Ton van Reen

Thuiskomst

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 1988

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Stef van Zimmeren|Riesenkind

Omslagillustratie © Jacques Peeters, met dank aan voormaling Dagblad voor Noord-Limburg/Dagblad de Limburger

ISBN 978 90 445 3331 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het leek of Werner zich had verslapen. Ik had al tien keer geroepen en steentjes tegen de ruit gegooid, zonder resultaat. Ik zette mijn fiets tegen het hek en liep de tuin in.

Ik schrok. Buiten bij de keukendeur stond tante Riet te huilen. Ze zag er ellendig uit. Haar haren zaten in de war.

In de tuin bij het schuurtje was oom Jos de kippen aan het slachten. Allemaal. Stuk voor stuk legde hij ze op het hakblok. Huilde tante Riet daarom? Hij had ze al bijna allemaal onthoofd. Het verbaasde me. De jonge hennen waren nog maar net aan de leg. Woedend greep oom Jos de laatste kip bij de vleugels, legde haar op het blok en hakte haar de kop af. Spartelend viel ze op de andere hennen, waarvan sommigen nog met de vleugels sloegen of met de poten trokken.

Oom Jos sloeg de bijl diep in het hakblok en veegde zijn met bloed bespatte handen af aan zijn werkbroek. Hij had een vreemde blik in de ogen, alsof hij door alles heen keek.

‘Is Werner er niet?’

Tante Riet gaf geen antwoord. Ze liep naar binnen.

Werner had me gehoord en kwam naar buiten met zijn schooltas. Hij was bleek en had dikke ogen van het huilen. Hij sloeg een arm om mijn schouder, zoals hij dat altijd deed als hij verdrietig was. Van kind af aan waren we al vrienden.

‘Wat is er aan de hand?’

‘Vader komt thuis.’ De tranen sprongen in zijn ogen.

‘Dat kan niet. Die is toch dood?’

‘Gisteren waren er een paar mensen van het Rode Kruis op bezoek. Ze hebben hem in Siberië opgespoord. Hij zat in een werkkamp. De Russen hebben hem vrijgelaten. Hij is al in Duitsland.’

‘Daar hoef je toch niet om te huilen! Je moet blij zijn.’

‘Moeder kan het niet aan. Ze is doodziek. Ze had niet meer verwacht dat hij nog ooit terug zou komen. Niemand.’

Hij schoof zijn tas onder de snelbinder en aaide Herrie, de hond van oom Jos, die wij zo noemden omdat hij erg kefferig was. Hij lag doodstil op de stoep, een bange blik in de ogen. Was hij zo geschrokken van zijn baas, die gek leek te zijn geworden?

Zwijgend fietsten we de straat uit.

Ik begreep wel dat Werner en zijn moeder waren geschrokken. Sinds jaar en dag werd aangenomen dat Noud Leemans dood was. Zelfs in Duitsland kwamen bijna geen soldaten meer thuis en al zeker niet uit Russische gevangenschap. De oorlog was te lang afgelopen.

Tot voor een jaar had Werner met zijn moeder alleen gewoond. Al die tijd had ze zich als weduwe gedragen en zich in het zwart gekleed. Toen was oom Jos bij hen in huis gekomen. Als kostganger. Zo noemden ze dat zelf, al wist iedereen dat er meer aan de hand was. Tante Riet, die ik van jongs af aan tante had genoemd, hoewel ze geen familie maar buurvrouw was, had hem leren kennen op de apparatenfabriek in Venlo waar ze als inpakster werkte. Ze wilde van niemand afhankelijk zijn en zelf de kost verdienen. Elke dag ging ze samen met oom Jos naar het werk, met de eerste bus. Vanaf halfzeven ’s ochtends tot zes uur ’s avonds was Werner altijd alleen thuis.

Oom Jos sloofde zich uit voor Werner. Hij was zich als diens vader gaan gedragen, hoewel Werner hem gewoon ‘oom Jos’ bleef noemen.

Werner was blij met zijn nieuwe vader. Zijn echte vader had hij nooit gekend en als anderen niet naar hem vroegen, zou hij nooit over hem praten.

‘Waarom heeft oom Jos de kippen geslacht?’ vroeg ik.

‘Hij vertrekt. Jos wil niets achterlaten van wat van hem is. Hij heeft die kippen gekocht en daarom moeten ze eraan geloven. Hij weet niet wat hij doet. Hij is gek van verdriet.’

‘Waar gaat hij naartoe?’

‘Dat weet hij nog niet. Hij woont al zo lang bij ons dat hij hier thuis is. Misschien gaat hij naar familie in Venlo.’

Het moest hard zijn voor oom Jos om te vertrekken. En dat was het ook voor Werner, die mee moest maken dat de ene vader plaats moest maken voor de andere: een onbekende van wie hij nooit méér had geweten dan dat hij in Duitse krijgsdienst was gegaan en waarschijnlijk in Rusland was gesneuveld. Wat er precies met Leemans was gebeurd, had men nooit kunnen achterhalen. Officieel was hij als ‘vermist’ opgegeven, wat meestal hetzelfde als ‘dood’ betekende. Negen jaar na de oorlog kwamen er alleen maar berichten dat vermisten overleden waren.

Nu Leemans thuiskwam bleken ‘dood’ en ‘vermist’ toch wezenlijk verschillende dingen te betekenen.

Ik vroeg me af hoe ík me zou voelen in zo’n situatie, als mijn eigen vader terug zou komen. Vreemd, om over zoiets na te denken. Drie jaar geleden was hij gestorven aan een hartkwaal, na een langdurig ziekbed. Van een joviale vader was hij veranderd in een uitgemergelde zieke, die in zijn hulpeloosheid zo volledig beslag op ons legde dat wij zijn aanwezigheid op den duur nauwelijks nog konden verdragen. Toch hield ik zielsveel van hem. Nog altijd. Voor Werner was zijn vader alleen maar een vreemde.

Stijn stond ons op te wachten bij de inrit van de boerderij waar hij woonde.

‘Wat is er met jou?’ vroeg Stijn. ‘Ben je ziek?’

‘Mijn vader komt thuis’, zei Werner bedrukt.

‘Je vader? Leeft die dan nog?’

‘Hij heeft in een werkkamp gezeten.’

‘Hoe kan het dan dat jullie nooit iets van hem hebben gehoord?’

‘Ze hebben altijd aangenomen dat hij bij Stalingrad is gesneuveld. Daar zijn duizenden Duitse soldaten gevallen, maar de Russen hebben er ook veel krijgsgevangen gemaakt. Ze gaven geen informatie over hen door. Ze waren dwangarbeiders.’

Het zou me niet hebben verbaasd als vooral Stijn geschrokken was van de terugkeer van Leemans. In de oorlog had hij zijn ouders verloren. Ze waren omgekomen in een concentratiekamp. Stijn was aan de dood ontsnapt doordat een hulporganisatie hem in ons dorp had laten onderduiken, bij een boerengezin. Hij had jarenlang gedacht dat hij bij hen hoorde. Zijn pleegouders gedroegen zich tegenover hem als was hij een eigen kind. Niemand dacht nog na over zijn afkomst, vooral niet omdat hij katholiek was opgevoed en misdienaar was geweest, net als Werner en ik. In die tijd waren we bevriend geraakt. Al jaren vormden we een onafscheidelijk driemanschap.

Op weg naar school merkten we dat meer mensen van het bericht op de hoogte waren. Werner werd nagekeken. In ons dorp deden nieuwtjes snel de ronde. Wat wisten de mensen? Hadden ze de lui van het Rode Kruis gezien en naar de boodschap geraden? Maakten ze zelf een verhaal?

Daar waren ze goed in. Een paar maanden geleden had het dorp op zijn kop gestaan door de verbazingwekkende thuiskomst van een jongeman die tijdens de kermis plotseling was verdwenen. Wekenlang was er naar hem gezocht. Er hadden heel wat verhalen over zijn verblijfplaats de ronde gedaan en er werd heel wat over hem verteld, maar vooral over het feit dat hij altijd alleen was geweest. Iemand zonder vrienden. Hij ging met niemand om. Zo iemand viel pas op als hij er opeens niet meer was. Volgens de geruchten was hij door vrachtrijders in Amsterdam gesignaleerd. Ze hadden hem in de haven zien werken. Grensarbeiders hadden hem in Duitsland gezien. Een boer had hem op de veemarkt in Den Bosch rond zien lopen en een buschauffeur, die dagelijks naar de mijn reed, had hem in Geleen op straat zien lopen. Maar toen hij taal noch teken van zich liet horen, begon men aan een misdrijf te denken. Misschien wel zelfmoord. Een helderziende die erbij werd gehaald, liet weten dat hij hem in de bossen had gezien. Verenigingen uit het dorp gingen naar hem op zoek. Ze kamden de bossen uit. Een vrouw uit Meyel, die vaak voorspellingen deed, zei dat ze hem in het water had gezien. Soldaten van de Limburgse Jagers dregden de Peelkanalen af.

Toen hij na een paar weken plotseling thuiskwam, bleek hij door de Peel te hebben gezworven, levend volgens de tips uit een survivalboek dat hij thuis in de schuur had gevonden. Het was achtergelaten door Engelse militairen die er na de oorlog waren ingekwartierd. Op de vraag waarom hij was weggebleven, zei hij dat hij had willen uitproberen hoe lang een mens kan leven van bosbessen en duiveneitjes. Het had hem verbaasd dat men hem had gemist en vooral dat er naar hem was gezocht.

Maar de thuiskomst van Leemans overtrof alles.

Ook op school deed het nieuws over Werners vader snel de ronde. De meeste leerlingen wisten niet wat ze ermee aan moesten. Het was net of ze Werner ontliepen, hoewel ze ook probeerden hem niet echt te ontwijken. Ze deden zó normaal tegen hem, dat het abnormaal werd. Ik deed hetzelfde. Alle woorden die ik tegen Werner sprak, woog ik op een goudschaaltje. Ik wilde hem niet kwetsen.

Voor de leraren bleek het nog moeilijker om normaal met Werner om te gaan. Ze losten dat probleem op door net te doen of hij niet bestond. De hele dag noemden ze zijn naam niet.

Het was ellendig voor Werner dat iedereen nu opeens wist dat zijn vader ‘fout’ was geweest, hoewel niemand goed begreep wat dat betekende. De meesten zei de oorlog weinig. De jongeren die niet net als ik in geschiedenis geïnteresseerd waren, kenden amper het verschil tussen een Duitse en een Engelse soldaat. Zelf begreep ik ook niet veel van de haat die onze geschiedenisleraar beving als hij vertelde over de vijand die ons land had vertrapt. Hij kreeg het schuim op de mond als hij het over Hitler en de moffen had. Maar als de Duitsers vijanden waren, waarom zag je dan bij elk schuttersfeest Duitse gezelschappen in de optocht paraderen? Waarom ging elk jaar een bedevaart van onze parochie naar Maria in Kevelaer, terwijl de Duitse katholieken toch fout waren geweest in de oorlog? En de Tiroler muziek die de blaaskapellen uit onze dorpen speelden, gekleed als Holzhacker-Buben, was dat dan foute muziek? Of waren de Tirolers misschien te lustig om fout te zijn geweest?

Werner zelf was het vraagstuk over de oorlog en zijn foute vader altijd uit de weg gegaan. Hij had er zich voor afgesloten. Wij keken hem er niet op aan. En voor de mensen in het dorp waren er ter genoegdoening voor de ellende van de oorlog nog genoeg anderen over om op te schimpen. In elk kerkdorp van de gemeente woonde wel een paar mannen die fout waren geweest in de oorlog. Of ze waren bij de nsb geweest, of ze waren op eigen houtje in de oorlog in Duitsland gaan werken. De meesten waren er na de oorlog min of meer voor gestraft. Een enkele nsb’er had een jaar vastgezeten, de anderen waren er met een paar weken of maanden van afgekomen. Ze woonden allang weer tussen de mensen. Maar hun schande bleef. Sommigen waren statenloos. Anderen mochten niet gaan stemmen. In de praktijk maakte het in het bestaan van de kleine boeren en arbeiders die ze waren niet uit. Ze leefden net als de andere sappelaars. Alleen wanneer het hele dorp zich verzamelde bij het oorlogsmonument bleven ze thuis.

Na schooltijd knutselden Werner en ik in het schuurtje achter zijn huis. We sleutelden er aan onze fietsen en bouwden vliegtuigjes van triplex. Werner had er een eigen werktafel. Hij speelde het liefst met de oude radiozenders en -ontvangers die oom Jos op een dumpverkoop had gekocht. Ze waren van Amerikaanse soldaten geweest. Hele dagen was hij bezig met monteren en solderen. Dat had hij van oom Jos geleerd; een man met gouden handen, die altijd met iets bezig was: hameren en zagen, lassen en lakken. Hij had het schuurtje als werkplaats ingericht: een wand vol gereedschap, een werkbank en een bankschroef. Als hij niet met verbetering of verfraaiing van het huis bezig was, was er wel iets te repareren aan een machientje of vond hij een verbetering voor de wasmachine uit.

Voor mij bleef techniek geheimzinnig. Meestal was ik dan ook niet meer dan het hulpje dat Werner nodig had om dingen vast te houden of aan te reiken. Een stuk levend gereedschap.

Het viel me op dat de werkbank van oom Jos leeg was.

‘Hij vertrekt vanavond’, zei Werner toen hij merkte dat ik naar de lege hoek keek.

Ik hielp hem met het solderen van draadjes aan nippels die ik weet niet waar voor dienden. Het wilde niet lukken. Hij was te zenuwachtig en had er zijn hoofd niet bij. De dingen braken steeds af.

Een auto stopte bij de voordeur.

‘Bezoek?’

‘Een broer van Jos komt hem ophalen. Voorlopig blijft hij bij hem in Venlo.’

Oom Jos liep naar buiten en stopte een paar dozen en een koffer in de auto. Hij liep naar het schuurtje, drukte Werner tegen zich aan en liep zonder nog om te kijken terug naar de auto. Hij floot. Herrie rende naar buiten en sprong op de achterbank.

‘Nou ben ik Herrie ook nog kwijt’, zei Werner bedroefd toen de auto wegreed.

‘Je kunt een andere hond nemen.’

‘Ik wil geen andere.’ Hij gooide de spullen neer en stak de tang van de soldeerbout in een bak water om hem af te koelen. ‘Ik ga naar binnen. Ik kan moeder nu niet alleen laten.’

‘Heb je Jos zien vertrekken?’ vroeg mijn moeder.

‘Hij voelde zich rot. Werner heeft er veel verdriet van.’

‘Spijtig dat hij moest gaan. Jos is een keurige kerel. Het ging juist zo goed tussen hem en Riet, al waren ze niet getrouwd.’

‘Hij was toch een kostganger?’

‘Voor de buitenwereld heet dat zo. Een kostganger bij een weduwe blijft een vreemde zaak. Als de pastoor een overlijdensakte van haar man te pakken had kunnen krijgen, zouden ze allang zijn getrouwd. Hij vindt het ook erg dat Leemans terugkomt.’

‘Hij hoort er toch juist blij om te zijn dat een gezin wordt herenigd?’

‘Naar de letter wel, maar toen hij nog thuis was, gedroeg Leemans zich als een heiden. Hij ging nooit naar de kerk. Dat deden de nsb’ers tenminste nog wel. Ik begrijp niet dat God juist zíjn leven heeft gered. Veel mensen die het niet hadden verdiend, zijn wel door de Grote Brand getroffen.’

‘De Grote Brand?’

‘Zo noemden wij de oorlog. Zoveel als er in vlammen opging. Wij willen die tijd vergeten. Maar nu komt een vent die naar menselijke berekening dood had moeten zijn de vrede in zijn huis en in het dorp verzieken. Het was beter als hij was gesneuveld.’

‘Zoiets mag je niemand toewensen.’

‘Wat moet zijn vrouw nog met hem? Het is háár niet aan te rekenen dat hij een misstap heeft begaan. Nu moet zij ervoor boeten. Eigenlijk was ze maar heel kort met hem getrouwd. Hij is maar een paar jaar thuis geweest. Zijn kind was nog geen twee maanden toen hij naar het front vertrok.’

Haar veroordeling trof me. Moeder zou Leemans niet met sympathie ontvangen. Waarschijnlijk gold dat ook voor de anderen in het dorp. Hij zou niet met vreugde worden ontvangen zoals de soldaten die terugkeerden uit Indië.

Vanaf de eerste dag dat we op de mulo zaten, maakten we samen ons huiswerk, afwisselend bij Stijn, bij Werner en bij mij thuis. Vandaag zouden we bij mij samenkomen. Maar Werner bleef weg.

We maakten algebra. Vooral daarom was het jammer dat Werner er niet was. Hij was er een kei in. Meestal hielp hij me met de moeilijke opgaven. Nu moest ik het doen met de hulp van Stijn, die er ook een hekel aan had, ook al was hij er beter in dan ik, gewoon omdat hij makkelijker leerde.

Moeder bracht glazen limonadegazeuse, ook een glas voor Werner.

‘Komt Werner niet?’

‘Hij kan nu niet bij zijn moeder weg’, zei ik.

‘Ik hoop dat de toestand bij Werner thuis snel normaal wordt’, zei ze. ‘Misschien is zijn vader net zo goed voor hem als Jos.’

Ze liep terug naar de keuken.

‘Iemand die uit het graf opstaat is interessant’, zei Stijn. ‘Ik ben benieuwd wat het voor kerel is.’

‘Niemand is blij dat hij terugkomt.’

‘Dat begrijp ik niet. Hij heeft toch tegen de Russen gevochten? Daar hoort hij zelfs een onderscheiding voor te krijgen. De Amerikanen zijn toch ook tegen de communisten?’

‘Leemans heeft met de Duitsers tegen de Russen gevochten. Dat maakt een groot verschil. In de oorlog waren Amerikanen en Russen bondgenoten. Dat ze nu tegenover elkaar staan, doet niets af aan het verraad van Leemans.’

Dat Stijn zo weinig over de oorlog wist verbaasde me soms. Als Duitsland op de proppen kwam bij geschiedenis, of als we de historie van het joodse volk bestudeerden, verwachtte ik eigenlijk dat hij een meer dan gewone belangstelling zou tonen. Het tegendeel was waar. Hoewel hij haast in alle vakken de beste van de klas was, wist hij nauwelijks iets van geschiedenis. Wilde hij, bewust of onbewust, niet weten waar hij vandaan kwam?

Die avond liepen de buurtbewoners de deur bij elkaar plat. De een na de ander kwam bij moeder in de keuken. Er werd alleen nog maar gesproken over de terugkeer van Noud Leemans en wat dat voor gevolgen zou hebben voor het gezin. Kon tante Riet de slag verwerken? Zou Werner zijn vader accepteren?

En wat betekende de thuiskomst van Leemans voor de mensen in de straat? Hoe hoorde men zich te gedragen tegenover iemand die indertijd de verkeerde kant had gekozen?

In alle gesprekken klonk verwijt aan Leemans door. Men was het erover eens dat hij beter niet naar huis kon komen. Had hij zijn vrouw nog niet genoeg ellende aangedaan door haar in de bloei van haar leven te laten zitten? Hij had zo verstandig moeten zijn om in Duitsland te blijven. Daar was meer plaats voor hem en zijn soort. Tenslotte had hij vrijwillig voor dat volk gekozen.

Iedereen had het beter gevonden als oom Jos was gebleven. De hele buurt had wat aan hem. Ook dat laatste kon worden gezien als een verwijt aan het adres van Leemans. Uit de verhalen begreep ik dat hij vroeger nooit had deelgenomen aan het leven in de straat. Maar dan oom Jos. Een handig type. In de paar jaar dat hij hier had gewoond was hij zo’n beetje de klusjesman van de buurt geworden. Geen huis waar hij niet een reparatie had verricht, een radioantenne had geplaatst of de pomp had gerepareerd. Hij was actief bij de bouw van de carnavalswagen, die sinds zijn komst de mooiste van het dorp was. Hij maakte decors voor de uitvoeringen die de toneelclub in het patronaat verzorgde. En het rad van avontuur voor de missie-fancyfair had hij ook getimmerd. En vrolijk was hij ook. Altijd een goed humeur. Hij zong en floot de hele dag. Uitgerekend hij moest plaats maken voor een man die langgeleden al was afgeschreven.

In de straat bleef het druk. Iedereen wilde met eigen ogen zien hoe tante Riet en Werner zich hielden.

Tot het donker stonden er groepjes mensen op straat te praten, de buurtgenoten uithorend, van wie sommigen meer wisten dan er te weten viel.

De kastelein op de hoek had het net zo druk als op feestdagen. De opwinding over de thuiskomst van Leemans maakte de mensen dorstig. Tot laat in de avond klonk er muziek uit het café. Er werden zelfs platen gedraaid. Het leek wel kermis.