorgesteld en geluisterd, want Adamsberg deed alles altijd heel kalm. Maar na elf dagen kwamen zijn collega’s nog altijd niet op hem af zonder de uitdrukking van mensen die zich afvragen met wat voor nieuw soort wezen ze van doen hebben: hoe voed je zo iemand, hoe spreek je die aan, hoe leid je die af en hoe wek je diens interesse? Sinds elf dagen was het commissariaat van het 5de arrondissement gehuld in gefluister alsof een fijnzinnig mysterie het gewone leven overvleugelde.

Het verschil met zijn debuut in de Pyreneeën was dat zijn reputatie de dingen nu iets vereenvoudigde. Al deed die niet vergeten dat hij van elders kwam. Hij had gisteren de oudste Parijzenaar uit zijn team zachtjes horen zeggen: ‘Hij komt uit de Pyreneeën, wat wil je, dat is de andere kant van de wereld.’

Hij had al een halfuur op het bureau moeten zijn, maar Adamsberg roerde nog altijd in zijn koffie in het ertegenover liggende café.

Niet dat hij, omdat hij tegenwoordig op zijn vijfenveertigste gerespecteerd werd, het zich kon veroorloven om te laat te komen. Hij kwam op zijn twintigste al te laat. Zelfs bij zijn geboorte was hij al zestien dagen te laat. Adamsberg bezat geen horloge, al kon hij niet verklaren waarom, trouwens, hij had niets tegen horloges. Ook niet tegen paraplu’s. Tegen niets, eigenlijk. Niet dat hij alleen maar wilde doen waar hij zin in had, hij kon zich gewoon nergens toe zetten als zijn stemming er op dat moment niet naar was. Dat had hij nooit gekund, zelfs niet om de mooie inspectrice te behagen. Zelfs niet voor haar. Ze zeiden dat Adamsberg een hopeloos geval was, en soms was dat ook zijn mening. Maar niet altijd.

En vandaag ging zijn stemming uit naar het traag roeren in zijn koffie. Drie dagen geleden was er een man vermoord in zijn textielmagazijn. Zijn handel leek zo smerig dat drie inspecteurs zijn klantenbestand aan het uitpluizen waren, ervan overtuigd de moordenaar daarin aan te treffen.

Adamsberg maakte zich niet zo druk over deze zaak sinds hij de familie van de overledene had gezien. Zijn inspecteurs waren op zoek naar een opgelichte klant, ze zaten zelfs op een serieus spoor, terwijl hij alleen maar oog had voor de stiefzoon van de overledene, Patrice Vernoux, een knappe vent van drieëntwintig, gevoelig, romantisch. En dat was het enige wat hij deed, naar hem kijken. Hij had hem al drie keer op het hoofdbureau ontboden onder verschillende voorwendselen en hem over van alles en nog wat laten praten: wat vond hij van de kaalheid van zijn stiefvader, stond dat hem tegen, gaf hij wat om die textielfabrieken, wat vond hij van een elektriciteitsstaking, hoe verklaarde hij dat zoveel mensen een passie hadden voor stambomen?

De laatste keer, gisteren, was het als volgt gegaan:

‘Vindt u uzelf mooi?’ had Adamsberg gevraagd.

‘Dat kan ik moeilijk ontkennen.’

‘U hebt gelijk.’

‘Kunt u me vertellen waarom ik hier ben?’

‘Ja. Vanwege uw stiefvader, natuurlijk. U vond het toch vervelend dat hij met uw moeder sliep, dat hebt u me verteld?’

De jongen haalde zijn schouders op.

‘Daar kon ik toch niets aan veranderen, behalve hem vermoorden en dat heb ik niet gedaan. Maar het is waar, ik walgde er behoorlijk van. Mijn stiefvader was een zwijn. Met haren tot in zijn oren, en dat stond me eerlijk gezegd tegen. Zou u dat leuk vinden?’

‘Dat weet ik niet. Ik heb mijn moeder een keer met een klasgenoot in bed aangetroffen. Al was die arme schat eerder trouw. Ik heb de deur dichtgedaan en ik herinner me dat ik alleen maar dacht dat de jongen een groene moedervlek op zijn rug had, en dat mijn moeder die misschien niet had gezien.’

‘Ik begrijp niet wat ik daarmee te maken heb’, had de jongen gegeneerd gebromd. ‘Als u braver bent dan ik, is dat uw zaak.’

‘Nee, maar dat is niet erg. Vindt u uw moeder verdrietig?’

‘Natuurlijk.’

‘Goed. Heel goed. Zoek haar niet te vaak op.’

En toen had hij tegen de jongen gezegd dat hij kon gaan.

Adamsberg liep het hoofdbureau binnen. De inspecteur naar wie op dit moment zijn voorkeur uitging, was Adrien Danglard, een niet bepaald mooie man, zeer goed gekleed, hangende buik en billen, die flink dronk en na vier uur ’s middags niet erg betrouwbaar meer leek, soms al eerder. Maar hij was reëel, erg reëel – Adamsberg had nog geen ander woord gevonden om hem te beschrijven. Danglard had een rapport over het klantenbestand van de textielhandelaar opgesteld en op zijn tafel achtergelaten.

‘Danglard, ik wil de stiefzoon vandaag zien, de jongeman, Patrice Vernoux.’

‘Alweer, meneer de commissaris? Wat wilt u toch van die arme knul?’

‘Waarom zegt u “arme knul”?’

‘Hij is verlegen, hij kamt steeds zijn haar, hij is zachtaardig, hij spant zich in om u een plezier te doen, en als hij in de gang zit te wachten zonder te weten wat u hem nu weer gaat vragen, ziet hij er zo ontdaan uit dat je haast met hem te doen krijgt. Daarom zeg ik: “arme knul”.’

‘Is u niets anders opgevallen, Danglard?’

Danglard schudde zijn hoofd.

‘Heb ik u nog niet het verhaal van de grote kwijlende hond verteld?’ vroeg Adamsberg.

‘Nee. Ik moet toegeven van niet.’

‘U zult me daarna de smerigste smeris ter wereld vinden. Ga er even bij zitten, ik spreek langzaam, ik heb veel moeite met beknopt zijn, ik dwaal zelfs vaak af. Ik ben een vage man, Danglard. Op een keer was ik vroeg uit het dorp vertrokken om de dag in de bergen door te brengen, ik was een jaar of elf. Ik hou niet van honden, ik hield er ook niet van toen ik klein was. Maar deze, een grote kwijlende hond, stond me midden op het pad aan te kijken. Hij kwijlde op mijn voeten, hij kwijlde op mijn handen, het was een grote, domme en sympathieke hond. Ik zei tegen hem: “Luister, grote hond, ik ga ver, ik probeer te verdwalen om daarna de weg weer terug te vinden, je kunt met me meegaan, maar hou er dan verdomme mee op om me onder te kwijlen, dat vind ik smerig.” De grote hond begreep me en is me gevolgd.’

Adamsberg onderbrak zijn verhaal, stak een sigaret op en haalde een stukje papier uit zijn zak. Hij sloeg zijn benen over elkaar, leunde erop om te kunnen tekenen en vervolgde het verhaal na een blik op zijn collega.

‘Het kan me niet schelen of ik u verveel, Danglard, ik wil het verhaal van de grote hond vertellen. De grote hond en ik hebben de hele weg gepraat, over de sterren van de Kleine Beer en over de beenderen van kalveren, en we zijn gestopt bij een verlaten schaapskooi. Daar waren zes jochies uit een ander dorp, ik kende ze wel. We hadden vaak gevochten. Ze vroegen: “Is dat jouw hond?” “Vandaag wel”, antwoordde ik. De kleinste greep de grote hond bij zijn lange haren, de grote hond was angstig en zo slap als een dweil, en hij trok hem tot aan de rand van de afgrond. “Ik mag die hond van jou niet,” zei hij, “die hond van jou is stom.” De grote hond jankte zonder iets te doen, het is waar, hij was stom. Het jochie gaf hem een trap tegen zijn kont en de hond viel omlaag. Ik zette mijn tas traag neer. Ik doe alles traag. Ik ben een trage man, Danglard.’

‘Ja,’ had Danglard willen zeggen, ‘dat is me opgevallen.’ Een vage man, een trage man. Maar dat kon hij niet zeggen, Adamsberg was zijn nieuwe superieur. En bovendien, hij respecteerde hem. Danglard had evenals iedereen kennis genomen van de belangrijkste onderzoeken van Adamsberg, en hij had evenals iedereen zijn geniale oplossingsgave gewaardeerd, iets wat hem nu onverenigbaar leek met wat hij van de man had gezien sinds zijn komst. Zoals hij hem nu zag, was hij verbaasd, niet alleen vanwege zijn traagheid in woord en gebaar. Hij was in eerste instantie teleurgesteld door dat kleine lichaam, tenger en stevig, maar niet imponerend, en door de volslagen nonchalance van de persoon, die zich niet eens op het afgesproken tijdstip bij hen had aangediend en die een stropdas droeg op een ongestreken overhemd, dat slordig in zijn broek was gepropt. Maar vervolgens had de verleiding een aanvang genomen en die was gestegen als het waterpeil. Het was begonnen met de stem van Adamsberg. Danglard luisterde er graag naar, het was een stem die je kalmeerde, waar je bijna bij in slaap viel. ‘Net een streling’, had Florence gezegd, maar goed, Florence was een meisje, haar woorden kwamen voor haar eigen rekening. Castreau had geroepen: ‘Zeg niet dat-ie knap is.’ Florence keek perplex. ‘Wacht, daar moet ik even over nadenken’, had ze geantwoord. Dat zei Florence altijd. Het was een gewetensvol meisje, ze dacht veel na voordat ze sprak. Niet zeker van zichzelf had ze gestameld: ‘Nee, maar hij heeft wel charme, of zoiets. Daar moet ik over nadenken.’ Omdat de collega’s gelachen hadden om de ernstige blik van Florence, had Danglard gezegd: ‘Florence heeft gelijk, dat is duidelijk.’ Margellon, een jonge agent, had de situatie aangegrepen om hem voor ‘flikker’ uit te maken. Margellon had nog nooit iets intelligents gezegd, nog nooit. En Danglard had evenveel behoefte aan intelligentie als aan drank. Hij had zijn schouders opgetrokken, terwijl het even door hem heen ging dat het hem trouwens speet dat Margellon geen gelijk had, want hij had behoorlijk wat tegenslag te verduren van vrouwen en hij dacht dat mannen het zo nauw niet namen; hij had gehoord dat mannen smeerlappen waren, dat ze een vrouw beoordeelden nadat ze met haar naar bed waren geweest, maar vrouwen waren erger, zij weigerden met je naar bed te gaan als je hen niet aanstond. Zo werd je niet alleen beoordeeld en gewogen, maar had je bovendien nog niet eens met iemand geslapen.

Treurig.

Meisjes zijn moeilijk. En Danglard kende ze, van die meisjes die hem hadden gewogen en niet goed bevonden. Om te janken soms. Hoe dan ook, hij wist dat de serieuze Florence gelijk had wat Adamsberg betrof, en Danglard liet zich voorlopig bekoren door de charme van die man, die twee koppen kleiner was dan hij. Hij begon enigszins te begrijpen hoe de vage drang om hem iets te willen vertellen waardoor je werd bevangen, kon verklaren dat zoveel moordenaars hem gedetailleerd hun bloedbad hadden beschreven, zomaar, per ongeluk, zou je kunnen zeggen. Zomaar, alleen maar om met Adamsberg te kunnen praten.

Danglard, die volgens anderen goed kon tekenen, maakte karikaturen van zijn collega’s. Dus gezichten, die kende hij wel. De kop van Castreau, bijvoorbeeld, had hij goed weten te treffen. Maar hij wist op voorhand dat hij zich nooit aan het gezicht van Adamsberg zou wagen, want dat leek uit wel zestig door elkaar gehusselde gezichten te zijn samengesteld. Omdat de neus te groot was, omdat de lippen krulden, beweeglijk waren, en ongetwijfeld sensueel, omdat de ogen wazig waren en de neiging hadden dicht te vallen, omdat de beenderen van de kleine kaak te uitgesproken waren, leek het een cadeau om die ongelijksoortige kop te kunnen schetsen, ontstaan uit een waarachtig samenraapsel met minachting voor enige klassieke harmonie. Je zou haast denken dat God het volledig aan grondstoffen moest hebben ontbroken op het moment dat hij Jean-Baptiste Adamsberg schiep, dat hij zijn laden moest hebben leeg geschraapt en stukken aan elkaar moest hebben gelijmd die nooit samen zouden zijn gebracht als God die dag over goed materiaal had beschikt. Maar het zag er tegelijkertijd naar uit dat God daarentegen, zich bewust van het probleem, zich alle moeite had getroost, heel veel moeite zelfs, en dat hij een meesterlijke prestatie had geleverd met dit op onverklaarbare wijze geslaagde gezicht. En Danglard, die bij zijn weten nog nooit zo’n gezicht had gezien, vond dat het een vorm van verraad zou zijn om het terug te brengen tot drie potloodstreken, en in plaats van dat zijn snelle lijnen het karakteristieke ervan zouden benadrukken, zouden ze integendeel het licht dat eruit sprak doven.

Vandaar dat Danglard zich op dat moment zat af te vragen wat er achter in de laden van God zou kunnen liggen.

‘Luistert u of zit u te slapen?’ vroeg Adamsberg. ‘Ik heb gemerkt dat mensen soms in slaap vallen, in een diepe slaap, als ze naar me luisteren. Misschien praat ik niet hard genoeg of niet snel genoeg, ik weet het niet. Weet u nog waar we waren? Bij de hond die omlaag was gestort. Ik heb mijn ijzeren veldfles van mijn ceintuur losgehaald en het joch er hard mee op zijn kop geslagen.

Daarna ben ik die grote domme hond gaan zoeken. Het heeft me drie uur gekost om hem te bereiken. Maar goed, hij was dood. Waar het om gaat in dit verhaal, Danglard, is de vanzelfsprekende wreedheid die dat joch kende. Ik wist allang dat er iets met hem aan de hand was, en dat was het, die wreedheid.

Ik verzeker u dat hij een normaal gezicht had, dat hij geen opgetrokken neusvleugels had. Integendeel, het was een mooie jongen, maar hij zweette wreedheid uit. Vraag me niet waarom, dat weet ik ook niet, behalve dat hij acht jaar later een omaatje onder een klok heeft verpletterd. De meeste met voorbedachten rade gepleegde moorden vergen behalve pijn, behalve vernedering, behalve een neurose, behalve wat u maar wilt, wreedheid, en de plegers ontlenen genot aan het lijden, aan de smeekbede en de doodsstrijd van de ander, het genot van het verscheuren. Het is waar, je ziet het niet altijd meteen aan iemand af, maar je voelt op zijn minst dat er iets met die persoon aan de hand is, dat die iets afscheidt wat te veel is, een uitwas. En soms is dat wreedheid, begrijpt u wat ik bedoel? Een uitwas.’

‘Dat is tegen mijn principes’, zei Danglard met enige beslistheid. ‘Ik hang niet per se aan principes, maar ik geloof niet dat mensen ergens door getekend zijn, zoals koeien een oormerk dragen, en dat je zomaar, op grond van intuïtie, moordenaars kunt aanwijzen. Ik weet het, mijn uitspraken zijn banaal en simpel, maar je moet afgaan op aanwijzingen en veroordelen op grond van bewijzen. Gevoelens over uitwassen, daar huiver ik van, dat is de weg van de dictatuur van de subjectiviteit en van de gerechtelijke dwaling.’

‘U maakt er een hele preek van, Danglard. Ik zei niet dat je het van iemands gezicht kunt aflezen, ik zei dat het iets monsterlijks is wat ettert in het diepst van iemands wezen. Zoiets als een etterend gezwel, Danglard, en soms zie je daar iets van doorsijpelen. Ik heb het over de lippen van een jong meisje zien kruipen, zoals ik een kakkerlak over deze tafel zou hebben kunnen zien rennen. Ik kan het niet helpen dat ik weet of er iets aan iemand schort. Dat kan het genot van de misdaad zijn, maar ook iets anders, iets wat minder ernstig is. Je hebt mensen die alleen maar hun verveling uitstralen of hun liefdesverdriet, dat herken je ook, Danglard, zoiets adem je uit, het een zowel als het ander. Maar als het om dat andere gaat, weet u, dat misdadige, dan geloof ik dat ik dat ook herken.’

Danglard tilde zijn hoofd op en zijn lichaam zag er minder week uit dan gewoonlijk.

‘Dat neemt niet weg dat u denkt dingen aan mensen te zien, dat u kakkerlakken over lippen denkt te zien lopen, dat u denkt dat uw indrukken inzichten zijn, omdat het de uwe zijn, en dat u denkt dat wezens etteren, dat is verkeerd. De waarheid is, hoe simpel en banaal ook, dat alle mensen evengoed haatdragend als haardragend zijn en dat ze allemaal een misstap kunnen begaan en iemand vermoorden. Daar ben ik van overtuigd. Alle mannen zijn in staat tot verkrachting en moord en alle vrouwen kunnen een ander de benen afhakken, zoals die vrouw uit de Rue Gay-Lussac afgelopen maand. Dat hangt alleen maar af van wat je hebt meegemaakt, dat hangt alleen maar af van de behoefte die iemand voelt om zich in het slijk te wentelen en anderen daarin mee te sleuren. Je hoeft niet met een etterend gezwel geboren te zijn om uit louter weerzin de hele wereld te willen verpletteren.’

‘Ik heb u gezegd, Danglard,’ zei Adamsberg met gefronste wenkbrauwen en hij stopte met tekenen, ‘dat u me, na het verhaal van de grote hond, slecht zou vinden.’

‘Gevaarlijk, zou ik zeggen’, mompelde Danglard. ‘Je moet niet denken dat je alles weet.’

‘Kakkerlakken zien lopen heeft niets te maken met alles weten. Wat ik u vertel, daar kan ik niets aan doen. In mijn dagelijks bestaan is het zelfs rampzalig. Ik heb me nog nooit in iemand vergist, of die nu wakker was of sliep, of die verdrietig was, intelligent, onecht, verscheurd, onverschillig, gevaarlijk, verlegen, wat dan ook, weet u, niet één keer! Kunt u zich voorstellen hoe onaangenaam dat kan zijn? Dikwijls smeek ik mensen me te verrassen als ik aan het begin de afloop al zie. Ik heb in mijn leven zogezegd alleen maar beginnen gezien, altijd snakkend naar hoop. Maar al heel snel tekent het einde zich voor mijn ogen af, zoals je bij een treurige film al raadt wie er op wie verliefd wordt of wie er een ongeluk krijgt. Toch kijk je de film uit, maar het is al te laat, je zit je te vervelen.’

‘Laten we het erop houden dat u een sterke intuïtie hebt’, zei Danglard. ‘Zo’n speurdersneus, daar kan ik mee leven. Maar zelfs daar mag je niet zomaar op afgaan, dat is te risicovol, dat is te zelfingenomen. Nee, zelfs na twintig jaar ken je een ander nog niet.’

Adamsberg liet zijn kin in zijn handpalm rusten. Het vuur van zijn sigaret gaf zijn ogen glans.

‘Ontneem me die kennis, Danglard. Verlos me ervan, dat is het enige wat ik vraag.’

‘Mensen zijn geen beesten’, vervolgde Danglard.

‘Nee, en ik geef om ze, terwijl ik om beesten geen donder geef, niet om wat ze denken, niet om wat ze willen. Toch willen die beesten ook wat, dat valt niet te ontkennen.’

‘Dat is zo’, gaf Danglard toe.

‘Hebt u zich ooit aan een gerechtelijke dwaling schuldig gemaakt, Danglard?’

‘U hebt mijn dossier toch gelezen?’ zei Danglard terwijl hij Adamsberg, die zat te roken en tekenen, van opzij bekeek.

‘Als ik u zeg van niet, zult u me verwijten de helderziende uit te hangen. Maar toch, ik heb het niet gelezen. Wat is er gebeurd?’

‘Een jonge vrouw. Er was ingebroken bij een juwelierswinkel waar zij werkte. Ik heb me uit volle overtuiging ingezet om haar medeplichtigheid te bewijzen. Dat was duidelijk, dat leek terecht. Als je zag hoe zij zich gedroeg, haar zwijgen, haar vreemde gedrag, kortom, mijn speurdersneus, hè? Ze kreeg drie jaar en ze heeft zich twee maanden later in haar cel op behoorlijk gruwelijke wijze van het leven beroofd. Ze had niets met die inbraak te maken, daar kwamen we een paar dagen later achter. Dus wat mij betreft, ik geef geen cent meer om die verdomde intuïtie en om uw verdomde kakkerlakken die over de lippen van jonge vrouwen lopen. Sinds die dag zijn voorgevoelens en persoonlijke overtuigingen voor mij niet meer dan onduidelijkheden en gemeenplaatsen.’

Danglard stond op.

‘Wacht’, zei Adamsberg. ‘Vergeet niet die stiefzoon Vernoux te ontbieden.’

Adamsberg laste nadrukkelijk een pauze in. Hij voelde zich opgelaten. Zijn besluit viel slecht na een dergelijke discussie. Hij vervolgde wat zachter: ‘En neem hem in hechtenis.’

‘Dat meent u toch niet, commissaris?’ vroeg Danglard.

Adamsberg beet op zijn onderlip.

‘Zijn vriendinnetje beschermt hem. Ik ben ervan overtuigd dat ze niet samen in het restaurant zaten op de avond van de moord, ook al komen hun verklaringen overeen. Ondervraag ze nog eens een voor een: hoeveel tijd zat er tussen de eerste gang en de tweede? Is er een gitarist langs geweest om daar te spelen? Waar stond de fles wijn op tafel, rechts of links? Wat was het voor wijn? Wat voor vorm hadden de glazen? Wat voor kleur het tafellaken? Enzovoort, totdat ze zich in de details verliezen. Ze zullen doorslaan, dat zult u zien. En maak een lijst van alle schoenen van die jongen. Laat u informeren door de werkster, die door zijn moeder wordt betaald. Er moet een paar ontbreken, het paar dat hij de avond van de moord droeg, want het terrein rond het magazijn is modderig vanwege de ernaast gelegen bouwput, die klei daar is zo kleverig als stopverf. Hij is niet dom, die jongeman, hij heeft ze vast weggegooid. Laat in ieder geval de riolen vlak bij zijn woning controleren, mogelijk heeft hij de laatste meters tussen de putdeksel en zijn voordeur op zijn sokken afgelegd.’

‘Als ik het goed begrijp,’ zei Danglard, ‘dan wasemt die arme knul naar uw gevoel iets uit?’

‘Ik vrees van wel’, antwoordde Adamsberg met zachte stem.

‘Wat wasemt hij uit?’

‘Wreedheid.’

‘Dat is duidelijk, volgens u?’

‘Ja, Danglard.’

Maar zijn woorden waren nauwelijks te verstaan.

*

*=====*