Ton van Reen

Roomse meisjes

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 1990

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Stef van Zimmeren|Riesenkind

Omslagillustratie © Jacques Peeters, met dank aan voormaling Dagblad voor Noord-Limburg/Dagblad de Limburger

ISBN 978 90 445 3332 3

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het nieuwe jaar werd aangekondigd door de sirene van de steenfabriek, die onheilspellend jankte.

Lachend, alsof ze met het afscheid van het oude jaar van een groot leed waren bevrijd, vielen moeder en mevrouw Oostens elkaar in de armen en kusten elkaar. Pas daarna gaf moeder Doortje en mij een kus. Ook mevrouw Oostens zoende me, met haar dik aangezette rode mond, waarna mijn gezicht vettig aanvoelde. Heimelijk veegde ik mijn wangen schoon.

Ik was er helemaal niet blij mee dat mevrouw Oostens bij ons oud en nieuw was komen vieren. Moeder had haar uitgenodigd omdat ze met haar te doen had. Ze wilde haar vriendin in zo’n feestelijke nacht niet alleen laten zitten nu haar man een week geleden was weggelopen. Op de maandag na Kerstmis was Hendrik Oostens niet teruggekeerd van zijn werk. De volgende dag had ze een brief van hem ontvangen, waarin hij schreef dat hij niet meer bij haar zou terugkomen. Niet eens zijn kleren was hij komen halen. Die had hij, later in de week, laten ophalen door een kennis die ook bij de belastingdienst werkte.

Met de rode vlekken van de lippenstift op haar gezicht zag Doortje nog bleker dan anders. Ze huilde van de slaap. De hele avond had ze buikpijn gehad van de oliebollen, maar toch wilde ze opblijven om naar het vuurwerk te kijken. Warm aangekleed liepen we naar buiten. In de lucht boven de Kerkstraat spatten vuurpijlen uiteen in schitterende kleuren. Verderop was niets te zien. De mist zette een domper op het feestlicht dat bij vorige oudejaarsvieringen tot ver in de omtrek te zien was geweest.

Zoals gebruikelijk zorgde bij ons in de straat alleen de directeur van de steenfabriek voor mooi vuurwerk: de andere mensen hadden daar het geld niet voor. Staande op een hoge steenhoop joeg hij een serie vuurpijlen de lucht in.

Harrie, die een paar huizen verder woonde, gooide met rotjes naar ons. Hoe kwam hij daaraan? In alle winkels waar vuurwerk verhandeld werd, had ik ernaar gevraagd, maar overal waren ze uitverkocht. Had Harrie de hele voorraad ingeslagen?

Het vuurwerk lokte de meeste mensen naar buiten. Ook de buren kwamen naar buiten, hun mongoloïde zoon Wielie tussen zich in. Wielie genoot zichtbaar van het vuurwerk. Om het kleurige licht aan de hemel beter te kunnen zien draaide hij zijn hoofd alsof het los op de romp zat. Sinds kort mocht hij gewoon op straat komen. De jonge dokter, die een paar maanden geleden een nieuwe praktijk in het dorp was begonnen, had zich, op zoek naar patiënten, over Wielie ontfermd en hem medicijnen gegeven die de gevaarlijke gek van de ene op de andere dag rustig en volslagen ongevaarlijk maakten. Dat had de dokter enige faam bezorgd.

Wielies ouders moesten hem goed vasthouden, want hij probeerde naar het vuurwerk toe te lopen. Hij hield van vuur. Met Sint-Maarten had hij zich flink verbrand toen hij een stuk roodgloeiend hout uit de brandstapel had getrokken en het in zijn handen had gekoesterd. Alsof hij geen pijn voelde. Volgens zijn moeder was dat ook zo. Ze beweerde dat Wielie geen zenuwen in de huid van zijn handen had.

Moeder wenste iedereen een zalig nieuwjaar. Zelfs een paar mensen die ons nooit goedendag zeiden, gaf ze een hand. Moest ik hen vanaf nu ook groeten? Zouden ze dan teruggroeten? Of waren ze nu alleen maar zo beleefd omdat mevrouw Oostens bij ons was en waren ze morgen weer vergeten dat ze moeder midden in de nacht een hand hadden gegeven? Moeder rekende hun die onbeleefdheid nooit aan. Ze meende dat hun stuursheid alleen maar voortkwam uit hun bescheidenheid. Ze waren te verlegen om terug te groeten. Vroeger zei ik ook nooit iets tegen hen. Dat werd ook niet verwacht. Ik was nog te jong om volwassenen te groeten. Maar nu ik al in de op een na laatste klas van de mulo zat, keken sommigen toch wel tegen me op. Welke houding moest ik voortaan aannemen?

Pas toen de directeur de laatste vuurpijl had afgeschoten gingen we weer naar binnen.

‘We drinken een glaasje op het nieuwe jaar’, zei moeder en ze schonk bessenwijn in voor mevrouw Oostens en zichzelf. Ze klonken.

‘Proost’, zei mevrouw Oostens. ‘Wat moet ík me nu van een nieuw jaar voorstellen? Ik heb gehoord dat Hendrik in Venlo bij een jonge meid is gaan wonen.’

‘Nee toch.’ Ontdaan liet moeder bijna het glas uit haar handen vallen.

‘Wat moet een man van veertig met een jonge meid?’

‘Dat begrijp ik ook niet’, zei moeder. ‘Het is duivelswerk. Hij moet gewoon blind zijn.’

‘Dat zal toch niet. Het schijnt een knappe meid te zijn.’

‘Waarom pakt die dan geen knappe jongeman?’

‘Precies. In haar plaats zou ik die vent niet willen.’

‘Nee?’ zei moeder wat verbaasd over die opmerking. ‘Hij is toch je man.’

‘Hij wás mijn man. Als het misgaat met die meid hoeft hij niet meer bij mij terug te komen. Ik vind wel een ander.’

‘Ik wil geen man meer’, zei moeder. ‘Ik heb een goede man gehad. Ik kan God niet vergeven dat Hij hem zo vroeg heeft afgepakt van mij en de kinderen.’

‘Jammer dat ik hem niet heb gekend’, zei mevrouw Oostens. Ze keek naar de foto van vader op het dressoir. ‘Hij ziet er goed uit in zijn uniform. Maar daar heb je nu niets meer aan. Of je om hem altijd alleen zou moeten blijven? Je kunt toch niet de rest van je leven ongetrouwd blijven? Treuren helpt je niet door de wereld heen.’

‘Dat kun jij toch niet vatten’, zei moeder, die het niet kon hebben als anderen erop zinspeelden dat ze nog jong genoeg was om opnieuw te trouwen. ‘Als je hem gekend had, zou je het wel begrijpen.’

Ik zette de radio aan. Ik wilde niet horen dat er weer over vader werd gesproken. Hoewel hij al zes jaar geleden was gestorven, greep moeder nog steeds iedere gelegenheid aan om het gesprek op hem te brengen.

Om mijn aandacht van hun gepraat af te leiden, luisterde ik naar een toespraak van een meneer die een nieuwjaarsboodschap tot ons richtte. Hij sprak over het rode gevaar dat ons ook het komende jaar vanuit het Oosten bedreigde en waarvoor we waakzaam dienden te blijven. Zijn praatje over de koude oorlog was geen vrolijk begin van het nieuwe jaar.

Moeder bracht Doortje naar bed. Ze sliep al half toen moeder haar naar boven droeg. Ik hoopte dat ze niet echt ziek zou worden. Niets was erger dan een zieke Doortje, want die bleef jengelen.

Even later kwam Johan thuis.

‘Zalig nieuwjaar’, riep hij tegen iedereen. ‘Ook namens Ireen.’

‘Drink je een glas mee?’ vroeg moeder.

‘Eentje dan. Bij Ireen thuis heb ik er ook al een paar gehad.’

‘Nou, dan krijg jij er ook een’, zei moeder toen ze mij vragend zag kijken en ze schonk voor mij ook een glaasje in. ‘Tenslotte heb jij ook al de baard in je keel.’

‘Proost, op het nieuwe jaar’, zei Johan.

‘Op het nieuwe jaar.’ Mevrouw Oostens sloeg een arm om zijn nek en gaf hem een zoen. ‘Een zoon als jij heb ik altijd willen hebben’, zei ze, alsof ze daarmee wilde verklaren waarom ze hem zo’n lange kus gaf.

Net voordat ik bij Hovers in Het Looi aankwam, zag ik een sperwer die biddend boven de boerderij hing.

Ik fietste het erf op. Een kloek met kuikens stoof net voor mijn wielen weg. Ik remde en slipte in het vocht dat uit de mesthoop dreef; gelukkig kon ik nog zonder te vallen van de fiets springen.

Bruun lag aan de ketting, zijn kop tegen de grond. Hij gromde nijdig. Ik kende hem goed, daarom vatte ik zijn gegrom als een groet op. Toch hield ik voor de zekerheid de fiets aan de hand, tussen mij en de hond. Het verbaasde me dat Bruun vastlag. Meestal liep hij vrij rond of lag hij in de stal te slapen. Waarom moest hij op zijn oude dag opeens voor waakhond spelen? Wat was er bij Hovers aan de hand dat vreemden van het erf moesten worden gehouden?

Ik hoorde het lachen van mijn zusje opklinken uit de koeienstal. Doortje had het weer naar haar zin. Ze speelde graag bij Janneke, het jongste dochtertje van Hovers, dat bij haar in de klas zat. Ze was kind aan huis op de boerderij. Op woensdag, als ze ’s middags vrij had van school, fietste ze gewoonlijk direct na de les met Janneke mee naar Het Looi. Zo’n middag op de boerderij was voor haar een feest. Met mooi weer waren ze buiten, in het weiland of in het bos dat aan het gehucht grensde. Bij slecht weer speelden ze in de stallen of op de hooischelf.

Op het eind van de middag moest ik Doortje altijd ophalen. Moeder wilde niet dat ze ’s avonds dat hele eind alleen naar huis reed.

Terwijl ik mijn fiets tegen de muur zette, zag ik opeens een glimp van vader Hovers, die wegdook achter de tabaksbladeren in het schuurtje. Ik deed maar net of ik hem niet had gezien. Vader Hovers was mensenschuw. Hij hield zich altijd op de achtergrond en zei zelden iets. Ik zag hem nooit werken. Hij rommelde maar wat aan. Meestal was hij met zijn tabak in de weer. De balken van het schuurtje hingen vol met eigen teelt: grote waaiervormige bladeren die geelbruin opdroogden en ritselden als papier. Hij sneed er kerf- en pijptabak van. Van de beste bladeren rolde hij zelfs sigaren. Hovers rookte de hele dag door. Als hij in huis was, geurde de rook boven de stank van de mest uit. Zelfs op het open erf herkende ik de scherpe reuk van de tabak.

Ik ging naar binnen. De broeierige lucht van de stal sloeg in mijn gezicht. Dezelfde reuk die Hans Hovers altijd met zich meedroeg, tot in de klas toe. Het was geen echte stank, maar het had iets zoetigs en rook zo doordringend dat ik er wee van werd.

Ik groette moeder Hovers en Margriet, die de koeien aan het melken waren, gekleed in hun blauwe werkschorten, de voeten in klompen, de emmer tussen hun benen geklemd, blauwe hoofddoekjes onder de kin geknoopt. Ze keken strak naar de spenen, waaruit de melk gelig schuimend in de blinkende emmer spoot. Hadden ze me niet gehoord of deden ze alsof? Gewoonlijk werd ik hartelijk verwelkomd en kwam moeder Hovers direct naar me toe om me het hemd van het lijf te vragen. Ze wilde alles weten over wat er in het dorp gebeurde. Op een wat kinderlijke manier keek ze op tegen wat ze ‘de burgerij’ noemde. Ze was geïnteresseerd in de manier van leven van mensen die geen boer waren, maar die riep zoveel vragen bij haar op dat ze er bang voor leek en zo veel mogelijk bij burgers uit de buurt bleef. Ze leefde haast net zo teruggetrokken als haar man en verliet de afgelegen boerderij niet vaker dan nodig was. Alleen op zondag kwam ze in het dorp, om naar de kerk te gaan en bij de slager ham van eigen slacht te laten snijden. Voor een hele week tegelijk.

Ondanks die eigenaardigheden genoot moeder Hovers aanzien. Ze bezat de gave van genezen. Ze kocht wratten af voor een cent, maar je moest haar wel een gulden brengen als de wrat wegbleef. Men zei dat ze die gekochte wratten op haar rug meedroeg, wat verklaarde waarom ze een beetje krom liep. Pijn wegbidden kon ze ook. Vooral die van brandwonden. Mensen die kokend water over zich heen hadden gekregen of zich hadden gebrand aan de haard, hielp ze met een gebedje van de pijn af.

Hoewel ze er geld mee verdiende, deed ze dat genezend werk met tegenzin. Vanwege haar schuwheid hield ze het aantal klanten beperkt. Mensen van buiten het dorp weigerde ze helemaal en ze stuurde hen door naar een gebedsgenezer in Ospel, een kwakzalver die eropuit was een zo groot mogelijke klantenkring op te bouwen en die elke week spreekuur hield in het zaaltje achter in café De Sport.

Wat was er aan de hand bij Hovers? Waarom was moeder Hovers vandaag niet benieuwd naar wat er in het dorp te doen was? Ook Margriet keek langs me heen. Van haar verbaasde me dat niet echt. Ze had altijd wel wat vreemds in haar doen, net als haar moeder, al leek ze wat minder onnozel. Sinds ze van de huishoudschool af was, die ze op haar veertiende verjaardag, midden in het schooljaar, had verlaten, kwam ze nog maar weinig in het dorp. Dat viel niet echt op. Er waren wel meer boerenmensen die zich niet vaker dan noodzakelijk lieten zien. De naaste buren van Hovers, de drie broers Verheggen, die samen met hun bejaarde moeder op een boerderij woonden, kwamen er ook bijna nooit. Alleen als de schutterij uittrok zag ik ze wel eens, gekleed in hun uniform. Omdat ze altijd met hun drieën waren, werden ze ‘de Heilige Drie-eenheid’ genoemd.

Doortje en Janneke waren in het hooi aan het spelen. Lientje was bij hen, gekleed in een mooie rode jurk, waarmee ze nogal opviel in de stal. Ze groette me achteloos, draaide me de rug toe en liep naar de keuken. Lientje was een paar jaar jonger dan Margriet en zat in de vierde klas van de huishoudschool. Voor haar leeftijd zag ze er al heel volwassen uit. Als we als jongens onder elkaar over meisjes praatten, kwam het gesprek altijd wel op Lientje. Niet alleen omdat ze mooi was, maar ook omdat ze voor niets bang was en voor niemand opzij ging.

Door haar eigenzinnigheid had Lientje zich thuis privileges weten te verwerven. Ze werkte nooit mee op de boerderij. Haar ouders lieten haar maar begaan, alsof ze er in hun hart trots op waren dat ze zo’n mooie dochter hadden. Vaak bleef ze tot donker op straat en hing rond bij de bioscoop, waar de jeugd elkaar ontmoette.

Hans, haar tweelingbroer, had rood haar. Lientje was echter zwart. Margriet, de oudste, was rood en Janneke, de jongste, was weer zwart. Maar of ze zwart of rood haar hadden, allemaal hadden ze dezelfde bleke huid. Ook Lientje kon ’s zomers nauwelijks in de zon komen: ze verbrandde net zo hard als haar broer en zus. Maar waren de rooien lelijk, Lientje en Janneke waren knap. Was Margriet onaantrekkelijk door haar bleekheid, Lientje werd er juist aantrekkelijker door.

Doortje rolde uit het hooi, haar kleren vol sprieten. Ik klopte haar rok en truitje af.

‘Woensdag kom ik weer’, zei ze tegen Janneke.

‘Voorlopig kan ze beter niet meer komen’, riep moeder Hovers daar vlug overheen. ‘De eerste tijd moet ze maar thuisblijven.’

‘Hoezo?’ vroeg ik verbaasd.

‘We hebben het te druk.’

Ik zei gedag en liep met Doortje naar buiten. Niemand groette terug. Ik keek nog even rond op het erf en bij de hokken, maar Hans was er niet. Hij had me kunnen vertellen wat er aan de hand was.

Ik leidde mijn fiets langs de hond. Bruun reageerde niet. Tussen de tabaksplanten zag ik klompen en benen in een manchester broek. Vader Hovers stond naar ons te loeren. Ik deed of ik hem niet in de gaten had en spuwde achteloos in zijn richting. De klompen bewogen niet. Hovers durfde zich niet te verraden.

Terwijl we de poort uit reden, keek ik opeens om. Het hoofd van Hovers stak boven de bladeren uit. Betrapt trok hij het snel terug.

De sperwer hing nog steeds in de lucht. Plotseling dook hij naar de mestvaalt. Ik hoorde Hovers schreeuwen. Te laat. De roofvogel vloog op, een wit kuiken in de klauwen.

De gebroeders Verheggen stonden op het erf van hun boerderij, leunend op hun rieken. Ik had de pest aan ze, maar omdat ik ze niet durfde te ergeren groette ik. Ze zeiden niets terug. Ik vond het eng zoals ze naar mij, maar vooral naar Doortje keken.

We namen de kortste weg naar huis, over het grindpad dat langs het Jozefkapelletje leidde; een oud gebouwtje waarvan het traliewerk kapot was, zodat je er binnen kon. Boven het altaartje waren een paar pannen weggewaaid. Het gipsen beeld van Sint-Jozef stond in de drup en was groen uitgeslagen. Het altaar was vernield. De brokstukken van de tafel en het tabernakel lagen in het rond. Niemand bekommerde zich om het onderhoud van de kapel. Misschien wist de pastoor niet eens dat het bouwsel zo verwaarloosd was. Hij kwam er nooit. Het Looi was te ver afgelegen om opgenomen te worden in de route van de processie die jaarlijks door de velden trok om vruchtbaarheid voor de gewassen af te smeken.

Er werd gezegd dat een weerwolf zich soms in het kapelletje ophield. Sommige mensen hadden hem daar ’s nachts zien rondspoken. In mijn eentje zou ik er in het donker niet voorbij durven. De verwaarlozing maakte het gebouwtje zelfs overdag tot een akelige plek.

‘Ik mag niet meer met Janneke spelen’, zei Doortje teleurgesteld tegen moeder toen we thuiskwamen.

‘Dat is maar goed ook’, zei moeder, haar uit de jas helpend. ‘Van mij had je toch niet meer naar Hovers mogen gaan.’

‘Waarom dat zo ineens?’ vroeg ik. ‘Is er iets mis bij Hovers?’

‘Dat kun je wel zeggen. Ik heb gehoord dat Margriet verschijningen krijgt. De afgelopen dagen heeft ze al drie keer de Heilige Maagd gezien.’

‘Net als Bernadette?’

‘Ongeveer zo. Maria verschijnt aan Margriet in de koeienstal. Heb je er iets van gemerkt?’

‘Ze waren erg stil. Meestal vraagt moeder Hovers me van alles, maar vandaag helemaal niets. En Margriet zat maar voor zich uit te kijken.’

‘Ik wil niet dat Doortje nog bij Hovers komt, voordat de Kerk zich over die verschijningen heeft uitgesproken.’

‘Als het echt is, mag ik dan wel weer naar Janneke?’ vroeg Doortje hoopvol.

‘Als de Heilige Maagd écht aan Margriet verschijnt, is het een eer om bij Hovers te komen’, antwoordde moeder. ‘Maar ik geloof er niet in. Je hoort tegenwoordig zoveel over verschijningen. Het is bijna altijd bedrog. Misschien heeft Margriet visioenen.’

‘Wat is het verschil?’

‘Visioenen kan iedereen krijgen. Als ik droom, heb ik ook wel eens visioenen. Jammer dat ik ze ’s ochtends altijd kwijt ben. Naar het schijnt wil de bisschop zich nog niet over de verschijningen uitspreken. Hij heeft een onderzoek gelast. De Kerk is altijd voorzichtig met het erkennen van dit soort zaken. Van alle verschijningen van na de oorlog heeft de paus alleen maar de Wenende Madonna van Syracuse erkend. En dat was niet eens een verschijning, maar een wenend beeld. Ook dit geval zal wel met een sisser aflopen. Maria hoort niet in een koeienstal.’

‘Jezus is toch ook in een stal geboren?’

‘Dat paste bij de nederigheid van Jozef en Maria.’

‘Misschien heeft ze haar engelbewaarder gezien. In een boek over generaal Patton heb ik gelezen dat engelbewaarders zich hebben vertoond aan soldaten op het slagveld om hen te beschermen, zelfs als het kogels regende.’

‘Dat is mogelijk. Maar met dat soort verschijningen houdt de Kerk zich niet bezig. Die zijn helemaal niet te controleren.’

‘Zou mijn engelbewaarder ook aan mij kunnen verschijnen?’

‘Alleen als je in ernstige moeilijkheden komt. Hij laat zich pas zien als de nood het hoogst is.’

Ik probeerde me een voorstelling te maken van mijn engelbewaarder, maar veel verder dan een meisje als Lientje, gekleed als maagd voor het processiekoor maar dan met vleugels, kwam ik niet.

‘Toch kan ik me van Margriet wel voorstellen dat ze spoken ziet’, zei ik. ‘Ze is altijd schuw geweest. Je ziet haar bijna nooit. Ze heeft wat weg van Bernadette van Lourdes. Dat was ook een simpele ziel.’

‘Dat mag je niet zeggen. Bernadette is heilig. Misschien is Margriet ook voorbestemd voor heiligheid.’

Op de avond na Driekoningen ruimden we de kerstboom op. Doortje haalde de ballen uit de boom. Ik wikkelde ze in viltpapier en legde ze in de dozen.

Johan brak de kerststal af en verpakte de beelden in het kurkdroge mos. Van een enkel beeld was wat verf afgestoten. Met waterverf kleurde hij het gips bij.

In de tuin maakten we een vuurtje van de kerstboom en de sinaasappelkrat waarvan we de kerststal hadden gemaakt. De kurkdroge naalden en het dunne hout knetterden flink. De vlammen loeiden hoog op.

De gezellige feestdagen waren definitief voorbij. De lange vervelende weken voor Vastenavond braken aan. De slechtste tijd van het jaar, ook al wilde de echte winter dit jaar maar niet komen. Niet alleen de kerst was verregend, het leek erop dat de hele wintertijd nat en grauw zou blijven.

Maar ik hoopte nog steeds op flinke vorst. Johan had nieuwe kunstschaatsen gekocht en zijn afdankers waren voor mij. Ook al waren het houten noren, het zou jammer zijn als de winter voorbijging zonder dat ik ze had kunnen proberen.

Mevrouw Oostens en moeder zaten koffie te drinken. Mevrouw Oostens hield van buurten. Er ging haast geen dag voorbij waarop ze niet even binnen kwam wippen. Vaak had ze een smoesje en kwam ze iets lenen of terugbrengen. Een kopje suiker, een pannetje melk, een half pakje boter.

Ze waren al bevriend sinds mevrouw Oostens bij ons in het dorp was komen wonen, een paar jaar geleden. Als vrouw van een Hollandse belastingcontroleur die naar Venlo was overgeplaatst, was ze bij toeval in Limburg terechtgekomen. Moeder bekommerde zich ook een beetje om haar omdat de meeste mensen haar links lieten liggen: haar vlotte gedrag hielden ze voor opdringerigheid. Zo’n Hollandse mevrouw was een vreemde eend in de bijt, met wie ze geen raad wisten en die ze daarom eigenlijk het liefst uit het dorp zouden wegkijken. Desondanks was ze toch al in het bestuur van de Mariacongregatie gekozen, vooral omdat ze zoveel tijd aan de vereniging gaf. Maar nu haar man weg was, gingen er meteen stemmen op om haar uit het bestuur te zetten.

Ze had geen kinderen, maar ze zou er wel graag hebben gehad. Een tijdlang had ze daarvoor novenen voor Maria gehouden. Doordat ze zo vaak naar de kerk ging en de Mariakapel bezocht, was ze bevriend geraakt met moeder, die net als zij elke dag de mis bijwoonde. Maar ook al was mevrouw Oostens diep gelovig, ze was beslist geen nederig type. Ze liep altijd in mooie kleren, alsof het voor haar elke dag zondag was.

Doortje was met een bal aan het spelen. Plotseling vloog hij tegen het portret van vader op het dressoir. De foto viel op de vloer. Het glas brak.

Geschrokken pakte ik de foto op en haalde de stukken glas uit de lijst. Vader was onherkenbaar. Een snee liep dwars over zijn gezicht: vanaf het rechteroog via de neus over de linkerkant van de lippen. Een andere kras sneed over zijn schouders en door de zilveren v’tjes op zijn uniform. Een omgevallen bloemvaasje had het papier nat gemaakt. Het vocht was in het karton van de achterkant gedrongen.

Doortje begon te huilen.

‘Stil maar’, zei ik. ‘Je hebt het niet met opzet gedaan.’ Ik zette de foto terug en deed de bloemen in de vaas. Alles stond weer op zijn plaats, maar toch zag de opstelling er rommelig uit. De foto paste niet meer in het geheel. Alles was rondom de foto opgebouwd, als een altaar. Nu was het de foto van vader niet meer. Het leek een portret van een vreemde.

Al die jaren na zijn dood was vader als een heilige vereerd. Nog steeds sprak moeder over hem alsof hij zich zijn hele leven had opgeofferd voor het goede doel en al het kwaad in de wereld had bestreden.

‘Het ontbreekt er nog maar aan dat u prentjes van hem laat maken’, had Johan in een cynische bui wel eens gezegd. ‘De Heilige Wilhelmus, belijder. Patroon van de R.K. Politiebond.’ Ze had hem een klap gegeven.

In de fotodoos en in de albums zocht ik naar een ander portret van vader, maar een net zo mooi, waar hij op stond zoals ook ik hem me herinnerde, gekleed in uniform en een beetje streng kijkend, vond ik niet. Wel de foto’s uit zijn diensttijd, met de kameraden. Uit zijn verkeringstijd, met moeder. En de foto’s met het gezin, waarbij het familieportret zat dat was gemaakt toen hij al zwaar ziek was.

Het rijtje foto’s dat ik op tafel had uitgelegd gaf een indruk van hoe hij was geweest. Maar geen had de treffende uitdrukking van de nu beschadigde foto. Ze was gemaakt door een fotograaf van het blad van de R.K. Politiebond, waarin een artikel van hem had gestaan over de africhting van politiehonden.

In spanning wachtten we tot moeder thuiskwam. Ze was naar de winkel, maar toch duurde het zeker nog een uur voordat ik haar met de fiets door het poortje zag komen.

Met de boodschappen in de hand kwam ze binnen. Verstijfd bleef ze staan; de tas viel uit haar hand.

Doortje rende naar de gang.

Ik hield mijn hart vast. Ik had verwacht dat moeder in woede zou uitbarsten, maar ze pakte een stoel, ging met haar rug naar de foto zitten en gaf een trap tegen de pot jam die uit de tas was gerold.

‘Nu nemen jullie me ook nog het laatste af wat ik van hem heb’, zei ze, zonder te weten wat er was gebeurd. Haar beschuldiging trof me als een zweepslag.

‘Ik mis hem net zo erg als u.’ Ik liep naar buiten en sloeg de deur zo hard achter me dicht dat de ruitjes rammelden.

Ik sprong op mijn fiets en reed de straat op. Doortje zag me vertrekken en rende door de voordeur naar buiten.

‘Ik ga met je mee. Ik durf niet alleen met moeder thuis te blijven.’

‘Spring maar achterop.’

Waar moesten we heen?

Gelukkig kwamen we op de hoek van de straat Johan tegen, die thuiskwam van zijn werk in Venlo.

‘Waar gaan jullie heen in de kou?’

‘De duvel is los. Er is een ongelukje gebeurd met de foto van vader. Nu hebben wij het allemaal gedaan.’

‘Dan ga ik ook niet naar huis. Het is beter dat moeder een tijdje alleen is. Dan kalmeert ze misschien.’

In het donker fietsten we naar Beringe. Bij de wisselkom in het kanaal zetten we de fietsen neer. Ik ging op een meerpaal zitten. Met de rand van mijn schoenen tekende ik Romeinse cijfers in de aarde.

Johan raapte steentjes op en gooide ze in het water. Hoewel het aardedonker was, vingen de ringen in het water wat licht en glinsterden op.

‘Hou op met stenen gooien’, zei Doortje. ‘Je gooit de vissen dood.’ Ze kroop tegen me aan.

Pas na een paar uur, toen we zaten te klappertanden van de kou, durfden we weer naar huis.

Stil kwamen we thuis. Moeder zat nog steeds op haar stoel, in de donkere keuken, haar jas nog aan, zoals ze thuis was gekomen.

‘Kom bij me’, zei ze en gaf me een kus. ‘Ik weet dat ik soms onredelijk ben. Je had gelijk. Ik had dat niet mogen zeggen. Ik heb jullie gemist. Ik voelde me eenzaam, alsof jullie voorgoed zouden wegblijven. Ik ben nog nooit zo alleen geweest.’ Toen kuste ze Johan en Doortje.

We sloegen de armen om elkaar heen en huilden, alle vier. Ook Johan, al was hij zoveel groter en sterker dan moeder.

De tranen werkten bevrijdend. Toen Johan eindelijk het licht aandeed, hadden we allemaal rode ogen.

‘Het zal nooit anders zijn’, zei moeder, terwijl ze de ringen van het fornuis haalde om het vuur op te poken. ‘Zolang we leven zal hij bij ons horen.’

Op een zondagavond ging ik met Hans naar een toneelstuk dat werd gespeeld door de studentenclub van Sevenum.

Sinds hij een paar maanden geleden van het seminarie was gestuurd, trokken we veel met elkaar op. Hij was verwijderd omdat hij bij de tekenles een moderne Christus had getekend, zonder schaamdoek met het gezicht van zanger Joop de Knecht. Hoewel hij op het seminarie al in de vierde zat, was hij bij ons in de derde van de mulo terechtgekomen. De leerstof was totaal anders.

We waren vrienden uit noodzaak, door onze hobby’s op elkaar aangewezen. Hij schilderde en boetseerde, ik schreef en las. Omdat we beiden in kunst waren geïnteresseerd, konden we over veel dingen praten waar de andere klasgenoten geen verstand van hadden. Bovendien was het wel interessant dat hij een broer van Lientje was. Door met hem om te gaan, kon ik makkelijk bij haar thuiskomen.

Het toneelstuk beviel me niet. Het was een drama over een verliefde jongeman die een medeminnaar vermoordde, maar de regisseur had er blijkbaar over getwijfeld of hij het stuk als treurspel of als komedie moest ensceneren. Soms, als de tekst diep droevig was, zat de zaal te bulderen van het lachen. Bij teksten die gelach moesten uitlokken, was het doodstil.

Na de voorstelling dronken we een kop koffie bij Hans thuis. We zaten in de woonkeuken. In huis hing de scherpe geur van de zelfgeteelde tabak; vader Hovers was nog op, ook al zag ik hem niet. Tot ik geschuifel hoorde uit het opkamertje, waar de eierkisten stonden. Doordat de deur een beetje open stond, kon ik in de spiegel langs de haard net het gezicht van vader Hovers zien. Hij rookte een zelfgedraaide sigaar. Zich ongezien wanend, zat hij gekke bekken te trekken. Ik schoot in de lach.

‘Wat is er?’ vroeg Hans, die tegenover me zat.

‘Ik dacht terug aan het toneelstuk. Daar zaten we te lachen om een moord.’ Ik durfde niet te zeggen dat ik lachte om zijn vader. Ik vond het al pijnlijk genoeg dat hij zo’n vader had.

De wekelijkse avonden van Jong Nederland gebruikten we om de blokhut op te knappen. We betimmerden de schotten van ons groepslokaal met in de lengte doormidden gezaagde berkenstammen, waardoor de dunne scheidingswanden toch een robuust aanzien kregen.

Hans was de beste timmerman van de groep. Het hout zette zich naar zijn hand. De stukken die hij op de wand aanbracht pasten harmonisch aan elkaar. Het stuk dat ik betimmerd had werd door de groepsleider weer afgebroken. Ik kon hem daar niet eens ongelijk in geven. Het was een rommeltje.

Na het werk bliezen we even uit bij een vuurtje van lekker geurende stukken afvalhout, waarna we vertrokken. We werden geacht om negen uur thuis te zijn, maar bijna niemand ging direct naar huis.

Hans en ik liepen naar het gebouw van de meisjes van de Jonge Garde, die een voormalig woonhuis als clubgebouw hadden, midden in het dorp, niet zo ver afgelegen van de bewoonde wereld als onze blokhut. De meisjes hadden kookles. De ruiten van de keuken waren beslagen, zodat we niet naar binnen konden kijken.

Terwijl we onder een lantaarnpaal stonden te wachten, kwam onverwacht kapelaan Kusters naar buiten, die zowel aalmoezenier van de Jonge Garde als van Jong Nederland was. Hij kwam bijna nooit bij ons in de blokhut, maar des te meer bij de Jonge Garde.

‘Wat doen jullie op straat? Het is een schande dat jullie hier rondhangen om de meisjes op te wachten. Dat is ónze meisjes onwaardig. Als ik jullie hier nog één keer zie, ben ik genoodzaakt jullie van Jong Nederland te verwijderen.’

‘Laat die kapelaan maar kletsen’, zei Hans toen we doorliepen, om een eind verderop op de meisjes te wachten.

‘Hij zet zichzelf te schande. Er wordt al lang kwaad over gesproken dat hij altijd bij de meisjes is en zijn gezicht nooit bij ons laat zien.’

De kapelaan had het vanavond voor ons verpest. Verderop gaan staan, bleek weinig zinvol. We misten het moment dat de meisjes naar buiten kwamen en we hen hadden kunnen aanspreken. Toen ze ons voorbijfietsten, zagen ze ons niet eens staan.