Ton van Reen

In het donkere zuiden

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 1988

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Stef van Zimmeren|Riesenkind

Omslagillustratie © Jacques Peeters, met dank aan voormaling Dagblad voor Noord-Limburg/Dagblad de Limburger

ISBN 978 90 445 3330 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

HEIMWEE NAAR CHINA

Het was muisstil in het klooster. Hoewel er honderden mensen waren, maakte niemand geluid, alsof iedereen in gebed verzonken was. Ik hoorde alleen mijn voetstappen in de gang en het klepperen van het blikken deksel op de trommel, die naar verse hosties geurde. Soms dwarrelden er donkere vlekken langs de lichte muren: vogels die voorbij de ramen vlogen.

Opeens viel me op dat hun fluiten in de gang harder leek te klinken dan buiten. De rust binnen dikte het geluid in. Ik luisterde scherp. Soms, wanneer alle vogels als op afspraak één moment zwegen, kon ik de absolute stilte horen. Het klonk als een suizing in mijn oren. Hoorde ik mijn eigen bloed?

Een schreeuw. Als een bliksem sloeg het geluid door de gang. Hard en kort. Zonder weerklank. De stem werd opgeslorpt door de witte tegels en het schelle licht. Daarna leek het nog stiller. Zelfs de vogels bleven zwijgen, alsof ook zij geschrokken waren. Het bloed klopte luid in mijn slapen. Het was de angst die ik in mezelf hoorde.

Terwijl ik verstijfd stond van schrik, klonk het fluiten van de vogels langzaam weer op en hervatten ze hun gevechten in de struiken.

Het duurde even voordat ik me weer durfde bewegen. Ik schrok van mijn voet, die een stap naar voren deed, alsof dat buiten mijn wil om gebeurde, als was het de voet van een ander. De schoenzool kraakte zo hard dat de vloer onder mijn schoen leek te barsten.

Met opzet hoestte ik een paar keer, om de beklemming van me af te zetten. Om de stilte geen kans meer te geven telde ik hardop de rijen tegels in de vloer. Zestallen van muur tot muur. Twaalf, achttien, vierentwi … Opnieuw sloeg de kreet door de gang. Scherp als een mes. Harder dan de eerste keer. Geluidloos vielen de vogels weg voor de ramen.

Ik wilde rennen om uit de gang weg te komen, maar ik kon niet. Mijn benen waren verlamd. De beweging die ik niet aan mijn voeten kon doorgeven, verplaatste zich naar mijn handen, die zo krachtig op de hostietrommel drukten dat er een deuk in kwam. Ik ontspande mijn vingers. Met een knal sprong het blik terug. Het geluid ketste door de gang, alsof er een ruit knapte.

Ik was pas halverwege de hoofddeur. Hoe kwam ik hier weg? De afstand leek niet te overbruggen.

Hadden de paters het schreeuwen niet gehoord? Was de schreeuw wel echt of beeldde ik het me in? Was het zinsbegoocheling, veroorzaakt door de beklemming van de gang en het verblindende licht? Was het iets in mijn oren? Het kloppen van mijn slapen?

Ik vatte moed en zette aan om in één keer naar de deur te rennen. Zes, acht, twaalf passen … opnieuw klonk de kreet. Ik bevroor ter plaatse.

Het geluid kwam uit de zijgang, waar de priester-leraren woonden. Ik mocht er niet komen, maar ook voor de novicen was de gang verboden. Juist die geheimzinnigheid maakte me nieuwsgierig.

Ondanks mijn angst wilde ik weten van wie die kreet afkomstig was. Behoedzaam deed ik een paar passen de zijgang in.

Iemand bonsde op een deur, een paar meter van me vandaan. Als mokers kwamen de vuisten op de deur terecht. De klink bewoog. Iemand probeerde de deur van binnenuit te openen.

Weer klonk de schreeuw, maar nu ik erop bedacht was, schrok ik minder.

Op mijn tenen sloop ik naar de deur en keek door het sleutelgat. Midden in de kamer stond een oude pater. Ik had hem nooit eerder gezien. Dat verbaasde me. Ik kende alle priester-leraren van het klooster: ze droegen om beurten de mis op in de kapel van de zusters waar ik misdienaar was.

Kon dit zomaar in een patersklooster? Kon hier een mens als een wild dier opgesloten zitten?

De oude pater balde zijn vuisten. Terwijl zijn ogen uit de kassen puilden, haalde hij diep adem en opende zijn mond. Even stond hij zo, met zijn mond wijd open. Toen kwam weer die schreeuw, waarvan horen en zien je verging. Hij probeerde de kreet zo lang mogelijk aan te houden, ineenkrimpend van inspanning. Hij greep naar zijn borst. De pijn stond zwart op zijn gezicht.

Plotseling, alsof hij zich betrapt voelde, draaide hij zich om naar de deur en keek mij aan.

Hoe had hij me bemerkt? Hij kon me niet hebben gehoord.

Zwaaiend, net of hij dronken was, liep hij naar de deur en rammelde aan de klink. Gelukkig zat de deur op slot.

‘Pak de sleutel!’

Ik bewoog niet.

‘Pak de sleutel! Hij hangt aan de spijker!’ Om zijn eis kracht bij te zetten bonkte hij op de deur.

Ik had spijt van mijn nieuwsgierigheid. Ik was in overtreding. Ik moest hier weg. Maar ik kón niet weg. Mijn voeten waren vastgeplakt.

Ik drukte de trommel zo hard tegen me aan dat de randen in mijn borst drukten. Het hielp niet de spanning te doorbreken.

‘Pak de sleutel!’ riep de pater weer. Zijn stem was zo gebiedend dat ik wel moest luisteren. Ik kon niet anders. Naar een priester moest ik wel luisteren.

Werktuiglijk pakte ik de sleutel van de spijker, stak hem in het slot en draaide hem om. De deur zwaaide open. In één haal, met een kracht die ik niet van hem verwacht had, trok de pater me naar binnen en drukte me op een stoel.

Hij sloot de deur en bleef voor me staan. Zo dichtbij zag ik dat hij heel oud was. Hij had diepe groeven in zijn gezicht. Op de huid van zijn handen lag een netwerk van rimpeltjes. Zijn haar was dun en grijs en veel langer dan dat van de andere paters. Hij had iets van een apostel, maar ook iets van een leeuw. Alleen zijn ogen pasten niet bij zijn ouderdom. Ze waren merkwaardig fel en licht en hadden nauwelijks kleur. Hij keek door me heen.

De pater leek kalm te zijn geworden. Kwam dat door mijn aanwezigheid? Had hij alleen maar gezelschap nodig?

Hij ging in een hoge stoel zitten. Aan zijn voeten droeg hij gevlochten muiltjes van gekleurd riet, zoals ze wel eens in missietijdschriften te koop werden aangeboden.

Ik hield me voor dat ik niet bang hoefde te zijn. Van een priester had ik immers geen kwaad te verwachten. Of toch? Wist deze pater wel wat hij deed?

Ik keek om me heen. Zou ik kunnen vluchten? Nu pas zag ik de tralies voor de vensters. De kamer was een gevangenis.

Op een dressoir stond een van donker hout getimmerde vitrine, waarin een paar reusachtige vlinders waren opgeprikt, hun felgekleurde vleugels opengespannen. De spelden staken dwars door hun lijf. In een kastje apart een griezelig zwart exemplaar met doodshoofden op zijn uitgespreide vleugels. memento mori – gedenk de dood stond op een bordje naast de vlinder: de groet van monniken, die hun leven lang in hun gebeden de dood koesterden.

Naast de vitrines een foto van een jonge priester met een vlindernetje, in een bergachtig landschap dat met groene waterverf was ingekleurd, zodat de persoon er in zijn zwarte toog scherp tegen afstak. Was hij dat in zijn jeugd?

Op de tafel stond een kelk. Daaromheen verkleurde foto’s in houten lijstjes. Kiekjes. De pater tussen kinderen. Op een paard. Bij een reisaltaar, midden in de rijstvelden. Met de kelk in de hand. Dopend in de open lucht. Prekend in een volle kerk. Bijna altijd tussen mensen die een hoofd kleiner waren dan hij. Mensen met spleetogen.

Op bed lagen een paar vergeelde stukken krant, met teksten in Chinese karakters. Wat vertelden ze?

Ik kreeg kriebel in mijn keel door de geur die in de kamer hing. Het rook er naar oud papier en stof. De geur die ik kende uit de kamertjes waarin de oude nonnen woonden.

De pater begon te spreken. Zijn stem was nu heel rustig, maar ik snapte niets van wat hij zei. De taal klonk exotisch. Vreemd klinkende woorden rolden als een spraakwaterval door de kamer. Vermoedelijk was het Chinees. Waarschijnlijk was hij lang in China geweest, net zoals een paar andere missionarissen die in het klooster hun oude dag doorbrachten.

Al vlug leek het of hij niet tegen mij maar tegen anderen sprak. Een groep mensen, die hij van het een of ander probeerde te overtuigen. Soms keek hij mij heel even aan, maar dan leek hij iemand anders in mij te zien. Wie? Hij was aan dit vertrek ontstegen en waande zich in China.

Pratend leek hij energieker en jonger, alsof hij terugkeerde naar zijn jeugd. Hij raakte steeds enthousiaster en maakte gebaren die zijn bezielende woorden kracht moesten bijzetten. De groep mensen die hij toesprak, leek alsmaar groter te worden. Zijn gebaren werden weidser. Zijn stem zwol aan, alsof hij die hele massa moest overschreeuwen. Waren ze het niet met hem eens? Schreeuwden ze terug? Wilden ze zijn boodschap niet aannemen? Zijn gezicht betrok. Er was te veel tegenspraak. De meute leek hem achteruit te dringen. Hij maakte afwerende gebaren en kneep zijn ogen dicht. Even zweeg hij. Toen liet hij die akelige schreeuw weer horen, zo hard dat het venster ervan rinkelde. Hij stond op en kwam met dreigend geheven vuisten op me af. Hij zag een vijand in me. Ik sprong van de stoel en probeerde naar de gang te ontsnappen, maar met zijn grote lijf versperde hij de weg naar de deur en rukte de trommel uit mijn handen. Het deksel schoot eraf.

Zijn ogen werden groot toen hij de hosties zag. Hij vergat zijn woede. Opeens was hij heel ingetogen. Hij schepte een handvol hosties in de kelk, zette hem op tafel, knielde ervoor en sprak de gebeden van de consecratie uit. Dacht hij dat hij aan het altaar stond? Hij nam een hostie uit de kelk en kwam naar me toe, alsof hij me de communie wilde uitreiken.

De deur vloog open. Overste Donkers en een paar andere paters. Ze drukten de oude man in zijn stoel en bonden zijn handen met polsmoffen aan de leuningen. Pater Donkers goot wat spul uit een medicijnflesje op een lepel. Het moest een vies goedje zijn. Het stonk naar wortelloof. Ze probeerden het de oude man te voeren. Hij weigerde. Ze sperden zijn mond open en goten het spul naar binnen.

‘Pater Schijmans had je kunnen vermoorden’, zei de overste bestraffend. Hij keek me aan of hij juist dít niet van me had verwacht. Hij kende me goed. Ik had al vaak de mis bij hem gediend en met hem over boeken gepraat. Omdat hij wist dat ik vooral in geschiedenis was geïnteresseerd, had hij me toestemming gegeven om boeken uit de kloosterbibliotheek te lenen.

‘Hij wilde me de communie geven.’

‘Voor hetzelfde geld had hij je nek gekraakt. Hoe kom je hier binnen?’

‘Hij dwong me.’

‘Wacht op me in de spreekkamer.’ Pater Donkers duwde me de trommel in de handen. Vergat hij de hosties die nog in de kelk zaten?

Verwijtend keek de oude pater me na. Had ik het spel voor hem bedorven? Was ik in zijn ogen een verrader?

Met de trommel in mijn handen liep ik door de gang. De beklemming was weg, maar ik voelde me treurig. Het fluiten van de vogels klonk vals en van ver weg. Muren en ramen verstikten hun zang. Het licht in de gang was niet meer wit en schel maar geel en flets.

Ik wachtte in de kale spreekkamer, die naast de voordeur lag. Er stonden alleen een tafel en een paar stoelen op de kale tegels. Op tafel lagen enkele nummers van het tijdschrift Missiefront, het blad dat de heren lazaristen zelf uitgaven. Ik had ze thuis al gelezen.

Op de vensterbank stond de enige versiering in de kamer: een spaarpot in de vorm van een engel, die dankbaar met zijn hoofd knikte als er geld in de gleuf in zijn hoofd werd gestopt. Hij knikte net zo dankbaar toen ik hem een mep tegen zijn kop gaf. Het mechaniek in zijn lijf klonk hol: er zat geen cent in. Ik sloeg hem nog een keer, om mijn ergernis kwijt te raken.

Ik voelde me schuldig. Ik had nooit in die gesloten kamer mogen zijn. Maar hoe had ik aan de wil van pater Schijmans kunnen ontkomen? En sterk was hij ook. Er waren drie paters voor nodig om hem de baas te kunnen.

Wat zou pater Donkers van me denken? Had ik zijn vertrouwen beschaamd? Mocht ik nog boeken uit de bibliotheek van het klooster lenen?

Om de tijd te doden drukte ik deuken in de trommel, die knallend terugsprongen. Pang pang, alsof er werd geschoten.

Pater Donkers kwam binnen en ging recht tegenover me zitten. Hij was erg smal in zijn stoel. Je kon wel zien dat hij aan een ziekte leed.

‘Wat deed je in die gang?’ Met de nagel van zijn duim tekende hij onzichtbare figuren op tafel.

‘Ik hoorde hem schreeuwen. Ik werd naar hem toe getrokken.’

‘Dan had je de deur nog dicht kunnen laten. Pater Schijmans had kunnen ontsnappen.’

‘Hij kon me door de deur heen zien. Ik moest wel naar hem luisteren.’

‘Ik weet het. Pater Schijmans is immer een sterke persoonlijkheid geweest. Hij heeft de dingen altijd naar zijn hand gezet. Hij was nog geen dertig toen hij al overste was van onze provincie in China. Tijdens de momenten dat hij normaal kan denken, valt het hem zwaar dat hij dat alles achter heeft moeten laten.’

‘Is hij gek?’

‘Dement. Hij leeft in het verleden. Hij beseft niet dat hij in Nederland is. Hij denkt dat hij in China leeft, in de tijd van de Bokseropstand. Dat was rond de eeuwwisseling, toen hij er als jong missionaris werkte. Die oorlog heeft grote indruk op hem gemaakt.’

‘Hij praatte Chinees tegen me.’

‘Hij ziet ons allemaal als Chinezen. Jou ook. De ene keer zijn we zijn helpers, die met hem tegen de opstandelingen vechten, de andere keer ziet hij Boksers in ons. Hij is al haast twintig jaar terug in Nederland. Hij heeft nog een paar jaar in Afrika gewerkt, maar daar kon hij niet meer wennen. China was alles voor hem. Over al die jaren na China weet hij niets meer, maar van zijn tijd daar herinnert hij zich alles nog, vooral de ellende die hij heeft meegemaakt. Die kan hij niet uit zijn geheugen bannen. Toch heeft hij altijd heimwee naar China gehad.’

‘Waarom is hij uit China vertrokken?’

‘Onze priesters zijn het land uit gegooid. Hij heeft dat nooit kunnen verkroppen. Hij had er zijn taak willen afmaken, maar de communisten hebben al het werk van onze missionarissen vernietigd. Het doet hem nog steeds pijn dat zijn arbeid zonder resultaat is gebleven. Hij moet het gevoel hebben gekregen dat hij voor niets heeft geleefd.’

‘Zit hij al twintig jaar in die kamer?’

‘Vroeger liep hij nog wel door het klooster. Vaak werkte hij in de tuin. Totdat hij gevaarlijk werd. Hij viel de studenten aan. Hij dacht dat het Boksers waren. We moesten hem wel opsluiten.’

‘Waarom schreeuwt hij zo?’

‘Soms denkt hij dat hij voor het vuurpeloton staat. Ooit is hij door een wonder aan de dood door de kogel ontsnapt. Hij schijnt van zijn stokje te zijn gegaan van angst, juist voor het moment dat er werd geschoten. De kogelregen moet hem nauwelijks hebben geraakt, hoewel hij hevig heeft gebloed. De Boksers hebben niet gemerkt dat hij niet dood was maar alleen in zwijm lag. De doodsangst die hij op dat moment heeft gekend, komt steeds weer bij hem boven. Dan slaat hij in paniek om zich heen en kan hij heel gevaarlijk zijn. Op momenten dat hij denkt dat jij de vijand bent die hem naar het leven staat, zal hij proberen je te vermoorden.’

‘Paters moorden niet.’

‘Ze verdedigen zich wel, al mogen ze het niet. Priesters zijn ook mensen. Hij moet zelf verschillende Boksers met eigen handen hebben omgebracht. Het is erg, maar waar.’

Pater Donkers stond op. Met zijn handen op de rug keek hij door het raam naar buiten.

‘Zoals pater Schijmans vroeger was, zo had ik zelf willen zijn’, zei hij voor zich heen. ‘Ik ben priester geworden om naar de missie te gaan, maar ik ben nooit verder gekomen dan dit klooster. Mijn lijf kan niet wat mijn geest wil. Had ik maar één dag in China kunnen zijn. In al die jaren dat ik priester ben, heb ik nooit meer gezien dan de tuinen voor en achter ons huis. God schijnt het zo gewild te hebben. Hij heeft ook niet verhinderd dat van het werk van pater Schijmans niets is overgebleven.’

Ik had met hem te doen. Waarom maakte God zijn priesters het werk zo moeilijk? In plaats van hen te helpen de wereld voor hem te veroveren, leek hij hen in alles te dwarsbomen.

‘Ik heb liever dat je niet met anderen over pater Schijmans praat’, zei de overste, terwijl hij het stenen haar van de knikengel streelde. ‘Niet iedereen hoeft dit te weten. De mensen begrijpen het toch niet.’

Ik knikte, ten teken dat ik zou zwijgen.

Hij hield de deur voor me open.

‘Voortaan loop je alleen door de hoofdgang als je in de bakkerij of in de bibliotheek moet zijn. Als je pater Schijmans weer eens hoort schreeuwen, doe je maar net of je doof bent. Je kunt hem toch niet helpen. Niemand kan hem helpen.’

‘Hij heeft nog hosties.’

‘Op zijn kamer?’

‘In de kelk. Hij heeft ze geconsacreerd.’

‘Ik vraag me af of een consecratie door hem wel geldig is. Pater Schijmans heeft al zo lang het misoffer niet meer opgedragen. Maar ik weet het niet. Tenslotte is hij nog steeds priester.’

‘Ik heb nu hosties te weinig.’

‘Geeft niet. De hosties die pater Schijmans nog heeft, gebruiken we ook wel.’

Door de hoofdgang liep ik naar de sacristie. De broeder die me altijd hielp, was verbaasd dat ik zo weinig hosties had, maar hij vroeg nergens naar.

Vlug liep ik door de gang naar buiten en holde naar het zusterklooster.

‘Je bent lang weggebleven’, zei de kosteres, die de vloer van de kapel aan het boenen was. Ze was nieuwsgierig. In tegenstelling tot de paters wilden de zusters wel altijd graag alles weten, maar ik vertelde niets over het voorval. Ik zei dat ik nog even in de bibliotheek van de paters was geweest. Ze geloofde me, want ze wist dat ik van pater Donkers boeken mocht lenen.

Op weg naar huis zag ik nog steeds het gezicht van pater Schijmans voor me. Niet als een oude man, maar als een felle jonge vent, die op de barricaden stond. Hij leek op een van de opstandelingen van de Franse Revolutie die op de platen in mijn geschiedenisboek stonden.

Hoewel ik de overste had beloofd over pater Schijmans te zwijgen, brandde het verhaal me op de lippen en vertelde ik aan moeder wat ik had meegemaakt.

‘Hoe jij aan zo’n verhaal komt’, zei ze ongelovig. ‘Paters kunnen niet gek worden. Dat staat God niet toe.’

‘Hij was in China tijdens de Bokseropstand. Daar heeft hij het van in zijn kop gekregen.’

‘Alle priesters die bij die oorlog betrokken waren, zijn heilig.’

‘Dat valt wel mee. Er is er tot nu toe geen een heilig verklaard.’

‘Dat duurt soms eeuwen.’

‘De paters die in China waren, worden nooit heilig. Daar waren ze te ruig voor.’

‘Hoe kom jij aan die kennis?’

‘Van school. In de geschiedenisles wordt ook over de missie verteld.’

‘Als je gelijk zou hebben, zouden ze die pater niet in het klooster houden, maar naar een gesticht brengen.’

‘Ze kunnen een priester toch niet tussen gewone gekken zetten?’

‘Nee, dat kan niet.’

Het had geen zin er verder met haar over te praten. Voor moeder bleef het onmogelijk dat een pater gek was. Ik had er al spijt van dat ik mijn mond voorbij had gepraat. Ik zou er met niemand meer over praten. Geen mens zou me immers geloven.

In de maanden die volgden kwam ik nog vaak in het patersklooster om de hosties, die de zusters bakten, te brengen en om boeken te lenen.

In een van de kasten in de studiezaal, waar ik van pater Donkers vrij mocht komen, vond ik een boek over het China van langgeleden. Het China van pater Schijmans, toen de missionarissen er nog welkom waren, vooral in die delen van het land die door Europeanen en Amerikanen werden gekoloniseerd. Een vreemde wereld, met aan het hoofd een despotische keizerin, die er op foto’s uitzag als een pop. Prachtige foto’s van mandarijnen en ridders, boten met drakenzeilen op de Jangtsekiang, de Gele Rivier. Maar ook van gevangenen en van terechtstellingen die plaatsvonden tussen de marktstalletjes, alsof het gewone gebeurtenissen waren. China was een geheimzinnig maar ook een macaber land. Mensen die zich daar thuis voelden, zouden niet in ons land kunnen leven. Zoals pater Schijmans, die na al die jaren een Chinees was geworden die in China hoorde.

Pater Schijmans hoorde ik nooit meer. Ik vroeg me af hoe het met hem ging. Pater Donkers zag ik vaak als ik de mis moest dienen. Hij zweeg in alle talen over pater Schijmans en ik durfde niet naar hem te vragen. Vaak praatten we over de boeken die we gelezen hadden, net zo gewoon als voorheen, alsof er niets was gebeurd. Omdat ik zo in China geïnteresseerd was geraakt, maakte hij me attent op een hele collectie boeken die het klooster over China bezat. Daar kon ik maanden mee vooruit.

Op een zondag ging ik naar het missiemuseum in Steyl, vooral om naar de expositie over de Boksermartelaren te gaan kijken. Bij een eerder bezoek had die al grote indruk op me gemaakt, maar ze was nog interessanter nu ik pater Schijmans had leren kennen.

In de eeuw dat de paters van Steyl als missionarissen over de hele wereld hadden gewerkt, hadden ze alles wat de missielanden belangwekkend maakte naar hun thuisklooster gestuurd. Zo was er een grote verzameling van de meest uiteenlopende voorwerpen en rariteiten ontstaan. Het museum bezat een grote collectie opgezette dieren uit alle werelddelen, uit oerwouden en woestijnen. Vogels, vissen en reptielen. Het mooiste was het insectenkabinet, waar duizenden kevers en vlinders in glazen kasten zaten opgeprikt, rij na rij, wanden vol. Een paar van zulke vlinders had ik ook in de kamer van pater Schijmans gezien. Felkleurige, ter grootte van een hand, maar ook de grote en beklemmende zwarte doodshoofdvlinder, waarvoor ik een paar passen achteruit deed.

In de afdeling waar de gebruiksvoorwerpen van vreemde volkeren werden getoond, werden een paar vitrines in beslag genomen door relieken van door de Boksers vermoorde missionarissen. De kleren van de martelaren zaten nog vol bloedvlekken, die eruitzagen als roestplekken. De messteken waren goed te zien. Bij de kleding hingen foto’s van de gruwelijk vermoorde paters, gemaakt tijdens hun werkzaamheden. Standvastige mannen, die als ferme overwinnaars poseerden, maar opvallend nors keken voor priesters. Zo moest pater Schijmans er ook hebben uitgezien. Net zo stoer. Wie naar China ging moest de hele wereld aankunnen.

Het werd winter. De kanalen van de Peel vroren dicht.

Op een van die dagen dat het ijskoud was, terwijl er een mooie winterzon aan de hemel stond, ging ik schaatsen, samen met mijn broer Johan. De zon maakte er een feest van.

Het was erg druk. Van heinde en verre kwamen de mensen naar de Peelkanalen. De drukte moe schaatste ik een van de zijkanalen in. Ik was er alleen. Het ijs was er spiegelglad en zo helder als glas. Ik kon tot op de bodem van de vaart kijken en de waterplanten zien die in het ijs zaten vastgevroren.

Het was er doodstil, op het fluiten van een paar vogels en het zoeven van mijn schaatsen na, en soms het zingen van het ijs; geluiden die de stilte om me heen verdikten. Een gevoel van beklemming maakte zich van me meester. Om mijn aandacht af te leiden telde ik de slagen. Acht, tien, twaalf … ik voelde dat er iemand naar me keek. Ik stond stil en keek om me heen. Niemand te zien. Ik schaatste een stuk terug. Nog steeds voelde ik die blik op me gericht.

Plotseling zag ik het gezicht onder het ijs. De ogen staarden me aan. Ze waren haast zo licht als het ijs. De mond stond een beetje open, alsof er een schreeuw ontsnapte.

Pater Schijmans.

Ik gilde zo hard dat Johan en de anderen, die ver weg waren, me hoorden. Ze schaatsten naar me toe en schrokken. Bang door het enge beeld van een dode onder het ijs reden ze vlug weer weg.

‘Kom mee’, zei Johan. Ik kon niet. Mijn voeten leken vastgevroren aan het ijs. Opnieuw had pater Schijmans me in zijn ban.

‘Ken je hem?’ vroeg Johan.

Ik knikte. Ik wilde niets over hem vertellen. Niemand hoefde nu nog te weten dat pater Schijmans gek was. Dat deed er niet meer toe.

‘Zo ver van de bewoonde wereld loopt niemand door een ongeluk het kanaal in’, zei Johan. ‘Denk je dat hij zelfmoord heeft gepleegd?’

Ik wist geen antwoord op die vraag.

‘Kom mee. Je kunt hier niets doen.’

‘Ik blijf bij hem.’

‘Ik ga de politie halen.’ Was het een smoesje van Johan om mij alleen te kunnen laten? Haastig schaatste hij weg.

Ik was alleen met pater Schijmans. Ik kon mijn blik niet van zijn witte gezicht afhouden. In zijn zwarte uitwaaierende toog, met zijn armen opengevouwen in het ijs dat hem had vastgezet, had hij iets van een reusachtige zwarte doodshoofdvlinder, opgeprikt achter glas.

De stilte om ons heen werd intenser, maar toch hoorde ik een hevig rumoer. Het bloed kookte in mijn hoofd. Ik zat gevangen in dezelfde val die pater Schijmans maanden geleden in de kloostergang voor me had klaargezet. Ik werd bedreigd door lawaai en door stilte.

De beklemming werd verbroken door herrie op de karrenweg langs het kanaal. Een politiemotor met zijspan stopte bij me. De agenten renden naar me toe, alsof ze nu nog hulp wilden bieden. Aan mij? Aan pater Schijmans? Ze vroegen me het hemd van het lijf.

‘Wanneer heb je hem gevonden?’

‘Nu, net.’

‘Waarom schaatste je hier alleen?’

‘Zomaar.’

‘Waarom ben je niet mee teruggegaan met de anderen?’

Ik wist geen antwoord op die vraag.

‘Ken je hem?’

‘Het is pater Schijmans uit het klooster.’

‘Een pater onder het ijs? Kom nou!’ Toen zagen ze pas dat hij priesterkleren aanhad. Ze overlegden en besloten de overste van het klooster erbij te halen.

Een van de agenten reed met de motor naar het klooster. In de tijd dat hij weg was, mat de ander de plaats in het ijs op waar de pater lag en beschreef de plek, net als bij een verkeersongeluk.

Ik trok mijn schaatsen uit. Mijn vingers deden pijn van de kou. Ik had te lang stilgestaan. Het werd vlug kouder. Ik probeerde me warm te slaan. Het lukte niet. De kou zat in me.

Er kwamen mensen kijken, maar ze durfden niet dicht bij de dode te komen en bleven aan de kant van de weg staan.

De overste arriveerde met een taxi. Geschrokken keek hij naar het gezicht in het ijs. Het duurde minuten voor hij kon praten.

‘Kende u hem?’ vroeg een agent.

‘Het is pater Schijmans.’

‘Hebt u hem niet gemist?’

‘Een paar dagen geleden is hij uit zijn kamer ontsnapt. Niemand weet hoe hij aan de sleutel is gekomen.’ Ik schrok. Even voelde ik me schuldig, maar niets wees erop dat pater Donkers mij verdacht.

‘Had u zijn vermissing niet beter aan de politie kunnen melden?’

‘Hij is wel vaker weggelopen. Gewoonlijk kwam hij na een paar dagen weer thuis. Meestal had hij dan door de bossen gezworven en hier of daar in het hooi geslapen. Ook al was hij dement, als hij honger had, kwam hij weer naar huis. Voor honger was zijn lichaam te groot.’

‘Hoe kan hij in het water terecht zijn gekomen?’

‘Vermoedelijk is hij erin gevallen toen hij op weg ging naar China.’

‘Naar China?’ vroeg de agent verbaasd. ‘Dat is erg ver van hier!’

‘Hij was er thuis. Pater Schijmans had heimwee naar China. Hij kan naar China vertrokken zijn op een van die momenten dat hij helder kon denken.’

‘Kan hij zelfmoord hebben gepleegd op zo’n moment?’

‘Geen sprake van. Daarvoor was zijn angst voor de dood te groot. Het enige wat hij wilde was teruggaan naar China, om er zijn werk af te maken.’

‘Dan moeten we maar aannemen dat het een ongeluk is geweest’, zei de agent.

Met bijlen probeerden de agenten de pater uit het ijs te kappen, maar het was te dik. Ze haalden er arbeiders van een houtzagerij bij, die het lijk in één groot blok uit het kanaal zaagden.

Al die tijd stond pater Donkers naast me. Hij huilde. Kon zijn magere lijf de kou weerstaan? Ik wilde hem troosten, maar ik wist niet hoe. Ik voelde dat hij een hand op mijn schouder legde.

Nog verpakt in het ijs werd het lichaam op de open bak van de vrachtwagen van de zagerij geladen. Een ruw blok, dat oplichtte in de zon. Een standbeeld van pater Schijmans. De wagen vertrok naar het mortuarium in Venlo.

Terwijl het voertuig langsreed, kon ik pater Schijmans heel even zien. Door de schittering van het licht dat op het ijs kaatste, was hij mooier dan toen ik hem in zijn kamer had ontmoet. Gepolijst door het ijs leek hij een jonge man, vol vuur sprekend over het hemelse licht dat hij naar China bracht.

Ik was ontroerd, al begreep ik niets van het China dat zoveel voor hem betekende en dat hij in zijn droom naar God had willen brengen.

Verderop reed de wagen door een kuil. Door de schok gleed het blok van de bak. Een ondeelbaar ogenblik stond het recht. Even was het of pater Schijmans me aankeek, triomfantelijk, alsof hij eigenhandig alle Boksers had verslagen.

Langzaam kantelde het beeld naar voren.