Simone de Beauvoir

Misverstand in Moskou

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de bnp Paribas

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Malentendu à Moscou, verschenen bij Éditions de L’Herne

Published by arrangement with Agence littéraire Pierre Astier & Associés

Oorspronkelijke tekst © Éditions de L’Herne, 2013

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Jack Nisberg/Roger-Viollet/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 3317 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

#

Ze keek op van haar boek. Wat vervelend, al die afgezaagde verhalen over miscommunicatie! Als je per se wilt communiceren, lukt dat altijd wel, zo goed en zo kwaad als het gaat. Niet met iedereen natuurlijk, het hoeft maar met een paar mensen te zijn. In de stoel naast haar zat André een detective te lezen. Ze verzweeg bepaalde emoties, gevoelens van onvrede, kleine zorgen voor hem; ongetwijfeld had ook hij zijn geheimpjes, maar in grote lijnen wisten ze alles van elkaar. Ze wierp een blik uit het vliegtuigraampje: donkere bossen en lichte weilanden zover het oog reikte. Hoe vaak hadden ze al niet samen de ruimte doorkliefd, per trein, per vliegtuig, per boot, naast elkaar zittend, met een boek in de hand? Ze zouden nog vaak zwijgend naast elkaar over zee, over land en door de lucht reizen. Dit moment had het prettige van een herinnering en het aangename van een belofte. Waren ze dertig of zestig? Het haar van André was vroeg grijs geworden: lang geleden stond het hem charmant, dat wit dat zijn frisse bleke gelaatskleur sterker deed uitkomen. En dat was nog steeds zo. De huid was stugger geworden en had rimpels gekregen, als oud leer, maar de glimlach om zijn mond en de opgewekte blik waren gebleven. Ondanks de verschillen die het fotoalbum te zien gaf, leek zijn jonge gezicht op het huidige: voor Nicole was hij leeftijdloos. Waarschijnlijk omdat hij zich niet van zijn leeftijd bewust leek te zijn. Hij die vroeger zo graag hardliep, zwom, overal op klom en het leuk vond om zichzelf in de spiegel te bekijken, legde zich er onbekommerd bij neer dat hij vierenzestig was. Een lang leven, met momenten van vreugde, verdriet, woede, intimiteit, bekentenissen, stilzwijgen, geestdrift, en het leek soms net of de tijd was blijven stilstaan. De toekomst breidde zich nog steeds uit, eindeloos.

‘Dank u.’

Nicole viste een snoepje uit de mand, in verwarring door de omvang van de stewardess en door haar strenge blik, zoals haar dat drie jaar eerder was overkomen bij de serveersters in de restaurants en de kamermeisjes in de hotels. Geen geveinsde vriendelijkheid, een scherp bewustzijn van hun rechten, dat was alleen maar goed; toch voelde je je in hun aanwezigheid schuldig, of op zijn minst een verdachte.

‘We gaan landen’, zei ze.

Een beetje angstig keek Nicole naar de grond die dichterbij kwam. Een eindeloze toekomst: die van de ene minuut op de andere in stukken kon vliegen. Ze kende die plotselinge veranderingen goed, het ene moment een gelukzalig gevoel van veiligheid, het volgende sidderend van angst: de Derde Wereldoorlog was uitgebroken, André had longkanker – twee pakjes sigaretten per dag, dat was te veel, veel te veel, of het vliegtuig sloeg op de grond te pletter. Dat zou een mooie manier zijn om aan je eind te komen: samen en zonder gedoe; maar niet zo gauw al, niet nu. Weer gered, dacht ze nadat de wielen, wat hard, op de landingsbaan waren neergekomen. De reizigers trokken hun jas aan, pakten hun bagage bij elkaar. Daarna moesten ze wachten. Een hele poos, zonder dat de rij opschoot.

‘Ruik je de berken?’ zei André.

Het was heel koel, bijna koud: zestien graden had de stewardess meegedeeld. Wat was Parijs op drieënhalf uur afstand dichtbij, ver weg, Parijs dat die ochtend naar asfalt en onweer rook, verpletterd door de eerste grote zomerhitte; wat was Philippe dichtbij, ver weg … Over een vliegveld dat veel uitgestrekter was dan dat waar ze in ’63 waren geland, bracht een bus hen naar een gebouw met veel glas, in de vorm van een paddenstoel, waar de paspoorten werden gecontroleerd. Bij de uitgang stond Masja hen op te wachten. Opnieuw verbaasde Nicole zich op haar gezicht de zeer verschillende gelaatstrekken van Claire en André harmonieus versmolten te zien. Slank, elegant, verried alleen haar sterk gepermanente haar dat ze een inwoonster van Moskou was.

‘Is de reis goed verlopen? Hoe gaat het met u? Hoe gaat het met jou?’

Ze zei ‘je’ tegen haar vader en ‘u’ tegen Nicole. Dat was de gewone gang van zaken en toch heel raar.

‘Geef me die tas.’

Ook dat was de gewone gang van zaken. Maar als een man je pakjes draagt, is dat omdat je een vrouw bent; een vrouw doet zoiets omdat ze jonger is dan jij en dan voel je je oud.

‘Geef me de bagagebiljetten en ga daar zitten’, zei Masja gebiedend. Nicole gehoorzaamde. Oud. In gezelschap van André vergat ze dat vaak, maar talloze mankementjes herinnerden haar er weer aan. Een knappe jonge vrouw, had ze gedacht toen ze Masja zag. Ze herinnerde zich dat ze toen ze dertig was had geglimlacht toen haar schoonvader diezelfde woorden had gesproken met betrekking tot een veertigjarige vrouw. Ook voor haar leken de meeste mensen nu jong. Oud. Ze kon het moeilijk verkroppen (een van de weinige dingen waarover ze tegen André zweeg: dat trieste gevoel). Toch zitten er ook voordelen aan, overwoog ze. Met pensioen zijn klonk een beetje alsof je was afgedankt. Maar het was prettig vakantie te kunnen nemen wanneer je maar wilde; beter gezegd, om altijd vakantie te hebben. In snikhete klaslokalen konden collega’s er slechts over dromen te vertrekken. En zij was al vertrokken. In het gedrang zocht ze met haar ogen André, die naast Masja stond. In Parijs liet hij zich door te veel mensen opeisen. Spaanse politieke gevangenen, Portugese gedetineerden, Israëlische slachtoffers van vervolging, Congolese, Angolese, Kameroense rebellen, Venezolaanse, Peruaanse, Colombiaanse guerrillastrijders – en dan had ze het niet eens over de rest – hij was altijd bereid hen te hulp te komen, voor zover dat in zijn vermogen lag. Vergaderingen, manifesten, bijeenkomsten, pamfletten, afvaardigingen, hij nam alle taken op zich. Hij was lid van tal van groeperingen en commissies. Hier zou niemand een beroep op hem doen. Ze kenden alleen Masja. Ze zouden niet meer te doen hebben dan samen alles bekijken; ze vond het fijn er met hem op uit te trekken, dat de tijd, statisch geworden door de lange duur van hun geluk, haar een stroom nieuwe ervaringen zou opleveren. Ze stond op. Het liefst had ze al op straat, langs de muren van het Kremlin gelopen. Ze was vergeten hoelang de wachttijden in dit land konden zijn.

‘Komt die bagage nou nog?’

‘Die zal heus wel komen’, zei André.

Drieënhalf uur, dacht hij. Wat was Moskou dichtbij, en toch ook ver weg! Op drieënhalf uur afstand, waarom zie ik Masja dan toch zo weinig? (heel veel belemmeringen, en niet in de laatste plaats de reiskosten).

‘Drie jaar, dat is lang’, zei hij. ‘Je zult wel vinden dat ik oud ben geworden.’

‘Helemaal niet. Je bent geen haar veranderd.’

‘Jij bent nog mooier geworden.’

Hij bekeek haar verrukt. Je denkt dat je alles gehad hebt, je legt je erbij neer (en dat was niet gemakkelijk geweest, al had hij er niets van laten merken) en vervolgens komt een grote, geheel nieuwe liefde licht in je leven brengen. Hij had nauwelijks belangstelling gehad voor het schuwe meisje – ze heette toen Maria – waarmee Claire voor een paar uur uit Japan, Brazilië, Moskou bij hem kwam aanzetten. Ze was een vreemde voor hem gebleven, de jonge vrouw die na de oorlog naar Parijs was gekomen om hem haar echtgenoot voor te stellen. Maar tijdens de tweede reis van Masja, in ’60, was er tussen hen beiden iets gebeurd. Hij begreep niet waarom ze zich zo sterk aan hem gehecht had; maar het had hem ontroerd. De liefde die Nicole hem toedroeg bleef levendig, toegewijd, vreugdevol; maar ze waren zo aan elkaar gewend dat André niet die overweldigende blijdschap bij haar tevoorschijn wist te toveren die op dat moment het wat strenge gezicht van Masja zo’n ander aanzien gaf.

‘Komt die bagage nou nog?’ vroeg Nicole.

‘Die zal heus wel komen.’

Waarom ongeduldig worden? Hier hadden ze tijd in overvloed. In Parijs was de snelheid waarmee de tijd voorbijvloog voor André een kwelling, de afspraken joegen hem van hot naar her, vooral sinds hij gepensioneerd was: hij had overschat hoeveel vrije tijd hij zou hebben. Uit nieuwsgierigheid, door er niet goed over na te denken, had hij zich talloze verplichtingen laten opdringen waar hij niet meer onderuit wist te komen. Nu ging hij er een maand aan ontsnappen; hij zou op de onbezorgde manier kunnen leven die hij zo prettig vond, té prettig zelfs, want die was juist de oorzaak van de meeste van zijn zorgen.

‘Daar zijn onze koffers’, zei hij.

Ze zetten ze in Masja’s auto en ze ging achter het stuur zitten. Ze reed langzaam, zoals iedereen hier. Onderweg rook het naar jong groen, op de Moskva dreven hele vloten boomstammen voorbij en André voelde het soort emotie in zich opwellen zonder welke het leven voor hem geen enkele smaak zou hebben: hij stond aan het begin van een avontuur dat hem opwond én beangstigde, een avontuur dat bestond uit ontdekken. Succes hebben, iemand zijn, daar had hij zich nooit druk om gemaakt. (Als zijn moeder er niet zo sterk op had aangedrongen dat hij verder ging studeren, zou hij genoegen hebben genomen met de status van zijn ouders: onderwijzers in de zonnige Provence). Hij vond dat de waarheid van zijn bestaan en van wat hij was niet echt deel van hemzelf uitmaakte: die lag op een duistere manier verspreid over de hele wereld; om haar te leren kennen moest hij het verleden bestuderen en plaatsen bezoeken; daarom hield hij van geschiedenis en van reizen. Maar terwijl het hem rust bracht het in boeken enigszins vertekende verleden te bestuderen, maakte de nadering van een onbekend land – dat in zijn levendige overvloed alles te buiten ging van wat hij mogelijk al kende – hem altijd duizelig. En dit land ging hem meer aan het hart dan enig ander land. Hij was groot geworden met de verering van Lenin; op haar drieëntachtigste was zijn moeder nog steeds actief in de gelederen van de C.P.; zelf was hij nooit lid geworden; maar in de draaikolken van hoop en vertwijfeling had hij altijd gedacht dat de ussr de sleutel tot de toekomst in handen had en dus tot de huidige tijd en zijn eigen lot. Toch had hij, zelfs in de donkere jaren van het stalinisme, nooit het gevoel gehad zo weinig van het land te begrijpen. Zou zijn verblijf hier hem opheldering verschaffen? In ’63 hadden ze als toeristen gereisd – de Krim, Sotsji – oppervlakkig naar de dingen kijkend. Deze keer zou hij vragen stellen, zich de kranten laten voorlezen, zich onder de mensen begeven. De auto sloeg de Gorkistraat in. Mensen, winkels. Zou het hem lukken zich hier thuis te voelen? De gedachte dat het mis zou gaan joeg hem schrik aan. Ik had serieuzer Russisch moeten leren! dacht hij. Nog een van die dingen die hij zich voorgenomen maar niet gedaan had: hij was niet verder gekomen dan de zesde les van de Assimilcursus. Nicole had gelijk dat ze hem een oude luiwammes noemde. Lezen, praten, wandelen, daar was hij altijd wel voor te vinden. Maar het ondankbare werk – zoals woordjes leren of systeemkaartjes schrijven – daar had hij geen zin in. Wat dat betreft trok hij zich niet al te veel van de wereld aan. Hij was te serieus én te lichtzinnig. Dat is mijn tegenstrijdigheid, dacht hij opgewekt. (Hij had ze prachtig gevonden, deze woorden uit de mond van een Italiaanse kameraad, een overtuigd marxist die desondanks zijn vrouw onderdrukte). Al met al vond hij zichzelf de beroerdste nog niet.

Het station, in het oog springend groen van kleur: Moskous groen. (‘Als je er niet van houdt, hou je niet van Moskou’, had André drie jaar eerder gezegd.) De Gorkistraat. Hotel Peking: een bescheiden optrekje vergeleken bij de reusachtige en overdadig versierde hoge gebouwen, zogenaamd geïnspireerd op het Kremlin, waar de stad vol mee stond. Nicole herinnerde zich alles nog. En zodra ze uit de auto was gestapt, herkende ze de geur van Moskou, een nog sterkere benzinegeur dan in ’63, ongetwijfeld omdat er veel meer auto’s waren: vooral vrachtwagens en bestelauto’s. Alweer drie jaar geleden? dacht ze toen ze de grote, kale hal binnentrad. (Er lag een grauw laken over het stalletje van de krantenverkoopster; voor de deur van het restaurant – op een overdreven manier Chinees ingericht – stonden mensen in de rij). Hoe snel waren de jaren voorbijgevlogen, het was om bang van te worden. Hoeveel keer drie jaar hadden ze nog te leven? Er was niets veranderd; behalve voor buitenlanders – Masja had ze ervoor gewaarschuwd – de prijs van de kamers, vroeger belachelijk laag, was verdrievoudigd. De vrouw die toezicht hield op de derde verdieping gaf hun een sleutel. Nicole voelde de hele tocht door de lange gang haar blik in haar rug. Ze boften dat er in de kamer gordijnen voor de ramen hingen, vaak waren in hotels de vensters onbedekt. (Masja had thuis ook geen echte gordijnen, alleen maar lichte vitrage. Je went eraan, zei ze; en ze zou het zelfs vervelend gevonden hebben te slapen als het helemaal donker was.) De brede weg beneden was klaar; bij het Majakovskiplein doken de auto’s een tunnel in. De mensenmassa op de stoepen gaf zomerse kleuren te zien: de vrouwen liepen in bloemetjesjurken, met blote benen en armen. Het was juni, ze dachten dat het warm was.

‘Hier heb ik een paar dingen voor jou’, zei Nicole tegen Masja terwijl ze haar koffer begon uit te pakken.

Recente romans, Pléiade-delen, een paar grammofoonplaten. En ook gebreide vestjes, kousen, bloesjes: Masja was dol op kleren. Vol vreugde betastte ze de wol en de zijde, bekeek ze de weelderige kleuren. Nicole ging de badkamer in. Nog een geluk: de beide kranen en de spoeling van de wc deden het. Ze trok een andere jurk aan en werkte haar make-up bij.

‘Wat een leuke jurk!’ zei Masja.

‘Ik ben er heel blij mee.’

Op haar vijftigste vond ze haar kleren altijd of te somber of te vrolijk. Maar nu wist ze wat ze wel of niet kon dragen en maakte ze geen probleem meer van wat ze aantrok. Ze beleefde er echter ook geen plezier aan. De intieme, bijna tedere relatie die ze vroeger met haar kleren had, bestond niet meer. Ze hing haar mantelpakje in de kast; hoewel ze het al twee jaar droeg, was het een gewoon, onpersoonlijk ding waarin ze niets van zichzelf terugvond. Ondertussen glimlachte Masja in de spiegel, niet naar de leuke overhemdbloes die ze zojuist had aangetrokken, maar naar het verrassende en aantrekkelijke beeld van haarzelf. Ja, ik herinner het me nog, dacht Nicole.

‘Ik heb een tafel gereserveerd in de Praga’, zei Masja.

Ze had zich herinnerd dat dat Nicoles lievelingsrestaurant was: ze is zo voorkomend en ze heeft net zo’n goed geheugen als ik. Nicole begreep waarom André zo veel genegenheid voor haar koesterde. Temeer omdat hij altijd een dochter had gewild, had hij het Philippe een beetje kwalijk genomen dat hij een jongen was.

In tien minuten reed Masja hen naar de Praga. Ze gaven hun jassen af bij de garderobe, een verplicht ritueel: het was verboden een restaurant binnen te gaan met een jas aan of over je arm. Ze namen plaats in een eetzaal met tegelvloer die vol stond met palmbomen en groen; een hele wand was beschilderd met een paarsachtig landschap.

‘Hoeveel wodka?’ vroeg Masja. ‘Ik rij, dus ik drink niet.’

‘Bestel in ieder geval driehonderd gram’, zei André.

Zijn blik zocht die van Nicole. ‘Omdat het onze eerste avond is?’

‘Goed dan, omdat het onze eerste avond is’, zei ze met een glimlach.

Hij had de neiging net zo veel te drinken als te roken, onmatig veel; wat het roken betreft had ze de strijd opgegeven, maar bij het drinken wist ze hem te matigen.

‘Omdat het onze eerste avond is, vergeet ik mijn dieet’, zei ze. ‘Ik neem kaviaar en fijn gesneden kip.’

‘Bent u op dieet?’

‘Ja, sinds een half jaar. Ik werd te dik.’

Misschien at ze meer dan voor haar pensionering; in ieder geval bewoog ze te weinig. Philippe had een keer tegen haar gezegd: ‘Nee maar, je wordt steeds voller!’ (Daarna leek het hem nauwelijks te zijn opgevallen dat ze slanker was geworden.) En uitgerekend dit jaar werd er in Parijs alleen maar gesproken over een goed figuur houden of weer een goed figuur krijgen: minder calorieën, koolhydraten, wonderbaarlijke huismiddeltjes.

‘U ziet er prima uit’, zei Masja.

‘Ik ben vijf kilo afgevallen. En ik let op dat ze er niet weer aankomen. Ik weeg mezelf elke dag.’

Vroeger had ze zich niet kunnen voorstellen dat ze zich ooit druk zou maken over haar gewicht. En moest je nu zien! Naarmate ze zich minder in haar lichaam herkende, voelde ze zich gedwongen er meer aandacht aan te besteden. Ze was er verantwoordelijk voor en ze zorgde er met plichtmatige toewijding voor, zoals ze voor een oude, wat lelijk geworden, wat afgetakelde vriend zou hebben gezorgd die haar hulp nodig had.

‘Dus Philippe gaat trouwen’, zei Masja. ‘Hoe is zijn verloofde?’

‘Ze ziet er leuk uit en is intelligent’, zei André.

‘Mij bevalt ze helemaal niet’, zei Nicole.

Masja moest lachen. ‘Zoals u dat zegt! Ik heb nog nooit een schoonmoeder meegemaakt die dol was op haar schoondochter.’

‘Ze is echt zo’n “supervrouw”’, zei Nicole. ‘Zo zijn er veel in Parijs. Ze hebben een vaag beroep, willen graag goed gekleed gaan, doen aan sport, houden het huis keurig op orde, voeden hun kinderen onberispelijk op; ze willen zichzelf bewijzen dat ze in staat zijn op elk niveau succesvol te zijn. Maar eigenlijk zijn ze met te veel zaken tegelijk bezig en komt er niets uit. Dat soort jonge vrouwen doet het bloed in mijn aderen stollen.’

‘Je bent een beetje onrechtvaardig’, zei André.

‘Misschien.’

Opnieuw vroeg ze zich af: waarom Irène? Ik dacht dat als hij zou trouwen … Ik dacht dat hij niet zou trouwen, dat hij het jongetje zou blijven dat me, zoals alle jongetjes, gezegd had: ‘Als ik later groot ben, trouw ik met jou.’ Maar op een avond had hij gezegd: ‘Ik heb groot nieuws voor je!’ op de nogal opgewonden manier van een kind dat op een feestdag te lang heeft gespeeld, te veel heeft gelachen, te veel heeft geschreeuwd. En Nicole had het als een stomp in haar maag gevoeld, het bloed was haar naar de wangen gestegen en ze had alle moeite moeten doen om te voorkomen dat haar lippen zouden gaan trillen. Een avond in februari, met de gordijnen dicht, het licht van de lampen op kussens met de kleuren van de regenboog, en plotseling dat gemis dat zich als een afgrond opende: ‘Hij gaat ergens anders, bij een andere vrouw wonen.’ Nou ja! Ik zal me erbij moeten neerleggen, dacht ze. De wodka was ijskoud, de kaviaar had een fluweelachtig grijze kleur, ze vond Masja aardig, ze zou André een maand lang helemaal voor zichzelf hebben. Ze voelde zich volmaakt gelukkig.