Ton van Reen

Brandende mannen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 1997

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Stef van Zimmeren|Riesenkind

Omslagillustratie © Jacques Peeters, met dank aan voormaling Dagblad voor Noord-Limburg/Dagblad de Limburger

ISBN 978 90 445 3336 1

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Tij Kools

Zij twee, alleen in een eigen kleine wereld,

in een eigen kleine club van twee vrienden

die altijd alles voor elkaar over zouden hebben.

Bloedbroeders.

#

Martin sluit de auto af en loopt de Peel in. Bijna trapt hij op een dood konijn dat met uitpuilende ogen in het hoge gras ligt. Ontsnapte buit van jagers, bezweken op de vlucht.

Wat verder, waar de geluiden van de snelweg nauwelijks doordringen, ligt de Peel er nog net zo bij als vroeger. Schrale bossen vol vermolmd hout, waarin heksen rondspoken. Diepzwarte, verzuurde vennen, waaruit dode bomen omhoogsteken. Vroeger werd verteld dat zelfmoordenaars zich aan die afgestorven bomen hadden opgehangen. In de plassen zwart water huisden de zielen van ongedoopte kinderen. De zwarte meren waren deksels op de putten van de hel. Water waaronder het vuur niet dooft. In het jaar dat de Peel in brand stond, leek het vuur door het water heen te branden.

Was dit pad er toen ook al? Hij trekt een polletje gras uit de grond en ruikt eraan. Er zit as aan de wortels. Heeft de Peel opnieuw in brand gestaan?

Al wekenlang woedt het vuur in de door de zomerse hitte uitgedroogde turflagen. De lucht is grauw, alsof er een zandstorm op komst is.

Op de fiets rijden we door de Peel. De duivel heeft prima weer uitgekozen voor de brand. De hele zomer is het al gloeiend heet. Het lijkt erop dat hemel en hel het op een akkoordje hebben gegooid om samen de mensen te louteren.

De weg naar Helenaveen is afgesloten, maar via veldweggetjes bereiken we de rand van de turfvaart. We verbergen de fietsen in de struiken, springen met onze kleren aan in het water en zwemmen naar de overkant. Op de andere oever stijgt rook op uit de grond, in vlagen die op mist lijken. De brand woedt ondergronds. Je ziet het vuur niet en dat maakt de Peel verraderlijk. Je kunt zo door de smeulende bovenlaag heen zakken in de gaten die het vuur in het veen heeft gevreten, onzichtbaar onder de verkoolde laag heide en smelen. De hitte en het zwarte stof zijn nauwelijks te verdragen, maar de natte kleren beschermen ons.

Voetje voor voetje schuifelen we over het pad naar het Zwarte Water, dat als een oase in de woestenij ligt. Op de oever van het ven zijn we veilig. De plek waar we zo vaak vertoeven is te nat voor de brand, ook al staat het water in het meertje nu laag.

Rook prikt in mijn ogen. Er zitten zwarte plekjes op Andrés gezicht. Spatjes roet uit de hel. Met de punt van mijn zakdoek veeg ik zijn gezicht schoon.

De Peel had hem altijd aangetrokken. De verlokking van het raadselachtige landschap. Samen hadden ze er veel rondgezworven, hij en zijn neef André, zoekend naar de hoofdpersonen uit de geheimzinnige verhalen die ze zo vaak hadden horen vertellen. Vooral tijdens strenge winters en warme zomers sloeg de verbeelding van de mensen op hol. Dan kwamen de verhalen los over heksen en weerwolven en over de geesten van omgekomen Amerikaanse soldaten die zich met hun tanks hadden vastgereden in de Peel.

Hele dagen hadden ze in de Peel doorgebracht, elke zomer, elke winter. Aan de rand van het Zwarte Water hadden ze elkaar de griezeligste verhalen verteld, over duivels en demonen die huishielden in de Peel. Om dan, huiverend en met kippenvel, naar elkaar toe te kruipen en elkaar vast te houden, om huid aan huid de angst te voelen die ze zelf hadden opgeroepen.

‘Ken je het verhaal van de vuurman die door de Peel rondspookte?’ vraagt André.

‘Nee?’

‘Een boer uit Helenaveen was in de Peel aan het werk, hier in de buurt van het Zwarte Water. Terwijl hij een paar turven opraapte en zich oprichtte om naar zijn kruiwagen te lopen, zag hij een man van vuur die over het Peelland naar hem toe kwam. Hij zweefde vlak boven de grond. De boer stond aan de grond genageld van schrik.

Toen de vurige man vlakbij was, stak hij zijn brandende armen uit naar de boer. Die schopte zijn klompen uit en zette het op een lopen. Maar de vuurman volgde hem op de hielen. Blind van angst zag de boer niet waar hij liep, tot hij aan de rand van het Zwarte Water kwam en alleen nog kon kiezen tussen de dood door het vuur of de dood in het water. Met een akelige gil, die ze tot in Helenaveen hebben gehoord, sprong hij in het water. De vuurman volgde hem, onder geweldig gesis. Het water stoomde alsof het kookte. Vanaf die tijd zitten er geen vissen meer in het water. Het is dood. Die vuurman is de duivel die in het Zwarte Water huist. In Helenaveen vertellen ze dat Satan de man zo gruwelijk aan zijn einde heeft gebracht omdat die lang daarvoor zijn ziel aan hem had verkocht, in ruil voor een mooie jonge vrouw. Maar hij zou zijn ziel moeten inleveren op de dag dat zijn jongste kind meerderjarig werd. Die tijd was gekomen. De duivel eiste zijn pand op.’

Uren hadden ze door de Peel gelopen, op zoek naar het kwaad dat zich in het moeras verborgen hield. Steeds pratend over het verbodene, over de lusten die je hoorde te beheersen, maar die je niet kon bedwingen. Die opgepookt werden door de brandende zon, tot je je koortsig voelde en langzaam in een roes kwam die werd aangewakkerd door woorden die zich als in een refrein herhaalden: bloed, lust, verlangen, jij, huid, damp, geur, ik. Dan kwam het moment waarop je een grote zonde deed door jezelf te bevlekken. Het rode licht van de felle zon dat door je gesloten oogleden scheen. Op het moment dat je klaarkwam, keerde je je vlug op je zijde, om je kleren schoon te houden en het zaad in het gras te laten druppen. Je keek naar André, die naast je lag te hijgen van het genot dat het vergrijp tegen zijn eigen lijf hem gaf.

Hoe vaak waren ze hier samen geweest? Op hun rug in het gras liggend, zwetend, maar met kilte in het lijf, omdat ze wisten dat ze zich overgaven aan de meest schandalige zonde onder de zonden: de zonde tegen het vlees.

Hij huivert. De Peel riep altijd huiver bij hem op, al was het er vaak broeierig warm in de zomer. Er was de altijd aanwezige angst voor dat dreigende dat geen naam had en dat zich verschool in de zwarte vennen. Er zat altijd kou in zijn buik.

Nu hij hier staat, begrijpt Martin pas dat hij er al die jaren naar heeft verlangd om weer dicht bij André te zijn. Om terug te zijn op de plek waar ze zo vaak hebben gelopen. In het gras waarin ze elkaar zo vaak hebben gestreeld, voelt hij zijn aanwezigheid. Het is of André achter hem staat. Hij kijkt om.

André zit met zijn rug tegen een berkenboom en eet een appel die hij uit een tuin heeft gepikt.

‘Lekker?’

‘Hij is alleen maar lekker omdat hij gejat is. Als ik hem bij ons in de tuin had gevonden, zou ik hem niet gelust hebben.’

‘Hoezo?’

‘Genieten kun je alleen van dingen die niet mogen.’ Hij snijdt de appel door en geeft een stuk aan mij.

‘Smaakt goed’, zeg ik, genietend van de zoetzure smaak. ‘Heb je er nog meer?’

‘Mijn fietstas vol.’

‘Waarom zoveel?’

‘Dat weet ik eigenlijk ook niet. Om de spanning. Het genot van het jatten. De kans betrapt te worden.’

‘Dat je daarvan geniet’, zeg ik verbaasd.

‘Aan genot zitten altijd kwalijke kanten.’

‘Je hebt gelijk. Alles waarvan je geniet is verboden.’

‘Wat niet verboden is, is niet spannend.’

‘Op het seminarie is het verboden dat jongens met z’n tweeën bij elkaar zijn. We moeten altijd met z’n drieën zijn.’

‘Waarom?’

‘Daar wordt nooit over gesproken, maar als we met z’n tweeën bij elkaar zijn geweest, moeten we het biechten als een zonde van onkuisheid. Het is verdacht.’

‘Waarom?’

‘Waarom, waarom? Kun je nooit iets anders vragen dan waarom?’

‘Vind jij het dan een zonde dat we samen zijn?’

‘O nee.’

‘Waarom laat je dat seminarie dan niet schieten? Je bent altijd zo lang weg.’

‘Ik moet er niet aan denken dat ik het hele jaar thuis zou wonen. Ik zou het seminarie missen. Je weet dat ik alleen maar mag studeren omdat ik priester wil worden.’

‘Jij priester?’ André buigt zich over me heen en kietelt mijn lippen met een grasspriet.

‘Hou op.’

‘Je hebt de mond van een meisje.’

‘Sinds wanneer kijk jij naar meisjes?’

‘Is dat zo gek?’

‘Nee, eigenlijk niet.’

‘Als jij er niet bent, kijk ik naar meisjes.’

‘Zoen je ze ook?’

‘Ik zou niet durven.’

Zijn lippen komen dichtbij. Hij ruikt een beetje aangebrand, net of hij lang bij een open vuur heeft gestaan. Strobrand. André staat altijd te dicht bij het vuur.

‘Je ruikt naar rook.’

‘Het vuur houdt van mij.’ Met zijn aansteker brandt hij de haartjes van zijn arm. Het ruikt naar verbrand mica.

‘Ruik.’ Hij houdt zijn arm onder mijn neus. ‘Wat ruik je?’

‘Je ruikt naar de dood.’

André buigt zich over het water.

‘Ik zie de dood.’

‘Welnee, het is de duivel. Hij kijkt naar je met je eigen ogen.’

Martin spiegelt zich in een waterplas. Geen gezicht maar een rimpelig masker, onherkenbaar, alsof hij naar iemand anders kijkt. Het stelt hem teleur. Hij had het beeld willen zien van zichzelf hoe hij was toen hij meer dan dertig jaar geleden met André door de Peel dwaalde. Net of hij had verwacht dat de tijd hier stil was blijven staan en dat hij er probleemloos in terug kon schuiven. Alsof hij toen de tijd had stilgezet om er zoveel jaren later in terug te kunnen keren.

Zijn hoofd is een album vol onscherpe foto’s. Als hij ze beter wil bekijken, worden ze alleen maar vager. Onder het vergrootglas van de herinnering verdwijnen de uitdrukkingen op de gezichten in een grof raster, dat geen emoties laat zien in een trillende lip, in een gloeiend oog, in een opgetrokken wenkbrauw.

De tijden zijn door elkaar gehusseld. De jaren lopen door elkaar. Alle zomers stapelen zich op tot één lange zomer met André. Alle winters zijn verenigd in de beelden van de ijskoude gangen van het seminarie, de ijskoude slaapzaal, de ijskoude klaslokalen, altijd zonder André.

Wat is er waar van alles wat hij zich van André herinnert? Wat is er door de jaren heen bij gekomen en wat is uitgewist of onbereikbaar geworden?

Wat voor zin heeft het om sporen na te gaan van een leven dat al zo lang geleden is beëindigd? Het beeld is niet meer compleet te krijgen nu er zoveel fragmenten ontbreken.

En toch, toch wil hij weten wie André echt is geweest. Hij moet de stukken in zijn herinnering opnieuw aan elkaar plakken. Het moet nu, voordat alle foto’s in zijn hoofd zijn vervaagd en de stem van André in zijn oren is verworden tot ruis.

Hij draait zich om en loopt terug. Achter de bomen voorspelt een kobaltblauwe lucht het naderend onweer.

We fietsen als gekken om het noodweer voor te zijn. Het onweer komt snel dichterbij. De bliksem houdt aan. Vuurwerk spat aan de hemel. De donder is oorverdovend.

‘We moeten schuilen!’ roept André.

We spurten naar een boerderij, maar de luiken zijn zo vijandig gesloten dat we niet eens durven aan te kloppen. We fietsen verder.

Nog voor we de laatste stallen achter ons hebben gelaten, slaat de regen al in ons gezicht. André fietst naast me, gehuld in waaiers van water. Waar kunnen we schuilen?

We rijden langs een pasgemaaid korenveld. De mannen die aan het dorsen zijn met een daverende, huizenhoge machine, zoeken beschutting in de hoge korenmijten. Bang dat ze ons niet bij zich in de buurt willen hebben, kruipen wij in een mijt verderop. We zijn al blij dat ze ons niet wegjagen.

Regen en wind slaan met geweld op het land, op de korenmijten en op de dorsmachine die daartussenin staat, brommend en schokkend, alsof ze het water van haar hoge schouders schudt. Een zondvloed spoelt over het stoppelveld en graaft geulen waarin zand en stro worden meegesleurd.

We zitten tegen elkaar aan, diep weggedoken in de korenmijt. Het harde stro prikt door mijn natte kleren. Ik hoor André ademen, vlak bij mijn oor. Ik voel zijn arm op mijn arm. De scherpe randen van de halmen hebben rode strepen op zijn huid gekrast.

De bliksem weerkaatst in zijn ogen, die fel oplichten, waardoor het lijkt alsof hij door alles heen kijkt. Hij neuriet een beetje voor zich heen. André is niet bang. Het onweer bevalt hem. Hij geniet van het geweld. Ik ben wel bang, maar ik voel me beschermd door zijn aanwezigheid. André is mijn engelbewaarder.

Na elke bliksemflits tel ik de seconden tot de onvermijdelijke donderslag, om te berekenen hoe ver de inslag bij ons vandaan is. Het zijn maar een paar seconden. De bui hangt boven ons.

Met een enorme knal schiet een steekvlam op uit de dorsmachine. In één tel staat het gevaarte in vlammen. Het vuur slaat over naar de korenmijten. Twee brandende mannen komen gillend tevoorschijn en rennen door de regen naar de beek. Schreeuwend springen ze in het water.

Ratten schieten weg uit de vlonders van takkenbossen onder de mijten.

‘Weg hier!’ gilt André. ‘Ervandoor!’

Door de stromende regen hollen we over het soppende stoppelveld naar de houtwal aan de rand van het veld. Als brandende speren slaan de bliksems rondom ons in. Ik val in de modder tussen de struiken. Bang verberg ik mijn hoofd in mijn armen.

Tussen twee slagen door kijk ik naar de brand. Het vuur laait op. Schokschouderend sputtert de dorsmachine tegen, tot de motor stilvalt en het gevaarte in elkaar begint te zakken. Water en wind rukken aan de brandende korenmijten en blazen bossen brandend stro over het veld, die verderop door de regen worden neergedrukt en geblust. Af en toe onttrekken de waterhozen het vuur aan het zicht. Soms verhullen rook en stoom de brand en horen we de mannen schreeuwen, verborgen achter wolken. Beseffend dat de dorsmachine verloren is, lopen ze in paniek over het veld. Woedend zwaaien ze met hun gaffels naar het vuur. De twee mannen die in brand stonden, kruipen uit de sloot en rennen schreeuwend, met de armen omhoog alsof ze de bliksem willen afweren, naar de boerderij verderop.

Het onweer wordt minder, maar de bui houdt aan. De regen slaat zo hard neer dat hij pijn doet op mijn huid.

André zit onder de modder. Zwarte vegen op zijn voorhoofd, op zijn kleren en op zijn handen. Met grote ogen kijkt hij naar de brand, alsof hij niets van het schouwspel wil missen. Nu pas merk ik dat hij beschermend zijn arm om me heen heeft geslagen.

Hier ergens moet het zijn gebeurd. Daar is de beek, ginds de bosrand waar de dorsmachine stond. Maar de omgeving is ingrijpend veranderd. Er staat een nieuwe boerderij, met een stal zo groot als een fabrieksloods. Zulke grote bedrijven stonden hier vroeger niet. In zijn herinnering zitten alleen plaatjes van boerderijen die niet veel groter waren dan de huisjes van de Peelarbeiders. Met kleine bijgebouwtjes, stallen voor een paar dozijn dieren, met kippenhokken en schuurtjes, waar uilen in de hanenbalken huisden.

Wat verderop moet Andrés huis hebben gestaan. Misschien bij dat groepje bomen? Er staat nog een schuurtje. Was dat niet de stal? Zijn dat de linden die vroeger op het erf stonden?