Fred Vargas

Maak dat je wegkomt

Uit het Frans vertaald door Rosa Pollé

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Pars vite et reviens tard, verschenen bij Éditions Viviane Hamy

Oorspronkelijke tekst © Éditions Viviane Hamy 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Rosa Pollé en De Geus bv, Breda 2003

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

ISBN 978 90 445 3312 5

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

En wanneer de slangen, vleermuizen, dassen, alle in de onderaardse gangen levende dieren in groten getale het land op komen en hun natuurlijke verblijfplaats verlaten; wanneer het fruit en de groente beginnen te rotten en door wormen aangetast raken (…)

2

In Parijs lopen de mensen veel sneller dan in Guilvinec, dat had Joss allang geconstateerd. Iedere morgen stroomden de voetgangers over de Avenue du Maine met een snelheid van drie knopen. Die maandag haalde Joss bijna de drieënhalve knoop in een poging een tijdverlies van twintig minuten in te halen. Dit had hij te danken aan de koffieprut die zich over zijn keukenvloer had verspreid.

Het had hem niet verbaasd. Joss had allang begrepen dat de dingen een geheim en fataal bestaan beschoren was. Behalve bepaalde bovendekse onderdelen misschien waarvan hij nooit enige hinder had ondervonden, volgens zijn Bretonse zeemansherinnering, was de wereld der dingen van nature geladen met een energie die er volledig op gericht is de mens het leven lastig te maken. De minste of geringste onhandigheid waardoor iets plotseling de vrijheid krijgt, hoe beperkt ook, ontketent een aaneenschakeling van ongeluk, die een heel scala kan beslaan van ongemak tot tragedie. De uit de vingers geglipte kurk was daarvan op bescheiden schaal een modelvoorbeeld. Want een losgelaten kurk rolt in geen enkel geval voor iemands voeten. Hij rolt achter een fornuis en ontketent, gemeen, zoals een spin op jacht naar het onbereikbare, voor zijn jager, de Mens, een opeenvolging van beproevingen: het verplaatsen van het fornuis, het breken van de buigzame aansluiting, de val van een pan, een brandwond. Het voorval van deze ochtend had een veel complexere aaneenschakeling tot gevolg gehad, in gang gezet door een onnozele verkeerde worp die de afvalbak aan het wankelen had gebracht en doen omvallen waardoor de koffieprut zich over de vloer had verspreid. Zo slaagden de dingen erin, bezield als ze waren door een gelegitimeerde, aan hun slavenbestaan ontleende wraakgeest, om op hun beurt de mens voor de duur van een kort maar intens moment aan hun verholen macht te onderwerpen, zich te laten verbijten en als een hond rond te laten kruipen, zonder vrouw of kind te sparen. Nee, voor niets ter wereld zou Joss de dingen zijn vertrouwen geven, maar mensen of de zee evenmin. De eersten benemen je het verstand, de tweede je ziel en de derde je leven.

Gehard als hij was, had Joss het lot niet getart en als een hond de koffie korrel voor korrel opgeveegd. Hij had de straf zonder morren doorstaan, waarna de wereld der dingen zich weer onder het juk had gebogen. Dit ochtendincident stelde niet veel voor, leek niet meer dan een te verwaarlozen ongemak maar voor Joss, die beter wist, was het een duidelijke herinnering aan het feit dat de oorlog tussen de mens en de dingen voortduurde, en dat de mens in deze strijd niet altijd de overwinnaar was, verre van dat. Denk maar aan de tragedies, aan de ontmaste boten, aan de gespleten treilers of aan zijn eigen boot, de Vent de Norois, die op 23 augustus op de Ierse Zee ’s nachts om drie uur water had gemaakt met acht man aan boord. Al wist God dat Joss de uitzinnige kuren van zijn treiler kende en al wist God dat mens en boot zich met elkaar hadden verzoend. Tot die verdomde stormnacht waarop hij, door een plotselinge woede overvallen, het schampdek met zijn vuisten had bewerkt. De Vent de Norois, die al bijna over stuurboord hing, had plotseling achterin water gemaakt. Met een verzopen motor was de treiler in de nacht afgedreven, en terwijl de mannen onophoudelijk waren blijven hozen, was ze tegen de ochtend ten slotte op een klif gestuit. Dat was veertien jaar geleden en er waren twee mannen bij omgekomen. Het was veertien jaar geleden dat Joss de reder van de Vent de Norois met zijn laarzen verrot had geschopt. Het was veertien jaar geleden dat Joss de haven van Guilvinec had verlaten, na negen maanden cel wegens openlijke geweldpleging en poging tot doodslag, veertien jaar van zijn leven dat als water naar de zee was gedragen.

Joss liep door de Rue de la Gaîté en klemde zijn kaken op elkaar om de woede te verbijten die iedere keer bovenkwam zodra hij aan de gezonken Vent de Norois dacht. Niet dat hij iets tegen de Norois had. Die goede oude treiler had slechts op de golfslag gereageerd toen de door de jaren heen verrotte romp was gaan kraken. Hij was ervan overtuigd dat de boot de spankracht van haar korte verzet niet had onderkend, onbewust van haar leeftijd, haar verval en de kracht van de golven die nacht. De treiler had beslist niet de dood van twee opvarenden gewild, die ze nu, terwijl ze onnozel op de bodem van de Ierse Zee lag, betreurde. Joss zond haar vaak woorden van troost en vergeving en hij had het idee dat de boot nu, net als hij, weer kon slapen, en dat ze daarginds, net als hij hier in Parijs, een ander leven was begonnen.

Van vergeving van de reder daarentegen was geen sprake.

‘Kom op, Joss Le Guern,’ zei hij terwijl hij hem op zijn schouder klopte, ‘je kunt dat wrak nog een jaar of tien afbeulen. Het is een oudje maar jij bent haar de baas.’

‘De Norois is gevaarlijk geworden’, herhaalde Joss koppig. ‘Ze is lek en de rompplanken zijn kromgetrokken. De panelen van het ruim werken. Ik sta niet meer voor haar in bij hoge zee. En de sloep voldoet niet aan de eisen.’

‘Ik ken mijn schepen, kapitein Le Guern’, antwoordde de reder op scherpere toon. ‘Als je bang bent voor de Norois, dan hoef ik maar met mijn vingers te knippen en er staan tien man klaar om je te vervangen. Mannen die voor geen kleintje vervaard zijn en die niet als ambtenaartjes over veiligheidseisen zeiken.’

‘Ik heb wel zeven man aan boord.’

De reder boog zijn vette, dreigende kop naar hem toe.

‘Joss Le Guern, als je van plan bent om je bij de havenmeester te beklagen, kun je erop rekenen straatarm te zijn nog voordat je daarvan terug bent. Van Brest tot aan Saint-Nazaire zul je geen vent meer vinden die je in zal schepen. Dus ik raad je aan om goed na te denken, kapitein.’

Ja, het speet Joss nog altijd dat hij die vent daags na de schipbreuk niet had afgemaakt in plaats van er genoegen mee te nemen hem een van zijn ledematen en zijn borstbeen te breken. Maar leden van zijn bemanning hadden hem met vier man sterk bij hem weggetrokken. ‘Verknal je leven niet, Joss’, hadden ze gezegd. Ze hadden hem tegengehouden, vastgegrepen. Hij had de reder graag laten creperen en al zijn knechten die hem van hun lijsten hadden geschrapt nadat hij uit de gevangenis was ontslagen. Joss had in alle cafés zo luid rondgebazuind dat die grote schoften van het havenmeesterkantoor smeergeld opstreken, dat hij de handelsvaart vaarwel had kunnen zeggen. Nadat hij in de ene na de andere haven was afgewezen, was Joss op een dinsdagmorgen in de sneltrein van Quimper naar Parijs gesprongen om, als de vele Bretons die hem waren voorgegaan, op het plein voor het station Montparnasse te belanden, met achterlating van een weggelopen vrouw en negen te doden mannen.

Met het kruispunt Edgar Quinet in zicht borg Joss zijn nostalgische haat in de voering van zijn geest op en richtte zich op het inhalen van zijn tijdverlies. Al dat gedoe met die koffieprut, de oorlog der dingen en de oorlog der mensen hadden hem op zijn minst een kwartier gekost. Punctualiteit was essentieel in zijn werk en hij stond erop dat de eerste editie van zijn gesproken journaal om halfnegen begon, de tweede om vijf over halfeen en die van de avond om tien over zes. Dat waren de momenten waarop de toeloop het grootst was en de toehoorders in deze stad hadden te veel haast om zich de geringste vertraging te kunnen veroorloven.

Joss haalde de bus van de boom af waaraan hij ’s nachts hing, met een dubbel geknoopte boelijn vastgebonden en van twee kettingsloten voorzien, en woog hem. Niet erg zwaar vanmorgen, hij zou de bestelling vrij snel kunnen sorteren. Er gleed even een glimlach over zijn gezicht terwijl hij de bus naar het magazijn droeg dat Damas hem liet gebruiken. Er waren nog goeie kerels op aarde, van die kerels als Damas die je zonder vrees dat hun kassa wordt leeggehaald een sleutel en een deel van een tafel in bruikleen gaven. Damas, wat een naam! Hij had een winkel in rollerskates aan het plein, Roll-Rider, en verleende hem toegang om zijn omroepedities beschut tegen de regen te kunnen voorbereiden. Roll-Rider, wat een naam!

Joss ontgrendelde de bus, een grote, zelfgemaakte overnaadse kist van hout die hij de Vent de Norois II had genoemd, als eerbetoon aan de dierbare verloren gegane. Het was vast bepaald geen grote eer voor een flinke treiler voor de zeevisvaart om zijn nakomelingenschap gereduceerd te zien tot een brievenbus in Parijs, maar deze bus was niet zomaar een bus. Dit was een geniale bus, zo’n jaar of zeven geleden ontsproten uit een geniaal idee dat Joss in staat had gesteld om op formidabele wijze uit het dal te klimmen na drie jaar werk in een conservenfabriek, zes maanden in een spoelenproductiebedrijf en twee jaar werkloosheid. Het geniale idee was hem op een decembernacht ingegeven toen hij voorovergebogen met een glas in de hand aan de bar hing in een café in Montparnasse, voor driekwart gevuld met eenzame Bretons, terwijl hij het aanhoudende rumoer van ’s lands echo’s aanhoorde. Op het moment dat een kerel het over Pont-l’Abbé had, stapte zijn betovergrootvader Le Guern, geboren te Locmaria in 1832, uit Joss’ hoofd, hij kwam naast hem zitten aan de bar en groette hem. ‘Gegroet’, antwoordde Joss.

‘Weet je nog wie ik ben?’ vroeg de oude man.

‘Jawel’, mompelde Joss. ‘Ik was nog niet geboren toen jij doodging en ik heb er niet om gehuild.’

‘Hoor ’ns, knul, zou je die ene keer dat ik je zie eens geen onzin kunnen uitkramen? Hoe oud ben je nou?’

‘Vijftig.’

‘Het leven heeft je geen goed gedaan. Je ziet er ouder uit.’

‘Ik heb geen behoefte aan jouw commentaar en ik heb je niet geroepen. Jij was ook lelijk.’

‘Sla een andere toon aan, jongen. Je weet wat het betekent als ik kwaad word.’

‘Dat wist iedereen. Je vrouw helemaal, je hebt haar haar leven lang afgerost.’

‘Ach,’ zei de oude man grijnzend, ‘dat moet je in de tijd zien. Zo hoorde dat destijds.’

‘Destijds, sodemieter op. Jij wilde het. Je hebt haar een kapot oog geslagen.’

‘Hoor ’ns, we blijven toch geen eeuwen over dat oog zeuren?’

‘Jawel. Bij wijze van voorbeeld.’

‘Jij, Joss, wil jij me tot voorbeeld zijn? De Joss die een vent bijna kapot heeft geschopt op de kade van Guilvinec? Of vergis ik me?’

‘Ten eerste was het geen vrouw en ten tweede was het niet eens een vent. Het was een geldwolf die het geen donder kon schelen als anderen crepeerden zolang hij eraan verdiende.’

‘Ik weet het. Ik kan je geen ongelijk geven. Maar daar gaat het niet om, jongen, waarom heb je me geroepen?’

‘Dat heb ik je net gezegd. Ik heb je niet geroepen.’

‘Je bent een ezel. Je mag van geluk spreken dat je mijn ogen hebt geërfd, anders had ik er graag een dichtgeslagen. Bedenk wel dat ik hier ben omdat jij me hebt geroepen; zo zit het en niet anders. Bovendien, deze kroeg staat me niet aan en ik hou niet van muziek.’

‘Oké’, gaf Joss zich gewonnen. ‘Kan ik je iets aanbieden?’

‘Als je je arm nog kunt optillen. Want laat ik je wel vertellen, jij hebt je portie al gehad.’

‘Bemoei je er niet mee, ouwe.’

De voorvader haalde zijn schouders op. Hij had wel meer gezien, hij liet zich door deze snotaap niet op stang jagen. Een Le Guern van karakter, die Joss, dat viel niet te betwisten.

‘Dus’, vervolgde de oude man, die zijn borrel achteroversloeg, ‘je hebt geen vrouw en je hebt geen poen.’

‘Je legt de vinger op de wonde’, antwoordde Joss. ‘Jij was destijds zo slim niet, voorzover ik weet.’

‘Als spook wel. Als je dood bent, weet je dingen die je nooit hebt geweten.’

‘Zonder gekheid’, zei Joss, die slap zijn hand opstak naar de ober.

‘Wat vrouwen betreft, had je me niet hoeven roepen, dat is niet echt mijn terrein.’

‘Dat zou me verbaasd hebben.’

‘Maar wat werk betreft, zo moeilijk is dat niet, jongen. Je hoeft je familie maar na te doen. Dat spoelengedoe was niets voor jou, dat was een vergissing. En bovendien, weet je, de dingen zijn niet te vertrouwen. Touwwerken, oké, maar spoelen, leidingen, en dan heb ik het nog niet eens over stoppen, daar kun je je maar beter verre van houden.’

‘Dat weet ik’, zei Joss.

‘Je bent op je genen aangewezen. Doe je familie na.’

‘Ik kan niet meer varen’, zei Joss kwaad. ‘Ik sta op de zwarte lijst.’

‘Wie heeft het over varen? Er is wel wat meer dan vis in het leven, godsamme, dat moest er nog eens bijkomen. Was ik zeeman?’

Joss dronk zijn glas leeg en concentreerde zich op de vraag.

‘Nee’, zei hij na enkele ogenblikken. ‘Je was stadsomroeper. Van Concarneau tot aan Quimper was jij de nieuwsomroeper.’

‘Ja, jongen, en daar ben ik trots op. Ar Bannour[1], ik was de stadsomroeper. Er was er niet een beter dan ik aan heel de zuidkust. Iedere door God gegeven dag betrad Ar Bannour een ander dorp en riep er om twaalf uur het nieuws om. En ik kan je vertellen dat ik al bij het ochtendgloren door een menigte werd opgewacht. Ik had zevenendertig dorpen onder mijn hoede, niet mis, hè? Dat zijn heel wat mensen, hè? Een wereld van mensen die de wereld bewoonde en dankzij wat? Dankzij het nieuws. En dankzij wie? Dankzij mij, Ar Bannour, de beste nieuwsvergaarder in Finistère. Mijn stem droeg van de kerk tot aan het washuis en geen woord was me vreemd. Iedereen richtte het hoofd op om naar me te luisteren. Mijn stem bracht de wereld, bracht het leven, dat is nog eens iets anders dan vis, geloof me.’

‘Ja’, zei Joss, die rechtstreeks uit de fles dronk die op de bar stond.

‘Het Tweede Keizerrijk, dat heb ik verslagen. Ik haalde het nieuws tot helemaal uit Nantes en bracht het mee te paard, in het ritme van de getijden. De Derde Republiek, die heb ik aan alle oevers geproclameerd, je had die opschudding moeten zien. En dan heb ik het nog niet eens over de plaatselijke nieuwtjes: de huwelijken, de doden, de ruzies, de gevonden voorwerpen, de vermiste kinderen, dat gaf ik allemaal door. Van dorp tot dorp kreeg ik berichten om voor te lezen. Ik herinner me nog de liefdesverklaring van een meisje in Penmarch aan een jongen in Sainte-Marine. Een duivelsschandaal gevolgd door een moord.’

‘Dat had je voor je kunnen houden.’

‘Hoor ’ns, ik werd betaald om voor te lezen, ik deed gewoon mijn werk. Als ik het niet voorlas, bestal ik mijn klant en de Le Guerns mogen dan bruten zijn, schurken zijn we niet. De drama’s, de liefdes, de jaloezie onder de vissers, dat waren mijn zaken niet. Ik had genoeg met mijn eigen familie te stellen. Eens per maand bezocht ik mijn dorp om de koters te zien, naar de kerk te gaan en een nummertje te maken.’

Joss zuchtte in zijn glas.

‘En om geld achter te laten’, vulde de voorouder op besliste toon aan. ‘Een vrouw en acht koters, dat eet een hoop. Maar geloof me, dankzij Ar Bannour heeft het hun nooit aan iets ontbroken.’

‘Aan klappen?’

‘Aan poen, idioot.’

‘Betaalde het dan zo goed?’

‘Zo veel je wilde. Als er één product op aarde is dat niet uitgeput raakt, dan zijn dat de nieuwsberichten, en als er één dorst is die nooit wordt gelest, dan is dat de nieuwsgierigheid van de mensheid. Als omroeper voed je de hele mensheid. Je bent altijd verzekerd van melk en altijd verzekerd van monden. Hoor ’ns, knul, als je zo veel zuipt word je nooit een stadsomroeper. Het is een vak dat een heldere geest vereist.’

‘Ik wil je niet bedroeven, voorvader,’ sprak Joss hoofdschuddend, ‘maar stadsomroeper bestaat niet meer als vak. Je vindt zelfs geen mens meer die het woord kent. Schoenmaker, ja, maar stadsomroeper, dat komt niet eens meer voor in het woordenboek. Ik weet niet of jij je nog op de hoogte houdt sinds je dood, maar er is hier heel wat veranderd. Niemand heeft er nog behoefte aan dat hem op het kerkplein in zijn oren wordt geschreeuwd, want iedereen heeft een krant, een radio en een televisie. En als je kabel hebt, weet je zelfs wanneer er iemand in Bombay heeft gepist. Dus je snapt wel!’

‘Denk je nou echt dat ik een stomme oude zak ben?’

‘Ik informeer je alleen maar. Het is nu mijn tijd.’

‘Je verliest het roer, beste Joss. Verman je. Je hebt niets begrepen van wat ik je allemaal heb verteld.’

Joss richtte een lege blik op de imponerende gestalte van de betovergrootvader, die van zijn barkruk opstond. Ar Bannour was groot voor zijn tijd. En hij leek inderdaad op die bruut.

‘De stadsomroeper,’ sprak de voorouder nadrukkelijk met zijn hand op de bar, ‘dat is het Leven. En zeg me niet dat niemand nog weet wat dat woord betekent en dat het niet in het woordenboek zou staan, of de Le Guerns zijn gedegenereerd en het omroepen niet meer waardig. Het Leven!’

‘Arme oude zak’, mompelde Joss terwijl hij hem zag vertrekken. ‘Arme, oude ouwehoer.’

Hij zette zijn glas op de bar en brulde hem na: ‘Ik had je toch echt niet geroepen!’

‘Zo is het genoeg’, zei de ober, die hem bij zijn arm pakte. ‘Gedraag u, u bent hier iedereen tot last.’

‘Wat kan mij iedereen schelen!’ lalde Joss en hij greep zich vast aan de bar.

Joss herinnerde zich dat hij door twee mannen kleiner dan hij uit de Bar d’Artimon was gezet en zo’n honderd meter verderop op straat was gesmeten. Hij was negen uur later wakker geworden in een portiek van een pand, een tiental metrostations verwijderd van de bar. Tegen twaalven had hij zich naar zijn kamer gesleept, waarbij hij zijn loodzware kop met beide handen had ondersteund, en was weer in slaap gevallen tot de volgende morgen zes uur. Toen hij scheel van de koppijn zijn ogen opende, had hij naar het smerige plafond van zijn kamer gestaard en koppig gepreveld: ‘Arme ouwe zak.’

Het was dus zeven jaar geleden dat Joss het verlepte beroep van stadsomroeper had omarmd, na een moeizame inwerktijd van enkele maanden waarin hij een goede intonatie had moeten vinden, de juiste toon, een plek uitkiezen, rubrieken samenstellen, een klantenkring werven, tarieven bepalen. Ar Bannour. Hij had met zijn bus langs verschillende plaatsen in een straal van zevenhonderd meter rond het station Montparnasse gezworven, ‘voor het geval dat’, zei hij, totdat hij zich uiteindelijk twee jaar geleden had gevestigd op het kruispunt Edgar Quinet-Delambre. Hier trok hij de marktbezoekers, de wijkbewoners, ving een gemêleerd scala aan eenvoudige, toegewijde kantoormedewerkers uit de Rue de la Gaîté, en pikte in het voorbijgaan nog een deel van de door het station Montparnasse geloosde stroom mee. Er had zich een kleine, compacte menigte om hem heen gevormd die naar het omroepen van het nieuws kwam luisteren, ongetwijfeld minder talrijk dan de menigte die zich rond zijn betovergrootvader Le Guern had gegroepeerd, maar dan moest je wel bedenken dat Joss zijn dienst dagelijks bewees, driemaal daags bovendien.

In zijn bus daarentegen vergaarde hij een aanzienlijke hoeveelheid berichten, gemiddeld zo’n zestig per dag – ’s morgens meer dan ’s avonds, want de nacht leende zich bij uitstek voor heimelijke bestellingen – elk bericht zat in een gesloten envelop waarin tevens een vijffrancstuk zat. Vijf franc om je gedachte, je advertentie door de Parijse wind te laten meevoeren of om je zoektocht in gang te zetten, dat was niet duur betaald. Joss had in het begin een minimumtarief uitgeprobeerd maar de mensen stelden het niet op prijs dat hun zinnen voor één franc werden verkwanseld. Dat verminderde de waarde van hun aanbod. Het huidige tarief schikte zowel de gevers als de ontvanger en Joss verdiende zo’n negenduizend franc netto per maand, zondagen inbegrepen.

De oude Ar Bannour had gelijk gehad: het had hem nooit aan stof ontbroken en dat had Joss hem moeten toegeven tijdens een ander avondje zuipen in de Bar d’Artimon. ‘Mensen zitten boordevol dingen die ze te vertellen hebben, dat had ik je toch gezegd’, had de voorvader geantwoord, bijzonder tevreden dat zijn achterachterkleinzoon het vak had opgepakt. ‘Boordevol als oude, met zaagsel gevulde matrassen. Boordevol te zeggen dingen en niet te zeggen dingen. Jij vangt de inleg en bewijst de mensheid een dienst. Jij bent de spuikraan. Maar kijk uit, knul, het is geen makkie. Als je tot op de bodem gaat, pomp je evengoed helder water als stront. Pas op je kloten, het is niet allemaal even mooi wat er in de menselijke geest huist.’

Dat zag hij goed, de voorvader. De bus bevatte het zegbare en het niet zegbare. ‘Het onzegbare’, had de geleerde hem verbeterd, de oude man die een soort van pension hield naast de winkel van Damas. Dus begon Joss bij het leeghalen van zijn bus met het maken van twee stapels, de stapel zegbaar en de stapel onzegbaar. Het zegbare volgde over het algemeen zijn natuurlijke loop, dat wil zeggen het stroomde de mensen uit de mond in rustige beekjes of in woeste golven, ervoor wakend dat de mens niet onder de druk van opgehoopte woorden zou ontploffen. Want anders dan het met zaagsel gevulde matras sloeg de mens dagelijks nieuwe woorden op, waardoor de afvoerkwestie van levensbelang werd. Van het zegbare viel een triviaal deel van de bus onder de rubrieken Verkoop, Inkoop, Gezocht, Liefde, Diversen en Gespecialiseerde advertenties; de laatste waren beperkter in aantal omdat Joss daar zes franc voor rekende ter compensatie van de last die ze hem bij het voorlezen bezorgden.

Maar wat de omroeper vooral had verrast was de onvermoede omvang van het onzegbare. Onvermoed, want het met zaagsel gevulde matras was niet berekend op een gat waaruit die verbale materie kon lekken. Onzegbaar ofwel omdat het de geoorloofde grenzen van geweld of brutaliteit passeerde, ofwel omdat het daarentegen niet eens een zekere mate van belangwekkendheid wist te bereiken die het bestaan ervan legitimeerde. Dus waren deze heftige of schamele woorden gedwongen tot een teruggetrokken bestaan onder het afval, een leven in de schaduw, de schaamte en de stilte. Echter, en dat had de stadsomroeper na zeven jaar oogsten goed begrepen, die woorden stierven niet zomaar uit. Ze namen in aantal toe, ze hoopten zich op, ze raakten hoe langer hun mollenbestaan duurde des te meer verbitterd en waren woedend getuige van het ergerlijke komen en gaan van de vluchtige en getolereerde woorden. Met het aanbieden van de bus voorzien van een smalle inkeping van twaalf centimeter, had de omroeper een opening gecreëerd waaruit de gevangenen als een vlucht sprinkhanen een ontsnapping zochten. Er ging geen ochtend voorbij zonder dat hij het onzegbare in zijn kist aantrof: ellenlange preken, beledigingen, wanhoopsbetuigingen, laster, verraad, bedreigingen, waanzin. Soms zo overduidelijk onzegbaar, zo volslagen idioot dat het hem moeite kostte de zin uit te lezen. Soms zo verward dat de betekenis ervan hem volledig ontging. Soms zo kruiperig dat het vel uit zijn handen gleed. En soms zo hatelijk, zo destructief dat de omroeper het vernietigde.

Want de omroeper bedroog.

Al was hij een man van plichtsbesef, zich ervan bewust aan het niets het meest verwrongen uitschot van het menselijk denken te ontfutselen, terwijl hij het verlossende werk van zijn voorvader voortzette, de omroeper gaf zichzelf het recht om wat hem niet over de lippen kwam, terzijde te leggen. De niet voorgelezen berichten hield hij ter beschikking inclusief het vijffrancstuk want, zoals de voorvader hem al had ingeprent, de Le Guerns zijn geen schurken. Bij ieder omroepen spreidde Joss het uitschot van de dag uit op de kist die als verhoging dienst deed. Er lag altijd wel wat. Alles wat eropuit was vrouwen de grond in te trappen en alles wat zwarten, kaffers, spleetogen en flikkers naar de hel wenste, werd bij het uitschot gedeponeerd. Want Joss wist instinctief dat hij net zo goed als vrouw, zwarte of flikker geboren had kunnen zijn, en de censuur die hij toepaste was geen blijk van edelmoedigheid, maar niet meer dan een overlevingsmechanisme.

Eens per jaar, in de komkommertijd van 11 tot 16 augustus, haalde Joss de bus voor een opknapbeurt naar het droogdok en werd hij geschuurd, geschilderd, helderblauw onder de drijflijn, ultramarijnblauw erboven met in het zwart Vent de Norois II in grote letters op de voorsteven geschilderd, de Dienstregeling op bakboord, de Tarieven en Andere Voorwaarden Dienaangaande op stuurboord. Een woord dat hij veel had gehoord ten tijde van zijn arrestatie en vervolging en dat hij in zijn herinnering had opgeslagen. Joss vond dat dit ‘dienaangaande’ cachet aan het omroepen gaf, wat de geleerde van het pension hier ook voor commentaar op had. Een vent van wie hij niet goed wist wat te denken, die Hervé Decambrais. Vast een aristocraat, een man van stijl, maar zo armlastig dat hij de vier kamers op zijn eerste etage moest onderverhuren en zijn bescheiden inkomsten moest aanvullen met de verkoop van kleedjes en het tegen betaling verlenen van waardeloos psychologisch advies. Zelf bewoonde hij in afzondering de twee kamers op de begane grond, omringd door stapels boeken die alle ruimte in beslag namen. Mocht Hervé Decambrais dientengevolge duizenden woorden hebben ingeslikt, Joss vreesde niet dat hij daarin zou stikken, want de aristo sprak veel. Hij zoog en spoot als een ware pomp de hele dag door, onder meer ingewikkelde, niet altijd begrijpelijke uitingen. Damas begreep ook niet alles, dat was in zekere zin geruststellend, maar Damas was geen slimmerik.

Terwijl hij de inhoud van de bus op tafel liet glijden en het zegbare van het onzegbare scheidde, bleef Joss’ hand boven een grote, dikke, gebroken witte envelop hangen. Voor het eerst vroeg hij zich af of de geleerde soms de schrijver van die luxe berichten was, twintig franc per envelop, die hij sinds drie weken ontving; de lastigste berichten die hij in zeven jaar had moeten voorlezen. Joss scheurde de envelop open, de voorvader boog zich over zijn schouder. ‘Pas op je kloten, Joss, het is niet allemaal even mooi wat er in de menselijke geest huist.’

‘Hou je bek’, zei Joss.

Hij vouwde het blad open en las zachtjes:

‘En wanneer de slangen, vleermuizen en dassen, alle in de onderaardse gangen levende dieren in groten getale het land op komen en hun natuurlijke verblijfplaats verlaten; wanneer het fruit en de groente beginnen te rotten en door wormen aangetast raken (…)’

Joss draaide het vel om voor het vervolg maar de tekst stopte daar. Hij schudde zijn hoofd. Hij had heel wat ruige taal gespuid, maar deze vent sloeg alle records.

‘Pervers’, mompelde hij. ‘Rijk en pervers.’

Hij legde het vel neer en scheurde snel de andere enveloppen open.

[1]Ar Bannour is de middeleeuwse Bretonse benaming voor stadsomroeper (noot vert.).

3

Hervé Decambrais verscheen een paar minuten voordat het omroepen van halfnegen zou beginnen in zijn deuropening. Hij leunde tegen de deurpost en wachtte de komst van de Breton af. Zijn relatie met de zeevisser was geladen met een stille vijandigheid. Decambrais was er niet in geslaagd hiervan de oorsprong of oorzaak te achterhalen. Hij was geneigd de verantwoordelijkheid hiervoor bij die gefrustreerde, uit graniet gehouwen, mogelijk gewelddadige man te leggen, die het gedistingeerde verloop van zijn bestaan twee jaar geleden was komen verstoren met zijn kist, zijn buitenissige bus en het omroepen waarbij hij driemaal daags een enorme hoeveelheid schamele stront over het openbare plein uitstortte. In het begin had hij er niet veel waarde aan gehecht, ervan overtuigd dat de man het geen week zou volhouden. Maar zijn omroepzaakje had een opmerkelijk succes, de Breton had een aardige klantenkring verworven en dag na dag een zogezegd volle zaal getrokken, een ware overlast.

Voor niets ter wereld zou Decambrais deze overlast hebben willen missen en voor niets ter wereld zou hij dit hebben toegegeven. Dus nam hij iedere ochtend zijn positie in met een boek in de hand en luisterde met neergeslagen blik naar het omroepen, ondertussen de bladzijden omslaand, al vorderde hij geen regel in het lezen. Tussen twee rubrieken in keek Joss soms even naar hem op. Decambrais was niet gesteld op die blauwe blik. Het leek alsof de stadsomroeper zich van zijn aanwezigheid wilde verzekeren en zich inbeeldde hem als een ordinaire vis in zijn netten te hebben gestrikt. Want de Breton deed niets anders dan zijn brute vissershandelingen in de stad toe te passen, en strikte stromen voorbijgangers in zijn netten als evenzovele scholen kabeljauw; een ware beroepsvanger. Voorbijgangers, vissen, in zijn ronde kop kwam dat op hetzelfde neer, en dat hij ze van hun ingewanden ontdeed om daar zijn handeltje van te maken, was daarvan het bewijs.

Maar Decambrais was erdoor gegrepen en hij was een te bekwaam kenner van de menselijke ziel om dit niet te weten. Alleen het boek dat hij in zijn handen hield, onderscheidde hem nog van de andere toehoorders op het plein. Zou het niet waardiger zijn om dat stomme boek weg te leggen en driemaal daags zijn vissenstatus het hoofd te bieden? Dat wil zeggen, van overwonnene, van een door de dwaze roep van de straat meegevoerde geletterde?

Joss Le Guern was laat die ochtend, iets wat tamelijk ongewoon was, en vanonder zijn neergeslagen blik zag Decambrais hem haastig lopen om de lege bus stevig aan de stam van de plataan te gaan bevestigen, die felblauwe, pretentieus Vent de Norois II gedoopte bus. Decambrais vroeg zich af of de zeeman ze wel allemaal op een rijtje had. Hij had graag geweten of hij al zijn bezittingen had gedoopt, of zijn stoelen, zijn tafel een naam droegen. Hij keek toe hoe Joss de zware verhoging met zijn bootwerkershanden met zoveel gemak omkeerde en de stoep op tilde alsof hij zo licht was als een veertje, hoe hij er met een energieke stap op klom alsof hij aan boord ging, en hoe hij de papieren uit zijn jack trok. Er stond een dertigtal mensen gehoorzaam te wachten, onder wie Lizbeth, trouw op haar plek met de handen in haar zij.

Lizbeth woonde bij hem op kamer 3 en hielp hem, bij wijze van huur, het clandestiene, kleine pension draaiende te houden. Een geweldige, verlichtende, onvervangbare hulp. Decambrais leefde in vrees voor de dag waarop een vent hem de fantastische Lizbeth zou afpikken. Iets wat onvermijdelijk zou gebeuren. Groot, dik en zwart viel Lizbeth al vanaf een afstand op. Er bestond dus geen enkele hoop dat hij haar aan het oog van de wereld kon onttrekken. Daar kwam bij dat Lizbeth niet bescheiden van karakter was, ze had een luide stem en gaf genereus overal haar mening over. Het ergste was dat de glimlach van Lizbeth, die zich gelukkig niet zo vaak liet zien, een onweerstaanbare behoefte wekte je in haar armen te werpen, je tegen haar ronde buik te vlijen om daar voorgoed je toevlucht te zoeken. Zij was tweeëndertig en op een dag zou hij haar verliezen. Maar op dit moment sprak Lizbeth de omroeper toe.

‘Je had bijna de boot gemist, Joss’, zei ze terwijl ze haar lichaam vooroverboog en haar hoofd naar hem oprichtte.

‘Weet ik, Lizbeth’, sprak de omroeper buiten adem. ‘Dat komt door de koffieprut.’

Lizbeth, op haar twaalfde uit het zwarte getto van Detroit geplukt, was bij haar aankomst in de Franse hoofdstad in een bordeel gesmeten en had in de volgende veertien jaar de taal van de straat opgepikt in de Rue de la Gaîté. Maar ten slotte was ze omdat ze zo dik werd uit de een na de andere peepshow in de wijk gesmeten. Ze sliep al tien dagen op een bank op het plein toen Decambrais op een koude, regenachtige avond had besloten haar op te pikken. Van de vier kamers op de eerste etage van zijn oude huis die hij verhuurde, was er een vrij. Die had hij haar aangeboden. Lizbeth had dit geaccepteerd en had zodra ze binnen was zich uitgekleed en zich uitgestrekt op het tapijt met haar handen in haar nek, haar ogen naar het plafond gericht, wachtend tot de oude man zijn gang zou gaan. ‘Dit is een misverstand’, had Decambrais gemompeld terwijl hij haar haar kleren aangaf. ‘Ik kan nergens anders mee betalen’, had Lizbeth geantwoord terwijl ze overeind kwam en haar benen over elkaar sloeg. ‘Ik red het hier niet,’ had Decambrais vervolgens gezegd met zijn ogen naar het tapijt gericht, ‘met het huishouden, het diner voor de pensiongasten, de boodschappen, de bediening. Help me een handje in ruil voor het gebruik van de kamer.’ Lizbeth had geglimlacht en Decambrais had zich bijna aan haar borst geworpen. Maar hij vond zich te oud en was van oordeel dat deze vrouw recht had op rust. En rust had Lizbeth genomen: in de zes jaar dat zij daar nu zat had ze geen liefdes gekend. Lizbeth herstelde en hij bad dat dit nog even zou duren.

Het omroepen was begonnen en de berichten schakelden zich aaneen. Decambrais realiseerde zich dat hij het begin had gemist, de Breton was al bij bericht 5. Het systeem was als volgt: je onthield het nummer dat je interesseerde en richtte je vervolgens tot de omroeper ‘voor de overige details dienaangaande’. Decambrais vroeg zich af waar hij die politie-uitdrukking had opgepikt.

‘Vijf:’ schreeuwde Joss. ‘Te koop: nest witte en rode katjes, drie katers, twee poezen. Zes: Diegenen die zich de hele nacht al trommelend te buiten gaan aan primitieve muziek tegenover nummer 36 wordt verzocht hiermee op te houden. Er zijn mensen die slapen. Zeven: Meubelmaker biedt zich aan voor de restauratie van oude meubelen, zorgvuldig uitgevoerd, thuis opgehaald en teruggebracht. Acht: Het elektriciteits- en gasbedrijf La France kan de pest krijgen. Negen: Waardeloos, die kerels van de ongediertebestrijding. Er zijn nog net zoveel kakkerlakken als eerst terwijl je ondertussen voor zeshonderd franc bent getild. Tien: Ik hou van je, Hélène. Ik wacht op je vanavond in de Chat qui danse. Getekend Bernard. Elf: We hebben weer een klotezomer gehad en intussen is het al september. Twaalf: Voor de slager op het plein: het vlees van gisteren was taai en dat is al de derde keer in een week. Dertien: Jean-Christophe, kom terug. Veertien: Smerissen zijn ofwel corrupt, ofwel klootzakken. Vijftien: Appels en peren te koop uit eigen tuin, fris en sappig.’

Decambrais wierp een blik op Lizbeth, die het cijfer 15 op haar notitieblokje noteerde. Sinds de omroeper omriep kon je uitstekende producten krijgen voor weinig geld, wat het diner voor de pensiongasten ten goede kwam. Hij had een blanco velletje papier tussen de bladzijden van zijn boek gelegd en wachtte af met een potlood in de hand. Sinds enkele weken, misschien een week of drie, droeg de omroeper bizarre teksten voor die hem niet meer leken te bevreemden dan de te koop aangeboden appels of auto’s. Deze ongewone, geraffineerde, absurde of dreigende boodschappen zaten tegenwoordig regelmatig bij de ochtendbestelling. Eergisteren had Decambrais besloten ze heimelijk te noteren. Zijn vier centimeter lange potlood paste precies in zijn hand.

De omroeper was bij de onderbreking voor het weerbericht aangekomen. De lucht vanaf zijn verhoging bestuderend, verkondigde hij zijn voorspellingen met zijn neus in de wind en vulde die aan met een weerbericht voor de scheepvaart dat volkomen nutteloos was voor zijn omstanders. Maar niemand, zelfs Lizbeth niet, had het in het hoofd gehaald hem te zeggen dat hij die rubriek wel voor zich kon houden. Iedereen luisterde, zoals in de kerk.

‘Druilerig septemberweer,’ informeerde de omroeper, het hoofd naar de hemel gericht, ‘geen opklaringen te verwachten voor vier uur, vanavond is het wat beter, mocht u willen uitgaan dan kan dit, maar neem een trui mee; koude wind, afnemend naar zwak. Weerbericht voor de scheepvaart: Atlantische Oceaan, algemene gesteldheid van vandaag en vooruitzicht: hogedrukgebied, luchtdruk 1030, ten zuidwesten van Ierland met een toenemende hoge luchtdruk boven het Kanaal. Omgeving Kaap Finistère, van oost naar noordoost windkracht 5 tot 6, 6 tot 7 in het zuiden. Plaatselijk sterk onrustige zee door een west- tot noordwestelijke stroming.’

Decambrais wist dat het weerbericht voor de scheepvaart wel even duurde. Hij draaide zijn velletje om en las de twee berichten die hij de voorgaande dagen had genoteerd:

Met mijn knecht (die ik niet thuis durf te laten, want bij mijn vrouw voert hij nooit iets uit) ben ik te voet op weg om me te verontschuldigen niet te hebben gedineerd bij mevrouw (…), en die, hetgeen ik begrijp, kwaad is omdat ik haar niet in de gelegenheid heb gesteld om goedkoop inkopen te kunnen doen voor haar grote feest ter ere van de benoeming van haar man tot lector, maar dat deert me niet.

Decambrais fronste zijn wenkbrauwen terwijl hij zijn geheugen opnieuw raadpleegde. Hij was ervan overtuigd dat dit een citaat uit een tekst was die hij ooit had gelezen. Waar? Wanneer? Hij bekeek de volgende boodschap, die van de vorige dag dateerde:

Zulk een symptoom is de buitengewoon grote hoeveelheid door een rottingsproces voortgebrachte beestjes, zoals vlooien, vliegen, kikkers, padden, wormen, ratten en dergelijke, dewelke getuigen van een sterke ontbinding van de lucht als de zijnde de vochtige aarde.

De zeeman was over het eind van de zin gestruikeld en had die uitgesproken als ‘de ziende de vochtiege aarde’. Decambrais had dit stukje toegeschreven aan een zeventiende-eeuwse tekst, maar was daar niet zeker van.

Citaten van een gek, van een maniak, dat was het meest waarschijnlijke. Of van een schoolmeester. Of van een machteloze die macht probeerde te etaleren door het onbegrijpelijke te spuwen, en zich aldus met plezier boven het vulgaire te verheffen en de man van de straat in zijn smoezelige cultuurloosheid te laten stikken. Hij stond vast ergens op het plein, of bevond zich onder de kleine menigte om zich aan de domme uitdrukkingen te verlustigen die de geleerde boodschappen opriepen die de omroeper met moeite wist voor te lezen.

Decambrais tikte met zijn potlood op het velletje papier. Zelfs vanuit deze invalshoek bleven het doel en de persoonlijkheid van de schrijver hem duister. Terwijl bericht 14 van de vorige dag, Jullie kunnen me de pot op, stelletje Nazareeërs, wel duizendmaal in soortgelijke versies gehoord, uitmuntte in helderheid in zijn korte en beknopte woede, weerstonden de gecompliceerde boodschappen van de schoolmeester elke poging tot ontcijfering. Om ze te kunnen begrijpen moest hij zijn verzameling uitbreiden en ochtend na ochtend luisteren. Misschien was dat wel wat de schrijver verlangde: dat ze dag na dag aan zijn lippen hingen.

Het onbegrijpelijke weerbericht voor de scheepvaart was voorbij en de omroeper hervatte zijn litanie met zijn mooie stem die over het hele kruispunt droeg. Hij was net klaar met zijn rubriek De week in de wereld, waarin hij het dagelijkse internationale nieuws op eigen wijze aaneenreeg. Decambrais ving de laatste zinnen op: ‘In China lacht niemand of laat niemand wat dan ook merken, daar wordt er nog altijd met harde hand geregeerd. Vandaag gaat het er in Afrika niet best aan toe, net zomin als gisteren. Het ziet er niet naar uit dat het morgen beter zal gaan, want niemand trekt zich hier iets van aan.’ Hij was inmiddels bij bericht 16 aangekomen, waarin een elektrische flipperkast uit 1965 te koop werd aangeboden, opgesmukt met een naakte vrouw en in onberispelijke staat. Met zijn potlood in de hand wachtte Decambrais met spanning af. En daar was het bericht, onopvallend te midden van al het ‘Ik hou van jou, ik verkoop, ik ben je beu’ en ‘ik zoek’. Decambrais dacht de visser een halve seconde te zien aarzelen alvorens het voor te lezen. Het was de vraag of de Breton zelf de indringer al niet had opgemerkt.

‘Negentien:’ kondigde Joss aan. ‘En wanneer de slangen, vleermuizen, dassen en alle in de onderaardse gangen levende dieren in groten getale het land op komen …’

Decambrais krabbelde het snel op zijn papiertje. Nog steeds die dierenverhalen, van die oude verhalen over smerige beesten. Hij las de tekst nog eens in zijn geheel aandachtig door, terwijl de zeeman het omroepen beëindigde met de traditionele Bladzijde uit de Franse geschiedenis voor allen, waarin systematisch een samenvatting volgde van een verhaal van een oude schipbreuk. Waarschijnlijk had Le Guern ooit zelf schipbreuk geleden. En waarschijnlijk heette het schip de Vent de Norois. Toen had het hoofd van de Breton, evenals het wrak, vast water gemaakt. Deze uiterlijk gezonde en resolute man was in wezen een gek die zich aan zijn obsessies vastklampte als aan losgeslagen bakens. Net als hij, al zag hij er allerminst gezond en resoluut uit.

‘Cambrai,’ sprak Joss, ‘15 september 1883. Franse stoomboot, 1400 ton. Van Duinkerken op weg naar Lorient met een lading spoorrails. Gestrand bij Basse Gouac’h. Stoomketel geëxplodeerd, één passagier dood. Bemanning van 21 man gered.’

Joss Le Guern hoefde zijn volgelingen niet aan te geven dat ze konden gaan. Iedereen wist dat het omroepen met het verhaal van een schipbreuk eindigde. Een zo alom verwacht verhaal dat sommigen er de gewoonte van hadden gemaakt om de afloop van het drama tot een weddenschap te maken. De afhandeling hiervan vond plaats in het tegenoverliggende café of op het bureau, al naargelang er gewed was op ‘allen gered’, ‘allen verdronken’ of half om half. Joss was niet zo gecharmeerd van dit te gelde maken van een tragedie, maar hij wist ook dat de een z’n dood de ander z’n brood was, zo is het nu eenmaal.

Hij sprong van zijn verhoging af en zijn blik kruiste die van Decambrais, die zijn boek dichtsloeg. Alsof Joss niet wist dat hij naar het omroepen had geluisterd. Een oude hypocriet, een oude zeur die maar niet wilde toegeven dat een arme Bretonse visser hem tot afleiding was in zijn problemen. Decambrais moest eens weten wat hij vanmorgen onder zijn bestelling had aangetroffen. Hervé Decambrais klost zijn kleedjes zelf, Hervé Decambrais is een flikker. Joss had het bericht na een lichte verleiding tot afval bestempeld. Nu waren er twee, mogelijk drie met Lizbeth erbij, die wisten dat Decambrais in het geheim het kantklossen beoefende. In zekere zin maakte dit nieuws de man minder antipathiek. Misschien omdat hij zijn vader jarenlang ’s avonds uren aan een stuk de netten had zien boeten.

Joss pakte de verhoging op, hees de kist op zijn schouder en Damas hielp hem het ding weg te zetten in het magazijn. De koffie was warm en er stonden twee kopjes klaar, zoals iedere morgen na het omroepen.

‘Ik snapte niks van 19’, zei Damas terwijl hij op een hoge kruk plaatsnam. ‘Dat verhaal van die slangen. De zin was niet eens af.’

Damas was een jonge, potige, vrij knappe vent met het hart op de tong maar niet erg slim. Uit zijn ogen sprak altijd een soort apathie, waardoor zijn blik leeg was. Te zacht of te dom, Joss wist het niet. De blik van Damas richtte zich nooit op een bepaald punt, zelfs niet als hij met je sprak. Zijn blik zweefde, verschool zich, was als een mist zo wazig, ongrijpbaar.

‘Een pervers type’, was Joss’ commentaar. ‘Doe geen moeite.’

‘Ik doe geen moeite’, antwoordde Damas.

‘Zeg, heb je mijn weerbericht niet gehoord?’

‘Jawel.’

‘Heb je gehoord dat de zomer voorbij is? Denk je niet dat je zo ziek wordt?’

Damas droeg een short en een linnen vestje over zijn blote lijf.

‘Valt wel mee’, zei hij naar zichzelf kijkend. ‘Ik kan ertegen.’

‘Waarom moet je zo nodig je spieren laten zien?’

Damas dronk zijn koffie in een teug op.

‘Dit is geen winkel voor kantwerk’, antwoordde hij. ‘Dit is Roll-Rider. Ik verkoop golfplanken, skateboards, rollerskates, surfplanken en crossfietsen. Het is een goede reclame voor de zaak’, voegde hij eraan toe met zijn duim op zijn borst.

‘Hoe kom je nou bij kantwerk?’ vroeg Joss ineens argwanend.

‘Omdat Decambrais dat verkoopt. En hij is oud en mager.’

‘Weet je waar hij die kleedjes vandaan haalt?’

‘Ja. Bij een grossier in Rouen. Hij is geen hufter, die Decambrais. Hij heeft me een gratis consult gegeven.’

‘Heb jij hem daarom gevraagd, dan?’

‘Nou, en? “Adviseur in levenszaken”, dat staat toch op zijn bordje? Je hoeft je toch niet te schamen om ergens over te praten, Joss.’

‘Er staat ook op: “40 franc per halfuur. Elk kwartier wordt gerekend.” Dat is duur voor oplichterij, Damas. Wat weet die ouwe nou van levenszaken? Hij heeft niet eens gevaren.’

‘Het is geen oplichterij, Joss. Wil je het bewijs? “Je toont je lichaam niet voor de winkel, Damas, maar voor jezelf”, zei hij. “Trek een broek aan en heb vertrouwen, raad ik je aan als vriend. Dan zie je er net zo knap uit en niet zo achterlijk.” Nou, Joss, wat heb je daarop te zeggen?’

‘Wijs, dat moet ik toegeven’, erkende Joss. ‘Maar waarom trek je dan niet iets aan?’

‘Omdat ik doe waar ik zin in heb. Lizbeth is bang dat ik doodziek word en Marie-Belle ook. Over vijf dagen trek ik iets aan, dan zal ik me erop kleden.’

‘Goed’, zei Joss. ‘Want er komt guur weer uit het westen.’

‘Decambrais?’

‘Wat, Decambrais?’

‘Kun je hem niet uitstaan?’

‘Dat ligt iets anders, Damas. Decambrais ziet mij niet zitten.’

‘Jammer’, zei Damas, die de kopjes wegzette. ‘Want een van zijn kamers schijnt vrij te zijn. Dat zou iets voor jou zijn. Op twee passen van je werk, warm, kost en inwoning.’

‘Godverdomme’, zei Joss.

‘Wat je zegt. Maar die kamer kun je niet nemen. Want je kunt hem niet uitstaan.’

‘Nee’, zei Joss. ‘Ik kan hem niet nemen.’

‘Balen.’

‘Hartstikke balen.’

‘Plus Lizbeth. Dat is een gigantisch voordeel.’

‘Een enorm voordeel.’

‘Wat je zegt. Maar je kunt hem niet huren. Want je kunt hem niet uitstaan.’

‘Dat ligt iets anders, Damas. Hij ziet mij niet zitten.’

‘Dat komt op hetzelfde neer, wat die kamer betreft. Je kunt het niet doen.’

‘Ik kan het niet doen.’

‘Soms komen de dingen wel erg slecht uit. Weet je zeker dat je het niet kunt doen?’

Joss spande zijn kaakspieren.

‘Zeker, Damas. Het heeft geen enkele zin om er nog over te praten.’

Joss verliet de winkel om naar De Viking te gaan, het café aan de overkant. Niet dat de Normandiërs en de Bretons het ooit goed met elkaar hadden kunnen vinden, met hun elkaar schampende schepen in de gemeenschappelijke wateren, Joss wist ook dat hij net zo goed aan de Noordkust geboren had kunnen zijn. De cafébaas, Bertin, een grote man met rossige haren, hoge jukbeenderen en lichte ogen, schonk een calvados uniek in de wereld, want geacht je de eeuwige jeugd te schenken door je ingewanden op de juiste wijze op te peppen in plaats van je rechtstreeks het graf in te dragen. De appels kwamen zogenaamd uit zijn wei, waar de stieren pas over de honderd en nog altijd in de kracht van hun leven stierven. Van zulke appels dus, stel je maar voor.

‘Geen beste morgen?’ vroeg Bertin bezorgd terwijl hij hem een calvados inschonk.

‘’t Gaat wel. Soms komt iets je slecht uit’, zei Joss. ‘Denk jij dat Decambrais me niet kan uitstaan?’

‘Nee’, zei Bertin, die beschikte over een zeer Normandische voorzichtigheid. ‘Ik zou eerder zeggen dat hij denkt dat je een bruut bent.’

‘Wat is het verschil?’

‘Dat het in de loop der tijd kan veranderen.’

‘In de loop der tijd, daar hebben jullie Normandiërs de mond van vol. Met een beetje geluk, één woord eens in de vijf jaar. Waren we allemaal zoals jullie, dan schoot het met de beschaving niet hard op.’

‘Mogelijk wel beter.’

‘In de loop der tijd! Over hoeveel tijd, Bertin? Dat is de vraag.’

‘Niet zoveel. Zo’n jaar of tien.’

‘Dan is het te laat.’

‘Was het dringend, dan? Wilde je hem consulteren?’

‘Had je gedacht! Ik wilde zijn kamer.’

‘Dan moet je opschieten, ik geloof dat er al iemand naar heeft gevraagd. Hij heeft daar alleen niet zo’n zin in omdat die vent gek is op Lizbeth.’

‘Waarom zou ik me moeten haasten, Bertin? De oude aansteller denkt dat ik een bruut ben.’

‘Dat moet je begrijpen, Joss. Hij heeft nooit gevaren. Ben je dan geen bruut, dan?’

‘Ik heb nooit het tegendeel beweerd.’

‘Zie je wel. Decambrais is een kenner. Maar zeg ’ns, Joss, snapte jij iets van die 19?’

‘Nee.’

‘Ik vond hem speciaal, net zo speciaal als die andere van de afgelopen dagen.’

‘Erg speciaal. Ik hou niet van die berichten.’

‘Waarom lees je ze dan voor?’

‘Omdat ervoor betaald is, erg goed betaald. En de Le Guerns mogen dan bruten zijn, schurken zijn we niet.’